Berzezzi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Berzezzi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1719</id>
    <revision>
      <id>269871</id>
      <parentid>269854</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T20:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Giografìa */ + dau Rossello, Spiagge pt.1</comment>
      <origin>269871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20443" sha1="ff5ellctme4e2snocu8ae2tph8r84mb" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ==
A spiaggia de Berzezzi a l’ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di anni ’60 cu’u scàregu in mä, zona Prìa d’u Menu (scöggiu ch’u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre ’n miliùn de metri cübbi de tèra de ’n brichettu sc-cianä p’â realizasiùn d’a Centräle ENEL de Vuè.  
     
Primma de alùa u gh’ea ’na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l’atuäle, ch’andäva da l’albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d’u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d’a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d’a feruvìa ch’a se tröva dederé apena travèrsä l’Aurelia. Questa a l’ea cunsciderä “a spiaggia d’i bagnanti” e, aredossu d’a scügêa, d’i vadeixi. Chì u gh’ea l’ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia”. Pe dä ’n’idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut’a-u cazegiätu, u s’ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d’a veranda d’u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh’ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh’ea a spiagetta d’u Scöggiu d’u Pussu (u̇n scöggiu ch’a-u centru u l’aveiva ’na spece de pussu) e a l’ea cunsciderä a spiaggia d’i berzezìn. Spiagetta ch’a l’aveiva u frunte de l’atuäle lìbera atresä, ma cun ’na prufunditè màŝĉima ch’a nu superäva i 10/12 metri.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. 
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>ff5ellctme4e2snocu8ae2tph8r84mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269872</id>
      <parentid>269871</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T20:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Spiagge */ par</comment>
      <origin>269872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20444" sha1="1yqexoqeuyr6cs0z61awh6n7eu71uc4" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l’ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di anni ’60 cu’u scàregu in mä, zona Prìa d’u Menu (scöggiu ch’u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre ’n miliùn de metri cübbi de tèra de ’n brichettu sc-cianä p’â realizasiùn d’a Centräle ENEL de Vuè.  
     
Primma de alùa u gh’ea ’na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l’atuäle, ch’andäva da l’albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d’u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d’a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d’a feruvìa ch’a se tröva dederé apena travèrsä l’Aurelia. Questa a l’ea cunsciderä “a spiaggia d’i bagnanti” e, aredossu d’a scügêa, d’i vadeixi. Chì u gh’ea l’ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia”. Pe dä ’n’idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut’a-u cazegiätu, u s’ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d’a veranda d’u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh’ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh’ea a spiagetta d’u Scöggiu d’u Pussu (u̇n scöggiu ch’a-u centru u l’aveiva ’na spece de pussu) e a l’ea cunsciderä a spiaggia d’i berzezìn. Spiagetta ch’a l’aveiva u frunte de l’atuäle lìbera atresä, ma cun ’na prufunditè màŝĉima ch’a nu superäva i 10/12 metri.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. 
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>1yqexoqeuyr6cs0z61awh6n7eu71uc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269873</id>
      <parentid>269872</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T20:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Spiagge */ pt.2</comment>
      <origin>269873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21226" sha1="smz0yd5ari80sggqggyqf6b2jid8vj0" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l’ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di anni ’60 cu’u scàregu in mä, zona Prìa d’u Menu (scöggiu ch’u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre ’n miliùn de metri cübbi de tèra de ’n brichettu sc-cianä p’â realizasiùn d’a Centräle ENEL de Vuè.  
     
Primma de alùa u gh’ea ’na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l’atuäle, ch’andäva da l’albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d’u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d’a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d’a feruvìa ch’a se tröva dederé apena travèrsä l’Aurelia. Questa a l’ea cunsciderä “a spiaggia d’i bagnanti” e, aredossu d’a scügêa, d’i vadeixi. Chì u gh’ea l’ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia”. Pe dä ’n’idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut’a-u cazegiätu, u s’ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d’a veranda d’u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh’ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh’ea a spiagetta d’u Scöggiu d’u Pussu (u̇n scöggiu ch’a-u centru u l’aveiva ’na spece de pussu) e a l’ea cunsciderä a spiaggia d’i berzezìn. Spiagetta ch’a l’aveiva u frunte de l’atuäle lìbera atresä, ma cun ’na prufunditè màŝĉima ch’a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d’u pussu a-a “cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l’altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh’ea spiaggia ma ’n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l’ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a “tremuiza”, u̇n vèrméttu ch’u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. ’N’ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int’e sta zona pina de scöggi se distìngueivan “a Prìa d’u Menu”, a “Prìa Sèa” e i “Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. 
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>smz0yd5ari80sggqggyqf6b2jid8vj0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269874</id>
      <parentid>269873</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T20:30:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Spiagge */ pt.3</comment>
      <origin>269874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22290" sha1="rinbzw1n6p1k66ceema350e5q70hk0i" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l’ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di anni ’60 cu’u scàregu in mä, zona Prìa d’u Menu (scöggiu ch’u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre ’n miliùn de metri cübbi de tèra de ’n brichettu sc-cianä p’â realizasiùn d’a Centräle ENEL de Vuè.  
     
Primma de alùa u gh’ea ’na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l’atuäle, ch’andäva da l’albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d’u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d’a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d’a feruvìa ch’a se tröva dederé apena travèrsä l’Aurelia. Questa a l’ea cunsciderä “a spiaggia d’i bagnanti” e, aredossu d’a scügêa, d’i vadeixi. Chì u gh’ea l’ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia”. Pe dä ’n’idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut’a-u cazegiätu, u s’ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d’a veranda d’u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh’ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh’ea a spiagetta d’u Scöggiu d’u Pussu (u̇n scöggiu ch’a-u centru u l’aveiva ’na spece de pussu) e a l’ea cunsciderä a spiaggia d’i berzezìn. Spiagetta ch’a l’aveiva u frunte de l’atuäle lìbera atresä, ma cun ’na prufunditè màŝĉima ch’a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d’u pussu a-a “cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l’altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh’ea spiaggia ma ’n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l’ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a “tremuiza”, u̇n vèrméttu ch’u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. ’N’ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int’e sta zona pina de scöggi se distìngueivan “a Prìa d’u Menu”, a “Prìa Sèa” e i “Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d’a spiaggia a l’ha pigiä furma cu’a realizasiùn, a-a fin d’i anni ’70, d’u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d’i anni ’80 e inissiu ’90, d’u grande penellu custruìu a difeiza de l’avansamentu de l’àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d’u Mä vêi spiaggia d’u Merellu, ch’a piggia u numme da l’ Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch’a l’è restä custante int’i anni cun u̇n legeru aumentu d’a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int’i anni ’60, insemme a-u lungu trètu int’u cumüne de Spôtùrnu, ünna d’e ciü bèlle spiagge d’a Ligüria ascì perché a regalla a vista ’nsce l’îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d’i “Preni” aredossu d’a “Punta d’i Preni” restä custante int’u tenpu e quella de l’ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l’îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni ’50 da-u materiäle d’i scävi p’â custrusiùn d’e stradde de Ture d’u Mä e d’e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. 
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>rinbzw1n6p1k66ceema350e5q70hk0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269875</id>
      <parentid>269874</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T20:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Spiagge */ a cappi</comment>
      <origin>269875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22293" sha1="6v5o77cdaf9wuumwry0dkxby6ilnsc8" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a Rivea Lìgure de Punente, a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u 2007 a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l’ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di anni ’60 cu’u scàregu in mä, zona Prìa d’u Menu (scöggiu ch’u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre ’n miliùn de metri cübbi de tèra de ’n brichettu sc-cianä p’â realizasiùn d’a Centräle ENEL de Vuè.  
     
Primma de alùa u gh’ea ’na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l’atuäle, ch’andäva da l’albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d’u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d’a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d’a feruvìa ch’a se tröva dederé apena travèrsä l’Aurelia. Questa a l’ea cunsciderä “a spiaggia d’i bagnanti” e, aredossu d’a scügêa, d’i vadeixi. Chì u gh’ea l’ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia”.

Pe dä ’n’idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut’a-u cazegiätu, u s’ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d’a veranda d’u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh’ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh’ea a spiagetta d’u Scöggiu d’u Pussu (u̇n scöggiu ch’a-u centru u l’aveiva ’na spece de pussu) e a l’ea cunsciderä a spiaggia d’i berzezìn. Spiagetta ch’a l’aveiva u frunte de l’atuäle lìbera atresä, ma cun ’na prufunditè màŝĉima ch’a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d’u pussu a-a “cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l’altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh’ea spiaggia ma ’n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l’ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a “tremuiza”, u̇n vèrméttu ch’u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

’N’ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int’e sta zona pina de scöggi se distìngueivan “a Prìa d’u Menu”, a “Prìa Sèa” e i “Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d’a spiaggia a l’ha pigiä furma cu’a realizasiùn, a-a fin d’i anni ’70, d’u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d’i anni ’80 e inissiu ’90, d’u grande penellu custruìu a difeiza de l’avansamentu de l’àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d’u Mä vêi spiaggia d’u Merellu, ch’a piggia u numme da l’ Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch’a l’è restä custante int’i anni cun u̇n legeru aumentu d’a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int’i anni ’60, insemme a-u lungu trètu int’u cumüne de Spôtùrnu, ünna d’e ciü bèlle spiagge d’a Ligüria ascì perché a regalla a vista ’nsce l’îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d’i “Preni” aredossu d’a “Punta d’i Preni” restä custante int’u tenpu e quella de l’ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l’îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni ’50 da-u materiäle d’i scävi p’â custrusiùn d’e stradde de Ture d’u Mä e d’e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. 
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>6v5o77cdaf9wuumwry0dkxby6ilnsc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Calco (Italia)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25351</id>
    <revision>
      <id>269877</id>
      <parentid>215016</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>269877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1144" sha1="bt2rwnwtjvl9z2xz1ulzj9180095urr" xml:space="preserve">'''Calco''' (''Calch'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Calco
|Panorama = Calco_chiesa.JPG
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Lecco
|Amministratore locale = Stefano Motta
|Partito = lìsta cìvica
|Data elezione = 31-5-2015
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Brivio]], [[Imbersago]], [[Merate]], [[Olgiate Molgora]], [[Villa d'Adda]] (BG), [[Pontida]] (BG)
|Nome abitanti = (it) ''Calchesi''
|Patrono = Sàn Vigilio
|Festivo = 
|Mappa = Map_of_comune_of_Calco_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Calco inta provìnsa de Lecco.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lecco}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]]</text>
      <sha1>bt2rwnwtjvl9z2xz1ulzj9180095urr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Calolziocorte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25352</id>
    <revision>
      <id>269878</id>
      <parentid>266489</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>269878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1250" sha1="irgvfbbets644tehu7mbecn11cr7jy8" xml:space="preserve">'''Calolziocorte''' (''Calóls'' e ''Cùrt'' inta lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Calolziocorte
|Panorama = Lago_di_Olginate_e_Calolzio.JPG
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Lecco
|Amministratore locale = Marco Ghezzi
|Partito = LN
|Data elezione = 10-6-2018
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Brivio]], [[Carenno]], [[Erve]], [[Monte Marenzo]], [[Olginate]], [[Torre de' Busi]] (BG) , [[Vercurago]]
|Nome abitanti = (it) ''Calolziesi''
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]]
|Festivo = 11 novénbre
|Mappa = Map_of_comune_of_Calolziocorte_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Calolziocorte inta provìnsa de Lecco.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lecco}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]]</text>
      <sha1>irgvfbbets644tehu7mbecn11cr7jy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carenno</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25353</id>
    <revision>
      <id>269879</id>
      <parentid>215019</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T07:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>269879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1235" sha1="j2qmzepj1tbqas52y80swdo5mw1onbq" xml:space="preserve">'''Carenno''' (''Carèn'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Carenno
|Panorama = Colle_di_sogno_carenno_-_veduta_della_vallata_verso_lecco.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Lecco
|Amministratore locale = Luca Pigazzini
|Partito = lìsta cìvica de céntro-scinìstra
|Data elezione = 26-5-2014
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Calolziocorte]], [[Costa Valle Imagna]] (BG), [[Erve]], [[Sant'Omobono Terme]] (BG), [[Torre de' Busi]] (BG)
|Nome abitanti = (it) ''Carennesi''
|Patrono = Màia SS. Inmacolâ e Sàn Biâxo véscovo
|Festivo = 
|Mappa = Map_of_comune_of_Carenno_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Carenno inta provìnsa de Lecco.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lecco}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]]</text>
      <sha1>j2qmzepj1tbqas52y80swdo5mw1onbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vìa Rumma (Arbenga)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31406</id>
    <revision>
      <id>269870</id>
      <parentid>269387</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23979" sha1="sszxy5w4n1sap618xxygh9xm28kqb79" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[Immaggine:Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia) 04.jpg|miniatura|Via Rumma làttu quartê de San Scî, versu munte]]
'''Vìa Rumma''' (cunusciüa ascì cumme ''u Caruggiu dau Culêgiu'' inta sò parte ciü bassa, ''Via Roma'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in [[Arbenga Veggia]] e ch'u traversa i quartèi de San Scî e de Sant'Eulàlia.

== Sto(r)ia ==
L'è bèn prubabile che l'u(r)igine de Vìa Rumma a secce du bèllu antìga, scicumme che u sò percursu u duve(r)ea repià da vixìn quellu du segundu decümàn pe' impurtansa da sitè rumâna&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 139}}&lt;/ref&gt;, dòppu numma che u ''decumanus maximus'' che, pe' cuntru, u passava pe'e vìe au dì d'ancöi intitulèi a Baccio Maineri, Bernardo Ricci e Enrico D'Aste. U decümàn de Vìa Rumma u cuntinuava pöi ancù ciü a punènte, fìn ae mü(r)aje sitadìne, passandu pe' quella che inta tupunumastica mudèrna a l'è ciamâ Vìa Somis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://uranialigustica.altervista.org/edifici/strade/albenga.htm|tìtolo=L'orientamento degli edifici in Liguria - Tracciati viari urbani - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}&lt;/ref&gt;.

Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], cu'u cardu e u decümàn mascimu, a l'é(r)a üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}&lt;/ref&gt;.

== Descrisiùn ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Via Rumma (Sentru Stòricu d'Arbenga)-Vista da l'imbuccu venèndu daa Vìa de Medaje d'Òu 04.jpg|Vista da sutta au pòrtegu du Palàssiu di Rulandi-Ricci-Capelìn
Immaggine:Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|Vista mi(r)andu versu u pòrtegu, cu'u caruggiu di Baxadonne
Immaggine:Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia)-Caruggiu seràu 01.jpg|U Caruggiu di Baxadonne
Immaggine:U Caruggiu au Munte (San Scì, Arbenga veggia) 01.jpg|U Caruggiu au Munte
Immaggine:U Caruggiu de l'Anôna (sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Caruggiu de l'Anôna
Immaggine:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped2).jpg|Caruggiu aa Ciàssa de San Michê
Immaggine:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|Vìa Òddu o u Caruggiu de verdü(r)e(r)e
File:Centro storico di Albenga 18.jpg|U Caruggiu du Culêgiu
Immaggine:Vìa Rumma (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 02.jpg|Vìa Rumma da sutta au pòrtegu de l'uspeâ
&lt;/gallery&gt;
Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu Rulandi-Ricci, au de sutta du vortu ch'u mette in cumünicasiùn stu lì cu'i âtri palàssi lungu sta stradda, versu [[A Sènta]]. A marcà u cunfìn fra i quartèi de San Scî e de Sant'Eulàlia u gh'è l'incruxu cun Vìa Oddu, ch'a cûre in diresiùn cuntra(r)ia e pôcu dòppu a finisce inta pòrte du Pertüxu. U caruggiu u và dunca avanti fin a rivà dau Culêgiu, dund'i se trövan tantu u Palàssiu Oddu quantu a veggia gêxa de San Carlu. A terminasiùn da vìa a l'è a [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], strutü(r)a traversâ pe' ün di dui pòrteghi ch'i se ghe dröven, pe' rivà fina aa Ciàssa di Giardinetti, quarche mêtru primma du scìtu dund'a gh'é(r)a l'antìga Pòrte da Gabella. Inte tüttu, Vìa Rumma a l'ha ina lunghessa de 230 mêtri&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}&lt;/ref&gt;.

=== Cruxe(r)e ===
[[Immaggine:Via Rumma o U Caruggiu dau Culêgiu (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=4|center|Mappa de Via Rumma, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]
Chi apröu u gh'è l'elencu di caruggi ch'i se ghe incruxan, da munte a vàlle:
* [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]: u cardu mascimu d'Arbenga Veggia; tòstu aa sò fìn, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia, u gh'è l'u(r)igine de Vìa Rumma versu munte.
* U Caruggiu di Baxadonne: de dimensciùi picìne, u l'è ün di caruggi ciü stretti d'Arbenga Veggia e u rèsta in scia mancìna da vìa. U sò percursu, de 'na sinquantêna de mêtri, u nu l'è drìtu e u finisce inte [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]]. U Caruggiu u pìa u sò numme da 'n'antìga famìa de [[Zena]], i ''Bassadonne''.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu aa Ciàssa de San Scî: u l'inmette in scia Ciàssa de San Scî, ch'a se pò bèn vegghe passandu in Vìa Rumma.
* U Caruggiu au Munte: in scia drìta, u l'è de prubabile ün di ciü carateristichi, u pòrta dòppu 'na qua(r)antêna de mêtri lungu [[a Sènta]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 44}}&lt;/ref&gt;.
* U Caruggiu aa Ciàssa de San Michê: u segundu ch'u se incuntra in scia mancìna, u se tröva fra Palàssiu Pe(r)usu-Seulla e a Cà di Lengueja-Còsta. Stu caruggiu, ch'u l'inmette inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], u manca de numme inta tupunumastica ufisiâle.
* U Caruggiu de l'Anôna: in scia drìta, u l'è lungu ascì stu lì tòstu sinquanta mêtri e u pìa u numme da l'ufissiu da survaintendènsa in sce pruvìste alimentâri; u dà in scia barbacâna&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 27}}&lt;/ref&gt;.
* U Caruggiu di Cassulìn: in scia mancìna, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Bassu-Seulìn dau rèstu. Strettu, u pòrta versu [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], ch'a dà in scia [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]].
* U Caruggiu de verdü(r)e(r)e: dìtu ascì [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica, u traversa Vìa Rumma dandu u(r)igine a 'na cruxe(r)a tòstu impurtante pôcu primma da Pòrte du Pertüxu, versu [[A Sènta]]. U marca ascì pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî (a munte, caruggiu inclüsu&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}&lt;/ref&gt;) e quellu de Sant'Eulàlia (a vàlle).
* U Caruggiu du Rusciàn: in scia mancìna, u pìa u numme da Gio Giacomo Rossano, scritû du Seisèntu. Lungu 'na sinquantêna de mêtri, u pòrta intu [[Vìa Oddu (Arbenga)|Caruggiu de verdü(r)e(r)e]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}&lt;/ref&gt;.
* U Caruggiu du Culêgiu: in scia drìta, u parte au de sutta du vortu ch'u mette in cumünicasiùn u Culêgiu cun San Carlu.
* U Caruggiu daa Camera Murtuaria (Vico Lamberti): u dà in sce quella ch'a l'é(r)a a camera murtuaria du veggiu uspeâ, partèndu dau palàssiu de sta famìa lì&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 38}}&lt;/ref&gt;.  
* A [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: dìta ascì Ciàssa Trincheri, a l'è dund'a finisce a vìa, sutta ün di dui pòrteghi de l'Uspeâ.
* A Ciàssa di Giardinetti: a se tröva au de là di pòrteghi de l'Uspeâ, vistu che u caruggiu u ghe finisce giüstu in curispundènsa.

=== Architetü(r)e ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Figü(r)a
!n°
!Numme
!Descrisiùn
|-
|[[Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 04.jpg|senza_cornice|139x139px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |1-8&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°73&lt;/ref&gt;
|'''Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn'''
|Palàssiu e rexidènsa nobile, datàu du [[XVII secolo|Seisèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111115|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}&lt;/ref&gt;, u l'è apartegnüu ai Barbe(r)a avanti ch'u vegnìsse de famìe ch'u ne pòrta u numme. U l'è de ciànta nu regulâre, furmàu da dui fabricâti racurdèi da in âtu pòrtegu, ch'u ne caraterìzza u pruspèttu in scia [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]; de cuntru, mi(r)andu da Vìa Rumma, pôcu au de surva de l'ârcu u se ghe vegghe in gran barcùn bügnàu. L'intrâ prinsipâle, faciâ in sciu veggiu cardu màscimu, a l'è decurâ cun architrâvu e spalìne de marme(r)u. Ti(r)àu sciü cun prìe e laterissi, u l'è spartìu in sce quàttru cièi e u presènta tantu de stansie cuèrte cun vorta a cruxe(r)a che de âtre cun vorta a lünetta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150599|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-01}}&lt;/ref&gt;. U cumplessu u l'é(r)a stètu vendüu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] ai Rulandi-Ricci, fin a quande, du [[1967]], u Luigi Rulandi Ricci u l'ha dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]], ch'u l'ha mantegnüu fina du [[2008]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|La descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Siro, pp.63-64|Bertonasco Rubatti, 2010}}&lt;/ref&gt;. Da alantu(r)a u l'è pe'a ciü parte de prupietè privâ, duve(r)àu cumme sêde de apartamènti e de ufìssi. 
|-
|[[Immaggine:A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 04.jpg|senza_cornice|140x140px]]
|'''Tûre Barbe(r)a'''
|A rèmbu du Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn u se ghe tröva ina tûre, ciamâ a &quot;Tûre di Barbe(r)a&quot;, ch'a se issa fra i tèiti de cà d'in gì(r)u e ch'a remunte(r)ea au [[XIII secolo|Duxèntu]]. Vegnüa parte du palàssiu numma che du [[XVIII secolo|Settesèntu]], au dì d'ancöi u se ghe tröva drentu a trumba da sca(r)a ch'a permette de muntà ai cièi de d'âtu da rexidènsa. Podâse che a tûre a gh'avesse in sò ingressu a meridiùn, fètu de prìa de Pûi, ch'u daxeva dunca in sciu caruggiu, scibèn ch'aù u secce stètu seràu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
|-
|[[Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Faciâ.jpg|senza_cornice|104x104px]]
|s.n.c.&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Scî e a pòrta u sivicu n°5&lt;/ref&gt;
|'''Palàssiu San Scî'''
|Palàssiu vegnüu sciü fra i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]], faciàu in scia ciasetta ch'a pòrta u mèximu numme, serandula a meridiùn. U presènta trèi cièi, cu'a faciâ ch'a mustra fra i barcùi du cian de mezzu ina madunetta decurâ de stücchi, dund'u se puxeva vegghe ina pitü(r)a. Au sò de drentu e ghe sun de stansie ch'e cunsèrvan ancù a cuvertü(r)a a cruxe(r)a. U cumplessu, rangiàu de frescu, u l'è stètu trasfurmàu inte 'n albèrgu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sanctusyrus.it/eventi-organizzati/presentazione-palazzo-san-siro/|tìtolo=Benvenuti a Palazzo San Siro|léngoa=IT|vìxita=2024-09-05}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|29-31-33&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] e a pòrta u sivicu n°12&lt;/ref&gt;
|'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla'''
|Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]]. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|Duxèntu]] in sciu cantu versu [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], mèntre de drentu u l'è decuràu cun pitü(r)e du [[XVII secolo|Seisèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&amp;pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}&lt;/ref&gt;. U pìa u numme dai sò antìghi prupieta(r)i, ch'i l'é(r)an de üna de ciü impurtanti famìe arbenganesi. U pruspèttu faciàu in sce Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundènsa de ün de sti lì e se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. U palàssiu u l'è a sêde du [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e da sesiùn ingàuna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. 
|-
|[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|35-41&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] e a pòrta u sivicu n°9&lt;/ref&gt;
|'''Cà e tûre di Lengueja-Còsta'''
|Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e l'imprinsippiu du [[XVII secolo|Seisèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}&lt;/ref&gt;, daa ciànta nu regulâre ch'a ne vegne daa missa insemme de ciü custrusiùi presedènti&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}&lt;/ref&gt;, cumme 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]]&lt;ref name=&quot;Lengueja - Costa&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04|
léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;. Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]&lt;ref name=&quot;Lengueja - Costa&quot;/&gt;, decurèi a bande inta vorta e spartìe da 'na culònna sutì de prìa, cun tantu de capitèllu e de basamèntu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U rèstu du pruspèttu u se cumpune de blòcchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambiènti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu cian ch'u se semeja a 'na lòggia ascì&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'in Vìa Rumma 02.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|43-49&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Nüme(r)asiùn dispari. L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Via Cavour]] e a pòrta u sivicu n°56&lt;/ref&gt;
|'''Palàssiu Bassu-Seulìn'''
|U palàssiu u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u [[Vìa Oddu (Arbenga)|Caruggiu de verdü(r)e(r)e]], fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette versu a [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du [[1887]], u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presènta cu'in pruspèttu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levante, ch'a n'ha trèi.
|-
|[[Immaggine:Torre dei Grifi (Albenga) - Bozzetto storico di Alfredo D'Andrade 1883.jpg|senza_cornice|237x237px]]
|s.n.c.&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Edifissiu ch'u nu l'existe ciü, u se truvava ciü o mênu aa mitè de l'isulàu di Seulìn. L'intrâ prinsipâle du növu palàssiu a pòrta u sivicu n°49&lt;/ref&gt;
|'''[[Tûre di Grifi]]'''
|Sta tûre a se truvava intu cumplessu de Cà di Seulìn, aa mitè du sò fiancu faciàu in sce Vìa Rumma, e a piava fòscia u numme da üna de famìe ch'e n'é(r)an fra i primmi prupieta(r)i. A ògni moddu, zà dai papèi du [[XVII secolo|Seisèntu]] a se duve(r)ea identificà cu'a tûre de Giacomo Cepollino, scicumme che i cunti Seulìn i ne sun stèti i prupieta(r)i fina aa sò demulisiùn, insemme au rèstu de l'isulàu, duvüa ai dànni patìi intu teramòttu du [[1887]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La descrizione delle torri di Albenga'', ''Quartiere di Sant'Eulalia'', pp. 74-78|Bertonasco Rubatti, 2010}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|58
|'''Palàssiu Oddu'''
|Palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi du [[1623]] u l'è vegnüu pe' sò vuluntè a sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vìtta aa strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n pòrtegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi mudèrni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de Màgiche Traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e de âtri repèrti descuèrti dae antìghe necròpuli rumâne&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssu Oddo, descröve Arbénga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&amp;idArea=153&amp;idCat=3142&amp;ID=2751&amp;TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddu, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Auditorium San Carlu (Sentru stòricu d'Arbenga, dau Culêgiu) 01.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|70
|'''Veggia gêxa de San Carlu'''
|A gêxa de San Carlu a l'è stèta ina custrusiùn religiusa au servissiu du vixìn culêgiu di Oddi, ch'u l'ha dumandàu u permissu pe'a sò fabricasiùn du [[1637]], int'in scìtu primma ucupàu da ina ciàssa, che foscia a l'é(r)a u sagràu de l'antìga gêxa de Sant'Eulàlia&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 54-55}}&lt;/ref&gt;. Au dì d'ancöi a strutü(r)a, scunsacrâ, a l'è vegnüa in auditorium daa capacitè mascima de 130 persune, duve(r)àu pe' cunferènse e manifestasiùi d'âtru genere&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/auditorium-san-carlo.htm|tìtolo=Auditorium San Carlo|léngoa=IT, EN|vìxita=2024-09-04}}&lt;/ref&gt;.
|-
| [[Immaggine:Palàssu Lamberti (Via Rumma, Quartê de Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 02.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|78&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U sivicu in questiùn u se rife(r)isce a l'intrâ prinsipâle, mèntre u cumplessu intregu u cröve a nüme(r)asiùn pâri fra i sivichi 72 e 80&lt;/ref&gt;
|'''Palàssiu Lamberti'''
|Palàssiu situàu tòstu au fundu du caruggiu, intu cantu ch'u dà in scia veggia camera murtuaria e che, inta tupunumastica ufisiâle, u pìa u numme de Via Giovanni A. Lamberti, dedicâ a ün di membri da famìa prupieta(r)ia. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u l'è stètu elevàu in sce quattru cièi, rembàu aa strutü(r)a du culêgiu e da gêxa de San Carlu, tantu che in curispundènsa de sta lì u se vegghe ancù in tòccu de mü(r)aja de maùi caraterizâ daa presènsa de in barcùn a bifura, surmuntàu da 'n èrcu semireundu e cu'ina culunetta intu mezzu. U cumplessu intregu u l'è stètu rangiàu du [[2005]].
|-
|[[Immaggine:Centro storico di Albenga -vecchio &quot;Ospitale&quot;.jpg|senza_cornice|103x103px]]
|82-84&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Se tratta de dui ingressi laterâli, mentre quellu prinsipâle da parte veggia u se fàccia in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]] e u pòrta u sivicu n°10&lt;/ref&gt;
|'''Veggiu uspeâ de Santa Maria da Mise(r)icòrdia'''
|L'uspeâ veggiu de Santa Ma(r)ìa da Mise(r)icòrdia u l'è stètu fundàu ai 28 de marsu du [[1558]], cun l'uniùn de trê istitusiùi ciü antìghe, pe' pià u numme daa cungrega ch'a u gestìva. U sò cumplessu u s'è desvilüpàu cu'u tèmpu da l'agregasiùn de pa(r)egge custrusiùi prexistènti, au dì d'ancöi de difissile letü(r)a, cumme a gêxa e munastê de San Calòcciu e l'uspeâ di Santi Crespìn e Crespiniàn, tacàu a stu lì du [[1820]]. Du [[1957]]-[[1958|58]] a l'è stèta inaugü(r)â in'â(r)a mudèrna, ciü a punènte, scibèn che aa fìn, du [[2008]], l'uspeâ u s'è mesciàu int'ina növa strutü(r)a ae Sgûre&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070451.pdf|tìtolo=Ospedale Santa Maria della Misericordia (parte vecchia), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-01}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|senza_cornice|103x103px]]
|86&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;In curispundènsa du pòrtegu u se tröva in ingressu laterâle de l'Uspeâ, cumplessu ch'u ghe ne fa parte&lt;/ref&gt;
|'''Pòrte da Gabèlla'''
|A Pòrte da Gabèlla a l'é(r)a üna de porte segunda(r)ie ch'e traversavan e mü(r)aje da sitè, intu sò fiancu versu a Ma(r)ìna, avèrta e tapâ ciü votte inta sò sto(r)ia. L'è prubabile ch'a l'agge piàu u numme da ina pustasiùn du dassiu ch'a gh'é(r)a da vixìn e, scicumme ch'a duveva truvâse dunde a mudèrna Vìa Rumma a finìva cuntru ae mü(r)aje, a l'é(r)a gròssu moddu in linea cun l'avertü(r)a ch'a traversa ancù l'uspeâ veggiu, ina dexena de mêtri ciü a sud&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VI, ''Le mura'', pp. 138-139}}&lt;/ref&gt;. De ciü, l'avertü(r)a de l'uspeâ a l'è surmuntâ da in passaggiu, fètu du [[XVII secolo|Seisèntu]] pe' ligà e due parte da strutü(r)a&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
|-
|[[Immaggine:Torre di Santa Chiara (Albenga) - 1864.jpg|senza_cornice|152x152px]]
|s.n.c.&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Edifissiu ch'u nu l'existe ciü, u l'e(r)a faciàu in scia Ciàssa di Giardinetti au n°17, pròpiu in curispundènsa du Pòrtegu de l'Uspeâ ch'u se inmette intu caruggiu&lt;/ref&gt;
|'''Tûre de Santa Cèa'''
|A Tûre de Santa Cèa a se truvava in curispundènsa de mü(r)aje, là dund'aù u se vegghe ün di dui pòrteghi de l'uspeâ veggiu, e a cumpa(r)isce pe'a prìmma votta int'ina pitü(r)a de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Ma(r)ìa]], du [[XVII secolo|Seisèntu]]. Segundu e descrisiùi d'alantu(r)a a presentava a parte bassa de maùi e a ciü âta intunacâ, in ciü a l'ave(r)ea avüu due avertü(r)e, a primma a l'é(r)a in barcùn rumanicu surmuntàu da in èrcu, mèntre a segunda a l'é(r)a a furma d'elisse. Mensunâ inte ciü papèi, a l'ha piàu stu numme pe' êsse stèta parte du cunvèntu de Santa Cèa (o de San Calòcciu), ti(r)àu sciü du [[1593]], vegnüu parte de l'uspeâ da l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] in avanti. Se ponen ancù vegghe numma che i blòcchi de prìa de Pûi ch'e ne furmavan u basamèntu&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Descrizione delle torri d'Albenga, Quartiere Sant'Eulalia, pp.81-82|pp. 111-112}}&lt;/ref&gt;.
|-
| -
|s.n.c.&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot;&gt;Edifissiu ch'u nu l'existe ciü, u nu se ghe cunusce a culucasiùn precisa in u(r)igine&lt;/ref&gt;
|'''Tûre da Gabèlla'''
|A Tûre da Gabèlla a l'è stèta üna de tûre d'Arbenga ch'a se truvava d'ataccu o in simma aa pòrte cu'u mèximu numme. A sò mensiùn ciü antìga a l'è quella ligâ a ina recustrusiùn du [[1397]], mèntre l'ürtima a riva dau [[1516]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VI, ''Le mura'', p. 139}}&lt;/ref&gt;, mancandu du tüttu inte testimunianse de doppu&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Appendice n. 5, ''Le torri nei documenti storici''|pp. 111-112}}&lt;/ref&gt;.
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/roma-via/|tìtolo=Roma, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}}

[[Categorîa:Stradde d'Arbenga]]</text>
      <sha1>sszxy5w4n1sap618xxygh9xm28kqb79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Prîa de Issel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31437</id>
    <revision>
      <id>269880</id>
      <parentid>269789</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T11:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Coreçioìn</comment>
      <origin>269880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8933" sha1="aveg0rbkf31juri0fb9i5nzy0vvo5sd" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
A '''Prîa de Issel''', dîta '''Prîa de Coppèlle''' ascì''',''' a l'é 'n magheu ch'o s'atrêuva a-e Giutte, vixìn a l'[[Ægoasànta]], inta localitæ Bric Caramello. A l'é stæta descovèrta into [[1908]] da-o studiôzo e reçercatô [[Arturo Issel]], da-o quæ a pìggia defæti o nómme.
[[Immaggine:Pietra di Issel, faccia superiore (2).jpg|miniatura|A Prîa de Issel|centro]]
A diferénsa de scîti archiològichi scìmili, che pe êse preservæ da àtti de vandalìsmo són acescìbili sôlo a-i studiôxi e a-i pöchi che ne conóscian a poxiçión, sta prîa a l'é bén segnalâ e a l'é ciantâ lóngo 'n sentê marcòu. A se prezénta cómme 'na ciàppa de talcoscìsto a-o livéllo do terén e in sciâ seu fàccia l'é conservòu vàrie inçixoìn, cómme coppèlle, motîvi filifórmi e crôxifórmi, circonferénse e âtre figûe.

== Contèsto ==
[[Immaggine:Arturo Issel, ante 1877 - Accademia delle Scienze di Torino 0157 B.jpg|miniatura|Arturo Issel, scensiòu, geòlogo, paleontòlogo e malacòlogo nasciûo a [[Zena|Zêna]]|254x254px]]
A Prîa de Issel, scìmile a âtri exénpi che çertidùn àn identificòu cómme antîghe artæ pe-i sacrifìççi, a s'atrêuva inta boscàggia vexìn a-o Riàn Veleno, ch'o scôre pöco sótta, e-a l'é rivòlta in mòddo ciæo vèrso [[Pónta Martìn]]. O scîto pe-a realizaçión di artefæti che crêuvan a Prîa de Issel o l’é stæto çernûo con tùtta probabilitæ pe de caraterìstiche speçìfiche che o rendéssan sâcro, pròpio cómme a relaçión con Pónta Martìn e-a vexinànsa co-o Riàn Veleno. Do rèsto, di âtri scîti scìmili s’èrzan de spésso da-arénte a ‘n córso d’ægoa, cómme a [[Prîa Scrîta]] e-a [[Prîa do Dolmen]] in sciô [[Mónte Béigoa]], vexìn respetivaménte a-o Riàn Travèrsa e a-o Riàn da Særa, ò o [[Magheu da vallâ de Cichê]] vexìn a-o Riàn di Fighè. A particolâ dispoxiçión da Prîa de Issel a suggeriéiva alôa cómme Pónta Martìn a fîse ògètto de veneraçión: d’âtra pàrte, o “cùlto di brìcchi” o constitoìsce ‘n træto conosciûo da religioxitæ de [[Liguri Antighi|antîghe popolaçioìn lìguri]], ch’a l'asoçiâva e çìmme di mónti a-a prezénsa divìnn-a&lt;ref&gt; Ivana Moretti,  [https://www.tuttostoria.net/storia-antica.aspx?code=1388#:~:text=Il%20culto%20delle%20vette%20lo,il%20dio%20protettore%20delle%20altezze La religiosità degli antichi liguri]. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Lino Galliani: [https://www.linogalliani.com/preistoria/liguria-i-culti-delle-vette-il-dio-pen-2001/ Liguria, i culti delle vette, il Dio Pen] &lt;/ref&gt;.

A-o mæximo scîto apartegnîva òriginaiaménte ‘n'âtra prîa, pèrsa inti travàggi de scâvo pe-a costruçión de ‘n condûto de l’êuio a-a meitæ di ànni Setànta. Pe de ciù, inta vixìnn-a localitæ de Cascìnn-a Giandotto l'êa prezénte 'n'âtra prîa scìmile, intagiâ con coppèlle e lisciatoî, ma a l'é stæta dezentegâ e inversâ inte 'n riàn co-i travàggi de sistemaçión da stràdda Ægoasànta-[[Passo do Turchin|Pàsso do Turchìn]], inti ànni Sciusciànta.

{| style=&quot;margin:auto; text-align:center;&quot;
| style=&quot;vertical-align:top; padding:4px;&quot; |
[[File:Pietra di Issel 01.jpg|x250px]]
&lt;div style=&quot;width:100%;&quot;&gt;In bàsso a Prîa de Issel e, de d'âto tra-a vegetaçión, a vìsta de [[Pónta Martìn]]&lt;/div&gt;

| style=&quot;vertical-align:top; padding:4px;&quot; |
[[File:Giutte Acquasanta Voltri - 2005 - Pietra coppelle ubicazione.jpg|x250px]]
&lt;div style=&quot;width:100%;&quot;&gt;Colocaçión da Prîa de Issel&lt;/div&gt;
|}

== Inçixoìn ==
[[Immaggine:Acquasanta - Genova - Italia - 1965 - Pietra coppelle.jpg|miniatura|Evidençiaçión de incixoìn in sciâ Prîa de Issel|sinistra]]
E coppèlle constitoìscian sens'âtro a tràccia predominànte e caraterizànte do scîto: se prezéntan cómme de cavitæ emisfériche, scìmili defæti a cóppe picìnn-e, ricavæ da l'òmmo in sciâ superfìçie de ciàppe e squæxi de segûo coinvòlte inte de antîghe çeimònie ligæ a-a [[Natua|natûa]]. Sto tîpo de tràccia in Itàlia a se riscóntra sorviatùtto in [[Piemonte|Piemónte]], [[Liguria|Ligùria]], [[Valle d'Aosta|Vàl d'Aòsta]], inta Lunigiànn-a e inta Valcamònica, ma ànche in [[Sardegna|Sardégna]]. A ògni mòddo, e fórme d'àrte conosciûe in [[Lèngoa ingleise|ingléize]] cómme &quot;''cup and ring marks''&quot; reprezéntan un patrimònio condivîzo da tànte cultûe preistòriche, no sôlo in Ouröpa. Sti motîvi són stæti realizæ in generâle da-o [[Preistöia#Mezolìtico|Mezolìtico]] scìn a l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]], ma o seu vêo scignificâto o rèsta ancón desconosciûo. I studiôxi àn avansòu dêxénn-e d'ipòtexi in sciâ natûa de coppèlle, ma inte sto câxo e ciù probàbili pàn êse træ:

# E coppèlle servîvan a arechéugge l'ægoa ciuvànn-a cómme scìnbolo de fertilitæ (defæti scìn a-o sécolo pasòu l'é documentòu l'àndio de dònne de bagnâse o scöso con l'umô de coppèlle pe favorî a gravidànsa) ò o sàngoe de vìtime in sacrifìçio (segóndo a pràtica atestâ into Santoâio de Panóias in [[Portogallo|Portogàllo]]). Fòscia âtri lìquidi poéivan êse dêuviæ, cómme [[læte]], infuxoìn de èrbe, gràscia de béstie pe açénde de lumêe;
# E coppèlle són o ségno lasciòu da scâvi circoscrîti pe ricavâ 'n minerâle ch'o l'êa conscideròu miâcôzo in caxón do pòsto da dónd'o ne vegnîva. Defæti l'asportaçión de canpioìn da 'n lêugo sâcro cómme relìchia a l'é 'na pràtica difûza in tantìscime coltûe de tùtte e époche;
# Segóndo l'ipòtexi archioastronòmica, e coppèlle reprezentiéivan di grùppi de stélle e [[Astronomia|schêmi astronòmichi]] (cómme testimònia a costelaçiòn de Persêo inçîza into scîto do Rocceré, in [[Piemonte|Piemónte]]).

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Cup and Ring marked rocks, Kilmichael Glassary - geograph.org.uk - 1014777.jpg|Coppèlle pìnn-e d'ægoa a Kilmichael Glassary, in [[Scòçia|Scòsia]]
Pierre à cupules du cromlech de la Praz.jpg|Coppèlle in sciô cromlech de la Praz, in [[Svissea|Svìsera]]
&lt;/gallery&gt;
E coppèlle da Prîa de Issel se móstran in dimenscioìn despæge e-e seu conpoxiçioìn corispóndan a schêmi de vòtte òservæ inte di âtri scîti, de vòtte indecifràbili ò a l'aparénsa cazoâli. In sciâ Prîa de Issel se peu òservâ ànche a prezénsa de ''polissoir'', sàiva a dî sórchi alonghîi dêuviæ into [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]] pe lustrâ e àsce de prîa, che són frequénti ànche inti scîti do mónte Béigoa.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Coppelle, incisioni lineiformi (Pietra di Issel) (7).jpg|Detàggio de inçixoìn in sciâ Prîa de Issel
Pietra di Issel 10.jpg|Sciàmmo de coppèlle picìnn-e e çìnque coppèlle ciù grénde in sciâ Prîa de Issel. Se nòtte i remazùggi de materiâle plàstico de cô grîxo-giâno derivæ da ‘n scistêma pöco fìn dêuviòu pe exegoî ‘n càlco, ch'o l'à asccianòu de microcopèlle
Poligny Polissoir de la Vallee De L'Avocat.jpg|Polissoir da Vallee De L'Avocat, in Frànsa
&lt;/gallery&gt;
A dataçión de inçixoìn in sce sta prîa a no l'é goæi segûa, sorviatùtto pe-a mancànsa de 'n ciù àncio contèsto archiològico, ma fòscia e coppèlle se peuan ascrîve a l'[[Etæ do Brónzo]], tra o 3000 e-o 1000 a.C, e l'é ciæo che quarchedùnn-a a ségge stæta scavâ za con instruménti de metàllo. Âtre inçixoìn pàn remontâ a l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]], cómme probabilménte into câxo do çèrcio a conpàsso, ma inta Prîa de Issel no gh'é de crôxe crestiànn-e, che pe cóntra abóndan prezénpio inti scîti do [[mónte Béigoa]].
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Pietra di Issel 11.jpg|Çèrcio a conpàsso, un sciàmmo de microcoppèlle e 'n'inçixón ciù profónda clasificâ cómme pedifórme ò tetraédrica
File:Liguria preistorica f108.png|Evidençiaçión de l'inçixón
File:Pietra di Issel 08.jpg|'N'inçixón sagittifórme in sciâ Prîa de Issel
&lt;/gallery&gt;

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Bibliografîa ==
* {{Çitta web|url=https://www.parcobeigua.it/pdf/beigua.libro.incisioni.pdf|tìtolo=Rocce incise - nel geoparco del Beigua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Baldi|tìtolo=Coppelle considerazioni - Coppelle eseguite a scopo taumaturgico|url=https://www.academia.edu/37901445/Coppelle_considerazioni_Coppelle_eseguite_a_scopo_taumaturgico|ànno=2016|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://www.rifugiobalma.it/coppelle-e-incisioni-rupestri/|tìtolo=Coppelle e incisioni rupestri|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}
* {{Çitta web|url=https://www.academia.edu/resource/work/37901445|tìtolo=Coppelle considerazioni - Coppelle eseguite a scopo taumaturgico|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Àrte in Ligùria]]
[[Categorîa:Archiologîa da Ligùria]]</text>
      <sha1>aveg0rbkf31juri0fb9i5nzy0vvo5sd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vìa Cavour (Arbenga)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31486</id>
    <revision>
      <id>269867</id>
      <parentid>269365</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16297" sha1="otbdus4ioe0wgm75mdn60xuy8exo3d9" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|miniatura|Vìa Cavour dau sò imbuccu versu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]]]]
'''Vìa Cavour''' (cunusciüa cu'u mèximu numme italiàn) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in Arbenga Veggia, parte du quartê de San Scî.

== Sto(r)ia ==
U traciàu de Vìa Cavour l'è ben prubabile ch'u recarche quellu de in decümàn de mezzu de l'antigu nücleu de l'Arbenga rumana, mèntre du periudu medievâle a vegne marcâ a presènsa du ''forum carnium salsarum,'' in mercàu de carne sa(r)â&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}&lt;/ref&gt; ch'u se truvava inte 'na parte da vìa, de prubabile aa Cà di D'Aste, cumme registràu inti ''Registrum'' du [[1420]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|p. 123}}&lt;/ref&gt; Du restu, faxendu rife(r)imèntu ae parte d'in gi(r)u, inta Ciàssa di Pésci, de cuntru aa se truvava l'antiga ''Platea canapi'', dund'a se smerciava a càneva.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; De doppu u Risurgimentu aa vìa u gh'è stètu dètu u numme d'ancöi, in unû du statista piemuntese Camillo Benso cunte de Cavour.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}&lt;/ref&gt;

== Descrisiùn ==
{{Clear}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot; widths=&quot;145&quot;&gt;
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 22.jpg|Vìa Cavour a l'imbuccu versu munte
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 21.jpg|U spiàssu in frunte aa Cà di D'Aste
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 14.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, vèrsu a Ciàssa di Pésci
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, imbuccu a munte
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 10.jpg|U Caruggiu a l'artessa du Palàssiu di Bassu-Seullìn
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 08.jpg|L'imbuccu du caruggiu, d'in Vìa Oddu
&lt;/gallery&gt;
Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu D'Aste-Rulandi-Ricci e u l'è inclüsu du tüttu intu quartê de San Scî. Traversàu u prìmmu isulàu, a l'artessa du Palàssiu di Gerardenghi u se scuntra in slàrgu ch'u vegghe faciaseghe u Fussàu Ve(r)àn, u Caruggiu di Baxadonne e quellu da Ca(r)ènda, primma de finì inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]]. Passâ sta chi u se inmette fiancandu u Palàssiu di Lengueja-Costa inta Ciàssa di Pésci, dund'u se vegghe ancù u casamèntu di Bassu-Seullìn, pe' terminâ inte Vìa Oddu.

=== Cruxe(r)e ===
[[Immaggine:Via Cavour (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Cavour, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]
* [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga veggia, da dund'a l'ha u(r)igine u caruggiu, pôcu dòppu i Quattru Canti, andandu vèrsu a scciümai(r)a, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia.
* U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u pìa u sò numme da 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiöe da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce inte Vìa Benardu Ricci.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu di Baxadonne, ün di caruggi ciü strêti d'Arbenga Veggia, dau percursu nu retilineu, u finìsce inte [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]] doppu 'na sinquantêna de mêtri e u dêve u sò numme a 'n'antìga famìa de [[Zena]], cunusciüa ascì cumme ''Bassadonne'', presente in Arbenga dai tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]]. Du rèstu u caruggiu u l'é(r)a divegnüu cunusciüu inta tradisiùn pupulâre cumme pòstu frequentàu dai inamuèi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Ciàssa San Michê, a ciü gròssa e ciü impurtànte ciàssa d'Arbenga tütta, dund'i cunfine(r)ean i quattru quartèi sitadìn e dund'i se fàccian tantu u Palàssiu du Cumün cumme a Catedrâle, intitulâ au santu. A vegne traversâ da Vìa Cavour inta sò parte ciü bassa, che finìa sta chi a se inmette inta Ciàssa di Pésci vegnindune daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]].&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.57-58}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu di Cassulìn, aa drìta, a l'artessa da Ciàssa di Pésci, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Basso-Seulìn dau restu, strêtu, u pòrta vèrsu Vìa Rumma.
* A [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], l'antìga ''Platea Canapi'', vistu che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] chi u se tegnìva u cumèrciu da càneva, risursa de prêxu pe' l'ecunumìa ingàuna de quelli tèmpi. Ciü de resènte a l'é(r)a u scìtu d'in mercàu fìssu, survatüttu de pésci e da chì u numme.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.36-37}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u segundu cardine d'Arbenga Veggia pe' grandessa, dund'u se tröva l'âtru càppu de Vìa Cavour. Lungu 127 mêtri in tüttu, u marca pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî e quellu de Sant'Eulàlia.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p.45}}&lt;/ref&gt;

=== Architetü(r)e ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Figü(r)a
!n°
!Numme
!Descrisiùn
|-
|[[Immaggine:Targa D'Aste 02.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|s.n.c.&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ da tûre a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°51&lt;/ref&gt;
|'''Tûre D'Aste'''
|A Tûre di D'Aste a l'è ina tûre ch'a se tröva in sciu cantu fra Vìa Cavour e [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'O(r)u]], da pa(r)eggi seculi sbasciâ au livéllu du tèitu du Palàssiu Rulandi-D'Aste, dund'a l'è stèta inglubâ. Da tûre se cunusce ancù bèn u basamèntu, de prìa negra de Pûi, ch'u ne dà ina datasiùn tra a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]] e l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexèntu]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 59-60}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]]
|1-3&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot;&gt;Intrâ prinsipâle&lt;/ref&gt;-5
|'''Palàssiu Rulandi - D'Aste'''
|U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna vèrsu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu da Vìa. Passàu de màn ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp.41-43}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu Gerardenghi (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|202x202px]]
|6-8-10&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot; /&gt;
|'''Palàssiu Gerardenghi'''
|U Palàssiu Gerardenghi, de prupietè du cumün, u se tröva in tésta au caruggiu, làttu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Via de Medaje d'Ò(r)u]]. U sa(r)ea d'u(r)igine sinquesentesca, metèndu asemme diferènti edifissi ciü veggi, de che se vegghen ancù i blòcchi de prìa squadrâ au de sutta de l'intonacu da faciâ d'in Vìa Cavour. Svilüpàu in sce quattru cièi (dui de sti chi cièi nobili, cu'e vorte a padijùn), culeghèi l'ün a l'âtru cun de sca(r)inè parèi da ringhe(r)e de marme(r)u decu(r)àu. Au de drentu u cumplessu u l'è stètu rangiàu du Settesèntu, tantu che chi i se cunservan decu(r)asiùi ba(r)ocche e ancù de doppu. In diresiùn du cantu, l'intrâ, cuvèrta a butte, a l'è pavimentâ a lìsca de pésciu, cun laterissi du Seisèntu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113062.pdf|tìtolo=Palazzo Gerardenghi, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Cà D'Àste (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|9-11
|'''Cà di D'Aste'''
|A Cà di D'Aste a l'è a parte du palàssiu cu'u mèximu numme faciâ sciu Vìa Cavour, a ciü veggia de stu cumplessu, nasciüu pe' vuluntè da famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] da l'agregasiùn de âtre custrusiùi ciü antìghe. A realisasiùn da Cà di D'Aste a cumènsa du [[XIV secolo|Trexèntu]] e, au dì d'ancöi. a se presènta a trèi cièi ciü u su(r)é, cu'u tèitu de abaìn menu che pe' ina terassa, fèta in scia simma da tûre inglubâ intu palàssiu. Au segundu cian, quellu nobile, se tröva in gran salùn duve(r)àu dau cunseju du Cumün d'Arbenga mèntre au tèrsu u gh'è in puntettu ch'u passa surva u Fusàu Ve(r)àn pe' ligâse au Palàssiu Rulandi-D'Aste.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210484.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]]
|13
|'''Palàssiu növu du Cumün'''
|U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadina. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drèntu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugèttu u(r)iginâle.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|42&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Michê e a pòrta u sivicu n°12&lt;/ref&gt;
|'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla'''
|Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia ciàssa de San Michê. U presenta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu versu Via Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&amp;pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}&lt;/ref&gt; U pia u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspettu versu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundensa de ün de sti chi se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. 
|-
|[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]]
|48-50
|'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta'''
|Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}&lt;/ref&gt;, de ciànta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}&lt;/ref&gt;, fra sti chi 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]].&lt;ref name=&quot;Lengueja - Costa&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04|
léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]&lt;ref name=&quot;Lengueja - Costa&quot;/&gt;, decurèi a bande intu vôrtu e framezèi da 'na sutìle culònna de prìa, cun tantu de capitèllu e de basamentu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U restu du pruspèttu u l'è cumpostu da blocchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu ciàn ch'u se semeja a 'na lòggia ascì.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]]
|15
|'''Tûre Cassulìn-Va(r)àlli'''
|Tòstu intu càntu ch'u da in scia Ciàssa de San Michê, a se presenta cumme 'na custrusiùn de maùi a vìsta ch'a spunta fra i tèiti di palàssi da vixìn, elevâ de tòstu 4 mêtri, cu-a sìmma cunvertìa a teràssa, cu'u làttu nord ciü âtu du rèstu, a mettene a l'asustu l'acessu. U pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. Intu mèntre ch'i se faxevan i travai pe' rangiâ l'edifissiu dund'a se tröva, du [[1972]], a l'è stèta descuvèrta ascì a base in prìa negra de Pûi.&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 73-74}}&lt;/ref&gt; Mancan senù âtre infurmasiùi sto(r)iche, de prubabile a se pu(r)ea individuà cumme a Tûre di De Iustenice, anessa a quella ch'a l'é(r)a a rexidènsa du Giüdise, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 63-65}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 03.jpg|senza_cornice|108x108px]]
|52-54-56&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot; /&gt;-58-60-62
|'''Palàssiu Bassu-Seulìn'''
|U Palàssiu Basso-Seulìn u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u caruggiu de verdü(r)e(r)e, fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette vèrsu a Ciàssa di Pésci, dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887, u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presenta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levànte, ch'a n'ha trèi.
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Stradde d'Arbenga]]</text>
      <sha1>otbdus4ioe0wgm75mdn60xuy8exo3d9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vìa Benardu Ricci (Arbenga)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31621</id>
    <revision>
      <id>269868</id>
      <parentid>269404</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22620" sha1="opwkx53xgiouko0lxfgwywlgezylflg" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[File:Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia).jpg|thumb|A vìa pià mi(r)àndu versu i Quattru Canti]]
'''Vìa Benardu Ricci''' (''Via Bernardo Ricci'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a cûre da punènte a levànte, cuntinuandu u percursu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] lungu quellu ch'u l'é(r)a u decümàn màscimu da sitè rumâna. Parte du quartê de San Giuànni, a se diràmma a partì daa [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], fin a zunze dai Quàttru Canti.

== Sto(r)ia ==
A vìa a se tröva in sce ina pursiùn de ün di percursi ciü antìghi e de lungu ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, u decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'', che de chi u l'andaxeva avanti versu punènte pe'a mudèrna vìa intitulâ a Baccio Emanuele Maineri e a levante pe' [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}&lt;/ref&gt;. A pìa u numme dau Benardu Ricci, benefatû de ricca famìa arbenganese, che du [[1565]] u l'axeva creàu in'ope(r)a pe' l'ascistènsa di pòve(r)i, dutàndula de sustanse impurtanti&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}&lt;/ref&gt;.

Vìa Benardu Ricci a l'è stèta ascì duve(r)â cumme tèrmu pe' marcà i cunfìn fra i quartèi de Turlâ e de San Scî, spartisiùn ch'a servìva pe' di fìn fiscâli e aministatìvi. A ogni moddu, a dife(r)ènsa de quantu se pìa in cunsciderasiùn au dì d'ancöi, nu pà ch'a sta vìa a se truvasse intu mezzu fra sti quartèi ma che ciütòstu a fusse du tüttu inte quellu de Turlâ, cu'a sudivixùn che l'è prubabile ch'a l'andasse pe' vìe intreghe ciütostu che spartìle a mitè&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', pp. 79-81}}&lt;/ref&gt;. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'è üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}&lt;/ref&gt;. De ciü, fra e vìe d'Arbenga Veggia a l'è üna de quelle ch'e cunsèrvan méju e custrusiùi da fìn du Mediuevu, dae faciè de spessu cuèrte sulu da ina man d'intonacu du [[XVIII secolo|Sètte]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]], quande, pe' mancansa de sustanse, inte quelli seculi nu s'è sciurtìu a rangiâle cun di intervènti strutü(r)âli, fètu ch'u l'ha sarvàu l'antìgu tesciüu urbàn&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 128}}&lt;/ref&gt;.

E cà ch'e se ghe fàccian e sun dunca pe' intregu de l'Etè de Mezzu e, a partì dau [[1935]], e sun stète rangièi fàndu turnà aa vista e sò linee u(r)iginâli, levandughe l'intonacu e druvindu turna e antìghe bifu(r)e e trifu(r)e in cangiu di barcùi retangulâri ch'i n'axeva piàu u pòstu. De ciü, s'è descuvèrtu u prufì da serie de lòggie au livéllu da stradda, ch'a và avanti pe' de lungu tòstu sènsa interumpise e che a l'imprinsippiu a l'é(r)a serâ da rasteli ma che, quande s'è issàu e cà de in âtru cian, a l'è stèta immü(r)â&lt;ref&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La via Bernardo Ricci'', p. 116}}&lt;/ref&gt;.

== Descrisiùn ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot; widths=&quot;145&quot;&gt;
Immaggine:Tûre di Rulandi D'Aste (Arbenga Veggia).jpg|A Tûre Rulandi D'Aste, in sciu cantu cun Vìa Medaje d'Ò(r)u
Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 02.jpg|A Lòggia du Populu vìsta d'intu caruggiu
Immaggine:CENTRO STORICO - panoramio - Emanuela Meme Giudic… (3).jpg|U Caruggiu piàu rivandu d'in San Michê
Immaggine:Casa e torre D'Aste Rolandi, Albenga 02.jpg|A tàrga da Cà D'Aste Rulandi
&lt;/gallery&gt;A vìa a se scuntra lascianduse de derê [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] ina votta passâ [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]. A se dröve a partì dau recantu che daa Catedrâle u se faccia in scia Tûre Sivica e a l'antiga lòggia du Cumün. De sciübitu u se scuntra u caruggiu ch'u pàssa infra mezzu a gêxa e Palàssiu Veggiu, purtandu in frunte au [[Batiste(r)u d'Arbenga|Batiste(r)u]], e fina aa [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]]. U segue che u caruggiu u scûre ciü strêtu rispettu che a Cuntrâ Növa, vistu ch'u nu l'è stàu tucàu dai sventramènti di inissi du [[XX secolo|seculu XX]]. U passa ducca a meridiùn u Palàssiu du Vescu, tantu che aa fìn da Lòggia du Quattrusèntu u se tröva in caruggiu ch'u l'inmette ascì stu lì versu u Batiste(r)u, passandughe d'in faccia e pe' stu fètu chi ciamàu &quot;U Caruggiu dau Vescu&quot;. 

De rimpettu a dunde stu chi u se faccia in sce Vìa Ricci se trövan pöi a Cà di Fieschi Ricci e l'isulàu marcàu daa presènsa de Cà di Rulandi D'Aste. Da sta parte chì se dröven fina dui caruggi picìn ch'i rivan fina inte Vìa Cavour, ün ch'u pòrta u numme de Fussàu Veràn, l'âtru da Ca(r)ènda (cunusciüu a ògni moddu intu parlà cumme &quot;U Caruggiu de l'U(r)ivu&quot;). Propiu in scia fin u caruggiu u se faccia in sce üna de cruxe(r)e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, i Quattru Cànti, là dund'a se scuntra cu'a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Ben vixibile percurèndu u caruggiu a partì daa Catedrâle a l'è Tûre di Lengueja, de rimpettu aa Lugetta di Quattru Canti: a lunghessa cumplêta du percursu a l'è de tòstu 'na setantêna de mêtri&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In ürtimu u cuntinuu da vìa, seguèndu versu munte, u pìa u numme de Baccio Emanuele Maineri: u caruggiu defèti u finisce pe' dà in scia Ciasetta du Sufragiu.

=== Cruxe(r)e ===
[[File:Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia)-Màppa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Benardu Ricci, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]
* [[Vìa D'Aste (Arbenga)|A Cuntrâ Növa]], u prìmmu tòccu du decümàn da sitè rumâna, intitulàu a Enrico D'Aste, ch'u l'ha piàu e furme d'ancöi numma che in seguitu ai sventramènti di inissi du Növesèntu, du rèstu a taja da punènte a levante 'na buna parte du sèntru sitadìn, spartindune ascì i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia. Lunga 80 mêtri, a g'ha u(r)igine inte Largu Do(r)ia e a finìsce dau Munümèntu, pôcu prìmma da Ciàssa de San Michê, che Via Benardu Ricci a ne cumpleta u percursu&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], a prinsipâle ciàssa d'Arbenga Veggia, antigamènte cunusciüa cumme ''platea comunis'', dund'u gh'a a sêde u municipiu. A porta u numme du santu prutetû da sitè e se ghe fàccia inta pârte âta a [[Catedrâle de San Michê]]. U l'è chi de frunte ch'a stradda a se zunta aa Cuntrâ Növa, faxendughe seguitu fin ai Quattru Canti.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}&lt;/ref&gt;.
* U Caruggiu du Batiste(r)u, a dêve u sò numme du ben cunusciüu [[Batiste(r)u d'Arbenga|Batiste(r)u]] paleucristiàn, üna de pôche testimuniànse da sitè bizantina, dedicàu a San Giuànni, u dà fina u numme au quartê dund'u se tröva. U pàssa fra mezzu stu chi e a Catedrâle, fin a rivà in Vico Lamboglia, pôcu prìmma da Ciàssa di Leùi&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 29}}&lt;/ref&gt;.
* U Caruggiu du Vescu (Via Episcopio), u l'è u caruggiu ch'u passa arembu au Palàssiu Veggiu, a còsta ascì da sêde vescuvìle, e da chi u pìa u numme. Dòppu tòstu 'na sinquantêna de mêtri u finisce inte Via Lengueja, pü(r)e sta lì intu quartê de San Giuànni&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 36}}&lt;/ref&gt;.
* U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte Vìa Cavour.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}&lt;/ref&gt;
* U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u porta u numme de 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], u l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiö(r)e da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce ascì stu lì inte Vìa Cavour.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}&lt;/ref&gt;
* [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga Veggia, dund'u l'ha a sò fin u caruggiu versu munte, tòstu a mitè, in diresiùn da Cà e Tûre di Lengueja. Sta famusa cruxe(r)a, marcâ fina daa lòggia ch'a ne pòrta u numme, a se cunusce cumme i &quot;Quàttru Canti&quot;, vistu che versu munte u tragittu du veggiu decümàn u cuntinua cun Via Baccio Emanuele Maineri, finèndu daa [[Ciàssa du Semina(r)iu (Arbenga)|Ciàssa du Suffragiu]].

=== Architetü(r)e ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Figü(r)a
!n°
!Numme
!Descrisiùn
|-
|[[Immaggine:Casa e torre D'Aste Rolandi, Albenga 01.jpg|senza_cornice|139x139px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |2-4-6&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot;&gt;I sivichi inte Vìa Benardu Ricci i sun quelli de büteghe ch'e se trövan chi; l'intrâ prinsipâle a l'è pe' cuntru inte Vìa Cavour, au n° 3&lt;/ref&gt;
|'''Tûre di Rulandi - D'Aste'''
|A tûre a se tröva in sciu cantu cu'a Vìa de Medaje d'Ò(r)u, ben vixibile mi(r)andu l'incruxu d'inte Vìa Maineri, marcâ zà inti tèmpi antighi, tantu ch'a se mustra tantu inte l'afrescu ch'u l'e(r)a cunservàu in Santa Ma(r)ìa quantu inte mappe d'Arbenga fète dau Vinzoni e ancù intu disegnu d'Arbenga Veggia piâ d'in San Martìn. A segunda de quantu sciurtìu intu mèntre di restauri di [[Anni 1960|ànni '60]] a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü fra a fin du [[XIII secolo|seculu XIII]] e i cumènsi du [[XIV secolo|XIV]]. Cumme pe'a cà cu'a che a furma in blòccu ünicu, l'edifissiu u l'è apartegnüu Tu(r)ellu D'Aste e ancù prìmma ai Lengueja. In u(r)igine a strutü(r)a a l'e(r)a diferente, scicumme ch'a l'è stèta tajâ inta parte âta, e scistemâ cumme teràssa, cu'e mu(r)àje, pe' trèi làtti in sce quattru, che ghe sun servìe cumme burdu. U basamèntu u l'è de prìa de Pûi, in cangiu mèntre ch'i a rangiavan integrèi inta strutü(r)a sun stèti truvèi di resti de vasi a turtaiö, ch'i fan pensà ch'u sbasciamèntu u sa(r)ea avegnüu du [[XVII secolo|Seisèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 55-58}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]]
|'''Palàssiu Rulandi - D'Aste'''
|U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu de Vìa Cavour. Passàu de màn ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 41-43}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Lögia di Quàttro Cànti (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|3&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U sivicu u se rife(r)isce aa cà ch'a cumprènde a Lòggia&lt;/ref&gt;
|'''Lòggia di Quattru Canti'''
|A se tröva intu scitu dunde se incruxan i storichi cardu e decümàn d'Arbenga Veggia, au dì d'ancöi rapresentèi daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u e da Vìa Benardu Ricci. A lugetta a sa(r)ea stèta fabricâ fra [[XIII secolo|Duxèntu]] e [[XIV secolo|Trexèntu]] e a l'ha cunservàu a carateristica cunfurmasiùn di dui àrchi. Defèti quellu ch'u dà in sce Vìa Medaje d'Ò(r)u u l'è semireundu e dunca ciü stundàu rispettu a quellu ch'u se fàccia in sce l'âtru caruggiu. A ògni moddu tütti dui i sun fèti de laterissiu e cum'u se pò ancù vegghe, a lugetta a presènta in basamèntu cun blocchi de prìa a vista, dau che a se diramma a strutü(r)a, cu'in bèllu vortu a cruxe(r)a de güstu medievâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150624|tìtolo=Loggia dei Quattro Canti (Scheda)|léngoa=IT|vìxita=2024-11-09}}&lt;/ref&gt;.
|-
|
|3
|'''Tûre di Verandi'''
|Strutü(r)a tòstu spa(r)ìa, a l'è stèta descuèrta du [[1963]] cu'in scâvu archeulogicu inta bütega au sivicu 3 de Vìa Benardu Ricci. Au dì d'ancöi, de sta tûre nu se vegghe de rèsti scicumme ch'i se trövan 1,90&amp;nbsp;m au de sutta du cian stradâle, e i cunsciste inte fundasiùi de mü(r)aje soe, fète de bluchetti de prìa negra. S'è truvàu ascì i rèsti de due avertü(r)e tampunèi e du pavimèntu de casìna; cu'e tecniche duve(r)èi e cu'u livéllu de fundasiùi ch'i sun segnu de custrusiùn versu a fìn du [[XII secolo|seculu XII]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 45}}&lt;/ref&gt;.
|-
|
|5
|'''Cà di Verandi'''
|A Cà di Verandi a l'è ina tipica cà de cuntu d'Arbenga Veggia, fabricâ du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. Inta sò faciâ se ghe dröven bifu(r)e e trifu(r)e au primmu e au segundu cian; au cian terén gh'è pe' cuntru ina lòggia, au dì d'ancöi ucüpâ da büteghe, ch'a l'è stèta rangiâ du [[1963]], ucaxùn quande se gh'è fètu fina in scâvu archeulogicu&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al Medioevo'', p. 22}}&lt;/ref&gt;. A custrusiùn a l'è stèta diciarâ cumme bêne vinculàu ai 30 de marsu du [[1949]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111117|tìtolo=Casa Verando|léngoa=IT|vìxita=2024-11-13}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|senza_cornice|104x104px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |7-9&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;I sivichi inte Vìa Benardu Ricci i sun quelli de büteghe ch'e se trövan chi; l'intrâ prinsipâle a l'è pe' cuntru intu Caruggiu du Vescu, au n° 5&lt;/ref&gt;
|'''Palàssiu du Vescu'''
|U Palàssiu du Vescu u l'è stètu a sêde vescuvîle da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] fina du [[1954]], quand'a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-vescovile.htm|tìtolo=Il Palazzo Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2024-11-14}}&lt;/ref&gt;. A strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi a l'è u frütu de ciü seculi d'intervènti, fòscia inandièi propiu intu scìtu da primma ''domus episcopi'', d'etè tardurumâna&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}&lt;/ref&gt;: l'a(r)a ciü antìga a remunta au [[XI secolo|seculu XI]], mèntre a parte de mezzu a gh'ave(r)ea de u(r)igine int'ina serie de custrusiùi du [[XIV secolo|Trexèntu]], tachèi insemme a furmà in palàssiu ünicu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], pa(r)egiàu de fö(r)a intu stìle cun di travai inta segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Cu'u restauru du [[1975]] a faciâ a l'è turnâ ae sò linee du seculu XVI, tegnìndu aa vista e dife(r)ènti fàse medievâli e ina pitü(r)a du [[1477]], fòscia da man du Canavesiu&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 135}}&lt;/ref&gt;. Inti lucâli du Palàssiu, custrusiùn vinculâ dau [[1935]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111119|tìtolo=Antico Palazzo Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2024-11-14}}&lt;/ref&gt;, a se tröva au dì d'ancöi a sêde du [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Museu Diucesàn]], da Cü(r)ia e de l'Archiviu Stò(r)icu Diucesàn&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 44-45}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Albenga - Torre del Palazzo Vescovile - 2023-09-16 11-15-51 001.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|'''Tûre du Palàssiu du Vescu'''
|Missa in sciu cantu cu'u Caruggiu du Vescu, au dì d'ancöi a se presènta inglubâ intu Palàssiu du Vescu. Cun l'incèndiu ch'u l'ha curpìu u palàssiu du [[1416]] a dev'ésse stèta sbasciâ au livéllu di têiti zà de quelli tèmpi, scicumme ch'a nu l'è mensunâ inti papèi du [[XVII secolo|Seisèntu]]. Cu'u restauru du [[1956]] l'è turnàu aa lüxe a sò strutü(r)a, daa bàse de bluchetti de prìa negra, cun di âtri ciü gròssi, d'a(r)ena(r)ia, in sci sò canti. Inta faciâ sciü Vìa Benardu Ricci s'è descuvèrtu in purtâ goticu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], intrâ d'ina bütega de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], surmuntàu da fréxi a turtiùn, mèntre i barcùi, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], i l'han purtàu a pèrde i u(r)iginâli. Inta faciâ versu u Palàssiu Veggiu e se trövan due avertü(r)e a èrcu sbasciàu e di barcunetti; de drentu, au primmu cian, a gh'é(r)a a capélla du Vescu, da che u n'è restàu a vòtta a frescu, fòscia in travaju du Giuànni Canavesiu. Inta tûre, ch'a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|seculu XII]], du [[1971]] s'è fètu in scàvu archeulogicu inte l'ucaxùn du restauru du cian terén, cu'u che s'è descuvèrtu l'antìgu pavimèntu de prìa e rangiàu a votta a cruxe(r)a, che fòscia a l'è quella u(r)iginâle&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 43-45}}&lt;/ref&gt;.
|-
|
|8-10-12-14
|'''Cà D'Aste-Bassu'''
|A Cà D'Aste-Bassu a l'è ina pursiùn du grande Palàssiu D'Aste, ch'u s'estènde in sce l'izulàu intregu fra Vìa Benardu Ricci, [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]] e u Fussàu Ve(r)àn. A l'è caraterizâ da ina gran lòggia a quattru èrchi, spartìi inte due cubbie da in pilastru a öttu facce fètu in prìa de Finâ. A sò mitè de levante a l'è stèta rangiâ inti ànni [[1960]]-[[1962|62]], repiàndu e tracce da segunda fàse da faciâ, da fìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], cu'e due trifu(r)e au primmu cian; pe' cuntru, quella de punènte a l'è ancù cuèrta d'intonacu e u g'ha tenzüu in simma u stemma da famìa [[D'Aste (famïa)|D'Aste]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La via Bernardo Ricci'', pp. 120-122}}&lt;/ref&gt;.
|-
|
|16-20
|'''Cà di Fieschi-Ricci'''
|A Cà di Fieschi-Ricci a l'è ina tipica cà de cuntu d'Arbenga Veggia, frütu de intervènti fèti fra ciü seculi, fra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Carateristica a l'è a faciâ sciü Vìa Benardu Rissi, cun due trifu(r)e au primmu cian e u purtâ cu'ina gran lòggia au cian terén&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', p. 84}}&lt;/ref&gt;. Pe' cuntru, e sò mü(r)aje facièi in sciu Caruggiu da Ca(r)ènda e sun üna de testimunianse ciü antìghe de cà medievâle d'Arbenga Veggia, fabricâ cun bluchetti picìn de prìe squadrèi, scimili a quelli duve(r)èi pe'e tûre, cu'ina munofu(r)a e ina bifu(r)a rumanica ch'e se dröven chi&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 131}}&lt;/ref&gt;. A custrusiùn, de quelli tèmpi in prupietè ai Lanusol, a l'è diciarâ cumme bêne vinculàu du [[1935]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111138|tìtolo=Casa Fieschi-Ricci-Lanusol|léngoa=IT|vìxita=2024-11-15}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 03.jpg|senza_cornice|104x104px]]
|s.n.c.
|'''Palàssiu Veggiu'''
|L'antigu ''palacium comunis'', u se tröva in sciu cantu versu a [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], a l'imbuccu du caruggiu, in scia che ben a spicca a Tûre Sìvica, fèta ti(r)à sciü intu [[XIV secolo|Trexèntu]], che i primmi prupietà(r)i i l'é(r)an i Seùlla, che de prubabile i l'axevan vusciüa intu mèntre ch'a vegniva giüstâ a ''domus Nicolini'', de lungu de prupietè de sta famìa. Dunca a strutü(r)a a vegne cuncedüa au Cumün d'Arbenga a pixùn, tantu che a vegne sêde fìssa de l'aministrasiùn ingàuna a partì dau [[1333]]. I vegnen mesciài chi ascì i cunsu(r)i, che da prìmma i l'é(r)an intu ''capitulum'', de cuntru besögna spetà u [[1351]] perché l'aministrasiùn a càtte l'edifissiu, vegnindune prupieta(r)ia&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 24-33}}&lt;/ref&gt;. Dai primmi ànni du [[XV secolo|seculu XV]] a cumpa(r)ìsce a lòggia du Cumün, che a remunta au [[1421]] e a l'è stèta pe' di ànni u scitu dund'e se tegnivan e reuniùi du cunseju cumünâle: chi se trövan fina de pitü(r)e atribuìe au [[Giovanni Canavesio]]. Cu'i travai du [[1934]] a tûre a l'è stèta rangiâ, levandughe e zunte du [[XVI secolo|Seisèntu]] e faxendula turnà a cum'a l'é(r)a in u(r)igine. Au dì d'ancöi intu cumplessu u se tröva u [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Museu Ingaunu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Gli edifici di uso pubblico'', p. 64}}&lt;/ref&gt;.
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992|ediçión=7}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/bernardo-ricci-via/|tìtolo=Bernardo Ricci, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}}

[[Categorîa:Stradde d'Arbenga]]</text>
      <sha1>opwkx53xgiouko0lxfgwywlgezylflg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31635</id>
    <revision>
      <id>269869</id>
      <parentid>269372</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33830" sha1="7t8bko4pzbebj9f1h5xl0879fb92n9q" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[File:Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia)-Vìsta 03.jpg|thumb|A Vìa vista dau Palàssiu di Scotti]]
A '''Vìa de Medaje d'Ò(r)u''' (''Via delle Medaglie d'Oro'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a traversa tantu u quartê de San Giuànni cumme quellu de San Scî. A cûre defèti a partì daa Pòrte de l'A(r)òscia fìn a rivà da quella de Mu(r)ìn, passandu da 'na parte a l'âtra du sèntru sitadìn lungu quellu ch'u l'é(r)a u càrdu màscimu da [[Albingaunum|sitè rumâna]].

== Sto(r)ia ==
A vìa a cûre pe' in antìgu e impurtante percursu d'Arbenga Veggia, passandu in curispundènsa de quellu ch'u l'é(r)a u cardu màscimu de ''[[Albingaunum]]''&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 41}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 13-14}}&lt;/ref&gt;. De ciü, de quelli tèmpi, a funsiunâva ascì cumme pursiùn ürbâna da ''[[Via Julia Augusta]]'', che pròpiu pe' de chi a traversâva a sitè&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 16}}&lt;/ref&gt;. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'é(r)a üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}&lt;/ref&gt;.

Avanti de pià u numme ch'a g'ha au dì ancöi, a Vìa de Medaje d'Ò(r)u a l'è stèta primma intitulâ au ré Vittorio Emanuele e pöi a l'é(r)a vegnüa Vìa Turinettu. Intu detàju, l'intitulasiùn mudèrna a se rife(r)ìsce ae quattru medaje d'ò(r)u guagnèi da sitadìn arbenganesi: a medàja du cuntrami(r)àiu Alessandro D'Aste Stella, quella du Bruno Comandone, capitàn d'artije(r)ìa caüttu in [[Rùscia|Rüscia]] du dixèmbre [[1942]], quella du suttatenènte di arpìn Aldo Turinetto, mortu de lungu de stu ànnu lì inti Balcâni, e ancù a medàja du partigiàn Roberto Di Ferro, massàu du [[1945]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 41-42}}&lt;/ref&gt;.

== Descrisiùn ==
[[File:Vìa de Medàje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia) - Màppa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa de Medaje d'Ò(r)u, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]Üna de ciü impurtanti stradde du sèntru d'Arbenga, ch'a ripercûre u càrdu mascimu da sitè rumâna, venèndu da l'estremitè meridiunâle, versu [[a Sènta]], e pruseguèndu versu setentriùn, passandu da 'na parte a l'âtra tantu du quartê de San Scî cumme de quellu de Turlâ. I sò dui imbucchi i sun rapresentèi da due pòrte de ciü cunusciüe: versu a scciümè(r)a quella dìta &quot;de l'A(r)òscia&quot;, l'âtra quella &quot;de Mu(r)ìn&quot;.

Imbucandula partèndu daa primma de due pòrte, se scuntra da sübitu u quartê de San Scî, inmetenduse inte vixinanse da Ciàssa de l'A(r)òscia, ch'u se ghe rìva seguèndu u percursu da Barbacana, caruggiu ch'u sêgue a fì e mü(r)aje antighe. In avanti i se scuntran di elemènti artistichi de riliêvu, tantu inte architetü(r)e quantu inte decurasiùi de ste chi mèxime. De rilivêvu, presèmpiu, in survapòrte in prìa negra (tütelàu dau [[1935]] daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00109572_sc.pdf|tìtolo=Sovraporta - Decreto di tutela|léngoa=IT|vìxita=2024-11-23}}&lt;/ref&gt;), ch'u se tröva pôcu primma da cruxe(r)a cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], d'in faccia aa Cà di Stücchi, ch'a se fa cunusce pe'a sò carateristica faciâ.

Fra i palàssi stò(r)ichi ch'i se ghe faccian, apartegnüi ae ciü gròsse famìe ingàune, se scuntra pe' primmu quellu di Rulandi-Ricci-Capelìn, pe' rivà pöi a quellu di D'Aste e da chi, in [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|San Dumenegu]], ciàssa sèntru du quartê. Inte sta primma parte da vìa se ghe incruxa ascì [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], che cun Vìa Rumma e a [[Vìa de Turlâ (Arbenga)|Vìa de Turlâ]] a l'axeva 'na serta impurtansa, tantu ch'e l'é(r)an cunscide(r)èi cumme di decümèi segunda(r)i. U prinsipâle, rapresentàu da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] e da Vìa Maineri, u furma cu'u ''cardo maximus'' a cruxe(r)a di Quattru Canti, in curispundènsa de dunde se trövan ascì e tûre di Rulandi-D'Aste e quella di Lengueja Do(r)ia, ciü a famusa lugetta a dui èrchi, dìta di Quattru Canti pü(r)e sta chi.

Ancù in avanti u se rìva in Turlâ, cun ancù palàssi de cuntu, cumme quellu di Seullìn (cu'a tûre ch'a domina in sce l'incruxu cu'a Vìa de Turlâ) e quellu di Scotti. In ürtimu u se rìva au lìmite tucandu a parte setentriunâle de mü(r)aje, cun in âtru tòccu da Barbacana ch'u permette de gi(r)âse versu a [[Ciàssa de Turlâ (Arbenga)|Ciàssa de Turlâ]] o versu San Fransescu, o sedunca sciurtèndu daa Pòrte de Mu(r)ìn.

=== Cruxe(r)e ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
A Barbacana - U Caruggiu da Sènta (Arbenga Veggia).jpg|A Barbacana o u Caruggiu da Sènta
PmAlbenga04.jpg|U Caruggiu de l'A(r)òscia
Via Rumma (Sentru Stòricu d'Arbenga)-Vista da l'imbuccu venèndu daa Vìa de Medaje d'Òu 01.jpg|Vìa Rumma daa cruxe(r)a cun Vìa de Medaje d'Ò(r)u
A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 05.jpg|Vìa Somis versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u
Vico al Centa 1.jpg|U Caruggiu du Navùn
Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|Vìa Cavour d'in Vìa de Medaje d'Ò(r)u
Albenga-IMG 0361.JPG|Vìa Baccio Emanuele Maineri versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u
Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia).jpg|Vìa Benardu Ricci versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u 
&lt;/gallery&gt;
* U Caruggiu da Sènta, lungu 130 mêtri, u cûre seguèndu l'àndiu da scciümè(r)a, a partì da Vìa de Medaje d'Ò(r)u fìn a zunze in [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]]. Scicumme ch'u pàssa a còsta de mü(r)aje, u l'ha piàu u stranumme de ''Barbacana''&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 32}}&lt;/ref&gt;.
* U Caruggiu de l'A(r)òscia, ch'u lìga a Vìa de Medaje d'Ò(r)u cu'u Caruggiu dau Gumbu (au dì d'ancöi dedicàu au Marco Antonio Barbera), ciü a punènte, pe' ina lunghessa de 35 mêtri in tüttu. U pìa u numme da[[a Sènta]], inte l'antighitè cunusciüa delungu cu'u numme d'A(r)òscia, cun stu tuponimu che in Arbenga Veggia u l'è restàu ascì aa vixìna Ciàssa de l'A(r)òscia&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 28}}&lt;/ref&gt;.
* [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], caruggiu che intu sò percursu u repìa da vixìn u segundu decümàn p'impurtansa da sitè rumâna&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 139}}&lt;/ref&gt;, u g'ha u sò imprinsippiu au de sutta de l'èrcu du Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn e u finìsce tòstu 230 mêtri de dòppu, au de sutta de ün di dui pòrteghi de l'Uspeâ, traversandu tantu San Scî cumme Sant'Eulàlia. A l'è ciamâ ascì cu'u stranumme de &quot;u Caruggiu dau Culêgiu&quot;, scicumme che se ghe fàccia u Culêgiu Oddu.
* Vìa Somis, ch'a parte d'in frunte au cumensu de Vìa Rumma, ch'a n'è a cuntinuasiùn versu a Ciàssa de San Dumenegu, recarcandu ascì sta lì u percursu du veggiu decümàn. A pòrta u numme du Giovanni Somis, sutta-prefèttu da [[Pruvinsa d'Arbenga]] fra u [[1824]] e u [[1829]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|Ciàssa de San Dumenegu]], a se tröva a munte da stradda, restandu aa mancina partèndu daa Pòrte de l'A(r)òscia. A se dröve in sciu cantu dund'u gh'è u Palàssiu D'Aste-Ardüìn e a l'ha ina cianta nu regulâre, vistu ch'a se slarga pe' pôcu ciü de 1.300 mêtri quàddri cun 'na furma a &quot;L&quot; duvüa au fètu ch'a l'ha avüu u(r)igine daa messa asemme de spassi dife(r)ènti&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 53}}&lt;/ref&gt;. A pìa u numme dau santu ch'u gh'è dedicàu u cumplessu ch'u se ghe fàccia, mèntre intu parlà pupulâre se ghe dìxe &quot;Da l'Aviamèntu&quot;, scicumme che l'edifissiu u l'è stètu pe' di ànni sêde de 'na scö(r)a tecnica.
* U Caruggiu du Navùn, dedicàu au canònicu Tumâxu Navùn, visciüu a cavàllu fra [[XVIII secolo|Settesèntu]] e [[XIX secolo|Öttusèntu]], autû de l'incumpìa recampâ de memo(r)ie stò(r)iche arbenganesi ''Dell'Ingaunia''. Se tratta de 'n carugettu strêtu, vurtàu a l'imbuccu, ch'u l'inmette turna in San Dumenegu doppu tòstu 30 mêtri.
* [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], se diràmma in scia drìta, cun l'imbuccu fra mezzu u Palàssiu Rulandi-D'Aste e a Cà di Gerardenghi, sciurtèndu a l'artessa du Palàssiu di Pe(r)usu-Seùlla inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]]. Passâ sta lì a pàssa d'ataccu aa [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]] e a finìsce de dòppu, sgarbandu intu caruggiu de verdü(r)e(r)e, cun 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri in tüttu&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 31}}&lt;/ref&gt;.
* Vìa Baccio Emanuele Maineri, dedicâ au scritû tui(r)anìn, asemme a Vìa Ricci a furma a cruxe(r)a di Quattru Canti, marcâ fina daa presènsa da lugetta ch'a ne pìa u numme. A rapresènta l'ürtimu trètu du decümàn màscimu versu munte, druvènduse a partì daa Tûre di Lengueja Do(r)ia pe' cuntinuà fina inta [[Ciàssa du Semina(r)iu (Arbenga)|Ciasetta dau Sufragiu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 42}}&lt;/ref&gt;.
* [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], parte du quartê de San Giuànni e duve(r)â inti tèmpi antìghi cumme cunfìn fra i quartèi d'Arbenga Veggia, a recarca u percursu decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'' rivandu fìn inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], dunde pöi a cumènsa [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], ch'a n'è u cuntinuu. A dêve u sò numme au Benardu Ricci, benefatû de ricca famìa arbenganese, ch'u l'ha fundàu du [[1565]] in'ope(r)a pe' l'ascistènsa di pòve(r)i.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
CENTRO STORICO - panoramio - Emanuela Meme Giudic… (5).jpg|U Caruggiu di Russi
Albenga centro storico dentro Porta Mulino.jpg|Vìa de Medaje d'Ò(r)u e, in scia drìta, u Caruggiu aa Ciàssa de San Fransescu
Albenga centro storico 5.jpg|Caruggiu aa Pòrte de Turlâ
&lt;/gallery&gt;
* A Vìa de Turlâ, a pìa u numme da üna de pòrte sitadìne e a recarca u percursu de ün di decümèi segunda(r)i&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 151}}&lt;/ref&gt;, a partì daa ciàssa ch'a se ghe tröva sübitu de dòppu fìn a rivâ inta Vìa de Medaje d'Ò(r)u, a l'artessa da Cà di Rulandi Ricci.
* Vìa Mariettina Lengueja, a cuntinuasiùn da Vìa de Turlâ, ch'a cumènsa in sciu &quot;Cantu di Barbe(r)i&quot;, cum'u l'é(r)a in antigu ciamâ a cruxe(r)a, scicumme ch'a l'è giüstu au de sutta da Tûre di Seullìn, 'na votta apartegnüa ai Barbe(r)i. A pòrta fìn versu Vìa Pertinace, a l'imbuccu da [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]]. A g'ha dètu u numme Mariettina Lengueja, ch'a ne vegnìva da üna de ciü gròsse famìe da sitè e ch'a l'axeva lasciàu u sò patrimoniu cun di scòppi benefichi&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
* U Caruggiu di Russi, u l'è dedicàu aa famìa di Russi, che zà du Trexèntu a faxeva parte da nubiltè zenese, famìa de prim'urdine, fra i sò mèmbri i ghe sun stèti di academichi, cumme u Giuànni Batìsta Russi e u Steva Russi, tütti dui visciüi intu Seisèntu. Carugettu strêtu, u porta fìn in Turlâ, slarganduse aa mitè cun 'na ciasetta, u presènta i tipichi erchetti a zuntà e faciè da 'na parte a l'âtra da vìa&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}&lt;/ref&gt;.
* U Caruggiu di Scotti, dedicàu ciü intu specificu a Nicolò Scottu, canonicu da Catedrâle da segunda mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]], regurdàu pe'i fundi furnìi tantu aa Gêxa cumme au Capìtulu, lungu ina setantêna de mêtri u pòrta fina daa Sca(r)a de Balacaghé&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}&lt;/ref&gt;.
* U Caruggiu aa Ciàssa de San Fransescu, u pòrta u numme da Ciàssa ch'u ghe inmette doppu in percursu de 143 mêtri, sgarbandu ciü de precisu inte Vìa Ernestu Rulandi Ricci, in pruscimitè da Pòrte de San Fransescu&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 54}}&lt;/ref&gt;.
* U Caruggiu aa Pòrte de Turlâ, u segue du tüttu u percursu de mü(r)aje d'Arbenga Veggia, partèndu d'inta Pòrte de Mu(r)ìn e rivandu ciü de 'na sentêna de mêtri de dòppu fina a quella de Turlâ, passandughe se vegghen i lucâli ina votta duve(r)èi cumme stalle pe'e béstie, cun trèi tipichi pòrteghi immü(r)èi&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetü(r)e ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Figü(r)a
!n°
!Numme
!Descrisiùn
|-
|[[Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|s.n.c.
|'''Pòrte de Mu(r)ìn'''
|A Pòrte de Mu(r)ìn a se tröva in curispundènsa de l'estremitè da vìa versu setentriùn, dunde se sgarba d'inte mü(r)aje sitadìne pe' l'antìgu percursu ch'u mêna au Puntelungu. Mensunâ intu passàu cumme ''porte Molendini'', a l'é(r)a a ciü impurtante fra quelle de stu fiancu de mü(r)aje e, dunca, a l'é(r)a bèn furtificâ&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 157}}&lt;/ref&gt;. A pìa u sò numme da in mu(r)ìn mensunàu chi zà du [[XII secolo|Millesèntu]], ciü avanti inglubàu intu gì(r)u de mü(r)aje pe' de raxùi de segü(r)essa, e, de pôcu ciü a munte, se pò ancù vegghe ina pursiùn de ste mü(r)aje cunservâ fina a l'artessa di mèrli&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=La Porta Mulino e le mura medievali|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}&lt;/ref&gt;. A pòrte, cumm'a se vegghe au dì d'ancöi, a ne vegne pe(r)ò da ina recustrusiùn ciü resènte, fabricâ du [[1831]] segundu u güstu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 130}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia)-Vìsta 08.jpg|senza_cornice|104x104px]]
|7
|'''Palàssiu Scotti-Nicula(r)i'''
|U Palàssiu Scotti-Nicula(r)i u l'è in palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia, a dui cièi, fabricàu a partì dau [[XIII secolo|Duxèntu]]. Aa fìn de l'ürtimu seculu u l'è stètu restauràu, fandu turnà aa vista a sò faciâ de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], cu'u prufì d'in èrcu macissu e seminteràu ch'u se pò ancù vegghe au cian terén&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. De drentu u cunserva ina gran sca(r)inâ du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e dau güstu ciütòstu arcaicu, a rampa ünica, ch'a munta dau cian terén au primmu cian e pöi, cu'a segunda rampa, dau primmu au segundu cian&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 151}}&lt;/ref&gt;. Dau [[1935]] u palàssiu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111144|tìtolo=Palazzo Scotto-Nicolari|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}&lt;/ref&gt;.
|-
|
|8-10-12-14-16-18-20&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°14&lt;/ref&gt;
|'''Cà di Rulandi-Ricci'''
|A Cà di Rulandi-Ricci a l'è in gran palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia da l'u(r)igine pe(r)ò ciü resènte di âtri ch'i se fàccian in scia vìa. Defèti, u cumplessu u l'è stètu cumisciunàu inte furme ch'e se vegghen au dì d'ancöi dau senatû Vittorio Amedeo Rolandi Ricci, ch'u n'ha afidàu a prugetasiùn au famusu architèttu Gino Coppedè. Intu parlà, du restu, a l'è fina cunusciüa cumme &quot;u Palàssiu du Senatû&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=51|capìtolo=U Strada&quot;iu}}&lt;/ref&gt;. Pe'u cumplessu, inandiàu du [[1910]], a dife(r)ènsa du sò solitu u Coppedè u s'è tegnüu in sce de linee ciü tradisiunâli, in acôrdiu au cuntèstu du sèntru stò(r)icu. A faciâ a l'è tütta abelìa dae decurasiùi ch'e ghe sun stète tenzüe in simma e a l'è stèta rangiâ ch'u nu l'è gua(r)i, mèntre i pügioli i sun de güstu ciü antìgu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2010/06/04/coppede-ad-albenga/|tìtolo=Il trend dei desideri - Coppedè ad Albenga|outô=Alfredo Sgarlato|dæta=4 zügnu 2010|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;. U cumplessu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] dau [[1923]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110924|tìtolo=Casa Rolandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-11-22}}&lt;/ref&gt;. 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Immaggine:Tûre di Seullìn (Arbenga Veggia)-Vìsta 06.jpg|senza_cornice|139x139px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |25-27&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°25&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |'''Palàssiu e tûre di Seullìn'''
|U Palàssiu di Seullìn u sta in sciu cantu ch'u da in sce Vìa Lengueja e ben u rapresènta in esempiu de architetü(r)a medievâle, elevàu in sce sinque cièi, in u(r)igine sei. L'ürtimu cian u l'è vegnüu zü in seguitu au [[Teramòttu da Maìna de Diàn du 1887|teramòttu du 1887]] e nu l'è ciü stètu ti(r)àu sciü. Tracce de stu chi se ponen ancù vegghe intu pruspettu a meridiùn. U frunte du palàssiu u l'è du tüttu intunacàu de russu, pü(r)e se au de sutta i se su cunservèi i segni de avertü(r)e a bifura ch'e gh'e(r)an de primma&lt;ref&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', pp. 129-130}}&lt;/ref&gt;. I vàri su(r)èi da rexidènsa i presèntan ina cuvertü(r)a cianélla. A rexidènsa, ch'a pìa u numme daa famìa de cuntu arbenganese, a l'è stèta custruìa de dòssu aa tûre de lungu de prupietè da mèxima famìa&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111154.pdf|tìtolo=Palazzo Cepollini inglobante Torre dei Cepollini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-22}}&lt;/ref&gt;.
|-
|A l'è a tûre d'Arbenga cu'u ciü largu basamèntu ch'u ghe secce fra tütte, fètu de blocchi de prìa negra de Pûi ch'i rivan fina a 'n'artessa de 12&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 46-48}}&lt;/ref&gt;-15&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; mêtri. D'u(r)igine di primmi du [[XIII secolo|Quattrusèntu]] (o sedunca de quarche perdiudu avanti), du cumplessu se trövan referense zà fìn da l'afrescu ch'u gh'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, pü(r)e se inti ànni a l'è passâ de man ciü de 'na votta, tantu che inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u resülta ch'a se tröva intu ''Cantu di Barbe(r)i''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC&amp;pg=PA280|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=280|cid=Rossi, 1870}}&lt;/ref&gt;, segnu ch'u cunferma l'apartenènsa, de dòppu u [[XV secolo|Seisèntu]], a st'âtra famìa. Intu sò pruspettu a mustra di barcùi squadrèi, ciü mudèrni, ch'i mustran cumme intu tèmpu i seccen cangièi, a l'internu, i livélli di cièi. L'intrâ prinsipâle a se truvava au cumènsu de Vìa Lengueja, primma ch'u ghe fusse tacâ de dòssu a trumba de sca(r)e ch'a l'inmette inte stànsie de d'âtu. Âtra particularitè, cumün a de âtre architetü(r)e stò(r)iche arbenganesi, u l'è u fètu che a strutü(r)a a se mustra inclinâ versu a vìa, pödâse ch'a secce duvüa a 'na mutivasiùn lògica, cuscì cumme au teren ch'u nu l'ha rezüu&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
|-
|[[Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|40-42&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'entrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°40&lt;/ref&gt;
|'''Cà e tûre di Lengueja Do(r)ia'''
|Impunènte tûre ti(r)â sciü du [[XIII secolo|seculu XIII]] ch'a se pusisiùna tòstu aa mitè du percursu da vìa, a l'artessa di Quattru Canti, de dòppu, i ghe sun stèti zunti de dòssu dui tòcchi, ün ch'u dà in sciu caruggiu, l'âtru gi(r)àu versu Vìa Maineri. Mensunâ inti ducumènti stò(r)ichi numma cumme &quot;di Lengueja&quot; scicumme ch'i sun stèti vélli i primmi prupietàri, dapöi lighèi pe' vìa de 'n matrimòniu ai Do(r)ia, ma sulu che dau [[XVI secolo|Seisèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 52-55}}&lt;/ref&gt;. A strutü(r)a a se mustra cu'in basamèntu de prìa negra surmuntàu dau restu du còrpu de l'edifissiu, tüttu de maùi a vìsta. U moddu ch'a se mustra au dì d'ancöi u l'è u frütu di restàuri du [[1936]]-[[1938]], ch'i l'han purtàu turna aa lüxe e avertü(r)e ch'e gh'é(r)an in u(r)igine. Ciü intu specificu se pònen bèn vegghe intu pruspettu prinsipâle de bifure de güstu rumanicu, asemme a de trìfure, de ste chì üna a l'è quella au segundu cian, versu a cruxe(r)a cun [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Ricci]], duvèrta du [[XIV secolo|seculu XIV]] sfundandu u prufì de 'n'avertü(r)a ch'a gh'é(r)a de primma&lt;ref&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 128}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Lögia di Quàttro Cànti (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|43&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U sivicu u se rife(r)isce a l'intrâ de bütega ch'a se dröve in scia Lòggia&lt;/ref&gt;
|'''Lòggia di Quattru Canti'''
|A se tröva intu scitu dunde se incruxan i stò(r)ichi cardu e decümàn d'Arbenga Veggia, au dì d'ancöi rapresentèi daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u e da Vìa Benardu Ricci. A lugetta a sa(r)ea stèta fabricâ fra [[XIII secolo|Duxèntu]] e [[XIV secolo|Trexèntu]] e a l'ha cunservàu a carateristica cunfurmasiùn di dui èrchi. Defèti, quellu ch'u dà in sce Vìa Medaje d'Ò(r)u u l'è semireundu e dunca ciü stundàu rispettu a quellu ch'u se fàccia in sce l'âtru caruggiu. A ògni moddu tütti dui i sun fèti de laterissiu e cumm'u se pò ancù vegghe, a lugetta a presènta in basamèntu cun blocchi de prìa a vista, ch'u se ghe diramma a strutü(r)a, cu'in bèllu vortu a cruxe(r)a de güstu medievâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150624|tìtolo=Loggia dei Quattro Canti (Scheda)|léngoa=IT|vìxita=2024-11-09}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Casa_e_torre_D'Aste_Rolandi,_Albenga_01.jpg|senza_cornice|139x139px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |45-51
|'''Tûre di Rulandi - D'Aste'''
|A tûre a se tröva in sciu cantu cun [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], ben vixibile mi(r)andu l'incruxu d'inte Vìa Maineri, marcâ zà inti tèmpi antighi, tantu ch'a se mustra tantu inte l'afrescu ch'u l'e(r)a cunservàu in Santa Ma(r)ìa quantu inte mappe d'Arbenga fète dau Vinzoni e ancù intu disegnu d'Arbenga Veggia piâ d'in San Martìn. A segunda de quantu sciurtìu intu mèntre di restauri di [[Anni 1960|ànni '60]] a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü fra a fìn du [[XIII secolo|seculu XIII]] e i cumènsi du [[XIV secolo|XIV]]. Cumme pe'a cà ch'a ghe furma in blòccu ünicu, l'edifissiu u l'è apartegnüu au Tu(r)ellu D'Aste e ancù primma ai Lengueja. In u(r)igine a strutü(r)a a l'é(r)a dife(r)ènte, scicumme ch'a l'è stèta tajâ inta parte âta, e scistemâ cumme teràssa, cu'e mü(r)aje, pe' trèi làtti in sce quattru, ch'e ghe sun servìe cumme burdu. U basamèntu u l'è de prìa de Pûi, in cangiu, mèntre ch'i a rangiavan, integrèi inta strutü(r)a i sun stèti truvèi di resti de vasi a turtaiö, ch'i fan pensà ch'u sbasciamèntu u sa(r)ea avegnüu du [[XVII secolo|Seisèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 55-58}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Palàssiu_D'Aste_-_Rulandi_-_Ricci_(San_Scî,_Arbenga_Veggia)_04.jpg|senza_cornice|104x104px]]
|'''Palàssiu Rulandi - D'Aste'''
|U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U primmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tachèi asemme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu de Vìa Cavour. Passàu de màn ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 41-43}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Torre Navone, Albenga 02.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|60
|'''Tûre di Navùi'''
|Du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seullìn, a se tröva in diresiùn de l'imbuccu de Vìa Cavour. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustràu dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupietària a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navùi. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è in prupietè ai Ferrari&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Palàssu D'Aste-Ardüìn (sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 09.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|66-68-70-72-74&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°70&lt;/ref&gt;
|'''Palàssiu D'Aste-Ardüìn'''
|U Palàssiu D'Aste-Ardüìn, dìtu ascì Cà D'Aste-Ardüìn o numma Palàssiu D'Aste, u ne vegne da ina serie d'agregasiùi de cà de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] ch'e se faciâvan in scia vìa, fèta primma du [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'a l'ha purtàu aa furmasiùn de in palàssiu ünicu desvilüpàu sciü trèi cièi, pöi isèi a quattru. U palàssiu u cuntegne due sca(r)inè; quella prinsipâle, a quattru rampe e fabricâ du [[XVII secolo|Seisèntu]], a se desvilüppa d'inte in atriu cuèrtu da votta a lünetta. Au segundu cian se ghe tröva in gran sâla dìta a &quot;stansia di stücchi&quot;, ricca de stücchi barocchi, scibèn ch'i seccen in parte ruinèi da l'ègua. Grassie a in restauru, fètu du [[1994]], se pò turna vegghe ina parte da ricche pitü(r)e ch'e ne decurâvan a faciâ, scibèn che ruinèi dau tèmpu e dai intervènti pe' slargà e intrè e dà l'intonacu in sce mü(r)aje&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111116.pdf|tìtolo=Casa D'Aste-Arduini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 04.jpg|senza_cornice|139x139px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |65-67-69-71-73&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°73&lt;/ref&gt;
|'''Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn'''
|Palàssiu e rexidènsa nobile, datàu du [[XVII secolo|Seisèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111115|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}&lt;/ref&gt;, u l'è apartegnüu aa famìa Barbe(r)a avanti ch'u vegnìsse de quelle ch'u ne pòrta u numme. U l'è de cianta nu regulâre, furmàu da dui còrpi prinsipâli racurdèi da in âtu pòrtegu, ch'u ne caraterìzza u pruspettu in scia Vìa de Medaje d'Ò(r)u, de cuntru, mi(r)andu da Vìa Rumma u se vegghe, pôcu au de surva de l'ârcu, in gran barcùn bügnàu. L'intrâ prinsipâle, faciâ in sciu cardu màscimu, a l'ha in gì(r)u 'na curnixe de marma(r)u. Ti(r)àu sciü cun di mate(r)iali in prìa e laterissiu, u l'è strütu(r)àu in sce quattru cièi e u presènta tantu de stansie cuvèrte a cruxe(r)a quantu sèrte cuvèrte cun vorta a lünétta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150599|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}&lt;/ref&gt;. U cumplessu u l'é(r)a stètu vendüu du [[XVIII secolo|Setesèntu]] ai Rulandi-Ricci, fìn a quande, du [[1967]], Luigi Rulandi Ricci u l'ha dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]], ch'u l'ha mantegnüu fìn au [[2008]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La descrizione delle torri di Albenga'', ''Quartiere San Siro'', pp. 63-64|Bertonasco Rubatti, 2010}}&lt;/ref&gt;. Da quell'annu u l'è de prupietè pe'a ciü parte privâ, duve(r)àu cumme sêde de apartamènti e de ufìssi. 
|-
|[[Immaggine:A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 04.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|'''Tûre Barbe(r)a'''
|Adòssu au palàssiu a se tröva ina tûre, ciamâ a &quot;Tûre di Barbe(r)a&quot;, ch'a se issa fra i têiti de cà d'in gì(r)u e a remunte(r)eva au [[XIII secolo|seculu XIII]], vegnüa parte du palàssiu numma che intu [[XVIII secolo|seculu XVIII]], tantu che ancöi se ghe tröva au de drentu a trumba da sca(r)a ch'a permette l'acessu ai cièi de d'âtu da rexidènsa. Podâse che a tûre a gh'avesse u sò ingressu a meridiùn, fètu de prìa de Pûi, ch'u daxeva dunca intu caruggiu, scibèn ch'aù u secce stètu seràu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Immaggine:A Cà di Stücchi (Via de Medaje d'Òu, Arbenga) 01.jpg|senza_cornice|104x104px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |76-78-80-82&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle da cà a pòrta u sivicu n°80&lt;/ref&gt;
|'''Cà di Stücchi'''
|A Cà di Stücchi a l'è ina cà ch'a se fàccia in sce Vìa de Medaje d'Ò(r)u, missa intu cantu de sta lì cun Vìa Somis. A pìa u sò numme daa ricca decurasiùn a stücchi da faciâ, de güstu ba(r)occu e fabricâ du [[XVIII secolo|Settesèntu]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;, ch'a l'è stèta rangiâ che nu l'è gua(r)i.
|-
|'''Tûre'''
|Inta Cà di Stücchi, au sivicu n°76, l'è prubabile che ghe secce stètu inglubàu üna de tûre da sitè. Defèti, in sciü cantu cun Vìa Somis se pò intravegghe in basamèntu de bluchetti in prìa negra de Pûi, ben travajèi, mèntre au primmu cian s'è truvàu di âtri tòcchi de mü(r)aje antìghe inte l'ucaxùn de in restauru. Sta tûre a l'ha purtàu a in impurtante cangiamèntu inta tupugrafìa d'Arbenga Veggia, serandu u camìn du segundu decümàn pe' impurtansa, quellu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], che defèti u và avanti versu punènte numma pe' Vìa Somis, ch'a cûre ciü a setentriùn da primma&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 65}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|senza_cornice|157x157px]]
|s.n.c.
|'''Pòrte de l'A(r)òscia'''
|A Pòrte de l'A(r)òscia a se dröve inte mü(r)aje sitadìne d'Arbenga in curispundènsa de l'estremitè da vìa versu [[A Sènta]]. A l'è mensunâ cumme ''porta Arociorum'' zà du [[1398]], quande, pe' di travai de missa a növu du gi(r)u de mü(r)aje, gh'è stètu de questiùi in scia decixùn de serà sta pòrte chi o a vixìna ''porta Affaytariorum'', cu'a segunda ch'a l'è stèta aa fìn immü(r)â. Pe'i dànni caxunèi dae bü(r)e da Sènta a ''porta Arociorum'' o ''Arocie'' a l'è stèta rangiâ ciü votte intu passà di seculi, tantu da êsse mensunâ de spessu inti papèi pübbrichi d'alùa scicumme che a sò manutensiùn a l'é(r)a de cumpetènsa da Cumüna&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', pp. 146-147}}&lt;/ref&gt;. A strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi a ne vegne pe(r)ò da ina recustrusiùn ciü resènte, de l'imprinsippiu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 132}}&lt;/ref&gt;.
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/medaglie-doro-via/|tìtolo=Medaglie d'Oro, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}}

[[Categorîa:Stradde d'Arbenga]]</text>
      <sha1>7t8bko4pzbebj9f1h5xl0879fb92n9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mitocóndrio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32017</id>
    <revision>
      <id>269881</id>
      <parentid>269203</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T11:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <origin>269881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26635" sha1="c3vzbykxs2brdpfi63qwtlymmjfcul1" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
O '''mitocóndrio''' o l'é ‘n òrganéllo de [[Çélola|çélole]] [[Eukaryota|eocariòtiche]] co-ìn seu [[DNA]] e a fórma de bachétto, drûo 0,5-1 µm e lóngo scìn a 10 μm. I mitocóndri móstran òrganizaçioìn despæge segóndo i tîpi de çélole, ma pò-u ciù s'atrêuvan inte ‘n nùmeo èrto pe ciaschedùnn-a de çélole (inti epatocîti do [[figæto]] ghe n'é squæxi 2000). Sti òrganélli són prezénti in tùtte e çélole, fêua che inti [[eritrocîti]] e inti [[cheratinocîti]] méui. A ògni mòddo, se moltìplican indipendenteménte da-a çélola dónde s'atrêuvan e dónca, ‘na vòtta chò-u [[DNA]] mitocondriâle (mtDNA) o l'é stæto duplicòu, un sórco de divixón o spartìsce o mitocóndrio in replicaçión. 

[[File:Animal mitochondrion diagram en (edit).svg|thumb|O mitocóndrio|centro]]

== Caraterìstiche e strutûa ==
Pe quant’o l’à da védde co-a seu òrganizaçión, o mitocóndrio o l'é contornòu da ‘n scistêma de dôe [[menbrànn-e]], dónde gh'é contegnûo a matrîce mitocondriâle ch'a l'achéugge e vàrie créste. Sti òrganélli pêuan prezentâ alteraçioìn da strutûa che són “indicatoî de moutîa”: prezénpio, i mitocóndri do [[cheu]] de ‘na persónn-a con problêmi cardìachi e òperâ són ipertròfichi e móstran di dànni a-a menbrànn-a. 

=== A menbrànn-a mitocondriâle estèrna ===
A menbrànn-a mitocondriâle estèrna, drûa 6÷7 nm, a prezénta ‘na superfìçie regolâre atraversâ da canæ iònichi voltàggio-dipendénti, dîti porìnn-e mitocondriâli, che se làscian pasâ da molécole picìnn-e, [[iöni]] e metabolîti. Pe de ciù a contégne di enzîmi ascì, cómme a [[fosfolipâxi A2]] e l'[[axetil coenzìmma A-scintetâxi]].

=== Inportaçión de proteìnn-e: o conplèsso TOM/TIM ===
[[File:Mitochondrial protein import.png|thumb|O scistêma de inportaçión de proteìnn-e into mitocóndrio]]

E [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] do mitocóndrio codificæ da-o DNA mitocondriâle són sôlo trézze, in càngio o [[nùcleo]] ne codìfica 'n migiâ ciù o mêno: ste proteìnn-e, ‘na vòtta prodûte, són inportæ gràçie a-o [[scistêma TIM/TOM]]. Defæti, ‘na proteìnn-a ch'a dêv'êse stramuâ into mitocóndrio a l'é conosciûa pe mêzo da seu sequénsa d'adrésso da pàrte de ‘na porçión da proteìnn-a TOM e a l'é fæta pasâ da-o rèsto de TOM, ch'a se conpòrta cómme ‘n canâ. Tra-o conplèsso TOM e TIM suscìste ‘n rapòrto struturâle ch'o goìdda o pasàggio de proteìnn-e vèrso a menbrànn-a mitocondriâle intèrna e-a matrîce in mòddo regolòu. Inta matrîce a sequénsa-segnâ e quélla de smistaménto vêgnan tagiæ da speçìfiche peptidâxi.

===A menbrànn-a mitocondriâle intèrna ===
A menbrànn-a mitocondriâle intèrna a l'é ciù sotî de quélla estèrna e-a prezénta numerôze cêghe dîte créste, che ouméntan asæ a seu superìçie e se avànsan vèrso o drénto do mitocóndrio. A menbrànn-a intèrna a l'é dotâ de ‘n [[fosfolipìde]] dîto [[cardiolipìnn-a]], ch’a-a fa vegnî stàgna a-i iöni. E seu [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] exegoìscian træ fonçioìn prinçipæ: 
# o traspòrto di eletroìn inta cadénn-a da respiraçión çelolâre
# a scìntexi de [[ATP]] pe mêzo de l'enzîma [[ATP-scintâxi]]
# a regolaçión do traspòrto di metabolîti

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;320&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:ATP synthase chemiosmosis and oxidative phosphorylation.gif|A cadénn-a de traspòrto di eletroìn a pòrta a formâ ‘n gradiénte de protoìn, ch'o l'é adêuviòu da l'ATP scintetâxi pe prodûe [[ATP]] da [[ADP]] e ‘n grùppo fosfâto
Immaggine:ATP synthesis - ATP synthase rotation.ogv|A rotaçión de l'ATP scintetâxi
&lt;/gallery&gt;

Pe de ciù, inta menbrànn-a intèrna gh'é di enzîmi ascì che, in colaboraçión co-i enzîmi do [[REL|retìcolo endoplasmàtico lìscio]] (REL), són deputæ a-a scìntexi di [[ormoìn steroidêi]]. A menbrànn-a mitocondriâle intèrna a l'achéugge a [[cadénn-a de traspòrto di eletroìn]], ch'a conprénde ciù conplèsci:
# conplèsso I (NADH-CoQ redutâxi); 
# conplèsso II (Succinato-CoQ redutâxi); 
# conplèsso III (CoQH2-çitocròmmo c redutâxi);
# conplèsso IV (çitocròmmo c òscidâxi)
# conplèsso de l’[[ATP scintetâxi]], constitoîo da-a porçión F0 (canâ protònico transmenbrànn-a) e da-a porçión F1 (dotâ de ativitæ ATP scintetâxi).

=== E créste mitocondriâli ===
[[File:Mitochondrion cristae tomogram.png|thumb|Strutûa di conpartiménti menbranôxi do mitocóndrio: (A) in giâno e créste mitocondriâli, in çelèste a menbrànn-a mitocondriâle intèrna e in bleu a menbrànn-a mitocondriâle estèrna; (B) in çelèste a menbrànn-a mitocondriâle intèrna, in rósso e in vèrde dôe créste mitocondriâli]]
E créste mitocondriâli conpòrtan de variaçioìn de aspêto e dónca són despæge pe longhéssa, fórma e nùmeo a segónda da domànda energética da [[çélola]]. Prezénpio, inte çélole normâli e créste se avànsan pi-â meitæ da matrîce e són cùrte pe ‘na bàssa domànda d'energîa; in càngio, inte çélole do móscolo e créste atravèrsan tùtta a matrîce, són inpachetæ bén bén stréite e s'atrêuvan inte ‘n nùmeo èrto pe ‘na grànde domànda de energîa. Coscì e créste pêuan dispónn-ise segóndo dôe configuraçioìn, ö sæ inte ‘n schêma ortodòsso, pe ‘n bàsso gràddo d'ativitæ, ò inte ‘n schêma condensòu pe ‘n èrta ativitæ de fosforilaçión òscidatîva.

=== E càmie mitocondriâli ===
A càmia mitocondriâle estèrna a l'é scîta tra-a menbrànn-a estèrna e quélla intèrna. A contégne di enzìmmi cómme a [[creatin-chinâxi]] (èrti valoî de CK són ségno de dànno a-i móscoli cómme [[córpo a-o cheu]], [[miocardîte]] ò [[distrofîa miscolâre]]), [[adenilâto-çîclâxi]] e [[çitocròmmo c]] (inplicòu inte l’[[apoptöxi|apoptôxi]]). 

Pe cóntra, a càmia mitocondriâle intèrna a særa ‘na série d'eleménti che fórman a matrîce. In sta càmia s'atrêuva:
# enzìmmi che intervégnan into [[çîclo de Krebs]] e inta [[β-òscidaçión|β-oscidaçión]] di àçidi gràsci;
# granétte spésse che amùggian iöni [[càlcio|càlçio]];
# [[DNA]] a fórma d'anéllo in ciù còpie (da 5 a 10 molécole pe mitocóndrio);
# [[RNA]] inte seu træ fórme despæge (mRNA, tRNA, rRNA);
# [[DNA-polimerâxi]], [[RNA-polimerâxi]], [[aminoacil-tRNA-scintetâxi]].
# ribozömi, ciù picìn de quélli into [[retìn endoplasmàtico rùdego|retìcolo endoplasmàtico rùdego]] (RER)

=== O DNA mitocondriâle ===
Inta matrîce do mitocóndrio l'é prezénte de molécole de [[DNA]], inte ‘n nùmeo variàbile, pe-o sòlito da 5 a 10 in ciaschedùn. O DNA mitocondriâle (MtDNA) ch’o l'é de fórma riónda e-o no l'é asoçiòu a proteìnn-e, o l'é scìmile a quéllo di [[Bacteria|batérri]]. O genöma mitocondriâle umàn o contêgne 37 gêni che codìfican pe doî RNA ribozomiâli (rRNA), 22 RNA de trasferiménto (tRNA) e 13 proteìnn-e che fàn pàrte di conplèsci enzimàtichi deputæ a-a fosforilaçión òscidatîva. O DNA mitocondriâle umàn o l'é ereditòu da-a [[moæ]], segóndo ‘n’ereditæ de tîpo no mendeliàn, dæto che into procèsso da [[fecondaçión]] i mitocóndri do [[spermatozòo|spermatozöo]] són marcæ con [[ubiquitìnn-a]], ‘na [[proteìnn-a]] ch'a se lîga a-e proteìnn-e che saiân desgradæ. Coscì, o genöma mitocondriâle da discendénsa o saiâ pægio a quéllo da moæ, fêua de eventoâli mutaçioìn: pi-â mæxima raxón, si-â moæ a l'é corpîa da ‘na moutîa a trasmisción mitocondriâle, tùtti i fìggi a ereditiàn, in càngio se l'é corpîo o [[poæ]], nisciùn de liâtri o saiâ interesòu.

[[File:MtDNA.jpg|thumb|L'òrganizaçión do DNA mitocondriâle]]

L'òrìgine de moutîe genétiche caxonæ da di cangiaménti da fonçión mitocondriâle a l'é a produçión de [[radicâli lìberi]] zu pi-â cadénn-a de traspòrto di eletroìn, che conpòrtan un dànno òscidatîvo. Inte sti câxi, i mitocóndri exégoan numerôxi çîcli de replicaçiòn, con magiô probabilitæ de eroî do procèsso: pe de ciù, o materiâle genético di mitocóndri o no l'é protètto da [[istoìn]] e-i mecanîximi de riparaçión són mêno eficénti rispètto a-o [[DNA]] do nùcleo (o tàscio de mutaçión do DNA mitocondriâle o l'é ciù o mêno dêxe vòtte magiô de quéllo into DNA do nùcleo). Pe sta raxón se peu òservâ de sequénse mitocondriâli despæge inta mæxima persónn-a ascì: un nùmeo andànte de moutîe genétiche són provocæ da alteraçioìn da fonçión di mitocóndri in caxón de mutaçioìn.

O genöma mitocondriâle o prezénta [[eteroplasmîa]], sàiva a dî a coexisténsa tànto do genöma sarvægo (“''wild''”) sénsa mutaçioìn cómme de quéllo muòu drénto i mitocóndri de [[Çélola|çèlole]] despæge (eteroplasmîa interçelolâre) ò scìnn-a drénto a-a mæxima çèlola (eteroplasmîa intraçelolâre). I quàddri clìnichi interesæ da mutaçioìn do [[DNA]] mitocondriâle tóccan sôviatùtto o [[scistêma nervôzo çentrâ]], l’[[éuggio]], l’[[udîa|udîo]], o [[cheu]], o [[scistêma gastrointestinâ|scistêma gastro-intestinâle]], o [[rén]], e [[gandùgge endòcrine|glàndole endòcrine]], o [[scistêma nervôzo periférico]]. L'eteroplasmîa a conpòrta ‘n &quot;efètto-pasàggio&quot;, za ch'a pòrta a-a prezénsa, inte ‘na [[Çélola|çèlola]] ò inte ‘n [[tesciûo]], de porçioìn variâbili de [[DNA]] mitocondriâle muòu: fintànto chi-â perçentoâle de mDNA cangiòu o rèsta sótta a 'n çèrto livéllo, a çélola a l'ariêsce a fonçionâ normalménte, ma quànde se pàssa 'na quantitæ crìtica, alôa a fonçión çelolâre a vêgne goastâ e sciòrte di scìntomi. Pe sta raxón, 'na patologîa asoçiâ a sto fenòmeno a peu manifestâse con di fenotîpi despægi in relaçión a-a quantitæ de DNA mitocondriâle muòu prezénte into tesciûo corpîo. Prezénpio, a mutaçión da subunitæ 6 do conplèsso da [[NAD redutâxi]] a-o codón 72 co-ìn càngio de ‘na [[guanìnn-a]] in [[axetosìnn-a|acetoxìnn-a]], ch’a conpòrta a sostituçión de ‘n'alanìnn-a co-îna valìnn-a, a caxónn-a l'atrofîa do [[nèrvo òtico]] ([[neoropatîa òtica ereditâia de Leber]], LHON) si-â quantitæ de DNA muòu a l'é bàssa, ma quànde a l'é èrta peu sciortî fêua di destùrbi tenpoîi do moviménto, con ritàrdo mentâle e degeneraçión di [[gàngli da bâze]].  ‘N âtro câxo o l'é quéllo da mutaçión pontifórme de l'[[ATP scintetâxi]] a-o codón 156, ch'a pòrta a-a sostituçión de ‘na leucìnn-a co-îna arginìnn-a e-a caxónn-a deboléssa di neoroìn, ataxîa e retinîte pigmentôza ([[scìndrome NARP]]) si-â quantitæ de [[DNA]] muòu a l'é minô do 75%, ma quànde quésta a l'é magiô do 95% a conpòrta a [[scìndrome de Leigh]] con sciortîa tenpôia, de spésso mortâ. 

== Òrìgine ==
Segóndo a [[teorîa endoscinbiòntica]], a [[çélola]] [[Eukaryota|eocariòtica]] a provêgne da l'ascimilaçión sénsa digestión da pàrte de ‘na çélola anaeròbica de mitocóndri evolûi da ‘n batério con metabolîximo òscidatîvo. Do rèsto o mitocóndrio o móstra dötræ caraterìstiche tìpiche di [[Bacteria|batérri]]:
# prezénsa de molécole de [[cardiolipìnn-a]]
# mancànsa de [[colesteròllo]] inta menbrànn-a intèrna
# prezénsa de ‘n [[DNA]] çircolâ a dóggio élice
# prezénsa de seu [[ribozömi]] e de ‘na dóggia menbrànn-a
# mancànsa de [[istoìn]]
# senscibilitæ di ribozömi a dötréi [[antibiòtichi]]) cómme o [[cloranfenicòlo]] 
# replicaçión outònoma respètto a-a çélola pe [[scisión binâia]] (òrganéllo semi-outònomo)
In raxón de ste somegiànse, a teorîa endoscinbiòntica a sostêgne che i mitocóndri provegniéivan da di antîghi [[Bacteria|batérri]] dotæ de ‘n metabolîximo òscidatîvo, che sàivan stæti dòppo incorpoæ da-e [[Çélola|çélole]] [[Eukaryota|eocariòtiche]] co-ìn avvantàggio pe l'un e pe l'âtro. Un stùddio do [[2011]] fæto da l'[[Universcitæ de Hawaii]] a [[Manoa]] e da l'[[Universcitæ do Stâto de l'Oregon]] o l'à fornîo de fòrti evidénse che conlîgan i mitocóndri a ‘n bezâvo comùn sconpartîo co-îna lìnia de batérri mæn conosciûa cómme SAR11&lt;ref&gt;J. Cameron Thrash et al.: Phylogenomic evidence for a common ancestor of mitochondria and the SAR11 clade &lt;/ref&gt;. 
[[File:Endosymbiotic theory.svg|thumb|Schêma da teorîa endoscinbiòntica|centro]]

== Fonçioìn == 
I mitocóndri pêuan êse conscideræ cómme a çentrâle energética da [[çélola]], za che arechéuggian e molécole de ADP e-e dàn inderê a-o çitoplàsma sótta fórma de [[ATP]]. L'[[energîa]] che adêuvian pe sto proçèsso a provêgne da-o deruâ e molécole carboniôze ([[sùcai]], [[gràsce|gràsci]] e [[Proteìnn-a|proteìnn-e]]), che vêgnan òscidæ a [[anidrîde carbònica]] (CO2) co-a produçión de [[ægoa]] (H2O). Defæti, l’[[ATP]] a l'à a capaçitæ de lasciâ de lengê e calorîe contegnûe into seu tèrso radicâle fosfòrico e de cangiâse cosci inte ‘na molécola descàrega, l’[[ADP]]. A seu vòtta, l'ADP o peu êse caregòu tórna segóndo a reaçión: 

ADP + Pi + 7.300 calorîe ⇄ ATP 

Tâ reaçión a l'é catalizâ da l'enzìmma [[ATP-scintâxi]], ch'o s'atrêuva in scîa menbrànn-a intèrna do mitocóndrio. Into detàggio, a scìntexi de ATP a l'acàpita in træ fâze, sàiva a dî a [[glicolîxi anaeròbica]] into çitosöl sénsa l'òscìgeno, o [[çîclo de Krebs]] e-a fosforilaçión òscidatîva inti mitocóndri. 

[[File:ATP structure.svg|thumb|Strutûa de l'ATP]]

A [[çélola]] a peu òscidâ in pàrte de molécole into çitosöl ma se tràtta de ‘n proçèsso de pöca réiza. A scisión de ‘na molécola de glucöxio into çitosöl ([[glicolîxi anaeròbica]]) a prodûe defæti dôe molécole de [[piruvâto]], che sénsa òscìgeno o vén cangiòu in latâto, e dôe molécole de ATP. A ògni mòddo, sò-u piruvâto o l'ìntra inti mitocóndri, o vén òscidòu a [[anidrîde carbònica]] (CO2) e ægoa (H2O), co-a produçión de âtre 34 molécole de ATP. A reaçión generâle a l'é:

C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; + 6O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 6CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 6H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O + 36 molécole de ATP

Dónca l'àçido pirùvico ch'o provêgne da-o deruâ o glucöxio o peu avéi doî destìn:
# in prezénsa de [[Oscigeno|òscìgeno]] (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), l'[[axetil-coenzìmma A]] ch'o vén da l'àçido pirùvico o l'ìntra into [[çîclo de Krebs]] e-o l'é òscidòu do tùtto a [[anidrîde carbònica]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) e [[ægoa]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) pe mêzo da [[respiaçión çelolâre|respiraçión çelolâre]] inti mitocóndri. Se fórma doî conpòsti, ö sæ i nucleotîdi ridûti [[NADH]] e [[FADH2|FADH2&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]], che són adêuviæ inta [[cadénn-a de traspòrto di eletroìn]] pe prodûe [[ATP]];
# in mancànsa [[Oscigeno|òscìgeno]] (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), l'àçido pirùvico o vén cangiòu in [[àçido làtico]] pe mêzo da fermentaçión into çitoplàsma. Inti móscoli schelètrichi, o montâ do travàggio e-a mancànsa de òscìgeno spóncian a produçión de àçido pirùvico: quésto o vén dòppo cangiòu in àçido làtico, un conpòsto téuscégo pe-i móscoli ch'o caxónn-a a tìpica sensaçión de afadigaménto e dô.

[[File:CellRespiration ku.svg|thumb|Respiaçión çelolâre]]

E molécole de piruvâto prodûte da-a glicolîxi són portæ drénto a-a matrîce do mitocóndrio, dónde conpòrtan decarbosilaçión pe formâ di grùppi axetîle: l'axetîle o l'é dòppo ligòu a-o [[coenzìmma A|coenzîma A]] (CoA) pe formâ axetil-coenzìmma A. Sta reaçión a l'é catalizâ da-a [[piruvâto deidrogenâxi]], ‘n gròsso conplèsso multi-enzimàtico. Aprêuvo a-a decarbosilaçión, l'axetil-coenzìmma A o l'ìntra into [[çîclo de Krebs]], dîto çîclo di àçidi tricarbossìlichi ò çîclo de l'àçido çìtrico ascì, ch'o permétte de generâ 3 molécole de NADH e ùnn-a de FADH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (nucleotîdi redûti che végnan da NAD e FADH). 

=== A cadénn-a de traspòrto di eletroìn e-a fosforilaçión òscidatîva === 
O NADH e-o FADH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; prodûti da-a glicolîxi e da-o çîclo de Krebs làscian i [[Elettron|eletroìn]] di seu [[Atomo|àtomi]] de [[Idrogeno|idrògeno]] a-a [[cadénn-a enzimàtica de traspòrto]] ch'a s'atrêuva in sciâ menbrànn-a intèrna do mitocóndrio. Aprêuvo a ‘na série de pasàggi into mêzo, i eletroìn són lasciæ a l'[[Oscigeno|òscìgeno]] molecolâre (O2) ch'o se redûe a [[ægoa]]. Into trànxito di eletroìn, e proteìnn-e trasportatôe conpòrtan di cangiaménti de conformaçión che ghe conséntan de stramuâ i [[Proton|protoìn]] - liberæ da-i nucleotîdi redûti insémme a-i eletroìn - da-a matrîce a-o spàçio tra-e menbrànn-e cóntra o gradiénte de conçentraçión. I protoìn coscì se amùggian inta càmia mitocondriâle estèrna: dæto chi-â menbrànn-a intèrna a l'é inpermeàbile, iöni H+ àn da pasâ l’[[ATP scintâxi]] pe anâ aprêuvo a-o seu gradiénte de conçentraçión. L’[[ATP scintâxi]] defæti a permétte o trànxito segóndo gradiénte de sti iöni e a-o mæximo ténpo a scintetìzza ATP. In sce sto proçèsso ch'o spiêga a produçión de l'ATP se bâza a [[teorîa chemiosmòtica]]. 

Dónca, l'[[energîa]] ch'a vén liberâ da-o pasàggio segóndo gradiénte de conçentraçión di protoìn da-a càmia mitocondriâle estèrna a-a càmia mitocondriâle intèrna a permétte a [[fosforilaçión]] de l'[[ADP]] in [[ATP]] da pàrte de l’[[ATP scintâxi]]. L'inportànsa do stramûo di protoìn de là da menbrànn-a mitocondriâle intèrna inta scìntexi de l’ATP, segóndo o mecanîximo chemiosmòtico, o l'é stæto descovèrto into [[1961]] da [[Peter Mitchell]], ch'o l'à coscì goagnòu o [[prémio Nobel]] pi-â [[Chimica|chìmica]] into [[1978]]. Into [[1997]] a [[Paul D. Boyer]] e [[John E Walker]] o l'é stæto dæto o mæximo prémio p'avéi ascciæîo o mecanîximo d'açión de l’[[ATP scintâxi]]. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;320&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Immaggine:2508 The Electron Transport Chain.jpg|A cadénn-a de traspòrto di eletroìn e-a fosforilaçión òscidatîva
Immaggine:ATPsynthase.jpg|A strutûa de l'ATP scintâxi e-o mecanîximo de fonçionaménto
&lt;/gallery&gt;

=== A stràdda mitocondriâle de apoptôxi ===
Inte [[Çélola|çélole]] di [[Mammalia|mamìferi]], divèrsci tìpi de segnæ de mòrte çelulâre caxónn-an l'[[apoptôxi]] cómme rispòsta a di dànni a-i mitocóndri: sto mecanîximo o l'é dîto stràdda mitocondriâle de apoptôxi e-o l'é ‘na fórma de mòrte çelulâre programâ. Into detàggio, e proteìnn-e pro-apoptòtiche Bax e Bak fórman di conplèsci in sciâ menbrànn-a estèrna do mitocóndrio, a pertûzan e caxónn-an dónca o relàscio do [[çitocròmmo c]]. A quésto pónto o çitocròmmo c o peu asoçiâse into çitoplàsma a formâ l'[[apoptosöma|apoptozöma]], che coscì ativòu o l'atîva a seu vòtta e capsâxi a vàlle, cómme caspâxi 3, pe-o tàggio de proteìnn-e.  

A diferénsa da [[nécroxi]], ö sæ a mòrte çelolâre ch'a rizùlta pe câxo da 'n’insùlto inténso ò da ‘n dànno da [[çélola]], l'apoptôxi a l'é portâ avànti in mòddo ordinòu e regolòu e dónca a pòrta pe comùn un avantàggio inta vìtta de l'[[òrganîximo]]. A ògni mòddo, ‘n'ativitæ apoptòtica stramezuâ a peu caxonâ de moutîe pi-â pèrdia de çélole (prezénpio in dötræ moutîe neorodegeneratîve comò-u [[mòrbo de Parkinson]]), in càngio ‘n'apoptôxi insufiçiénte a peu inplicâ ‘na cresciànsa de çélole fêua contròllo, ch'a l'é a bâze do svilùppo do [[càncou]]. 

=== Âtre ativitæ metabòliche do mitocóndrio === 
Into mitocóndrio acàpita pàrte de reaçioìn che pòrtan a-a scìntexi de l'[[ême]], ch'o l'é dòppo portòu fêua into çitoplàsma dónde o vén asoçiòu a-e cadénn-e polipeptìdiche. Pe de ciù, a scìntexi do [[colesteròllo]] a coménsa da l'axetil-coenzìmma A, prodûto into mitocóndrio into çîclo de Krebs, scibén chò-u proçèsso o l'acàpita dòppo into çitoplàsma çelulâre. 

=== A β-oscidaçión e-o çîclo da carnitìnn-a === 
[[File:Beta oxidation Anindita.jpg|thumb|O proçèsso da β-oscidaçión|414x414px]]
A [[β-oscidaçión]] a l'é ‘na stràdda metabòlica ripetitîva ch'a permétte de desgradâ i [[àçidi gràsci]] pe prodûe [[axetil-coenzìmma A]]. Defæti, in sciâ menbrànn-a estèrna do mitocóndrio i àçidi gràsci són ativæ e cangiæ in axetil-coenzìmma A, in càngio inta matrîce mitocondriâle s'atrêuva i enzìmmi che catalìzan l'oscidaçión di àçidi gràsci. A ògni mòddo, i açil-coenzîma A no pêuan trapasâ a menbrànn-a mitocondriâle.  

L'ativaçión di àçidi gràsci pi-â seu desgradaçión a l'acàpita into çitosöl, in càngio a seu degradaçión conpîa a l'acàpita into mitocóndrio. I àçidi gràsci ativæ s'atrêuvan sótta fórma de açil-coenzîma A, un àçido gràsso ligòu a ‘na molécola de coenzîma A: a ògni mòddo, un açil-coenzîma A o no peu pasâ a menbrànn-a mitocondriâle pe caxón da seu porçión açìlica. A porçión açìlica de l'açil-CoA dónca a l'é transferîa a ‘na molécola de [[carnitìnn-a]], co-a formaçión de açil-carnitìnna: sto pasàggio o l'acàpita pe mêzo de doî enzîmi, che són e [[carnitìnn-a/palmitoil transferâxi]] I e II. Sti doî enzîmi s'atrêuvan rispetivaménte in sciâ superfìçie de fêua e de drénto da menbrànn-a mitocondriâle e stramûan di grùppi açìlichi da ‘na pàrte a l'âtra da menbrànn-a: o traspòrto o l'é mediòu da ‘na proteìnn-a trasportatôa da carnitìnn-a, a [[translocâxi]], ch'a pòrta l'açil-carnitìnn-a into mitocóndrio e a-o mæximo ténpo a méscia a carnitìnn-a lìbera inta direçión contrâia. 

=== A termogénexi ===
Dötréi conpòsti pêuan da lêugo a ‘n desacobiaménto tra-o gradiénte protònico e-a scìntexi de ATP, gràçie a-a capaçitæ de trasportâ i protoìn de là da menbrànn-a mitocondriâle intèrna. O desacobiaménto o l'à a fonçión de prodûe [[câdo]] in divèrse condiçioìn co-o fìn de mantegnî costànre a [[tenperatûa]] do còrpo. Inte [[Animalia|béstie]] in [[scivèrno]], inti picìn da nasción, conpréixi quélli de l’[[Ëse uman|òmmo]] ascì, e inti [[Mammalia|mamìferi]] che se són adatæ a-i clìmmi fréidi, o desacobiaménto o l'é ‘n mecanîximo fixològico ch'o se conpìsce inte ‘n tesciûo speçializòu, ö sæ o [[tesciûo adipôzo maròn]]. Sto tîpo de gràscia defæti o l'é rìcco de ‘na proteìnn-a desacobiànte ciamâ [[termogenìnn-a]], ch'a l'à a capaçitæ de formâ ‘na stràdda dónde i protoìn pêuan pasâ pe intrâ inta matrîce. O proçèsso da termogénexi o l'é ativòu da-a prezénsa de [[àçidi gràsci]] liberæ da-i [[triglicéridi]] do tesciûo adipôzo, in rispòsta a-i segnæ di [[ormoìn]].

&lt;gallery widths=&quot;320&quot; heights=&quot;240&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:UCP1 in the cell.jpg|O fonçionaménto da termogenìnn-a (UCP1) a livéllo da cadénn-a de traspòrto di eletroìn.
Immaggine:ThermogeneseAdipozyten-en.svg|O mecanîximo biochìmico da termogénexi inte çélole do tesciûo adipôzo maròn.
&lt;/gallery&gt;

== Distribuçión di mitocóndri ==
Squæxi tùtte e [[Çélola|çélole]] gh'àn di mitocóndri, sôviatùtto alugæ inte regioìn che domàndan ciù energîa, in càngio i mitocóndri són ciù pöco numerôxi inte çélole che travàggian in condiçioìn anaeròbiche, sàiva a dî sénsa [[Oscigeno|òscìgeno]]. 

I mitocóndri són prezénti in abondànsa:
# into [[móscolo]] schelètrico, dónde o travàggio de contraçión pe prodûe [[fòrsa]] o detèrmina ‘n'inportànte domànda energética, sôviatùtto inte fîe rósse;
# into [[móscolo]] do [[cheu]], ch'o domànda tànta energîa in fórma de [[ATP]] pi-â seu contraçión contìnoa;
# inte çélole da miâgia do [[stéumago]], che prodûan [[àçido clorìdrico]] (HCl);
# inti [[neuroìn|neoroìn]] pre-sinàptichi, che scàngian vescighétte de [[neutrotransmetitoî|neotrotransmetitoî]], dónde i mitocóndri fornìscian l’energîa pe l'ativitæ sinàptica;
# inta côa di [[spermatozòi|spermatozöi]], dónde o fragéllo o domànda ATP pe mesciâse;
# into [[tûbulo intortignòu proscimâle|tûbolo intortignòu proscimâle]], dónde a filtraçión di [[rén]] a conpòrta a [[difuxón pascîva]] inta menbrànn-a de iöni [[Sodio|sòdio]] (Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) e dónca o traspòrto atîvo pe mêzo de l'[[ATPasi Na+/K+]] inta menbrànn-a da bâze;
# inta [[gràscia maròn]], ch'a prodûe [[calô]] p'ascâdâ o [[sàngue|sàngoe]] di capilâri, dónde i mitocóndri prezéntan a termogenìnn-a inta menbrànn-a intèrna;
# inta scòrsa do [[surén]], dónde i mitocóndri trasfórman o [[colesteròlo|colesteròllo]] in [[pregnenolón]], ch'o l'é dòppo cangiòu in [[steròidi]] into [[retìn endoplasmàtico lìscio|retìcolo endoplasmàtico lìscio]] (REL).

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;320&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Mitochondria, mammalian lung - TEM.jpg|Doî mitocóndri into tesciûo do [[pormón]] de ‘n [[Mammalia|mamìfero]], òservæ con [[microscòpio eletrònico a trasmisción]]
Immaggine:Miocito Mitocondrias RS.png|Mitocóndri inte çélole do móscolo schelètrico
Immaggine:Mitochondria trafficking in neurons.gif|Mitocóndri inti [[neoroìn]] marcæ co-ìn cô florescénte
&lt;/gallery&gt;

Pe cóntra, tra-e çélole con pöchi mitocóndri s'atrêuva e fîe do schéletro de tîpo II, ö sæ e “fîe giànche” a contraçión lèsta che dêuvian a [[glicolîxi]], i cheratinocîti de l'[[epidèrmide]] che móstran sôlo ‘n ròllo de proteçión e i [[neotròfili]], che se sèrvan de l'anaeorbiôxi pe amasâ i [[Bacteria|batérri]] inti tesciûi con pöco [[Oscigeno|òscìgeno]].

== Anotaçioìn ==
&lt;references/&gt;

== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Bruce Alberts, Alexander Johnson, Julian Lewis, David Morgan, Martin Raff, Keith Roberts, Peter Walter|tìtolo=Biologia molecolare della cellula|editô=Zanichelli|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Ross M.H., Pawlina W.|tìtolo=Istologia: testo e atlantide|editô=Casa Editrice Ambrosiana
|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=J. Cameron Thrash et al.|tìtolo=Phylogenomic evidence for a common ancestor of mitochondria and the SAR11 clade|léngoa=EN|url=https://www.nature.com/articles/srep00013}}

== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}

== Conligaménti estèrni ==

[[Categorîa:Biologîa]]</text>
      <sha1>c3vzbykxs2brdpfi63qwtlymmjfcul1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>A Sènta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32069</id>
    <revision>
      <id>269866</id>
      <parentid>269381</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32084" sha1="p2v2az3tn59un5qn88qrncshw26dq24" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
{{Córso d'ægoa
|nómme = A Sènta
|inmàgine = Centa Albenga.jpg
|didascalîa = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;A Sènta mi(r)â dau [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalisasiùn
|var-stâto = Stàttu
|stâto = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]
|var-sudivixoìn1 = Regiùn
|sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligü(r)ia]]
|var-sudivixoìn2 = Pruvinsa
|sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]]
|var-sudivixoìn3 = Cumüi
|sudivixoìn3 = {{Scìnbolo|Albenga-Stemma.svg}} [[Arbenga]]
|var-formòu_da = Furmàu da
|formòu_da = A(r)òscia, [[Turénte Nêva|Neva]]
|latitùdine-unión = 44.0543392
|longitùdine-unión = 8.1873903
|ertéssa-unión = 6
|var-fôxe = Bucca
|fôxe = [[Mâ Ligure|Mâ Lìgü(r)e]]
|latitùdine-fôxe = 44.0410190
|longitùdine-fôxe = 8.2225633
|ertéssa-fôxe = 0
|var-longhéssa = Lunghessa
|longhéssa = 3,2&amp;nbsp;km&lt;ref&gt;{{Çitta|Centa, Piano di bacino|p. 20|tìtolo=Relazione generale}}&lt;/ref&gt;
|var-bacìn_idrogràfico = Basìn idrugraficu
|estensción-bacìn_idrogràfico = 
|nòtta-bacìn_idrogràfico = 
|var-caraterìstiche_do_bacìn = Carateristiche du bacìn
|bacìn_idrogràfico = A Sènta
|var-afloénti_da-a_mancìnn-a = Afluènti daa mancìna
|afloénti_mancìnn-a = [[A Sènta#Afluènti|Vegghe de sutta]]
|var-afloénti_da-a_drîta = Afluènti daa drìta
|afloénti_drîta = [[A Sènta#Afluènti|Vegghe de sutta]]
|var-pónti = Punti
|pónti = [[A Sènta#Vie de cumünicasiùn|Vegghe de sutta]]
|màppa = Mappa centa.png
}}
A '''scciümè(r)a da Sènta''' (numma '''A Sènta'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|['a 'sɛŋta]}} ascì inti paìsi d'in gì(r)u ch'i g'han e &quot;e avèrte&quot; cumme in Arbenga; mèntre inte quelli ch'i tenden a serâ a vucâle u sciòrte ''A Sénta'' {{IPA|['a 'seŋta]}}|group=n.}}, ''fiume Centa'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Scciùmme|sciümme]] lungu tòstu trèi chilòmetri ch'u scûre in [[Arbenga]] e ch'u nasce dunde i se üniscen u [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'[[Sciümme A(r)òscia|A(r)òscia]], fra e frasiùi de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], inta lucalitè ch'a l'è dìta ''E Mèscce''. U sbucca intu [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]], sepa(r)andu u sèntru da sitè dau quartê de [[Vaìn]]. Scibèn che u sò cursu u nu secce gua(r)i lungu, u sò basìn u cröve in'estensciùn de 422 chilòmetri quàddri, ün di ciü impurtanti da regiùn.

== Geugrafìa ==
=== Percursu ===
U sciümme u se furma inta [[Ciâna d'Arbenga]] fra mezzu e frasiùi de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], intu scìtu che apòsta u pìa u numme de Mèscce. Da stu puntu u sêgue in àndiu ch'u va dau setentriùn au meridiùn e dau punènte au levante. Passàu arembu ae Sgûre, u se incuntra 'na cêga, ch'a porta a scciümè(r)a a custezà Arbenga Veggia e da chi a caciâse intu mâ ina votta passèi u [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]] e quellu da feruvìa. U fuxa seccu tòstu d'in frunte a l'[[Ìsua Gainâa|Ìsu(r)a]], pôcu a levànte de quellu ch'u l'è ciamàu u [[Câu da Lêna]].

=== Afluènti ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;140&quot;&gt;
Immaggine:Neva Cisano.jpg|U Neva in Cixàn
Immaggine:Arroscia-IMG 0829.JPG|L'A(r)òscia a Vesargu
Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U scitu dunde l'[[Turente A(r)òscia|A(r)òscia]] e u [[Turénte Nêva|Neva]] i se zunzen a furmà a Sènta
&lt;/gallery&gt;
D'in scia mancìna, a Sènta a campa l'ègua numma che de [[Turénte Nêva|Neva]], üna de due scciümè(r)e ch'i a furman. Sta lì a scûre pe' 22&amp;nbsp;km in diresiùn nord-òvest/süd-èst, zü pe'a [[Valâ du Neva|valâ]] ch'a ne pìa u numme e, avanti de finì inta Sènta, a campa ascì l'ègua du [[turènte Pennavaire]], ch'u furma in'âtra [[Valâ du Pennavài(r)e|valâ]] lungu u sò camìn de 19,5&amp;nbsp;km e ch'u se caccia inte Neva au Martinettu, in sci cunfìn fra [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] e [[Cixan|Cixàn]]&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta|Centa, Piano di bacino|p. 10|tìtolo=Relazione generale}}&lt;/ref&gt;.

In scia drìta, l'afluènte ciü impurtante u l'è pe' cuntru l'[[Turente A(r)òscia|A(r)òscia]], l'âtra scciümè(r)a a furmà a Sènta, cunscide(r)â cumme l'asse de primma impurtansa du bacìn intregu. Sta lì a viaggia pe'a [[Valâ de l'A(r)òscia|sò valâ]] in diresiùn punènte-levante e a l'è lunga 36,5&amp;nbsp;km; a l'artessa de [[Villanöva]] a campa ancù l'ègua du [[Turente Le(r)ùn|Le(r)ùn]], scciümè(r)a ch'a furma in'[[Valâ du Le(r)ùn|âtra de quattru valè]] d'Arbenga&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

D'in scia drìta i ne vegnen ascì i ünichi dui rianetti a caciâse inta Sènta de dòppu ch'a s'è furmâ: u ciü impurtante u l'è u [[riàn de l'Infèrnu]], ch'u nasce in sce rive lüveghe du [[Munte Bignùn (Arbenga)|Munte Bignùn]] e che pöi, custesàu [[Lüxignan|Lüxignàn]] da levante, u traversa a regiùn du Mu(r)ìn pe' finì inta Sènta de pôcu ciü a valle du sò imprinsippiu. In segundu rianettu, sènsa de numme, u nasce ancù in sciu [[Munte Russu (Arbenga)|Munte Russu]], pe traversà a Ciâna fra e regiùi da Mi(r)anda e du Campulàu e, derivàu versu levante, finì inta scciümè(r)a da vixìn au punte de l'[[Stradda Statâle 1 Aurelia|Aurelia]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pcn.minambiente.it/viewer/|tìtolo=Geoportale Nazionale - Reticolo idrografico|outô=Ministero dell’Ambiente e della Sicurezza Energetica|léngoa=IT|vìxita=2025-09-05}}&lt;/ref&gt;.

=== Purtâ ===
{{Portâ di sciùmmi
|intestaçión = Purtâ media au mese
|unitæ de mezûa = m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/s
|staçión = Stasiùn de rilevamèntu
|nómme staçión = Arbenga
|perîodo = 1924-1953
|scâ màscima = 14
|scâ prinçipâ = 2
|scâ secondâia = 1
|jan1 = 8.07
|feb1 = 11.37
|mar1 = 10.70
|apr1 = 11.17
|may1 = 7.99
|jun1 = 4.15
|jul1 = 2.43
|aug1 = 1.63
|sep1 = 3.25
|oct1 = 4.19
|nov1 = 13.44
|dec1 = 7.23
}}

=== Basìn idrugraficu ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;140&quot;&gt;
Immaggine:Póggio Grànde, Pìsso Cerésa e Mónte Pesàlto.jpg|Vìsta du Pözzu Grande, du Pìssu Ce(r)esa e du Pesâtu
Immaggine:A Ròcca Barbena (Castrevegliu)-Vista dae Cà du Scravagliùn 05.jpg|A Ròcca Barbena
Immaggine:Mónte Lìn (Castrevêgio) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (1).jpg|U Munte Lingu
Immaggine:Còlla de Sàn Benàrdo e Brìcco de Mindìn (Garésce) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (3).jpg|San Benardu de Garesce
Immaggine:Mónte Galê (Garésce-Naxìn) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (1).jpg|U Galê
&lt;/gallery&gt;
U basìn idricu da Sènta u l'è ben estesu, tantu ch'u cröve inte tüttu 432 chilòmetri quàddri de estensciùn, spartìi fra trê pruvìnse, quella de [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]], quella de [[Pruvincia de Imper̂ia|Imperia]] e quella de [[Provinsa de Cuneo|Cuni]]. U g'ha ina furma particulâre, scicumme che u basin u se strenze manimàn ch'u se vixina aa fûxe.

A levante du spartiègua i se trövan i basìn da [[Carènda (turènte)|Carènda]], du [[Riàn de Tursê|Tursê]] e da [[Scciumêa Varatella|Va(r)atèlla]], cu'u cunfìn ch'u pàssa inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], restandu a levante d'Arbenga Veggia e rivandu fin inte Sgûre, pe' cumprende fina i Bagnöi e u ciü tantu da frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]].

Rivàu inte Sìmme de Leca u spartiègua u pàssa d'in sciü dai Mü(r)assi, passa de dòppu l'Autustradda e u ti(r)a ancù in sciü versu u Mü(r)in Pernixe e Cian Bòschi, fra [[Sàlia]] e [[Cixan|Cixàn]].

Da chi u munta ancù e u rìva in sciu [[Pìssu Ce(r)esa]] (714 m), cun a [[valâ du Neva]] da 'na parte e quella du Tursê da l'âtra. A spartisiùn a cuntinua, ceganduse e andandu versu u [[Munte Arixea|Pözzu Grande]] (813 m).Passàu stu chi u cunfìn u gi(r)a versu a [[Cruxe da Turnassa|Turnassa]] (686m), [[Rocca du Cian de Prai|Ciàn de Prèi]] (735m) e [[Munte Vardiöra|A Guardiö(r)a]] (736m), st'ürtima ch'a resta inti cunfìn de [[Castrevegliu|Casterveggiu]].

Da lì u se va a tucà a frasiùn du Gì(r)u de Löa, fin a rivà in scia [[Rocca Barbena|Ròcca Barbena]] (1142 m). Da stu mumentu a spartisiùn a l'è cu'a [[Burmia (valä)|Burmia]], ch'a se tröva au de là du [[Còlla du Scravagliùn|Scravajùn]] (814 m). Âtri munti ch'i marcan u cunfìn i sun u [[Munte Lìn|Munte Lingu]] (1068 m) e da lì u [[Briccu du Schenassu|Schenassu]] (1087 m), rivandu in Urtieu, cumün de [[Garesce]], cu'a Cianea (1227 m), u Briccu du Scciavu (1171 m) e a [[Còlla de San Benardu (Garesce)|Còlla de San Benardu]] (961m). Da chi u spartiègua u se spuncia ancù in sciu Penìn (1267 m) e in sce [[Mônte Galé|Galê]] (1708 m).

Dau Galê a se de(r)àmma a custe(r)a ch'a ca(r)a zü fin au Martinettu (Cixàn) cu'u [[Munt'A(r)ena]] (536 m) e a spartisce a valâ du Neva da quella du Pennavaire, Chi u gh'è l'impurtante simma du [[Munte Arpe]] (1056 m). Turnandu au Galê, in avanti, ciü versu a valâ du Pennavaire, u se tröva a [[Còlla du Preùn|Còlla du Priùn]] (1298 m), surva Naxìn, che a punente u g'ha Ròcca da Spina (1487m) e pocu ciü in zü u [[Munte Dubassu|Dubassu]] (1542 m).&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;140&quot;&gt;
Immaggine:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 14.jpg|U Castel'Èrmu da Naxìn
Immaggine:U Pàssu du Preàllu (Armu-Urmea)-Vìsta 06.jpg|U Passu du Preàllu
Immaggine:Mónte da Goàrdia (Cravaùna-Ormêa) - vìsta da-a Còlla de Sàn Benàrdo.jpg|U Munte da Guardia
Immaggine:Colle san bernardo di mendatica.png|San Benardu de Mendàiga
Immaggine:Monte frontè da passo garlenda.png|U Fruntê
&lt;/gallery&gt;U terito(r)iu u l'è dunca quellu de [[Cravaüna]], cun ascì u [[Munte Pezautu|munte Pesâtu]] (1544m) e l'Armetta (1737 m), ch'i fan da spartiègua cu'a valâ du Tàna(r)u: a divìdde u gh'è fina u [[Munte da Guardia]] (1659 m) e a [[Còlla de Cravaüna]] (1377 m), dund'a se scuntra cu'e due valè du Pennavaire de l'A(r)òscia, ch'i sun spartìe ancù da 'na custe(r)a ch'u gh'è u famusu [[Munte Castel'Ermu|Castel'Èrmu]] (1087 m). 

U cunfìn fra A(r)òscia e [[Tànnôu|Tàna(r)u]] u l'è u mèximu fra Ligü(r)ia e Piemunte, passandu pe'u Briccu Castagnìn (1212m), u Buchìn de Semu(r)a (1149 m) e l'Ai(r)ö (1223 m). Intu terito(r)iu de [[Armu]] u basìn u tucca a [[Còlla de San Benardu d'Armu]] (1057 m), u Pözzu Richèrmu (1206 m) e, inti cunfìn de [[Purnasce|Purnàsce]], u riva aa [[Còlla de Nava]].

Da vixìn au Fòrte Muntesciu (1420 m) u gì(r)a ancù surva [[Cuxe]] spuncianduse fin da [[Còlla de San Benardu (Mendàiga)|San Benardu de Mendàiga]] (1263m). Da chi u se tucca e âte simme du [[Sìmma Garlenda|Garlenda]] (2141 m) e du [[Munte Fruntê|Fruntê]] (2152 m).

Chi i se incuntran i basìn da Sènta e de l'[[Argentina (sciümme)|Argentina]] ciü e funte du [[Tanarèe|Tana(r)èllu]]. Versu [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]] u gh'è u [[Munte Munega]] (1882 m), ch'u suvrasta u paìse. In zü a custe(r)a a vegghe u Munte Büssana (1701 m). Passàu de chi a spartisiùn a l'è fra a [[Giaira de Ressu|Giai(r)a de Ressu]], afluènte de l'A(r)òscia, e u [[Turente Imperu|turènte Impe(r)u]], cu'u cunfìn ch'u gi(r)a pe'u Boscu de Ressu e u cêga giüstu a munte de [[San Benardu de Coniu]], scunfinandu pe' in toccu inti cumüi de [[Burgumau|Burguma(r)u]] e d'[[Uigu|Au(r)igu]], a l'artessa du munte Guardiabèlla (1219 m). Da lì u spartiègua u tucca i cunfìn cun [[Cexi]] e u passa dau [[Munte Müggiu de Prìe|Müggiu de Prìe]] (770 m), u se spuncia pöi da vixìn au [[passu du Ginestru]], dund'u cunfina cu'u basìn du [[Merula]], inte vixinanse d[[U Téstegu|u Testegu]], da dunde u segue i cunfìn de Casanöva e de Garlenda, fin a tucà u terito(r)iu d'[[Arasce|A(r)àsce]] pôcu surva a [[Meuio|Möiu]], cun au de drentu ascì a [[Madonna da Guardia (Arasce)|Madònna da Guardia]]. Da lì u se tucca u [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521 m), primma de turnà inta Ciâna, dau [[Câu da Lena]].

== Sto(r)ia ==
=== U(r)igine du numme ===
A Sènta a l'ha avüu di nummi dife(r)ènti intu passà di seculi: fra e sò primme mensiùi a sa(r)ea da identificà cu'u sciümme ciamàu ''Marura'' dau Pliniu, e ancù du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se ne tröva quarche mensiùn cumme ''Merula''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 155}}&lt;/ref&gt;. 

A ògni mòddu, tèmpi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] e ancù de dòppu, tòstu tütte e vòtte ch'u se ne tröve de mensiùi e sun fète sutt'a l'idrònimu de A(r)òscia, cu'u numme de l'[[Sciümme A(r)òscia|afluènte ciü impurtante]] ch'u l'è stètu duve(r)àu pe' di seculi pe' ciamà u sciümme intregu. E mensiùi cumme &quot;A(r)òscia&quot; e van intu detaju pe' tüttu u periudu ch'u và daa primma Etè de Mezzu fin'a rivà aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], scrìtu de vòtta in vòtta cume ''Arozia'', ''Arotia'', ''Arosia'', ''Arossia'' o ''Aroscia''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

Ciü rè(r)e e sun pe' cuntru e mensiùi antìghe cu'u tupònimu d'ancöi; fra de ste lì u se pò mensunà l'[[Aostin Giustignan|Agustìn Giustiniàn]] che, inta sò ''Descrittione della Lyguria'' du [[1537]] u parla du sciümme ''Arocia e vicino al mare nominato Centa''. Vellu u dà ascì, repiàu da di autûi vegnüi de dòppu, ina puscibile u(r)igine de stu numme, ch'u ne vegne(r)ea dau sentenâ de rièi ch'i ghe finiscen drentu. A tà prupôxitu a gh'è ascì in'âtra teurìa in sce l'u(r)igine du sò numme: repiandune dritu l'idrònimu lìgü(r)e, A Sènta, u l'è puscibile ch'u ne vegne dau fètu che, pe' quarche tèmpu a partì daa mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]], spartinduse inte due ramme u sciümme u serasse a sitè d'[[Arbenga]] da due parte, cumme a fâne ina sènta&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', pp. 155-156}}&lt;/ref&gt;.

=== Fèti ===
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Carl Wuttke, Albenga, 1885.png|Vista da Sènta inte [[Carl Wuttke]], ''Albenga'', 1885
Immaggine:Centa ad inizio 900 senza strada laterale.jpg|A rèmbu d'Arbenga Veggia a l'imprinsippiu du '900
Immaggine:Fiume Centa in piena.jpg|A Sènta a livéllu de zine du [[1914]]
Immaggine:Massicciata dei lavori del Centa.jpg|Di travai ae zine du [[1924]] 
&lt;/gallery&gt;
A Sènta a l'ha avüu de lungu ina gran impurtansa inta sto(r)ia da sitè d'Arbenga, cangiandune l'evulusiùn e u destìn. A presènsa du sciümme, ch'u g'ha furmàu a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]], a l'ha fètu sèrne ai [[Popolo roman|rumèi]] stu scitu pe' fundâghe a sitè de ''[[Albingaunum]]'', in drìta cuntinuasiùn teritu(r)iâle cu'a sitè d'ancöi, bèn che, fòscia, u l'é(r)a zà frequentàu fina dai tèmpi di [[Ingauni]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 11-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}&lt;/ref&gt;. A situasiùn, pe'a presènsa du sciümme, a l'è pe(r)ò cangiâ de manimàn, cu'i mate(r)iâli rübatèi a valle daa scciümè(r)a ch'i l'han fètu cresce a cianü(r)a e luntanà a còsta daa sitè, che aa sò fundasiùn a l'é(r)a pròpiu faciâ in sciu mâ. De ciü, u luntanâse da còsta u l'ha purtàu cu'u tèmpu a l'impimèntu du gurfu ch'u gh'é(r)a ai pèi du briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]], dund'u gh'axeva da truvâse u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu]] rumàn&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 14}}&lt;/ref&gt;.

A ògni moddu, fra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Due]]-[[XIV secolo|Trexèntu]], a scciümè(r)a a l'ha caxunàu in rümescciu ancù ciü grande in Arbenga e inta Ciâna, cangiandu de percursu da setentriùn a meridiùn da sitè. Stu fètu u n'è vegnüu de lungu dae tère purtèi daa scciümè(r)a, che de prubabile e l'axevan fètu muntâ u livéllu du terén vixìn aa sò bucca, cu'u scûre de l'ègua ch'u l'é(r)a cuscì vegnüu ciü difissile. De stu moddu, inte l'ucaxùn d'üna de bü(r)e da Sènta, u l'è prubabile che a scciümè(r)a a l'avesse rumpìu e zine a munte da sitè, cun l'ègua ch'a l'ha cumensàu a scurighe a meridiùn, dund'a gh'é(r)a ciü pendènsa, fòscia lungu u in antigu fusàu duve(r)àu pe' gi(r)à l'ègua a de frabbiche&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 19}}&lt;/ref&gt;. 

Cu'u cangiu de percursu, u luntanâse da còsta u s'è fètu ancù ciü spediu, mèntre u pòrtu u l'è finìu interàu du tüttu pe'a fìn de l'âta [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;, cun gran dànnu pe'i tràffeghi da sitè, tantu che int'in purtulàn du Duxèntu u se fà mensiùn numma che de l'approdu a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 19}}&lt;/ref&gt;. A prupôxitu de l'impîse du pòrtu, s'è prupòstu che u cangiu de percursu da scciümè(r)a u fusse stètu spunciàu ascì dai zenesi pe' blucà a cuncu(r)ènsa ma(r)itima di arbenganesi ma, a despêtu da curispundènsa de dàtta fra a sutumisiùn ai zenesi e a deviasiùn du sciümme, u nu s'è truvàu de pröve inti papèi d'alantu(r)a&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}&lt;/ref&gt;. Pròpiu de sti tèmpi, cu'u passaggiu du sciümme dau setentriùn au meridiùn d'Arbenga, a presènsa d'ina duggia gè(r)a a l'ave(r)ea, cumme ditu, dètu aa Sènta u sò numme d'ancöi&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Inti seculi de dòppu u sciümme u l'ha tegnüu in regimme de bü(r)e e de estesi alagamènti, andètu avanti fina du [[XX secolo|Növesèntu]], quand'u se n'è slargàu a gè(r)a e ti(r)àu sciü de növe zine&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 27-28}}&lt;/ref&gt;. Pe' tütta a sto(r)ia da sitè a gh'è dunca stètu in gran lòtta di sò aministratùi a ti(r)à sciü de difese e a rangià i dànni purtèi daa scciümè(r)a inte tante aluviùi ch'e ghe sun stète. Fra e primme a êsse regurdèi, ina bü(r)a du [[XIV secolo|Quattrusèntu]] a l'axeva purtàu vìa u ''pons supranus'', mèntre u punte fètu au sò pòstu, ditu de Branca, u l'è stètu derucàu dau sciümme du [[XVIII secolo|Settesèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 27}}&lt;/ref&gt;. Intu detaju, du Tre-Quattrusèntu e se ponen regurdà de bü(r)e inti ànni [[1376]], [[1377]], [[1392]], [[1398]] e [[1423]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 156}}&lt;/ref&gt;.

U muntà de livellu di terén u l'ha purtàu a scciümè(r)a a sciurtì pa(r)egge votte d'inte sò zine, tantu intu scitu da sò primma deviasiùn che ciü a munte, pe turnà inta sò gè(r)a antiga o finì inte de âtre parte da Ciâna&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', pp. 27, 37}}&lt;/ref&gt;. Pe' vegnìne a càppu, du [[1586]] u l'é(r)a stètu mandàu da Zena in ispetû, de mòddu da stüdià 'na mane(r)a pe' schivâse e cuntinue inundasiùi, fètu ch'u l'ha purtàu numma che a 'na prudusiùn de 'na cartugrafìa detajâ da Ciâna&lt;ref&gt;{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età Moderna, p.65}}&lt;/ref&gt;. Ciü che i dànni registrèi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cun de grosse bü(r)e du [[1564]], du [[1579]] e du [[1587]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;, du [[XVII secolo|Seisèntu]] a situasiùn a l'è vegnüa ancù pezzu e, inte l'ucaxùn da bü(r)a du [[1631]], ina parte da Sènta a l'è andèta a finì inte l'[[Antugnàn]], a setentriùn da sitè, cu'u cangiu de gè(r)a ch'u l'è capitàu bèn de spessu daa mitè de stu seculu, cumme pruvàu dai travai pe' rangià u punte in scia vìa d[[U Sejô|u Se(r)iâ]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 37}}&lt;/ref&gt;. De dòppu de quella du [[1631]], fina aa mitè [[XVIII secolo|Settesèntu]], e sun mensunèi de bü(r)e inti ànni [[1689]], [[1691]], [[1703]], [[1705]], [[1706]] e, survetüttu, [[1744]], cun quella di 3 d'utubre de stu ànnu ch'a l'è dita a pezzu de tütte, au puntu che d'inte l'ègua u nu sciurtiva che e simme di èrbu(r)i ciü âti&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Mèntre che a scciümè(r)a a sciurtiva inta sò veggia gè(r)a o fina inte quella de l'Antugnàn, a sò ramma de meridiùn a l'è restâ au mèximu in funsiùn, tantu che ancù int'ina mappa du [[1745]] u se vegghe a sitè serâ fra e due ramme da Sènta. In seguitu a l'aluviùn du [[1796]] u se sènte u besögnu de cuntegnì a Sènta au de drentu di argini e dunca a a vegne ti(r)âsciü a cuscì dìta &quot;bia(r)e(r)a&quot;, vusciüa da l'aministrasiùn e finansiâ inte st'ucaxùn dai Seullìn, scicumme che u Cumün u l'axeva dumandàu ae famìe de cuntu da sitè&lt;ref&gt;{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.73}}&lt;/ref&gt;. Versu a fìn de stu seculu a situasiùn a vegne in pôcu meju, cu'in percursu ciü fissàu numma che inta gè(r)a de meridiùn, scibèn ch'e nu mancan de bü(r)e&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; cumme quelle du [[1798]], du [[1799]] e du [[1801]]. De stu mumèntu u vegne turna denunsiàu ch'u se dêve giüstà i argini, a l'epuca ciamèi &quot;mü(r)aje&quot;, perché i l'é(r)an a pe(r)igu de vegnì zü, ma u nu se ne parle(r)à ciü avanti de dui ànni e intu mèntre l'ègua a sciòrte turna, rivandu fin daa [[Pòrte de Mu(r)ìn (Arbenga)|Pòrte de Mu(r)ìn]]. Âtre bü(r)e e capitan du [[1822]], du [[1836]], du [[1842]] e du [[1866]], quand'u l'è finìu a bagnu u [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 40}}&lt;/ref&gt;.

A l'ürtimu, du [[XX secolo|Növesèntu]], e se ponen ancù regurdà e bü(r)e di ànni [[1924]], [[1926]], [[1954]], [[1972]], [[1981]], [[1994]] e [[2000]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Ecunumìa ==
[[Immaggine:Centro storico di Albenga Via Torlaro 1982 Pietra di mulino.jpg|miniatura|E ruìne d'in mu(r)ìn truvèi du [[1982]] inta [[Ciàssa de Turlâ (Arbenga)|Ciàssa de Turlâ]]]]
A Sènta, cumme e scciümè(r)e ch'e a furman, a l'è stèta sfrütâ de lungu pe'e ativitè de l'òmmu, che in sce sò zine u g'ha fundàu [[mu(r)ìn]], [[Gumbu|gumbi]] e âtre frabbiche e che, ancù primma, u n'ha duve(r)àu l'ègua pe'e [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]] de l'''[[Albingaunum]]'' rumâna&lt;ref&gt;{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 157}}&lt;/ref&gt;.

Fra e frabbiche de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], pe' impurtansa u se pò regurdà u mu(r)ìn ch'u l'é(r)a rembàu au làttu de mü(r)aje a setentriùn, in curispundènsa da [[Pòrte de Mu(r)ìn|pòrte]] ch'a n'ha piàu u numme, fètu du [[1175]] e dau [[1421]] seràu drent'au gi(r)u de mü(r)aje, de moddu de garantîne u funsiunà ascì intu câxu de guèra. A stu mu(r)ìn, passàu de man, de prubabile, da l'uspeâ au [[Cumün d'Arbenga|Cumün]] e dunca aa [[Seulla (famìa)|famìa di Seulla]], a gh'é(r)a purtâ l'ègua pe' mezzu du cuscì ditu ''beudus molandini'', in bêu ch'u campava l'ègua da Sènta e ch'u curiva drentu a stu làttu de mü(r)aje&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. III, ''Gli edifici di uso pubblico'', pp. 66-67}}&lt;/ref&gt;. In âtru mu(r)ìn ch'u gh'è de mensiùi u l'é(r)a u cuscì ditu mu(r)ìn de Branca, missu in scia zina drìta da scciümè(r)a ciü o mênu a l'artessa du veggiu percursu da ''[[Via Julia Augusta]]'' e fiancàu dau punte ditu de lungu de Branca, fabricàu du [[1587]] e purtàu vìa da ina bü(r)a du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Du mu(r)ìn cumme du punte e ne sun stète truvèi e fundasiùi inte l'ucaxùn di scâvi inta gè(r)a da Sènta&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 173-174}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 98}}&lt;/ref&gt;.

Inti tèmpi antighi üna de cultivasiùi ciü pratichèi a l'é(r)a quella da càneva, tantu che inti [[statüi d'Arbenga du 1519]] in intregu capitulu u porta u numme ''de xaiguando canapum [et?] linum''. Inte sti papèi u vegne bandìu l'üsu de lascià a càneva a bagnu in sce zine da Sènta e di âtri rièi, scicumme ch'a faxeva vegnì l'a(r)ia töscega a l'in gi(r)u. Du mèximu periudu, a fà patì ancù de ciü l'ambiènte inte vixinanse da scciümè(r)a u se gh'é(r)a messu ascì i pescaûi d'anghille, ch'i l'axevan stüdiàu in mòddu pe' meju ciapâle: i duve(r)avan de suvènte a cassina inte sèrti di tòcchi du sciümme sbarèi cun de ciüse, de moddu ch'i vegnissen cumme di stagni&lt;ref&gt;{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età moderna, p.68}}&lt;/ref&gt;.

== Vie de cumünicasiùn ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albenga - Ponte sul Lerone (1901).jpg|U punte in sciu cantu de süd-èst, ancù de legnu, du [[1901]]
Costruzione ponte nuovo di ferro militare.jpg|I travai pe'u punte de fèru in sciu cantu de süd-èst, ai primmi du '900
Argini del Centa sotto il ponte di ferro.jpg|U punte de fèru e, in sciu sfundu, quellu da feruvìa
Centa con ponti vecchi.jpg|U veggiu punte da feruvìa
Albenga- ponte ferroviario e fiume Centa.jpg|U punte növu da feruvìa
Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu
&lt;/gallery&gt;
A presènsa da scciümè(r)a a l'ha fètu nasce fina da l'[[Etæ Classica|etè clascica]] u besögnu de traciâghe in simma di passaggi pe' traversâla. Du primmu punte a traversà a Sènta, fètu dai rumèi pe' passà cu'a ''[[Via Julia Augusta]]'' in scia veggia gè(r)a de setentriùn, i nu se cunuscen di rèsti ma, cu'a descuèrta d'in tòccu da vìa e di rèsti de tumbe ch'e se ghe faciavan, u s'è vistu ch'a l'andaxeva grossu moddu apröu au [[Viâle de Puntelungu (Arbenga)|Viâle]] d'ancöi. U l'è dunca prubabile che stu atraversamèntu u se truvasse a l'artessa du [[Puntelungu (Arbenga)|Puntelungu]], custrusiùn turna ciütòstu antiga, fètu de l'âta [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] fòscia pròpiu in sce fundasiùi du punte rumàn. Da fiancu du Puntelungu, armenu fina du [[XII secolo|Millesèntu]], u se truvava a [[Cunventu de Santa Ma(r)ìa du Punte (Arbenga)|gêxa e uspissiu de Santa Ma(r)ìa ''de Ponte'']] cu'i sò fratti ch'i cü(r)avan a manutensiùn de l'atraversamèntu e ch'i ne scudeva u dassiu pe'u passaggiu&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 170-172}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 162}}&lt;/ref&gt;.

In scia gè(r)a de meridiùn, dund'a gh'è s'è gi(r)â l'ègua daa primma Etè de Mezzu, fra i primmi punti a éssighe mensunèi u gh'è stètu u cuscì ditu ''[[pons Arociorum]]'', ch'u piava u numme daa vixìna [[Pòrte de l'A(r)òscia (Arbenga)|pòrte de l'A(r)òscia]], de dund'a ne sciurtiva in antigu a ''Julia Augusta''. Stu punte, ciü avanti cunusciüu ascì cumme ''pons supranus'' truvanduse ciü a munte du ''pons subtranus'', u l'é(r)a defèti in curispundènsa de l'antigu camìn da vìa rumâna e, intu detaju, u l'è stètu fabricàu du [[1254]]. Fètu a l'imprinsippiu de legnu, u gh'axeva pe(r)ò de besögnu d'êsse rangiàu de spessu, e dunca du [[1382]] u l'è stètu fabricàu a növu de mü(r)aje, cun tantu de deliberasiùn du cumün.

Stu punte u l'è stètu purtàu vìa da ina bü(r)a da fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a partì dau [[1566]] u n'ha piàu u pòstu u [[punte de Branca]], missu de pôcu ciü a munte e tacàu ae mü(r)aje sitadìne pe' mezzu de 'na furtificasiùn. U punte u l'é(r)a in travaju du meistru Canavasio d'[[Inéia|Uneja]] e u l'è stètu frabicàu primma numma in arcâ e pöi due, fin a l'ürtimu slargamèntu du [[1587]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.54}}&lt;/ref&gt;. U ''pons subtranus'' u se truvava de cuntru in curispundènsa da pòrte de ''Sancti Antoni'', in sciu cantu de süd-èst d'[[Arbenga Veggia]], duve(r)àu da in'âtra vìa ch'a menava a [[Vaìn]] e a[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] ascì&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 173-174, 176}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 23}}&lt;/ref&gt;.

De dòppu, a l'imprinsippiu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è stètu traciàu u növu punte au cantu de süd-èst da sitè, mèntre quellu de Branca u l'é(r)a stètu purtàu vìa da ina bü(r)a da fìn du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. U punte u vegne rangiàu du [[1797]] dai fransesi, ma u patisce di növi dànni ai 28 de setèmbre du [[1798]] e, vistu ch'u nu gh'é(r)a abasta palanche pe'i travai u nu vegne giüstàu dau Cumün, fètu ch'u l'ha purtàu a l'isulamèntu de 'na gròssa parte da sitè. U se decidde cuscì de mette sciü in punte de legnu ch'u ligasse e due spunde a l'artessa da Pòrte du Pertüxu, fètu sutta a diresiùn du Geniu militâre fransese cun a càppu u capitàn Chabrier. 

I vegnen duve(r)èi di èrbu(r)i de rùve(r)a e de castagnu e intu mèntre u vegne cumandàu de netesà u lettu da scciümè(r)a, levandughe fina i resti du veggiu punte. Quande [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] u riva in Arbenga ai 4 d'utubre du [[1798]], u vegne fètu passà in sce stu passaggiu ti(r)àu sciü aa bèlla meju. I travai pe'a custrusiùn d'in âtru növu i cumensan ai 5 d'utubre du [[1801]], pe' vegnì terminèi au prìmmu de frevâ du [[1803]]. U traffegu u ghe cumènsa a passà dai 21 du mèximu mese, grassie a l'intesa fra a squàddra du Geniu ligü(r)e e u Cumün, ch'u gh'axeva versàu 1000 li(r)e de cuntribütu&lt;ref&gt;{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età contemporanea, p.77}}&lt;/ref&gt;. Asemme aa [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa]] u l'è stètu fabricàu ascì in âtru punte in scia scciümè(r)a, de fèru&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

Ai 5 de nuvèmbre du [[1994]], u gh'è stètu l'ürtima de grande inundasiùi pruvuchèi daa Sènta, doppu di giurnu ch'u ciuveva u se gh'è zuntu fina u mâ grossu, ch'u l'ha fètu tappu aa Bucca da Sènta e cuscì a scciümè(r)a a l'è turna sciurtìa, cun Arbenga turna sutt'ègua fin dae parte de Via Darmassia. Danegiàu da quellu ch'u l'é(r)a capitàu, u punte de fèru u vegne caciàu zü e aa fìn, u vegne duvèrtu u [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]] ch'u gh'e ancöi, ai 23 de dixembre du [[1995]], intitulàu a Libero Emidio Viveri e cun numma in arcâ&lt;ref&gt;{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.116}}&lt;/ref&gt;.

== Nòtte ==
;Notte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Ferrando|tìtolo=I Corsi d'acqua e le Valli delle Alpi Liguri|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/GMP0004747|ànno=Arvì 2019|editô=Grafiche Amadeo|çitæ=Ciüsanegu|léngoa=IT|pp=168-173|volùmme=Vul. 1|capìtolo=|cid=Ferrando, 2019}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Staricco, 2021|ISBN=88-88-39761-2}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/03centa/centa.html|tìtolo=Centa - Piani di bacino stralcio per l'assetto idrogeologico|léngoa=IT|cid=Centa, Piano di bacino|vìxita=2025-09-04}}

[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Sciùmmi da Ligùria]]</text>
      <sha1>p2v2az3tn59un5qn88qrncshw26dq24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alessandra Massa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32290</id>
    <revision>
      <id>269860</id>
      <parentid>269753</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T17:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Francesc2307</username>
        <id>18560</id>
      </contributor>
      <comment>Agg</comment>
      <origin>269860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6617" sha1="20obi3srqrm46vmj89ikce8ez4jxxf0" xml:space="preserve">'''Alessandra Massa''' ([[Zena|Zêna]], [[17 marso]] [[2002]]) a l'é 'na zughêua da balón zeneize, atacànte do Zêna, ch'a l'à portòu pe primma a fàscia da capitànio da squàddra e ch'a l'à segnòu o primmo gòl inta stöia da squàddra.

== Cariêra ==
A Alessandra Massa a gh'à 'na pascion pe-o balón scinn-a da figinn-a e a l'é 'na tifôza do Zêna CFC.
A l'é cresciûa comme zughêua da balón inti ranghi de zoêne da Sant'Euzébio e dòppo (2016) a l'à stramuòu a-o Zêna, scìnn-a che a no l'à razónto a primma squàddra do Zêna, into 2019.

Da-o moménto che a Giâda Abate a l'ea ocupâ co-a squàddra naçionâle italiann-a U16, a Massa a l'é vegnûa a primma zughêua do Zêna à portâ a fascia da capitànio inta stöia do club, inta primma partîa de senpre (Superba-Zêna 0-5, ai 20 de ottobre do 2019).

Into marso do 2019 o club de zoêne do Zêna o s'é abonòu a-o Tornêo de Viaréggio, un di ciù inportànti tornéi de balón da zoventù do mondo, ch'o l'à amìsso in sciâ fin i club de dònne. Chì a Alessandra a l'à zugòu tutte e træ partîe da fâse de gruppo co-o Zêna, scinn-a quande o Zêna o l'é stæto eliminòu pe doe sconfitte (contra a Fiorentinn-a e l'Inter) e 'na vitöia (contra o Spezza).

Inta seu primma staxón inta squàddra adùlta do Zêna, a l'à fæto 11 gol inte l'Ecelénza 2019/2020, vegnìndo a êse a segónda mêgio marcatôa da squàddra, dòppo a Giulia Parodi. O Zêna o guâgnià o canpionato, con otegnî 10 vitöie in scê 10 e ëse promosso inta Serie C.

Into frevâ do 2020 o Zêna o l'à zugòu torna o Torneo de Viaréggio, guâgnando contra o Westchester pe 2-0, paregiàndo pe 2-2 co-a Fiorentinn-a e pe 1-1 co-o Sassuolo ma o l'é stæto eliminòu da-a Romma inta semifinâle. In sciâ fin do tornêo a Alessandra a l'é stæta votâ inte megio 11 zughêue de l'ediçion.

In sciâ fin da staxón a l'é anæta in prèstito a-a Romma, 'na squàddra de Serie A donde a Massa a l'à fæto unn-a sola partîa inta squàddra de grènde, inta Coppa Italia 2020/2021, faxéndo 'n gol inta fâze eliminatöia. A squàddra a guägnià o torneo in sciâ fin de l'anno. Co-a squàddra de zoêne da Romma, a Alessandra Massa a l'à guâgno doî titoli naçionâi, guâgnando a finâle pe-o Scudétto do 2020 (repòsta pe vîa do covid) e guâgnando torna o canpionâto do 2021.

Inta staxón 2021/2022 a Alessandra a l'é ritornâ inta Serie B, zugàndo 'na staxón pe-a San Marino Academy e faxéndo 4 gol inte 28 apariçioìn (a zughêua con ciù partîe da squàddra de quélla staxón), dapeu a l'é anæta à zugâ into ChievoVerona, torna into segóndo livello italiàn de balón feminîle. Chi a l'à fæto 4 ræ in 17 partîe. Tutte e dôe e esperiénse son stæte fæte in prèstito da-o Zêna.

Inta stæ do 2023 a Massa a l'é ritornâ à Zêna, zugàndo 17 partîe e con fâ 3 gol primma ch'a se procurésse 'na grave lexón a-o ligaménto croxòu inte l'arvî do 2024.

A no l'à zugòu pe 322 giórni, fin a-o seu ritórno a-i 3 de marso do 2025, quànde a l'é vegnûa da-a panchinn-a a-i 76 menûti de 'n 0-0 contra o Bologna. A l'à segnòu pe-a primma vòtta dòppo a ferîa a-i 10 de marzo do 2025 (Genoa-Brescia 3-0).

In sciâ fin da stagión 2024-2025 a l'à otegnûo co-o Zêna a primma promoçión stòrica do club inta Serie A. A-i 22 d'agósto do 2025 a l'à fæto o seu exòrdio comme zughêua profescionâle inta nêuva Serie A Women's Cup, inta partîa perdûa contra l'Inter pe 1-2.

A-i 5 d'otôbre a l'à fæto o seu exòrdio inta Serie A, inta partîa perdûa contra o Milan pe 1-2; e a-i 18 d'otôbre a l'à guagnou a seu primma partîa de Serie A (Genoa-Ternana 3-1 a-a Sciorba).

== Cariêra internaçionale ==
Into frevâ do 2018 a l'é stæta convocâ da-a Nazzarena Grilli pe 'n tornêo inta región de l'Algarve do Portugâ co-a squàddra naçionâle de Under-16. Lì, a Alessandra a l'à zugòu inte træ partîe – contra l'Olanda, o Portugâ e a Germània – tra-i 15 e i 19 de frevâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-convocato/?calciatoreId=46564&amp;squadraId=28 |tìtolo=Alessandra Massa FIGC|outô=FIGC|dæta=2025-09-25|léngoa=IT|vìxita=2025-09-25}}&lt;/ref&gt;

== Conquìste ==
A l'à fæto o primmo gol offiçiâle inta stöia do Zêna.

Dæto ch'a l'à guâgno tutte e partîe da stagión 2019-2020 co-o Zêna e tutte e partîe da stagión 2020-2021 co-a Romma, a l'é diventâ a primma zughêua dònna inta stöia italiann-a à goâgnâ tutte e partîe da stagión con doî club despægi.

Dæto ch'a l'é ariêscia à fâ 'n gòl dóppo 4 menûti into seu inàndio pe-a Romma, a l'é a marcatôa ciù velôce inta stöia da squàddra adulta de dònne. Se includémmo tutta a stöia do club, a l'é clascificâ segónda, derê a-o Siniša Mihajlović, ch'o l'à segnòu 3 menuti into seu exòrdio pe-a squàddra maschîle.

No sôlo a l'é stæta a primma capitànn-a inta stöia do Zêna (20 d'otôbre do 2019, Superba-Zêna 0-5), ma a-i 21 de seténbre do 2025 a l'é vegnûa ascì a primma capitànn-a sotta a quæ o Zêna o l'à guâgno 'na partîa profescionâle (Hellas Verona-Zêna 0-4).

== Statística ==
''Fin a-i 17 de maio do 2026''
{| class=&quot;wikitable center&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Staxón
! rowspan=&quot;2&quot; |Squaddra
! colspan=&quot;3&quot; |Campionato
! colspan=&quot;3&quot; |Cóppe naçionali
! colspan=&quot;3&quot; |Cóppe continentali
! colspan=&quot;3&quot; |Âtre cóppe
! colspan=&quot;2&quot; |Totale
|-
!Camp
!Pres
!Ræ
!Camp
!Pres
!Ræ
!Camp
!Pres
!Ræ
!Camp
!Pres
!Ræ
!Pres
!Ræ
|-
|2019-2020
|{{Bandêa|ITA}} Zêna
|Ec
| 8
| 13
|CIE
| 4
| 4
| -
| -
| -
| -
| -
| -
| 12
| 17
|-
|2020-2021
|{{Bandêa|ITA}} Romma
|A
|0
|0
|CI
| 1
| 1
| -
| -
| -
|SI
| 0
| 0
|1
|1
|-
|2021-2022
|{{Bandêa|ITA}} San Marino Academia
|B
|26
|4
|CI
|2
|0
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|28
|4
|-
|2022-2023
|{{Bandêa|ITA}} ChievoVerona
|B
|16
|4
|CI
|4
|0
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|20
|4
|-
|2023-2024
| rowspan=&quot;3&quot; |{{Bandêa|ITA}} Zêna
|B
|19
|3
|CI
|0
|0
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|19
|3
|-
|2024-2025
|B
|10
|1
|CI
|0
|0
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|10
|1
|-
|2025-2026
|A
|20
|0
|CI
|2
|0
| -
| -
| -
| AWC
| 3
| 0
| 25
| 0
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Totale Zêna
!57
!17
!
!6
!4
!
!
!
!
!3
!0
!66
!21
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Totale cariêra|| 99 || 25 || || 13 || 5 || || - || - || || 3 || 0 || 115 ||30
|}

== Vittöie ==
* Zêna
: Ecelénza 2019/2020

* Romma
: Scudétto Primmaveia 2019/2020
: Scudétto Primmaveia 2020/2021
: Cóppa Italia 2020/2021

== Nótte ==
&lt;references /&gt;

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Gente de Liguria]]
[[Categorîa:Zeugo do ballon]]</text>
      <sha1>20obi3srqrm46vmj89ikce8ez4jxxf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:PK2</title>
    <ns>2</ns>
    <id>32496</id>
    <revision>
      <id>269876</id>
      <parentid>265789</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T05:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PK2</username>
        <id>1562</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>add user pages for new Wikipedia editions</comment>
      <origin>269876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35942" sha1="dud3tixug1qffje4pl8q76cccmmhg8l" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|-
| [[User:PK2/sandbox|This]] is where my sandbox pages in different languages are
|}

;&lt;div class=&quot;center&quot; style=&quot;width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto; font-size:85%&quot;&gt;My user pages in different languages by language code&lt;/div&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ A
|-
| [[:ab:User:PK2|User page]] in [[:en:Abkhaz language|Abkhaz]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ab&lt;/code&gt;)
| [[:ace:User:PK2|User page]] in [[:en:Acehnese language|Acehnese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ace&lt;/code&gt;)
| [[:ady:User:PK2|User page]] in [[:en:Adyghe language|Adyghe]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ady&lt;/code&gt;)
| [[:af:User:PK2|User page]] in [[:en:Afrikaans|Afrikaans]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;af&lt;/code&gt;)
| [[:als:User:PK2|User page]] in [[:en:Alemannic German|Alemannic German]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;als&lt;/code&gt;)
| [[:alt:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Altai language|Southern Altai]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;alt&lt;/code&gt;)
| [[:am:User:PK2|User page]] in [[:en:Amharic|Amharic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;am&lt;/code&gt;)
| [[:ami:User:PK2|User page]] in [[:en:Amis language|Amis]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ami&lt;/code&gt;)
| [[:an:User:PK2|User page]] in [[:en:Aragonese language|Aragonese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;an&lt;/code&gt;)
| [[:ang:User:PK2|User page]] in [[:en:Old English|Old English]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ang&lt;/code&gt;)
|-
| [[:ann:User:PK2|User page]] in [[:en:Obolo language|Obolo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ann&lt;/code&gt;)
| [[:anp:User:PK2|User page]] in [[:en:Angika|Angika]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;anp&lt;/code&gt;)
| [[:ar:User:PK2|User page]] in [[:en:Arabic|Arabic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ar&lt;/code&gt;)
| [[:arc:User:PK2|User page]] in [[:en:Aramaic|Aramaic]] ([[:en:Syriac language|Syriac]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;arc&lt;/code&gt;)
| [[:ary:User:PK2|User page]] in [[:en:Moroccan Arabic|Moroccan Arabic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ary&lt;/code&gt;)
| [[:arz:User:PK2|User page]] in [[:en:Egyptian Arabic|Egyptian Arabic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;arz&lt;/code&gt;)
| [[:as:User:PK2|User page]] in [[:en:Assamese language|Assamese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;as&lt;/code&gt;)
| [[:ast:User:PK2|User page]] in [[:en:Asturleonese language|Asturleonese]] ([[:en:Asturian language|Asturian]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ast&lt;/code&gt;)
| [[:atj:User:PK2|User page]] in [[:en:Atikamekw language|Atikamekw]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;atj&lt;/code&gt;)
| [[:av:User:PK2|User page]] in [[:en:Avar language|Avar]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;av&lt;/code&gt;)
|-
| [[:avk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kotava|Kotava]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;avk&lt;/code&gt;)
| [[:awa:User:PK2|User page]] in [[:en:Awadhi language|Awadhi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;awa&lt;/code&gt;)
| [[:ay:User:PK2|User page]] in [[:en:Aymara language|Aymara]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ay&lt;/code&gt;)
| [[:az:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language|Azerbaijani]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;az&lt;/code&gt;)
| [[:azb:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language#South Azerbaijani|South Azerbaijani]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;azb&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ B
|-
| [[:ba:User:PK2|User page]] in [[:en:Bashkir language|Bashkir]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ba&lt;/code&gt;)
| [[:ban:User:PK2|User page]] in [[:en:Balinese language|Balinese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ban&lt;/code&gt;)
| [[:bar:User:PK2|User page]] in [[:en:Bavarian language|Bavarian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bar&lt;/code&gt;)
| [[:bat-smg:User:PK2|User page]] in [[:en:Samogitian language|Samogitian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bat-smg&lt;/code&gt;)
| [[:bbc:User:PK2|User page]] in [[:en:Toba Batak language|Toba Batak]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bbc&lt;/code&gt;)
| [[:bcl:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Bikol|Central Bikol]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bcl&lt;/code&gt;)
| [[:bdr:User:PK2|User page]] in [[:en:Sama–Bajaw languages|West Coast Bajau]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bdr&lt;/code&gt;)
| [[:be:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;be&lt;/code&gt;)
| [[:be-tarask:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]] ([[:en:Taraškievica|Taraškievica]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;be-tarask&lt;/code&gt;)
| [[:bew:User:PK2|User page]] in [[:en:Betawi language|Betawi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bew&lt;/code&gt;)
|-
| [[:bg:User:PK2|User page]] in [[:en:Bulgarian language|Bulgarian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bg&lt;/code&gt;)
| [[:bh:User:PK2|User page]] in [[:en:Bihari languages|Bihari]] ([[:en:Bhojpuri language|Bhojpuri]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bh&lt;/code&gt;)
| [[:bi:User:PK2|User page]] in [[:en:Bislama|Bislama]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bi&lt;/code&gt;)
| [[:bjn:User:PK2|User page]] in [[:en:Banjarese language|Banjarese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bjn&lt;/code&gt;)
| [[:blk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pa'O language|Pa'O]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;blk&lt;/code&gt;)
| [[:bm:User:PK2|User page]] in [[:en:Bambara language|Bambara]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bm&lt;/code&gt;)
| [[:bn:User:PK2|User page]] in [[:en:Bengali language|Bengali]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bn&lt;/code&gt;)
| [[:bo:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Tibetan|Central Tibetan]] ([[:en:Lhasa Tibetan|Lhasa Tibetan]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bo&lt;/code&gt;)
| [[:bpy:User:PK2|User page]] in [[:en:Bishnupriya Manipuri|Bishnupriya Manipuri]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bpy&lt;/code&gt;)
| [[:br:User:PK2|User page]] in [[:en:Breton language|Breton]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;br&lt;/code&gt;)
|-
| [[:bs:User:PK2|User page]] in [[:en:Bosnian language|Bosnian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bs&lt;/code&gt;)
| [[:btm:User:PK2|User page]] in [[:en:Mandailing Batak language|Mandailing Batak]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;btm&lt;/code&gt;)
| [[:bug:User:PK2|User page]] in [[:en:Buginese language|Buginese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bug&lt;/code&gt;)
| [[:bxr:User:PK2|User page]] in [[:en:Buryat language|Buryat]] (Russia Buriat)&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;bxr&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ C
|-
| [[:ca:User:PK2|User page]] in [[:en:Catalan language|Catalan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ca&lt;/code&gt;)
| [[:cbk-zam:User:PK2|User page]] in [[:en:Chavacano|Chavacano]] (Zamboanga)&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;cbk-zam&lt;/code&gt;)
| [[:cdo:User:PK2|User page]] in [[:en:Eastern Min|Eastern Min]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;cdo&lt;/code&gt;)
| [[:ce:User:PK2|User page]] in [[:en:Chechen language|Chechen]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ce&lt;/code&gt;)
| [[:ceb:User:PK2|User page]] in [[:en:Cebuano language|Cebuano]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ceb&lt;/code&gt;)
| [[:ch:User:PK2|User page]] in [[:en:Chamorro language|Chamorro]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ch&lt;/code&gt;)
| [[:chr:User:PK2|User page]] in [[:en:Cherokee language|Cherokee]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;chr&lt;/code&gt;)
| [[:chy:User:PK2|User page]] in [[:en:Cheyenne language|Cheyenne]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;chy&lt;/code&gt;)
|-
| [[:ckb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Sorani|Sorani]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ckb&lt;/code&gt;)
| [[:co:User:PK2|User page]] in [[:en:Corsican language|Corsican]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;co&lt;/code&gt;)
| [[:crh:User:PK2|User page]] in [[:en:Crimean Tatar language|Crimean Tatar]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;crh&lt;/code&gt;)
| [[:cs:User:PK2|User page]] in [[:en:Czech language|Czech]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;cs&lt;/code&gt;)
| [[:csb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashubian language|Kashubian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;csb&lt;/code&gt;)
| [[:cu:User:PK2|User page]] in [[:en:Old Church Slavonic|Old Church Slavonic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;cu&lt;/code&gt;)
| [[:cv:User:PK2|User page]] in [[:en:Chuvash language|Chuvash]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;cv&lt;/code&gt;)
| [[:cy:User:PK2|User page]] in [[:en:Welsh language|Welsh]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;cy&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ D
|-
| [[:da:User:PK2|User page]] in [[:en:Danish language|Danish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;da&lt;/code&gt;)
| [[:dag:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagbani language|Dagbani]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dag&lt;/code&gt;)
| [[:de:User:PK2|User page]] in [[:en:German language|German]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;de&lt;/code&gt;)
| [[:dga:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagaare language|Dagaare]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dga&lt;/code&gt;)
| [[:din:User:PK2|User page]] in [[:en:Dinka language|Dinka]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;din&lt;/code&gt;)
| [[:diq:User:PK2|User page]] in [[:en:Zaza language|Zaza]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;diq&lt;/code&gt;)
| [[:dsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Lower Sorbian language|Lower Sorbian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dsb&lt;/code&gt;)
| [[:dtp:User:PK2|User page]] in [[:en:Dusun language|Dusun]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dtp&lt;/code&gt;)
| [[:dty:User:PK2|User page]] in [[:en:Doteli|Doteli]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dty&lt;/code&gt;)
| [[:dv:User:PK2|User page]] in [[:en:Maldivian language|Maldivian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dv&lt;/code&gt;)
| [[:dz:User:PK2|User page]] in [[:en:Dzongkha|Dzongkha]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;dz&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ E
|-
| [[:ee:User:PK2|User page]] in [[:en:Ewe language|Ewe]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ee&lt;/code&gt;)
| [[:el:User:PK2|User page]] in [[:en:Greek language|Greek]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;el&lt;/code&gt;)
| [[:eml:User:PK2|User page]] in [[:en:Emilian–Romagnol|Emilian–Romagnol]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;eml&lt;/code&gt;)
| [[:en:User:PK2|User page]] in [[:en:English language|English]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;en&lt;/code&gt;)
| [[:eo:User:PK2|User page]] in [[:en:Esperanto|Esperanto]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;eo&lt;/code&gt;)
| [[:es:User:PK2|User page]] in [[:en:Spanish language|Spanish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;es&lt;/code&gt;)
| [[:et:User:PK2|User page]] in [[:en:Estonian language|Estonian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;et&lt;/code&gt;)
| [[:eu:User:PK2|User page]] in [[:en:Basque language|Basque]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;eu&lt;/code&gt;)
| [[:ext:User:PK2|User page]] in [[:en:Extremaduran language|Extremaduran]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ext&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ F
|-
| [[:fa:User:PK2|User page]] in [[:en:Persian language|Persian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fa&lt;/code&gt;)
| [[:fat:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] ([[:en:Fante dialect|Fante]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fat&lt;/code&gt;)
| [[:ff:User:PK2|User page]] in [[:en:Fula language|Fula]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ff&lt;/code&gt;)
| [[:fi:User:PK2|User page]] in [[:en:Finnish language|Finnish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fi&lt;/code&gt;)
| [[:fiu-vro:User:PK2|User page]] in [[:en:Võro language|Võro]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fiu-vro&lt;/code&gt;)
| [[:fj:User:PK2|User page]] in [[:en:Fijian language|Fijian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fj&lt;/code&gt;)
| [[:fo:User:PK2|User page]] in [[:en:Faroese language|Faroese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fo&lt;/code&gt;)
| [[:fon:User:PK2|User page]] in [[:en:Fon language|Fon]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fon&lt;/code&gt;)
| [[:fr:User:PK2|User page]] in [[:en:French language|French]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fr&lt;/code&gt;)
| [[:frp:User:PK2|User page]] in [[:en:Franco-Provençal|Franco-Provençal]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;frp&lt;/code&gt;)
| [[:frr:User:PK2|User page]] in [[:en:North Frisian language|North Frisian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;frr&lt;/code&gt;)
| [[:fur:User:PK2|User page]] in [[:en:Friulian language|Friulian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fur&lt;/code&gt;)
| [[:fy:User:PK2|User page]] in [[:en:West Frisian language|West Frisian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;fy&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ G
|-
| [[:ga:User:PK2|User page]] in [[:en:Irish language|Irish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ga&lt;/code&gt;)
| [[:gag:User:PK2|User page]] in [[:en:Gagauz language|Gagauz]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gag&lt;/code&gt;)
| [[:gan:User:PK2|User page]] in [[:en:Gan Chinese|Gan Chinese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gan&lt;/code&gt;)
| [[:gcr:User:PK2|User page]] in [[:en:French Guianese Creole|French Guianese Creole]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gcr&lt;/code&gt;)
| [[:gd:User:PK2|User page]] in [[:en:Scottish Gaelic|Scottish Gaelic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gd&lt;/code&gt;)
| [[:gl:User:PK2|User page]] in [[:en:Galician language|Galician]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gl&lt;/code&gt;)
| [[:glk:User:PK2|User page]] in [[:en:Gilaki language|Gilaki]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;glk&lt;/code&gt;)
| [[:gn:User:PK2|User page]] in [[:en:Guarani language|Guarani]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gn&lt;/code&gt;)
| [[:gom:User:PK2|User page]] in [[:en:Konkani language|Konkani]] (Goan Konkani)&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gom&lt;/code&gt;)
|-
| [[:gor:User:PK2|User page]] in [[:en:Gorontalo language|Gorontalo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gor&lt;/code&gt;)
| [[:got:User:PK2|User page]] in [[:en:Gothic language|Gothic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;got&lt;/code&gt;)
| [[:gpe:User:PK2|User page]] in [[:en:Ghanaian Pidgin English|Ghanaian Pidgin English]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gpe&lt;/code&gt;)
| [[:gu:User:PK2|User page]] in [[:en:Gujarati language|Gujarati]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gu&lt;/code&gt;)
| [[:guc:User:PK2|User page]] in [[:en:Wayuu language|Wayuu]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;guc&lt;/code&gt;)
| [[:gur:User:PK2|User page]] in [[:en:Farefare language|Farefare]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gur&lt;/code&gt;)
| [[:guw:User:PK2|User page]] in [[:en:Gun language|Gun]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;guw&lt;/code&gt;)
| [[:gv:User:PK2|User page]] in [[:en:Manx language|Manx]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;gv&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ H
|-
| [[:ha:User:PK2|User page]] in [[:en:Hausa language|Hausa]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ha&lt;/code&gt;)
| [[:hak:User:PK2|User page]] in [[:en:Hakka Chinese|Hakka Chinese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hak&lt;/code&gt;)
| [[:haw:User:PK2|User page]] in [[:en:Hawaiian language|Hawaiian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;haw&lt;/code&gt;)
| [[:he:User:PK2|User page]] in [[:en:Hebrew language|Hebrew]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;he&lt;/code&gt;)
| [[:hi:User:PK2|User page]] in [[:en:Hindi|Hindi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hi&lt;/code&gt;)
| [[:hif:User:PK2|User page]] in [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hif&lt;/code&gt;)
| [[:hr:User:PK2|User page]] in [[:en:Croatian language|Croatian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hr&lt;/code&gt;)
| [[:hsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Upper Sorbian language|Upper Sorbian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hsb&lt;/code&gt;)
| [[:ht:User:PK2|User page]] in [[:en:Haitian Creole|Haitian Creole]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ht&lt;/code&gt;)
| [[:hu:User:PK2|User page]] in [[:en:Hungarian language|Hungarian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hu&lt;/code&gt;)
| [[:hy:User:PK2|User page]] in [[:en:Armenian language|Armenian]] ([[:en:Eastern Armenian|Eastern Armenian]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hy&lt;/code&gt;)
| [[:hyw:User:PK2|User page]] in [[:en:Western Armenian|Western Armenian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;hyw&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ I
|-
| [[:ia:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingua|Interlingua]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ia&lt;/code&gt;)
| [[:iba:User:PK2|User page]] in [[:en:Iban language|Iban]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;iba&lt;/code&gt;)
| [[:id:User:PK2|User page]] in [[:en:Indonesian language|Indonesian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;id&lt;/code&gt;)
| [[:ie:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingue|Interlingue]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ie&lt;/code&gt;)
| [[:ig:User:PK2|User page]] in [[:en:Igbo language|Igbo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ig&lt;/code&gt;)
| [[:igl:User:PK2|User page]] in [[:en:Igala language|Igala]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;igl&lt;/code&gt;)
| [[:ik:User:PK2|User page]] in [[:en:Iñupiaq language|Iñupiaq]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ik&lt;/code&gt;)
| [[:ilo:User:PK2|User page]] in [[:en:Ilocano language|Ilocano]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ilo&lt;/code&gt;)
| [[:inh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ingush language|Ingush]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;inh&lt;/code&gt;)
| [[:io:User:PK2|User page]] in [[:en:Ido|Ido]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;io&lt;/code&gt;)
| [[:is:User:PK2|User page]] in [[:en:Icelandic language|Icelandic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;is&lt;/code&gt;)
| [[:it:User:PK2|User page]] in [[:en:Italian language|Italian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;it&lt;/code&gt;)
| [[:iu:User:PK2|User page]] in [[:en:Inuktitut|Inuktitut]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;iu&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ J
|-
| [[:ja:User:PK2|User page]] in [[:en:Japanese language|Japanese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ja&lt;/code&gt;)
| [[:jam:User:PK2|User page]] in [[:en:Jamaican Patois|Jamaican Patois]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;jam&lt;/code&gt;)
| [[:jbo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lojban|Lojban]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;jbo&lt;/code&gt;)
| [[:jv:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;jv&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ K
|-
| [[:ka:User:PK2|User page]] in [[:en:Georgian language|Georgian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ka&lt;/code&gt;)
| [[:kaa:User:PK2|User page]] in [[:en:Karakalpak language|Karakalpak]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kaa&lt;/code&gt;)
| [[:kab:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabyle language|Kabyle]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kab&lt;/code&gt;)
| [[:kai:User:PK2|User page]] in [[:en:Karai-karai|Karai-karai]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kai&lt;/code&gt;)
| [[:kaj:User:PK2|User page]] in [[:en:Jju language|Jju]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kaj&lt;/code&gt;)
| [[:kbd:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabardian language|Kabardian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kbd&lt;/code&gt;)
| [[:kbp:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabiye language|Kabiye]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kbp&lt;/code&gt;)
| [[:kcg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tyap|Tyap]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kcg&lt;/code&gt;)
| [[:kg:User:PK2|User page]] in [[:en:Kongo language|Kongo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kg&lt;/code&gt;)
| [[:kge:User:PK2|User page]] in [[:en:Komering language|Komering]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kge&lt;/code&gt;)
| [[:ki:User:PK2|User page]] in [[:en:Kikuyu language|Kikuyu]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ki&lt;/code&gt;)
| [[:kk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kazakh language|Kazakh]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kk&lt;/code&gt;)
| [[:km:User:PK2|User page]] in [[:en:Khmer language|Khmer]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;km&lt;/code&gt;)
|-
| [[:kn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kannada|Kannada]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kn&lt;/code&gt;)
| [[:knc:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Kanuri|Central Kanuri]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;knc&lt;/code&gt;)
| [[:ko:User:PK2|User page]] in [[:en:Korean language|Korean]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ko&lt;/code&gt;)
| [[:koi:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi-Permyak language|Komi-Permyak]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;koi&lt;/code&gt;)
| [[:krc:User:PK2|User page]] in [[:en:Karachay-Balkar|Karachay-Balkar]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;krc&lt;/code&gt;)
| [[:ks:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashmiri language|Kashmiri]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ks&lt;/code&gt;)
| [[:ksh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ripuarian language|Ripuarian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ksh&lt;/code&gt;)
| [[:ku:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Kurmanji|Kurmanji]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ku&lt;/code&gt;)
| [[:kus:User:PK2|User page]] in [[:en:Kusaal language|Kusaal]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kus&lt;/code&gt;)
| [[:kv:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi language|Komi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kv&lt;/code&gt;)
| [[:kw:User:PK2|User page]] in [[:en:Cornish language|Cornish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;kw&lt;/code&gt;)
| [[:ky:User:PK2|User page]] in [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ky&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ L
|-
| [[:la:User:PK2|User page]] in [[:en:Latin|Latin]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;la&lt;/code&gt;)
| [[:lad:User:PK2|User page]] in [[:en:Judaeo-Spanish|Judaeo-Spanish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lad&lt;/code&gt;)
| [[:lb:User:PK2|User page]] in [[:en:Luxembourgish|Luxembourgish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lb&lt;/code&gt;)
| [[:lbe:User:PK2|User page]] in [[:en:Lak language|Lak]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lbe&lt;/code&gt;)
| [[:lez:User:PK2|User page]] in [[:en:Lezgian language|Lezgian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lez&lt;/code&gt;)
| [[:lfn:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingua Franca Nova|Lingua Franca Nova]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lfn&lt;/code&gt;)
| [[:lg:User:PK2|User page]] in [[:en:Luganda|Luganda]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lg&lt;/code&gt;)
| [[:li:User:PK2|User page]] in [[:en:Limburgish|Limburgish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;li&lt;/code&gt;)
|-
| [[:lij:User:PK2|User page]] in [[:en:Ligurian language|Ligurian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lij&lt;/code&gt;)
| [[:lld:User:PK2|User page]] in [[:en:Ladin language|Ladin]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lld&lt;/code&gt;)
| [[:lmo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lombard language|Lombard]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lmo&lt;/code&gt;)
| [[:ln:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingala|Lingala]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ln&lt;/code&gt;)
| [[:lo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lao language|Lao]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lo&lt;/code&gt;)
| [[:lt:User:PK2|User page]] in [[:en:Lithuanian language|Lithuanian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lt&lt;/code&gt;)
| [[:ltg:User:PK2|User page]] in [[:en:Latgalian language|Latgalian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ltg&lt;/code&gt;)
| [[:lv:User:PK2|User page]] in [[:en:Latvian language|Latvian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;lv&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ M
|-
| [[:mad:User:PK2|User page]] in [[:en:Madurese language|Madurese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mad&lt;/code&gt;)
| [[:mai:User:PK2|User page]] in [[:en:Maithili language|Maithili]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mai&lt;/code&gt;)
| [[:map-bms:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]] ([[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;map-bms&lt;/code&gt;)
| [[:mdf:User:PK2|User page]] in [[:en:Moksha language|Moksha]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mdf&lt;/code&gt;)
| [[:mg:User:PK2|User page]] in [[:en:Malagasy language|Malagasy]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mg&lt;/code&gt;)
| [[:mhr:User:PK2|User page]] in [[:en:Meadow Mari language|Meadow Mari]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mhr&lt;/code&gt;)
| [[:mi:User:PK2|User page]] in [[:en:Māori language|Māori]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mi&lt;/code&gt;)
| [[:min:User:PK2|User page]] in [[:en:Minangkabau language|Minangkabau]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;min&lt;/code&gt;)
| [[:mk:User:PK2|User page]] in [[:en:Macedonian language|Macedonian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mk&lt;/code&gt;)
| [[:ml:User:PK2|User page]] in [[:en:Malayalam|Malayalam]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ml&lt;/code&gt;)
| [[:mn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mongolian language|Mongolian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mn&lt;/code&gt;)
|-
| [[:mni:User:PK2|User page]] in [[:en:Meitei language|Meitei]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mni&lt;/code&gt;)
| [[:mnw:User:PK2|User page]] in [[:en:Mon language|Mon]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mnw&lt;/code&gt;)
| [[:m:mos:User:PK2|User page]] in [[:en:Mooré|Mooré]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mos&lt;/code&gt;)
| [[:mr:User:PK2|User page]] in [[:en:Marathi language|Marathi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mr&lt;/code&gt;)
| [[:mrj:User:PK2|User page]] in [[:en:Hill Mari language|Hill Mari]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mrj&lt;/code&gt;)
| [[:ms:User:PK2|User page]] in [[:en:Malay language|Malay]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ms&lt;/code&gt;)
| [[:mt:User:PK2|User page]] in [[:en:Maltese language|Maltese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mt&lt;/code&gt;)
| [[:mwl:User:PK2|User page]] in [[:en:Mirandese language|Mirandese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mwl&lt;/code&gt;)
| [[:my:User:PK2|User page]] in [[:en:Burmese language|Burmese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;my&lt;/code&gt;)
| [[:myv:User:PK2|User page]] in [[:en:Erzya language|Erzya]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;myv&lt;/code&gt;)
| [[:mzn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mazanderani language|Mazanderani]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;mzn&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ N
|-
| [[:nah:User:PK2|User page]] in [[:en:Nahuatl|Nahuatl]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nah&lt;/code&gt;)
| [[:nap:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nap&lt;/code&gt;)
| [[:nds:User:PK2|User page]] in [[:en:Low German|Low German]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nds&lt;/code&gt;)
| [[:nds-nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch Low Saxon|Dutch Low Saxon]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nds-nl&lt;/code&gt;)
| [[:ne:User:PK2|User page]] in [[:en:Nepali language|Nepali]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ne&lt;/code&gt;)
| [[:new:User:PK2|User page]] in [[:en:Newar language|Newar]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;new&lt;/code&gt;)
| [[:nia:User:PK2|User page]] in [[:en:Nias language|Nias]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nia&lt;/code&gt;)
| [[:nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch language|Dutch]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nl&lt;/code&gt;)
| [[:nn:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Nynorsk|Nynorsk]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nn&lt;/code&gt;)
|-
| [[:no:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Bokmål|Bokmål]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;no&lt;/code&gt;)
| [[:nov:User:PK2|User page]] in [[:en:Novial|Novial]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nov&lt;/code&gt;)
| [[:nqo:User:PK2|User page]] in [[:en:N'Ko language|N'Ko]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nqo&lt;/code&gt;)
| [[:nr:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nr&lt;/code&gt;)
| [[:nrm:User:PK2|User page]] in [[:en:Norman language|Norman]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nrm&lt;/code&gt;)
| [[:nso:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nso&lt;/code&gt;)
| [[:nup:User:PK2|User page]] in [[:en:Nupe language|Nupe]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nup&lt;/code&gt;)
| [[:nv:User:PK2|User page]] in [[:en:Navajo language|Navajo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;nv&lt;/code&gt;)
| [[:ny:User:PK2|User page]] in [[:en:Chewa language|Chewa]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ny&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ O
|-
| [[:oc:User:PK2|User page]] in [[:en:Occitan language|Occitan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;oc&lt;/code&gt;)
| [[:olo:User:PK2|User page]] in [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;olo&lt;/code&gt;)
| [[:om:User:PK2|User page]] in [[:en:Oromo language|Oromo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;om&lt;/code&gt;)
| [[:or:User:PK2|User page]] in [[:en:Odia language|Odia]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;or&lt;/code&gt;)
| [[:os:User:PK2|User page]] in [[:en:Ossetian language|Ossetian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;os&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ P
|-
| [[:pa:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pa&lt;/code&gt;)
| [[:pag:User:PK2|User page]] in [[:en:Pangasinan language|Pangasinan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pag&lt;/code&gt;)
| [[:pam:User:PK2|User page]] in [[:en:Kapampangan language|Kapampangan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pam&lt;/code&gt;)
| [[:pap:User:PK2|User page]] in [[:en:Papiamento|Papiamento]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pap&lt;/code&gt;)
| [[:pcd:User:PK2|User page]] in [[:en:Picard language|Picard]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pcd&lt;/code&gt;)
| [[:pcm:User:PK2|User page]] in [[:en:Nigerian Pidgin|Nigerian Pidgin]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pcm&lt;/code&gt;)
| [[:pdc:User:PK2|User page]] in [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pdc&lt;/code&gt;)
| [[:pfl:User:PK2|User page]] in [[:en:Palatine German dialects|Palatine German]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pfl&lt;/code&gt;)
| [[:pi:User:PK2|User page]] in [[:en:Pali|Pali]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pi&lt;/code&gt;)
|-
| [[:pl:User:PK2|User page]] in [[:en:Polish language|Polish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pl&lt;/code&gt;)
| [[:pms:User:PK2|User page]] in [[:en:Piedmontese language|Piedmontese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pms&lt;/code&gt;)
| [[:pnb:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]] (Western Punjabi)&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pnb&lt;/code&gt;)
| [[:pnt:User:PK2|User page]] in [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pnt&lt;/code&gt;)
| [[:ppl:User:PK2|User page]] in [[:en:Nawat language|Nawat]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ppl&lt;/code&gt;)
| [[:ps:User:PK2|User page]] in [[:en:Pashto|Pashto]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ps&lt;/code&gt;)
| [[:pt:User:PK2|User page]] in [[:en:Portuguese language|Portuguese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pt&lt;/code&gt;)
| [[:pwn:User:PK2|User page]] in [[:en:Paiwan language|Paiwan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;pwn&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ Q
|-
| [[:qu:User:PK2|User page]] in [[:en:Quechuan languages|Quechua]] ([[:en:Southern Quechua|Southern Quechua]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;qu&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ R
|-
| [[:rki:User:PK2|User page]] in [[:en:Rakhine language|Rakhine]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rki&lt;/code&gt;)
| [[:rm:User:PK2|User page]] in [[:en:Romansh language|Romansh]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rm&lt;/code&gt;)
| [[:rmy:User:PK2|User page]] in [[:en:Romani language|Romani]] ([[:en:Vlax Romani language|Vlax Romani]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rmy&lt;/code&gt;)
| [[:rn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kirundi|Kirundi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rn&lt;/code&gt;)
| [[:ro:User:PK2|User page]] in [[:en:Romanian language|Romanian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ro&lt;/code&gt;)
| [[:roa-rup:User:PK2|User page]] in [[:en:Aromanian language|Aromanian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;roa-rup&lt;/code&gt;)
| [[:roa-tara:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]] ([[:en:Tarantino dialect|Tarantino]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;roa-tara&lt;/code&gt;)
| [[:rsk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pannonian Rusyn|Pannonian Rusyn]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rsk&lt;/code&gt;)
| [[:ru:User:PK2|User page]] in [[:en:Russian language|Russian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ru&lt;/code&gt;)
| [[:rue:User:PK2|User page]] in [[:en:Rusyn language|Rusyn]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rue&lt;/code&gt;)
| [[:rw:User:PK2|User page]] in [[:en:Kinyarwanda|Kinyarwanda]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;rw&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ S
|-
| [[:sa:User:PK2|User page]] in [[:en:Sanskrit|Sanskrit]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sa&lt;/code&gt;)
| [[:sah:User:PK2|User page]] in [[:en:Yakut language|Yakut]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sah&lt;/code&gt;)
| [[:sat:User:PK2|User page]] in [[:en:Santali language|Santali]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sat&lt;/code&gt;)
| [[:sc:User:PK2|User page]] in [[:en:Sardinian language|Sardinian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sc&lt;/code&gt;)
| [[:scn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sicilian language|Sicilian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;scn&lt;/code&gt;)
| [[:sco:User:PK2|User page]] in [[:en:Scots language|Scots]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sco&lt;/code&gt;)
| [[:sd:User:PK2|User page]] in [[:en:Sindhi language|Sindhi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sd&lt;/code&gt;)
| [[:se:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sámi|Northern Sámi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;se&lt;/code&gt;)
| [[:sg:User:PK2|User page]] in [[:en:Sango language|Sango]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sg&lt;/code&gt;)
| [[:sh:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbo-Croatian|Serbo-Croatian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sh&lt;/code&gt;)
| [[:shi:User:PK2|User page]] in [[:en:Shilha language|Shilha]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;shi&lt;/code&gt;)
|-
| [[:shn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shan language|Shan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;shn&lt;/code&gt;)
| [[:si:User:PK2|User page]] in [[:en:Sinhala language|Sinhala]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;si&lt;/code&gt;)
| [[:simple:User:PK2|User page]] in [[:en:Basic English|Basic English]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;simple&lt;/code&gt;)
| [[:sk:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovak language|Slovak]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sk&lt;/code&gt;)
| [[:skr:User:PK2|User page]] in [[:en:Saraiki language|Saraiki]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;skr&lt;/code&gt;)
| [[:sl:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovene language|Slovene]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sl&lt;/code&gt;)
| [[:sm:User:PK2|User page]] in [[:en:Samoan language|Samoan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sm&lt;/code&gt;)
| [[:smn:User:PK2|User page]] in [[:en:Inari Sámi language|Inari Sámi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;smn&lt;/code&gt;)
| [[:sn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shona language|Shona]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sn&lt;/code&gt;)
| [[:so:User:PK2|User page]] in [[:en:Somali language|Somali]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;so&lt;/code&gt;)
| [[:sq:User:PK2|User page]] in [[:en:Albanian language|Albanian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sq&lt;/code&gt;)
|-
| [[:sr:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbian language|Serbian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sr&lt;/code&gt;)
| [[:srn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sranan Tongo|Sranan Tongo]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;srn&lt;/code&gt;)
| [[:ss:User:PK2|User page]] in [[:en:Swazi language|Swazi]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ss&lt;/code&gt;)
| [[:st:User:PK2|User page]] in [[:en:Sotho language|Sotho]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;st&lt;/code&gt;)
| [[:stq:User:PK2|User page]] in [[:en:Saterland Frisian language|Saterland Frisian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;stq&lt;/code&gt;)
| [[:su:User:PK2|User page]] in [[:en:Sundanese language|Sundanese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;su&lt;/code&gt;)
| [[:sv:User:PK2|User page]] in [[:en:Swedish language|Swedish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sv&lt;/code&gt;)
| [[:sw:User:PK2|User page]] in [[:en:Swahili language|Swahili]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;sw&lt;/code&gt;)
| [[:syl:User:PK2|User page]] in [[:en:Sylheti language|Sylheti]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;syl&lt;/code&gt;)
| [[:szl:User:PK2|User page]] in [[:en:Silesian language|Silesian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;szl&lt;/code&gt;)
| [[:szy:User:PK2|User page]] in [[:en:Sakizaya language|Sakizaya]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;szy&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ T
|-
| [[:ta:User:PK2|User page]] in [[:en:Tamil language|Tamil]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ta&lt;/code&gt;)
| [[:tay:User:PK2|User page]] in [[:en:Atayal language|Atayal]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tay&lt;/code&gt;)
| [[:tcy:User:PK2|User page]] in [[:en:Tulu language|Tulu]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tcy&lt;/code&gt;)
| [[:tdd:User:PK2|User page]] in [[:en:Tai Nuea language|Tai Nuea]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tdd&lt;/code&gt;)
| [[:te:User:PK2|User page]] in [[:en:Telugu language|Telugu]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;te&lt;/code&gt;)
| [[:tet:User:PK2|User page]] in [[:en:Tetum language|Tetum]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tet&lt;/code&gt;)
| [[:tg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tajik language|Tajik]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tg&lt;/code&gt;)
| [[:th:User:PK2|User page]] in [[:en:Thai language|Thai]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;th&lt;/code&gt;)
| [[:ti:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigrinya language|Tigrinya]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ti&lt;/code&gt;)
| [[:tig:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigre language|Tigre]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tig&lt;/code&gt;)
| [[:tk:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkmen language|Turkmen]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tk&lt;/code&gt;)
| [[:tl:User:PK2|User page]] in [[:en:Tagalog language|Tagalog]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tl&lt;/code&gt;)
| [[:tly:User:PK2|User page]] in [[:en:Talysh language|Talysh]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tly&lt;/code&gt;)
|-
| [[:tn:User:PK2|User page]] in [[:en:Tswana language|Tswana]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tn&lt;/code&gt;)
| [[:to:User:PK2|User page]] in [[:en:Tongan language|Tongan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;to&lt;/code&gt;)
| [[:tok:User:PK2|User page]] in [[:en:Toki Pona|Toki Pona]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tok&lt;/code&gt;)
| [[:tpi:User:PK2|User page]] in [[:en:Tok Pisin|Tok Pisin]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tpi&lt;/code&gt;)
| [[:tr:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkish language|Turkish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tr&lt;/code&gt;)
| [[:trv:User:PK2|User page]] in [[:en:Seediq language|Seediq]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;trv&lt;/code&gt;)
| [[:ts:User:PK2|User page]] in [[:en:Tsonga language|Tsonga]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ts&lt;/code&gt;)
| [[:tt:User:PK2|User page]] in [[:en:Tatar language|Tatar]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tt&lt;/code&gt;)
| [[:tum:User:PK2|User page]] in [[:en:Tumbuka language|Tumbuka]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tum&lt;/code&gt;)
| [[:tw:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] (Twi)&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tw&lt;/code&gt;)
| [[:ty:User:PK2|User page]] in [[:en:Tahitian language|Tahitian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ty&lt;/code&gt;)
| [[:tyv:User:PK2|User page]] in [[:en:Tuvan language|Tuvan]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;tyv&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ U
|-
| [[:udm:User:PK2|User page]] in [[:en:Udmurt language|Udmurt]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;udm&lt;/code&gt;)
| [[:ug:User:PK2|User page]] in [[:en:Uyghur language|Uyghur]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ug&lt;/code&gt;)
| [[:uk:User:PK2|User page]] in [[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;uk&lt;/code&gt;)
| [[:ur:User:PK2|User page]] in [[:en:Urdu|Urdu]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ur&lt;/code&gt;)
| [[:uz:User:PK2|User page]] in [[:en:Uzbek language|Uzbek]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;uz&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ V
|-
| [[:ve:User:PK2|User page]] in [[:en:Venda language|Venda]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;ve&lt;/code&gt;)
| [[:vec:User:PK2|User page]] in [[:en:Venetian language|Venetian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;vec&lt;/code&gt;)
| [[:vep:User:PK2|User page]] in [[:en:Veps language|Veps]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;vep&lt;/code&gt;)
| [[:vi:User:PK2|User page]] in [[:en:Vietnamese language|Vietnamese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;vi&lt;/code&gt;)
| [[:vls:User:PK2|User page]] in [[:en:West Flemish|West Flemish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;vls&lt;/code&gt;)
| [[:vo:User:PK2|User page]] in [[:en:Volapük|Volapük]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;vo&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ W
|-
| [[:wa:User:PK2|User page]] in [[:en:Walloon language|Walloon]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;wa&lt;/code&gt;)
| [[:war:User:PK2|User page]] in [[:en:Waray language|Waray]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;war&lt;/code&gt;)
| [[:wo:User:PK2|User page]] in [[:en:Wolof language|Wolof]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;wo&lt;/code&gt;)
| [[:wuu:User:PK2|User page]] in [[:en:Wu Chinese|Wu Chinese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;wuu&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ X
|-
| [[:xal:User:PK2|User page]] in [[:en:Oirat language|Oirat]] ([[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;xal&lt;/code&gt;)
| [[:xh:User:PK2|User page]] in [[:en:Xhosa language|Xhosa]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;xh&lt;/code&gt;)
| [[:xmf:User:PK2|User page]] in [[:en:Mingrelian language|Mingrelian]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;xmf&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ Y
|-
| [[:yi:User:PK2|User page]] in [[:en:Yiddish|Yiddish]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;yi&lt;/code&gt;)
| [[:yo:User:PK2|User page]] in [[:en:Yoruba language|Yoruba]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;yo&lt;/code&gt;)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:85%&quot;
|+ Z
|-
| [[:za:User:PK2|User page]] in [[:en:Zhuang languages|Zhuang]] ([[:en:Standard Zhuang|Standard Zhuang]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;za&lt;/code&gt;)
| [[:zea:User:PK2|User page]] in [[:en:Zeelandic|Zeelandic]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zea&lt;/code&gt;)
| [[:zgh:User:PK2|User page]] in [[:en:Standard Moroccan Amazigh|Standard Moroccan Amazigh]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zgh&lt;/code&gt;)
| [[:zh:User:PK2|User page]] in [[:en:Chinese language|Chinese]] ([[:en:Mandarin Chinese|Mandarin Chinese]])&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zh&lt;/code&gt;)
| [[:zh-classical:User:PK2|User page]] in [[:en:Classical Chinese|Classical Chinese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zh-classical&lt;/code&gt;)
| [[:zh-min-nan:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Min|Southern Min]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zh-min-nan&lt;/code&gt;)
| [[:zh-yue:User:PK2|User page]] in [[:en:Cantonese|Cantonese]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zh-yue&lt;/code&gt;)
| [[:zu:User:PK2|User page]] in [[:en:Zulu language|Zulu]]&lt;br /&gt;(code: &lt;code&gt;zu&lt;/code&gt;)
|}</text>
      <sha1>dud3tixug1qffje4pl8q76cccmmhg8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>A Rüa (Camuggi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32686</id>
    <revision>
      <id>269862</id>
      <parentid>269614</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>/* Abitanti */ + tl</comment>
      <origin>269862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23993" sha1="ey52rhb3xtzy2o9n9jxo4z8gv84ti16" xml:space="preserve">{{Camugin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = A Rüa
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Ruta''&lt;/div&gt;
|Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]]
|Panorama = Camogli-panorama di Ruta da San Rocco.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;A Rüa vista da San Roccu&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = Camuggi
|Abitanti = 634
|Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=11° censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1971/IST0007188VOLIII_frazioni_geografiche/IST0004467CP1971_fasc07_LIGURIA+OCRottimizz.pdf|ànno=1974|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=26, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}}
|Aggiornamento abitanti = 1971
|Nome abitanti = 
|Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuvanni martire]]
|Festivo = ürtimu sabbu e dumenega d'agustu
}}
'''A Rüa''' (''Ruta'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é a [[Fraçion geògrafica|frasiun]] ciü pupulà du cumüne de Camuggi, in scia Via Aurelia tra [[Camuggi]], [[Recco|Reccu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Rapallo|Rapallu]].

== Geugrafia ==
[[Immaggine:Ruta di Camogli-IMG 0112.JPG|sinistra|miniatura|Atra vista da Rüa cun San Roccu]]
A frasiun a se tröva a ün'artessa de 269&amp;nbsp;m in sciu mà, a l'é distante quexi 3,5 chilometri daa sede du cumüne, a resta in ta parte ciü a punente du teritoiu de Camuggi, cun ciü tante chè tiè sciü lungu a Via Aurelia. A se distende in scia cunca lungu a custea ch'a spartisce i dui versanti du prumuntoiu du [[Munte de Portufin]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2023|Morfologia del territorio, p. 8}}&lt;/ref&gt; cu'u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]] da üna parte e u [[Gorfo do Tigullio|Gurfu du Tigülliu]] da l'atra.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20347|tìtolo=Le Frazioni|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt; Da l'atru versu, ciü a l'internu, a setentriun du paize, u Munte Ezui&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1308_Ruta_Via%20Aurelia_verso_Recco_cartolina_1902.htm|tìtolo=1308. Ruta Via 20 Aurelia verso Recco cartolina 1902|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt; (441&amp;nbsp;m), ch'u marca i cunfin cu'i cumüni de [[Recco|Reccu]] e de [[Rapallo|Rapallu]], duve alantù gh'ea üna cazerma militare.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_249_Ruta_Monte_Esuli_ingresso_Portofino_Vetta_1906.htm|tìtolo=249. Ruta Monte Esuli ingresso Portofino Vetta 1906|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

In t'ün versante destacou, a se tröva a lucalitè de [[Bann-a]], ch'a resta in te üna valetta traversà dau fussou cu'u meximu numme.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Paesistici/decreti/070246.pdf|tìtolo=Decreto ministeriale 24 aprile 1985. Dichiarazione di notevole interesse pubblico del com plesso paesistico di monte Esoli.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}&lt;/ref&gt; Pe tradisiun ligà a l'agricultüa e aa prezensa di fratti, che l'ean da ste parte vistu u [[Munasteru de Valle Christi]] e a l'antigu üspià pe'i lebruxi de San Lazzaru lì vixin, zà cumüne de Rapallu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.marenostrumrapallo.it/ban-2/|tìtolo=Il lazzaretto di Bana - San Lazzaro (Rapallo)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}&lt;/ref&gt;

Pe de ciü, au de là du crinà du munte, passou a galleria de l'Aurelia, se tröva a lucalitè de Àllega (anche scrita Alega), a mezu tra u [[Munte de Portufin]] e a rocca duve gh'é San Luensu (cumüne de Santa Margaita). In tu tempu stu postu u g'ha avüu di forti cangi: da esse ün boscu fittu de erbui, versu u Növesentu che gh'é stetu primma le fasce d'uive, pöi ostaie&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1315_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_dopo_il_tunnel_verso_Rapallo_1918.htm|tìtolo=1315. Ruta. La località Allega|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt; e, in tu [[2000]], ün grossu ciassà, attacou a ün turnante da stradda.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|tìtolo=Camogli: sistemazione definitiva della zona Alega|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Storia ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Ruta (Camogli)-galleria Aurelia fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|L'imbuccu da galleria tra a fin de l'Öttusentu e u primmu Növesentu
Immaggine:Riviera di Levante - Ruta (xilografia).jpg|A Rüa in t'üna incixun da fin de l'Öttusentu
Immaggine:Ruta (Camogli)-panorama fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|Panuramma aereu da frasiun, du meximu tempu
&lt;/gallery&gt;
Inturnu au [[490|490 d.C]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Puncuh, 1999|5. Diocesi, p.158}}&lt;/ref&gt;, dae parti de Bann-a s'è svilüpou ün primmu nücleu cristian, de sti anni defeti u s'è truvou ün'iscrisiun ch'a remunta au periudu du cunsule ''Flavius Probus Faustus iunior'', ancö cunservà in ta gexa Millenaria.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=A. Sanguineti|ànno=1875|tìtolo=Iscrizioni cristiane dai primi tempi fino al Mille|çitæ=Zena|volùmme=Atti della Società Ligure di Storia Patria|nùmero=XI|pp=175 -177|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/619ed2f0c43179836ebfd1c242eb3493/Estratti/d424b7881a4efb56929ac382c239fe29.pdf}}&lt;/ref&gt; Prubabilmente, sta cumünitè che a se saieiva furmà doppu che a gente du postu a l'aveiva avüu puia pe'i scuntri tra i [[Eruli (pupulasiùn)|Eruli]] de [[Odoacre]] e l'avansà di [[Ostrogoti]] in ta Ligüria. U l'é stetu però dau [[XIII secolo|seculu XIII]] ch'u s'è tiou sciü a cuscì dita &quot;Gexa Millenaria&quot;, au prinsipiu dedicà a [[San Michê|San Miché]]. Gh'é de nutissie zà a partì dau [[1192]], ma gh'é cuminsou a stà di canonici in tu [[1239]], grassie a [[Pàppa Grighêu IX|Pappa Gregoiu IX]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://marenostrumrapallo.it/santuario-del-sacro-cuore-chiesa-millenaria-ruta-di-camogli-genova/|tìtolo=Chiesa Millenaria Ruta di Camogli – Genova|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}&lt;/ref&gt;

Lungu l'antigu percursu ruman&lt;ref&gt;{{Çitta|Puncuh, 1999|Le origini: l’età romana e tardoantica (a cüa de M. Gabriella Angeli Bertinelli), p. 56}}&lt;/ref&gt; ch'u culegava Bann-a cu'A Rüa, u l'ea stetu tiou sciü u primmu üspià intu teritoriu de Camuggi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2023|Età classica, p. 9}}&lt;/ref&gt; Sta strutüa ch'a g'ha avüu du sustegnu in tu [[XI secolo|Duxentu]], quande u 3 de zügnu du [[1207]] a nobile Altilia de' Mari a l'aveiva accatou ün teren a Bann-a pe faghe ün cunventu, doppu ch'a l'aveiva piggiou i vuti.

Ma l'istitusiun d'üna strutüa du genere a l'andava a scuntrase cu'a gexa da Rüa, scicumme che e muneghe se sentivan de nu pagà e tasce, tantu ch'u gh'é finn-a ‘na lettia mandà in tu [[1351]] au preve Bartulumeu da gexa da Rüa. Da stu mumentu s'è arrivou a fa duì uspiè diferenti, rivendichè au meximu tempu tantu daa gexa da Rüa cumme u cunventu de muneghe de Bann-a. L'interventu de l'Arsivescuvu de Zena Bertrando Besauduri in tu [[1369]] u l'aveiva impostu l'obligu pe'e muneghe de pagà e tasce aa parocchia purtandu cuscì u munasteru e i duì uspiè a cazze in abandun, tantu che sun sparie tempu doppu.

In tu cursu de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de mezu]], sti posti vegnan buin pe'i scangi de mercansie, au servissiu du Cumüne de Camuggi, andandu aprövu aa storia da sitè, tantu che tra u [[1434]] e u [[1578]] A Rüa a finisce sutta aa ceive da Baxilica de l'Assunta, in tu paize.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Levou i tempi tra u [[1414]] e u [[1434]], quande a gexa a l'é finia sutta quella de Rapallu, a gexa a l'é turnà parocchia tra u [[1468]] e u [[1471]] e aa fin turna dai 19 de dixembre du [[1578]], restandu l'ünica gexa da frasiun fin au [[1627]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20050415230525/http://www.diocesi.genova.it/documenti.php?idd=203&amp;parrocchia=17|tìtolo=Vicariati e parrocchie S. Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

Defeti a partì da quell'annu a l'é steta costruia üna növa gexa, ciü vixinn-a a l'Aurelia e au növu centru, lungu a via. A növa gexa a l'aveiva piggiou u titulu de San Miché, mentre quella ciü vegia a l'ha piggiou u titulu de Sacru Cö. Tempu de guere de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]], mentre Camuggi a dava u sö agiüttu aa flotta franseize impegnà in ta campagna d'Egittu, ai 15 de nuvembre du [[1799]] aa Rüa u s'è tegnüu ün scuntru tra i surdatti du generale [[Andrîa Masêna|Andrea Massena]] e i austriaci. In tu frevà du [[1800]] i franseixi de Massena aveivan detu fögu a tütte e due e gexe, adöviandu i resti de quella de San Miché cumme stalla e fenea.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Camogli - Ruta (1900).jpg|Cartulinn-a de l'annu 1900, cu'e chè da Rüa
Immaggine:Camogli - Ruta (1900 - 2).jpg|Atra cartulinn-a viagià in tu 1900
Immaggine:Ruta di Camogli (Camogli)-chiesa millenaria-inizio XX secolo.jpg|A &quot;Gexa Vegia&quot; in ti primmi du Növesentu
&lt;/gallery&gt;

De sti periudi a cumünitè a l'ha pusciüu asciste ae celebrasiuin religiuze in te l'Otoiu da Santiscima Nunsià, ch'u remunta au [[XVII secolo|seculu XVII]], mentre A Rüa a l'é vegnüa in Münicipiu pe sö cuntu, sutta au Distreitu du Tigülliu. Tra a fin de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] e u [[1908]] aa Rüa gh'é stetu detu da növa vitta, cun u növu percursu de l'Aurelia, ch'a l'é vegnüa carusabile, a culegala cun Reccu e Camuggi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/fratbigio/Libri/Ruta/pagina_14.html|tìtolo=Servizio tramviario Camogli - Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt; Quarche annu primma ([[1902]]) u l'é stetu avertu l'üfissiu da Posta. Dunque gh'é stetu l'avertüa da galleria pe San Luensu, a custrusiun de l'albergu Portofino Kulm e i travaggi in sce due gexe, che sun finii sulu che in tu [[1950]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

A frasiun a l'é steta missa sutta presciun versu a fin da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]]. Zà de primma A Rüa a l'aveiva scampou a feti du genere: in ti primmi meixi du [[1945]] i tedeschi aveivan pruvou zà üna vota a fà satà a galleria da l'imbuccu versu Rapallu. Ma in te quellu caxu, grassie a ün zuenu ch'u stüdiava in te l'Istitütu Nauticu, l'ea stetu puscibile levaghe l'inescu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://lnx.scmncamogli.org/wp-content/uploads/2025/05/profmortola_crono.pdf|tìtolo=Prof. Carlo Mortola: cronologia dettagliata degli eventi relativi all’intervista|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt; Au cuntraiu, in ucaxun da reiza de trüppe tedesche a Zena, tra u 23 e u 24 d'arvì du [[1945]], mentre a Camuggi e fin au Buschettu e a San Roccu e campann-e sunavan a festa pe'a liberasiun, aa Rüa a gente a se truvava cumme ustaggiu di surdatti da Wermacht e di Alpin: sti chi aveivan missu puia a l'arsipreve Don Pietro Sessarego e ae gente du postu, cun l'intensiun de amassali a scciupetè e de distrüzze a gexa, nu dandu a mente aa mediasiun de l'arsiperve de Camuggi Giuseppe Macciò. Üna votta detu l'urdine de retiase, i tedeschi aveivan meximu fetu scciupà de bumbe pe taggià u culegamentu da galeria, faxendu patì di danni finn-a ae chè d'enturnu.

Doppu che l'é spariu u du türismu purtou daa Belle Epoque e cun l'arrivu di tempi muderni, a partì dai [[Anni 2020|anni Vinti]] du [[XXI secolo|Duemia]], aa Rüa gh'é stetu di investimenti pe rangià e ville storiche, ün incrementu da pupulasiun e de növe custrusiuin.

== Abitanti ==
A frasiun da Rüa a nu g'ha veramente un propiu sentru storicu o üna ciassa du paize. Ancö, cumme ai vegi tempi, a ciü parte de ativitè a se tegne lungu a Via Aurelia e a Ciassa Sebastiano Gaggini, cu'u bellu vedde in sce Camuggi. Üna bunn-a parte de chè da frasiun a l'é steta costruia da vixin aa &quot;Gexa Növa&quot;, ch'a l'é quella de San Miché Arcangiou, e a l'Otoiu da Nunsià. De atre chè se trövan versu a lucalitè de Bann-a, ürtimu toccu de Camuggi a andà versu u munte, cu'a gexa Millenaria. Tanti rexidenti stan au de là da galleria, versu i cunfin cun San Luensu (frasiun de Santa Margaita).

Versu San Roccu e u paize de Camuggi, lungu e Cröze, ghe sun tante vilette. Cumunque A Rüa a l'ha mantegnüu inti anni ün'anima pe sö cuntu, tantu che gh'é stetu pe lungu tempu in distacamentu da Pulisia Münicipale de Camuggi, e di üfissi du cumüne, cumme mensiunou ciü votte in sci buletin &quot;du Buschettu&quot;, u giurnale sitadin. In ti ürtimi anni u s'è vistu cresce u nümeu de gente che ghe sta, rispettu invece a Camuggi paize. Stu fetu chi u l'é spiegou daa puscibilitè de acatà de chè che aggian ciü spassi in tu verde&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, e defeti l'azilu du postu u l'ha finn-a marcou un aumentu de figiö. U seggiu eleturale da frasiun, ch'a ne cröve tüttu u teritoriu, u l'é u ciü grossu du cumüne. A frasiun a gh'a finn-a ün sö campusantu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/levante/2021/03/09/news/trasferimento-del-cimitero-l-obiettivo-e-ampliare-ruta-1.40003485|tìtolo=Trasferimento del cimitero di Camogli, l’obiettivo è ampliare Ruta. La legge impone i 200 metri dalle abitazioni|outô=Rossella Galeotti|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

=== Evulusiun demugrafica ===
{{Demografia/A Rüa (Camuggi)}}

== Posti de interesse ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Chiesa di San Michele Arcangelo (Ruta, Camogli) - facciata 2019-09-26.jpg|U frunte da gexa paruchiale de San Miché 
Immaggine:Oratorio della Santissima Annunziata (Ruta, Camogli) - lato sud-ovest 2019-09-26.jpg|L'Otoiu da Nunsià
Immaggine:Ruta (Camogli)-chiesa millenaria-complesso esterno1.jpg|A Gexa Vegia cumme a l'é ancö
&lt;/gallery&gt;

=== Architetüe religiuze ===
* '''Gexa de San Miché Arcangiou''', costrüia in tu [[1627]] e dunque vegnüa a sede da parocchia. De drentu a l'é a üna navà sula, cun de capelle che se arvan in te müage e, au fundu, l'abside a cianta riunda. Dövià cumme fenea e stalla fin in tu primmu [[XX secolo|Növesentu]], doppu che i franseixi gh'aveivan detu fögu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; I travaggi sun finii in tu [[1906]]. Drentu a cunserva a statua de San Miché Arcangiou, feta in tu [[1742]] da ün scultù che nu se ne cunusce u numme.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/27888/Chiesa+di+San+Michele+Arcangelo#action=ricerca%2Frisultati&amp;dominio=2&amp;ambito=CEIA&amp;advanced=true&amp;locale=it&amp;comune=CAMOGLI|tìtolo=Chiesa di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

* '''Otoiu da Santiscima Nunsià''', tiou sciü au meximu tempu da gexa ch'u gh'é da vixin. Sede da cungrega da Nunsià, ch'a urganizza u prezepiu cu'e bestie vive e a cunserva u ciü grossu cristu da prucesiun da Ligüria.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.cultura.gov.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700109757|tìtolo=Oratorio della S.S. Annunziata|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

* '''Gexa du Sacru Cö''', a &quot;''Millenaria&quot;'', a l'é steta a primma parocchia da Rüa, de strutüa a l'é du [[XIII secolo|Duxentu]], ma se credde che chi ghe fusse üna cumünitè finn-a tempu di [[Lungubardi]]. In tu [[XV secolo|Quattrusentu]] a l'ha pigiou e sö furme d'ancö cu'a custrusiun de üna segunda navà, arembà aa prima d'in scia sinistra e daa cianta ciü o menu a retangulu. Au fundu da navà de sinistra se tröva u campanin, fetu doppu de l'abside e riparou in tu [[1950]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33367/Chiesa+del+Sacro+Cuore+%28Millenaria+di+Ruta%29|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore (Millenaria di Ruta)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Cultüa ==
[[Immaggine:Ruta (Camogli) - seggio elettorale.jpg|sinistra|miniatura|314x314px|U seggiu pe'e vutasiuin, aa Rüa]]
Aa Rüa gh'é in azilu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icavegnocamoglireccouscio.edu.it/pagine/infanzia---plesso-di-ruta-di-camogli|tìtolo=Infanzia - Plesso di Ruta di Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt; e, nu guei distante, a Bibliuteca La Millenaria. Düante u periudu de Natale a l'estè vegnan urganizè nümeruze vixite e avertüe da gexa Millenaria. U paize da Rüa u l'é animou in particulare a l'ocaxun da festa de San Miché Arcangiou e de San Giuvanni, in ciü pe'e sagre de fügassette. Tempu de Natale se imbastisce in te l'Otoiu da Nunsià u presepiu cu'e bestie e u vilaggiu de Natale in ta ciassa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/26/ruta-nel-presepe-della-confraternita-lasinello-che-gioca-con-i-bambini/|tìtolo=Ruta: nel presepe della Confraternita, l’asinello che gioca con i bambini|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt; Pe du tempu A Rüa a g'ha pusciüu avéi üna rapresentansa pe'u zögu du balun, dai inissi cu'a G.S: Audace Sport Ruta da fin di [[Anni 1990|anni Nuvanta]], mentre pöi a squaddra &quot;Rutese&quot; a s'è füza cu'a &quot;Carlo Grasso&quot; de Rapallu a furmà a U.C. Grassorutese.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_245_Ruta_Societ%C3%A0_Sportiva_Squadra_Calcio_1930.htm|tìtolo=245 Calcio, Società Sportiva Dopolavoro Ruta I 1930|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_246_Squadra_Calcio_Dopolavoro_di_Ruta_1930.htm|tìtolo=246 Calcio, Società Sportiva Dopolavoro Ruta II 1930|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;

In te l'utubre du [[1886]] aa Rüa se gh'é fermou pe tre setimann-e u filozufu tedescu [[Friedrich Nietzsche]], cumme testimonian a lettie de l'autù mandè tantu a sö muè&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_192_Ruta_Albergo_Paradiso_e_Albergo_Italia_1903.htm|tìtolo=192. Ruta Albergo Paradiso e Albergo Italia (1903)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt; cumme a ün sö amigu, [[Peter Gast]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/fratbigio/Libri/Ruta/pagina_13.html|tìtolo=Nietzsche a Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt; Nietzsche u l'é stetu dunque ün di primmi a capì a belessa de sti paezaggi, tantu ch'u ne parlava cumme &quot;ün meravigliusu cantu de paradizu in scia tera&quot;.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; In particulare, u l'aveiva fetu u sö sugiurnu au Kursaal Hotel d'Italia, duve pe anni gh'é stetu missu üna targa aa memoia duve u l'ea indicou l'invernu tra u [[1888]] e u [[1889]], ciü u frevà-marsu du [[1890]], però u s'è vistu ch'u nu quaddra cu'i scriti du filozufu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://personalitaconfusa.net/2019/01/07/nietzsche-a-camogli/|tìtolo=Le vacanze di Nietzsche a Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt; Da targa au giurnu d'ancö nu se ne sa ciü, perché leivà in tu segundu doppu guera.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_817_Ruta_Albergo_Italia_con_targa_Friedrich_Nietzsche.htm|tìtolo=817. Ruta Albergo Italia con targa Friedrich Nietzsche|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

== Vie de cumünicasiun ==
U paize u l'é traversou da due stradde prinsipali. Pe primmu a [[SS1 Stradda Statale Aurelia]], in tu toccu ch'u parte da [[Recco|Reccu]] e u porta fin versu [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], a passà finn-a pe San Luensu, ch'u resta au de là da galleria. Ün'atra via a culega Camuggi paize cun l'Aurelia, tacanduseghe daa Rüa e a permette de cullegà a sede du cumüne cu'e atre frasiuin. Defeti, daa Rüa parte a strada pe San Roccu, ch'a l'é ciamà Via Franco Molfino. Asemme a ste chi gh'é de cröze e di senté che portan versu Portufin Vetta, Kulm e u [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Parcu Natürale]] [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Regiunale de Portufin]]. A Stradda Pruvinciale SP31&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp031-san-martino-noceto|tìtolo=Strada SP031 di San Martino di Noceto|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}&lt;/ref&gt; a unisce Rüa cu'a Gexa Millenaria, a lucalitè de Bann-a e a frasiun de San Martin de Noxeu, in tu cumüne de Rapallu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/fratbigio/Libri/Ruta/pagina_16.html|tìtolo=L'apertura della nuova strada San Martino di Noceto - Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt; In te sta frasiun gh'é finn-a ün eliportu.

Levou l'antigu tretu rumanu, a Via Aurelia a l'é steta cuminsà au tempu di franseixi e repigià in tu [[1817]] dai piemunteixi. A galleria a l'é steta finia in tu [[1819]], in ucaxùn da vixita in carossa feta dau Ré Vittorio Emanuele I, ch'u l'aveiva pöi fetu u tragittu a cavallu fin a San Luensu. U tretu u l'é stetu avertu cumpletamente in tu [[1922]], mentre quarche annu primma u cumüne, rezüu da u scindicu Olivari, u l'axeiva missu e palanche pe'a custrusiun du toccu de stradda tra A Rüa e [[U Buschettu (Camuggi)|U Buschettu]], cumpletou cun di agiütti statali fin aa stasiun.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Comune di Camogli – Città Metropolitana di Genova Piano Urbanistico Comunale|çitæ=Camuggi|p=|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/VAS/elaborati/DESCRIZIONE%20FONDATIVA/Relazione%20della%20DESCRIZIONE%20FONDATIVA.pdf|cid=AA.VV, 2023}} p.16&lt;/ref&gt;

In ti primmi anni du [[XX secolo|Növesentu]] A Rüa a l'ea servia da ün servissiu de tramvai fetu cu'i cavalli, ch'u culegava a frasiun cun Camuggi. L'aviamentu du trasportu u l'ea stetu dibatüu a partì du [[1909]] in tu cunseggiu cumünale e detu in gestiun a Luigi Milesi, u prupietaiu alantù du Grand Hotel d'Italie. U servissiu u l'ea curdinou in cuincidensa e cumme arrivavan i treni in ta [[Stasiun de Camuggi-San Fertuzu|stasiun de Camuggi]], de carosse a trei cavalli e quattru curse au giurnu, vegnivan incuntru ai vilezanti che arrivavan chì.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

A partì dau [[1955]] cumensan i travaggi pe'a custrusiun d'üna stradda ch'a posse mette in cumünicasiun a zona de Bann-a, versu u prumuntoiu, cu'a Rüa e dunque cun Camuggi.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3669_Ruta_strada_Via_Bana_inizio_lavori_1955.htm|tìtolo=3669. Ruta, strada Via Bana inizio lavori 1955|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;

A custrusiun a l'é steta puscibile grassie a l'agiüttu de gente du postu, che l'han cedüu di tocchi de tera, han detu de palanche e se sun messi a travagiaghe pe primmi. L'inaugurasiun a s'ea tegnüa in ta Gexa Vegia da l'Arsipreve da Rüa Don Pietro Sessarego aa prezensa de l'[[Scindici de Camuggi|aministrasiun cumünale]] (au tempu u l'éa scindicu Mario Bertolotto) e da [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa]] (Giovanni Maggio).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Au giurnu d'ancö, daa gexa &quot;Millenaria&quot; aa Costa de Bann-a ghe vö mez'ua a pé.

== Notte ==
;Notte au testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Comune di Camogli – Città Metropolitana di Genova Piano Urbanistico Comunale|çitæ=Camuggi|p=|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/VAS/elaborati/DESCRIZIONE%20FONDATIVA/Relazione%20della%20DESCRIZIONE%20FONDATIVA.pdf|cid=AA.VV, 2023}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Dario Puncuh|tìtolo=Il cammino della Chiesa genovese dalle origini ai nostri giorni|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/396b22c37e8bbc6c44c30828fc127900/c38aac8d7fef77a081cfea44ce5a27b8.pdf|colànn-a=Atti della Società Ligure di Storia Patria -  Nuova Serie|ànno=1999|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=XXXIX|cid=Puncuh, 1999}}

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Camuggi]]
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>ey52rhb3xtzy2o9n9jxo4z8gv84ti16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>San Fertuzu (Camuggi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32726</id>
    <revision>
      <id>269865</id>
      <parentid>269665</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ tl</comment>
      <origin>269865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23004" sha1="g2bahsrorugfk1iwzuw5tg46r8a0i1o" xml:space="preserve">{{Camugin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome=San Fertuzu
|Nome ufficiale= &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;{{it}} ''San Fruttuoso''&lt;/div&gt;
|Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]]
|Panorama=SanFruttuoso-pjt3.jpg
|Didascalia=&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;San Fertuzu vista dau mà cun l'Abasia, a Ture e e sö chè&lt;/div&gt;
|Stemma=
|Stato=ITA
|Grado amministrativo=4
|Divisione amm grado 1=Ligüria
|Divisione amm grado 2=Zena
|Divisione amm grado 3=Camuggi
|Superficie=
|Note superficie=
|Abitanti= 36
|Note abitanti= {{Çitta web|url=https://italia.indettaglio.it/ita/liguria/genova_camogli_sanfruttuoso.html|tìtolo=La Frazione di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-10}}
|Aggiornamento abitanti= 2011
|Codice catastale=
|Nome abitanti= sanfertuzin
|Patrono=San Fertuzu
|Festivo=
}}

'''San Fertuzu''' (''San Fruttuoso di Capodimonte'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é üna lucalitè du cumüne de [[Camuggi]], ben cunusciüa perché u se ghe tröva l'[[Abasia de San Fertuzu (Camuggi)|abasia]] cu'u meximu numme.

L'abasia de San Fertuzu a l'é l'ürtima gexa ch'a fa parte de l'[[Arcidiocexi de Zena]], scicumme ch'a l'é a parocchia ciü a levante in ti sö cunfin. A l'é parte du vicariou de [[Recco|Reccu]]-[[Aosci|Ausci]]-Camuggi.

A piggia u numme dau vescuvu catalan [[San Fertuzu de Taragunn-a]] ([[III secolo|III seculu]]), e i sö resti sun cunservè in te l'abasia. In tu mezu au [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|parcu du Munte de Portufin]], ch'u se spande tantu in sciu munte quantu in sciu mà, u se ghe pö arrivà sulu che a pé, da duì senté panuramici, o cu'u batellu. L'abasia a l'é sede du [[Fondo Ambiente Italiano|FAI]] (Fundu Ambiente Italian) a partì dau [[1983]], mentre in tu [[1954]], in tu brassu de mà de frunte, gh'é stetu missu u &quot;Cristu di Abissi&quot;.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_103_San_Fruttuoso_Cristo_degli_Abissi_a_mare.htm|tìtolo=103. Cristo degli Abissi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt;
{{çitaçión|San Fertuzu&lt;br&gt;
postu ascuzu&lt;br&gt;
figge belle nu ghe n'é&lt;br&gt;
quelle poche che ghe sun&lt;br&gt;
sun ciü brütte che u carbun|Ditu pupulare}}
== Geugrafia ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Porto di San Fruttuoso.jpg|Vista panurmaica, cun l'Abasia, a Ture e e chè au de là da Puntetta
&lt;/gallery&gt;
A frasiun de San Fertuzu a se tröva serà in tè un streitu gurfu, ch'u se arve a partì da Punta Turetta e a levante u finisce cun Punta Caiega. Ae spalle ghe resta u prumuntoiu du [[Munte de Portufin]] (610 m), de bellu ciü in drentu, in diresiun de Camuggi, a marcà u cunfin cun [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]. A levante u cunfin de Camuggi cun u cumüne de [[Portofin|Portufin]] u tacca dau Munte de Bucche (506m) e u chinn-a finn-a a Punta Caiega. Da ste parti a costa a l'é erta e a piccu, cun di fundali che zà aa riva sun ben prufundi.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

In ta lucalitè sbuccan di fussuei, incanalè au fundu du sö percursu. U primmu u l'é ditu Fussou de San Fertuzu, ch'u g'ha cumme funte quella de Cazelle (300 m), zà in tempi antighi adövià dai fratti de l'abasia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/news/abbazia-di-san-fruttuoso-lacqua-delle-sorgenti|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso: l’acqua delle sorgenti|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; L'é da chi ch'u partiva in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] l'acquedottu de Camuggi, e che ancö u furnisce l'egua ae chè da frasiun. Sta valetta a piggia ascì u numme de valadda di Muin, tantu ch'u se ghe truvou i resti de antighe custrusiuin cun di blocchi de pria squadre. Au punente da Puntetta, duv'a se tröva a Ture di Doia, u scure u Valun di Funtanin, ch'u parte d'in ta funte in sciu &quot;Pertüzu di Croi&quot; (431 m).

Propiu in frunte a l'abasia se tröva in tretu de ciazza, ch'a mustra in un'origine particulare: vistu cumme ditu primma i fundali abastansa prufundi e i cursci d'egua che gh'é, a ciazza a l'é vegnüa cu'a buriann-a du [[1915]], ch'a l'ha amügiou di depoxiti d'ainin che primma l'ean ciü pochi, mangè dau mà.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano urbanistico comunale|editô=Cumüne de Camuggi|p=8|léngoa=IT|capìtolo=Morfologia del territorio|vìxita=2026-05-07|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/VAS/elaborati/DESCRIZIONE%20FONDATIVA/Relazione%20della%20DESCRIZIONE%20FONDATIVA.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Storia ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Camogli Badia di San Fruttuoso.jpg|San Fertuzu in te üna incixun du 1892
Immaggine:Glaspalast München 1896 069.jpg|L'Abasia in t'ün dipintu du 1896
Immaggine:CH-NB Photoglob-Wehrli EAD-WEHR-17107-B.tif|San Fertuzu in tu 1910
Immaggine:San Fruttuoso (Camogli)-abbazia fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|L'Abasia in te üna futugrafia tra a fin de l'Öttusentu e i primmi du Növesentu
&lt;/gallery&gt;
Üna primiscima testimuniansa de un insediamentu da ste parti u saieiva du tempu di rumani, ancun primma ch'u fisse fundou u munastéru. Difeti sun steti rinvegnüi di reperti d'archeulugia, cumme de anfure, sparsi in tu brassu de mà tüttu lungu u Munte de Portufin. Dae indagini che s'é cumpiü sun steti indaghè i ciü tanti mumenti da custrusiun du cumplessu, cu'u periudu de fundasiun ch'u saieiva da fissà au [[977]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Çitta|AA.VV., 2017|Relazione storico-artistica, p. 3}}&lt;/ref&gt;

In tu [[VIII secolo|seculu VIII]] a tradisiun a ne cunta de cumme u vescu [[San Prospu de Taragunn-a|Prospu de Taragunn-a]] u segge arrivou a Camuggi doppu ch'u l'ea scapou da l'invaxun di arabi in ta Spagna.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_876_San_Fruttuoso_chiostro_Abbazia_cartolina_1900.htm|tìtolo=876. San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; U l'aveiva purtou cun lé i resti du vescuvu Fertuzu. De lungu dandu a mente aa lezenda e reliquie e saieivan stete careghè in sce ün aze che, rivou in sci cunfin fra de [[Recco|Reccu]] e Camuggi, u l'aveiva decisu de aviase versu stu postu, e da chì saieivan cumensè e ratelle tra e due cumünitè vixinn-e du [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. In tu tragittu se dixe ch'u se fisse fermou a [[Zena]], vixin au [[Bezagno|Bezagnu]], duve ciü tardi a l'é steta fundà a [[Gêxa de San Frutôzo (Zêna)|gexa de San Fertuzu]] e da chi u cumüne, e ancö quarté zeneize, ch'u ne porta u numme.[[File:Daphne vid San Fruttuoso 1948 SLSA 1150 foto 1060.jpg|thumb|A barca Daphne, du scritù svedeize Göran Schildt a San Fertuzu, 1948|sinistra]]Doppu i interventi de Ottone I de Sassonia e de Adelaide de Borgogna&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, u burgu de San Fertuzu u l'é stetu missu sutta a l'aministrasiun di religiuxi da [[Diocexi de Milan]], arrivandu a ‘na vea e propia indipendensa cu'i fratti benedetin in tu [[1162]]. U cuntrollu di fratti u l'ea mai tantu impurtante che sutta de liatri gh'ean finn-a di atri teritoi da [[Liguria|Ligüria]]. Dau [[1162]] au [[1175]], aveivan mantegnüu u cuntrollu in sce Portufin e [[Sestri Levante|Sestri]] (pöi passè sutta a [[Rapallo|Rapallu]] a primma e sutta [[Zena]] a segunda), mentre dau [[1296]] au [[1340]] l'aveivan u cuntrollu ascì in sciu paize de [[A Burdighea|Burdighea]]. Rivendicà in tu [[1366]] dau [[Ducòu de Milàn|Dücou de Milan]], in tu [[1435]] l'abasia a l'é steta catà dai zeneixi, pe' finì turna sutta [[Milan]] in tu [[1438]].

Dexe anni ciü tardi saian i [[Döia (famiggia)|Doia]] a stabilise chi, mentre in tu [[XVI secolo|Sinquesentu]] u burgu u patisce i cuntinui atacchi via mà da parte di saraceni, tantu che i zeneixi sentan u bezögnu de tiaghe sciü de turi de difeiza nu sulu cuntru i cursari, ma finn-a cuntru i [[Fieschi (famiggia)|Fieschi]] e i [[Fregoso (famiggia)|Freguzu]], che a quelli tempi in te ciü mumenti duminavan Portufin. U l'é cuscì che in tu [[1561]] a vegne tià sciü a turetta, in scia punta ch'a dividde &quot;[[Cà dell’Ou|Cà dell'Ou]]&quot; da San Fertuzu.

Tra i 26 e i 27 de lüggiu de quell'annu se ricorda a catüa d'üna nave da parte di cursari e ün ataccu a ün velieru, propiu in tu brassu de ma di frunte au burgu. Pe'u mancou segnale de periculu, se sa che u guardian du postu u l'ea stetu ciamou a raportu dau Senatu de Zena. Ai 2 d'agustu u preve de San Fertuzu u manda a ciamà u capitan camugin Marco Pietrasanta, scicumme l'ea capitou l'incruxu de due navi nemighe, de lungu de frunte aa lucalitè.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Da lì a pocu a vegnià anche fabricà a Ture Doia, in scia Puntetta, nu tantu pe' cuntrollu, quantu pe' prutesiùn di abitanti.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di interventi specializè in sce l'abasia sun steti vusciüi dau [[Dria Doia]] (Andrea Doria) in persunn-a. Cheita in abandun, in tu [[1730]] [[Camillo Doia|Camillu Doia]] (Camillo Doria) u l'ea intervegnüu cun di travaggi ma, dau [[1797]], cu'u rivà di franseixi sutta [[Napolion Bonaparte|Napuliun]], a strutüa a l'é finia pe' vegnì ün'abitasiun.

Ciü tante chè e abitasiuin du burgu se sun svilüpè tra i [[XVI secolo|seculi XVI]] e [[XIX secolo|XIX]], ma se pö dì che l'impiantu de l'insediamentu u segge primma, e dunque de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de mezu]].&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; A cumünitè du postu, in tu fratempu, a l'ea ben avià in tu cardà e ré da pescà.

In tu [[1855]] au largu de San Fertuzu u l'é capitou u tragicu eventu ch'u l'ha vistu anà a fundu u piroscafu Croesus, partiu da Zena, ch'u gh'aveiva in simma i surdatti Sardi mandè in [[Crimea]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/storia-locale/episodi-del-diciannovesimo-secolo|tìtolo=Episodi del diciannovesimo secolo.
Il sacrificio di Maria Avegno|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; Cumm'u l'ea arrivou di frunte a [[Punta Ciappa]], l'aveiva pigiou fögu u lucale du carbun e da lì u restu da nave.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2486_Nave_mista_vapore_britannica_Croesus_nel_1855.htm|tìtolo=2486. Nave Croesus|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; Pe' asmurtà e sciamme, u cumandante John Vine Hall u sercava de purtase versu a riva, puntandu a prua in scia Puntetta.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_665_San_Fruttuoso_Casa_delle_Sorelle_Avegno_cartolina_1904.htm|tìtolo=665. Sorelle Avegno, San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; Chi sun arrivè i sucursi da gente du postu: due sö, Maria e Caterina Avegno, ciü u màiu da primma, Giovanni Oneto che cu'i duì gussi che gh'aveivan agiütou i surdatti, sarvandune ciü ch'u se ne pueiva. In te ün di viagi de sucursu u gussu cun in simma e due sö u l'ea stetu inversou dai troppi naufraghè che ghe vueivan muntà.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

A stu moddu Maria a l'é anegà, mentre Caterina a l'ea riuscia a turnà aa riva. Grassie au sö cuntribütu ciü tanti di surdatti se sun sarvè, in tu dramma i morti sun steti vintiquattru e a nave, scciapà in te duì tocchi, a l'é aneta a fundu doppu quarche giurnu. E due sö, cumme vusciüu daa famiggia Pamphili, sun stete sepellie in te l'abasia&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;, mentre in tu zügnu [[1855]] u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] u l'ha ricunusciüu a Maria Avegno a Medagia d'Ou au Valù Civile, pe' questu a l'é steta finn-a a primma donna a aveila risevüa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://piazzalevante.it/la-tragedia-delle-sorelle-avegno-centosettanta-anni-fa-a-san-fruttuoso-di-camogli/|tìtolo=La tragedia delle sorelle Avegno, centosettanta anni fa, a San Fruttuoso di Camogli|dæta=2025-05-01|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; In tu [[1904]], in ta ricurensa di sinquant'anni, u scindicu de Camuggi Andrea Schiaffino u l'aveiva fetu mette üna targa aa memoia, destrüta cun l'aluviun du [[1915]], e messa turna in tu [[1933]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Tra l'Öttusentu e u [[XX secolo|Növesentu]] l'abasia a l'é intrà in te prupietè da famiggia Doia Pamphili, ch'a s'é impegnà in tu [[1933]] in tu arrangià l'edifissiu, mentre in tu Növesentu l'ha cuminsou a aumentà u türismu, cu'a ciazza che, da postu d'ormezzu pe'i pescuèi ch'a l'ea, a l'é vegnüa ün postu pe'i bagnanti. In tu [[1951]] a lucalitè a figure cumme sfundu in tu cine &quot;Il diavolo in convento&quot; du Nunzio Malasomma cu'u [[Gilberto Govi]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/05/31/camogli-il-diavolo-in-convento-proiettato-a-san-fruttuoso-dove-fu-girato/|tìtolo=Camogli: “Il diavolo in convento” proiettato a San Fruttuoso dove fu girato|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; In tu [[1983]] l'abasia a vegne deta au FAI, mentre in tu [[2014]] l'Istituto poligrafico e Zecca dello Stato (Istitütu puligraficu e Zecca du Statu) a l'ha batüu de munee d'argentu cu'ün valù de 5 euru dedichè a l'Abasia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://numistoria.altervista.org/blog/?p=13061|tìtolo=Italia, 5 euro per l’abbazia di San Fruttuoso|dæta=2014-01-24|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; In tu [[2024]] a l'é steta vixità dau Vescuvu de Taragunn-a.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/01/12/camogli-il-vescovo-di-tarragona-nel-monastero-dedicato-al-predecessore-san-prospero/|tìtolo=Camogli: il vescovo di Tarragona nel monastero dedicato al predecessore San Prospero|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiun demugrafica ===
{{Demografia/San Fertuzu (Camuggi)}}

== Posti de interesse ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot;&gt;
Immaggine:Sanfruttuoso01.jpg|L'Abasia, cu'a ciazza de frunte
Immaggine:Camogli - Abbazia di San Fruttuoso - 2023-09-23 00-13-17 010.jpg|Detaggiu du chiostru
Immaggine:Camogli - Abbazia di San Fruttuoso - 2023-09-23 00-13-17 007.jpg|E tumbe di Doia, sutta l'Abasia
&lt;/gallery&gt;
* '''Abasia de San Fertuzu''': l'abasia a remunta ai [[X secolo|seculi X]]-[[XI secolo|XI]], levou a parte ch'a se affaccia in sciu mà, ch'a l'é du [[XIII secolo|seculu XIII]] e a mustra dui urdini de barcuin a trifora, che se sümeggian a quelli che se veddan in ti palassi de famiggie de ben de Zena. U chiostru de l'abasia u l'é stetu tiou sciü in tu [[XII secolo|seculu XII]] e doppu u l'é stetu cangiou in sce vuentè du Dria Doia, ancö u l'ha ben duì urdini de archè. Au cian de d'atu, un curidù cuvertu cun de votte a cruxea impustè in sce de culonne, ch'u se affaccia in sciu curtì a cianta quadrà. A parte de sutta, invece, a l'é steta adövià cumme sepurtu daa famiggia Doia morti tra u [[1275]] e u [[1305]], surmuntè da di archi a punta cu'a decurasiun a bande gianche e neigre, tipiche de l'arte ligüre. In ciü se vedde atri dui sepurti e ün antigu sarcofagu rumanu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/abbazia-di-san-fruttuoso|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; A ture duv'u gh'é u campanìn, a remunta tostu au [[X secolo|seculu X]], feta segundu u güstu bizantin, in origine a l'ea quexi riunda, pöi cangiou metendughe in simma üna ture a otagunu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=29330|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso. Scheda Luogo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; Da tegnì ben a mente a pala d'artà ch'a mustra u vescuvu Fertuzu tra i diacuni Augurio ed Eulogio e San Cuumbàn d'Irlanda, cunservà in ta gexa e feta da Giuseppe Palmieri in tu [[XVIII secolo|seculu XVIII]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.pittoriliguri.info/pittori-liguri/pittori-liguri-600-700/palmieri-giuseppe/|tìtolo=PALMIERI GIUSEPPE|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; In te l'abasia se cunservan e reliquie di martiri de Taragunn-a du [[II secolo|II seculu d.C.]]
*  A '''Ture di Doia''' a l'é steta tià sciü in tu [[1562]] in scia cuscì dita &quot;Puntetta&quot;, ch'a resta fra l'abasia e e che du paize. L'amiraggiu Dria Doia pe primma cosa u s'ea impegnou a tiala sciü dau mumentu ch'u l'aveiva risevüu u dirittu in sce San Fertuzu dau [[Pappa Giulio III|pappa Giuliu III]]&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, ma scicumme ch'u l'é mortu in tu [[1560]], u nu l'ha vista: a saià tià sciü cu'i sö figgi Giuvanni, Pagan e Dria, che ghe a van a dedicà üna votta terminè i travaggi. A ture a quel tempi a gh'aveiva in armamentu ch'u l'ea fetu de trei canuin de brunzu e ün a bumbarda, ciü trentetrei muschetti e sccioppi (archibugi).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3670_San_Fruttuoso_Torre_Doria_1904.htm|tìtolo=3670. San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; In sce i duì fianchi a strutüa a mustra i stemmi da famiggia Doia, cun l'aquila.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; In ciü gh'é de decurasiuin in sce curnixe e in sce mensule. Grassie ai travaggi vusciüi da l'abate Spinola in tu [[XVII secolo|Seisentu]], a l'ha cangiou de furma, scicumme a l'é steta arrangià. Ciü de recente, finiu de adövià la cumme difeiza a l'é vegnüa abitasiun de pescuei. Üna de stansie in ti anni a l'ha ospitou finn-a a scöa du paize. Ancö, cun l'abasia, a l'é vegnüa de prupietè du FAI.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:San Fruttuoso di Camogli-Torre Doria-DSCF0664.JPG|A Ture di Doia
File:Costa del Termine vista dal mare 2.jpg|A Turetta vista dau mà
Immaggine:IMG2369fggh.jpg|A caza röza e quella cun l'arcu
Immaggine:Cristo degli abissi.jpg|U Cristu di Abissi
&lt;/gallery&gt;
* '''A turetta''', feta custruì dai zeneixi, au tempu de l'espansciun di saraceni in tu Mediteraneu a partì daa meitè du [[XVI secolo|seculu XVI]]. A Resta in scia custea ch'a spartisce a [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] dau gurfu duv'u gh'é San Fertuzu.&lt;ref&gt;{{Çitta|Mortola, 2021|p. 28}}&lt;/ref&gt; A l'é steta tià sciü pe' prutezze vivagna d'egua duse che se ghe tröva, scicumme che l'ea fasile arivaghe via mà finn-a pe'i cursari.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109753.pdf|tìtolo=Torretta di avvistamento. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; In tu [[1561]] dunque u capitan Ottaviano Vivaldi, de [[Ciävai|Ciavai]], u accumpagna in sciu postu ün ommu de sö cunuscensa, Jacopo Vassallo, cun l'impegnu de tià sciü üna turetta.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Mortola, 2021|p. 30}}&lt;/ref&gt; U prexu de l'interventu u l'ea stetu fissou a 800 lire.&lt;ref&gt;{{Çitta|Mortola, 2021|p. 29}}&lt;/ref&gt; In scia punta da rocca, a l'ha üna furma de piramide trunca, cun üna cianta a baze squadrà. Due avertue ciü grosse servivan pe' adövià i canuin, mentre de atre avertüe ciü picinn-e servivan pe' i sccioppi. I travaggi sun steti paghè cu'e tasce de tante cumünitè du levante, cumme [[Ciävai|Ciavai]], [[A Spèza|a Speza]] e [[Pòrtivene|Portuvenere]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* U '''Cristu di Abissi''', posou in sci fundali di frunte a l'abasia u 29 d'agustu du [[1954]], u se tröva a 17 metri sutta u livellu du mà. A statua a l'é steta vusciüa da Dullio Mercante&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Il Cristo degli Abissi, pp. 145-146}}&lt;/ref&gt;, amigu de Dario Gonzatti, mortu in tu [[1947]] in te üna escursciùn sutt'egua au largu du prumuntoiu, e a l'é steta missa chi cumme simbulu de riferimentu e de prutesiun. Erta duì metri e mezu, pezante öttu tunelè, a l'é steta sculpia dau prufesù Guido Galletti&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;, a l'é steta füza cun du brunzu de recüperu, grazie a üna inisiativa ch'a l'ha vistu a partecipasiun di sumussatui da tüttu u mundu. L'inaugurasiun a l'é avegnüa aa prezensa de mascime auturitè.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

* '''Antigu muin''' du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesentu]], nu guei distante dau cumplessu de l'abasia, u l'é in ezempiu de grande significou da cultüa de l'uivu, e u l'é stetu in pe' di anni mantegnüu daii abitanti du burgu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208251.pdf|tìtolo=Mulino di S. Fruttuoso. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; De drentu, u fabricou u cunserva ancun u vegiu mecanismu.

* '''Caza medievale cun l'arcu''', a l'é ün di simbuli de San Fertuzu, in ta parte ciü a levante du gurfu, a remunta primma du [[XIII secolo|seculu XIII]], a l'ha in ti anni avüu a funsiun de abitasiun.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208252.pdf|tìtolo=Casa medioevale ad arco. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; A l'é impustà in sce ün arcu a butte fetu cun di blocchi de pria squadrè, ch'u funsiunn-a cumme pasaggiu versu a ciazza e cumme riparu pe'e barche.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Au giurnu d'ancö a l'é gestia dau [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Parcu de Portufin]] e deta in gestiun cumme aloggiu pe' türisti.

* '''Caza röza''', a l'estremitè a levante du gurfu, au de là da Puntetta e quexi di frunte a l'abasia, a resta da fiancu aa caza cun l'arcu. Se tratta d'üna custrusiun du [[XX secolo|Növesentu]], prubabimente nasciüa cun üna funsiun de difeiza e de cuntrollu.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2017|Relazione storico-artistica, p. 4}}&lt;/ref&gt;

== Cumünicasiuin ==
A stradetta ch'a traversa u burgu a l'é ciamà &quot;Via San Fruttuoso&quot;. Quarcüna de chè a se cuntinue lungu i senté du parcu du Munte de Portufin, che portan versu e lucalitè de Camuggi cumme [[A Fuxe (Camuggi)|A Fuxe]], u [[Semafuru Vegiu]], u [[Semafuru Növu]], [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]], E Prie Streite e [[Portufin Vetta]] (e da chi [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]) o versu Portufin e a Cala di Ingleixi anche versu Santa Margaita passandu pe'u Passu de Bucche. U servissiu di batelli u cullega San Fertuzu a punente cu'a Fuxe, Camuggi, Reccu, Zena e a levante cun Portufin, Santa Margaita e Rapallu. Da vixin aa Ture di Doia se tröva l'eliportu dedicou au maggiù [[Rinaldo Enrico]].

== Notte ==
;Notte au testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=Benedetto Mortola|tìtolo=Frammenti di storia. La Torretta a San Fruttuoso di Camogli|url=https://benedettomortola.wordpress.com/wp-content/uploads/2021/10/articolo_torretta.pdf|revìsta=Portofino per terra e per mare|léngoa=IT|cid=Mortola, 2021}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Tina Leali Rizzi|outô2=Edoardo Meoli|outô3=Sandro Pellegrini|tìtolo=Guida al Golfo Paradiso: Bogliasco, Camogli, Recco, Avegno, Uscio, Pieve L., Sori|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9564|ànno=2000|editô=De Ferrari|çitæ=Reccu|léngoa=IT|cid=Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000}}
* {{Çitta publicaçión|outô=AA. VV.|ànno=2017|tìtolo=Complesso del borgo di San Fruttuoso di Capodimonte, terreni e fabbricati nella Valle dei Mulini della sorgente Caselle. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210836.pdf|cid=AA.VV., 2017}}

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Camuggi]]
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>g2bahsrorugfk1iwzuw5tg46r8a0i1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Coltûa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32752</id>
    <revision>
      <id>269859</id>
      <timestamp>2026-05-21T13:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Vôxe de bâze&quot; conligâ a preistöia</comment>
      <origin>269859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3731" sha1="cd4edjhwuhqjp3xmfq1vimf5olmg83k" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
A '''coltûa''' (da-o [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''colere'' &quot;cortivâ, cuâ, venerâ&quot;) a l'é o conplèsso de instituçioìn soçiâli, polìtiche e econòmiche, de ativitæ artìstiche e scentìfiche, de manifestaçioìn spiritoâli e religiôze che caraterìzan a vìtta de 'na çèrta [[soçiêtæ]] inte 'n çèrto moménto da [[stöia]]&lt;ref&gt;Treccani, Enciclopedia on line: [https://www.treccani.it/enciclopedia/cultura/ Cultura]&lt;/ref&gt;. A reprezénta l'espresción condivîza de l'identitæ de 'na comunitæ e l'insémme de esperiénse comùn di seu ménbri, che infloénzan i conportaménti de persónn-e e contriboìscian a-a diverscitæ de soçiêtæ umànn-e.

{| style=&quot;margin:auto; border-collapse:collapse; text-align:center; width:650px;&quot;
|-
| style=&quot;padding:2px;&quot; | [[File:Maschere Belli e Brutti.jpg|200px]]

| style=&quot;padding:2px; vertical-align:top;&quot; |
[[File:Pontremoli - Museo delle statue stele lunigianesi - 2024-09-13 10-07-22 001.jpg|200px]]&lt;br&gt;[[File:Pesto with focaccia 01.jpg|200px]]

| style=&quot;padding:2px;&quot; | [[File:Genoa - Palazzo Spinola - 03.jpg|200px]]

|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;padding-top:4px; font-size:85%; text-align:center;&quot; |
Exénpi de manifestaçioìn despæge da coltûa lìgure
|}

== Descriçión ==
A paròlla a l'é dêuviâ pe-a prìmma vòtta into [[I secolo a.C.|I sécolo prìmma de Crìsto]] da-o [[Cicerón]] inte l'espresción &quot;''cultura animi''&quot; cómme metàfora do svilùppo do spìrito filozòfico de l'òmmo&lt;ref&gt;Tusculanae disputationes 2, 5, 13&lt;/ref&gt;. Into córso da stöia o conçètto o l'à desvilupòu scignificâti despægi e o l'à trovòu un mùggio de tentatîvi de definiçión. A tùtti i mòddi, a prìmma formolaçión into sénso antropològico d'ancheu a remónta sôlo a-a fìn de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], con l'antropòlogo ingléize [[Edward Burnett Tylor]]. 

{{Çitaçión|A coltûa in sénso làrgo a peu êse consciderâ cómme l'insémme di aspêti spiritoâli, materiâli, inteletoâli e emoçionâli sôli into seu génere che distìngoan 'na soçiêtæ ò 'n grùppo soçiâle. A no tîa drénto sôlo l'àrte e-a letiatûa, ma i mòddi de vìtta ascì, i dirìtti fondamentâli di òmmi, i scistêmi de valoî, e tradiçioìn e-e credénse|Rapòrto da conferénsa de l'[[UNESCO]]}}

A coltûa a l'é 'n fenòmeno dinàmico, ch'o càngia e o s'adàtta into ténpo in caxón d'infloénze despæge, còmme evénti stòrichi, migraçioìn, tecnologîe, fatoî econòmichi, moviménti polìtichi e soçiâli, globalizaçión e fatoî anbientâli. Dæto che costumànse, credénse, instruménti, tecnologîe, stöie e ògètti pêuan difóndise da 'na popolaçión ò da 'na región a 'n'âtra, 'na coltûa ò di seu træti pêuan spantegâse quànde pòrtan quàrche avantàggio, utilitæ ò piaxéi. A tùtti i mòddi, quànde a difuxón a càpita tra di scistêmi soçiocolturâli despægi pe poéi polìtico-militâre e svilùppo colturâle, a coltûa da naçión ciù desvilupâ a ténde a inpón-ise in sce âtre, co-ìn fenòmeno dîto acolturaçión. Pe de ciù, a coltûa a s'evòlve co-ìn progrescîvo diferençiaménto de strutûa e co-îna specializaçión de fonçión, che pòrtan a desvilupâ de fórme despæge into ténpo.

In generâle, a coltûa a no se trasmétte co-a genética ma a l'é ògètto d'inprendiménto e a constitoìsce 'n'ereditæ soçiâle, ch'a no l'é patrimònio do séncio indivìdoo ma do grùppo. O conçètto o l'é de sòlito dêuviòu in riferiménto a-e capaçitæ de ''Homo sapiens'' ma dötræ [[Animalia|béstie]] móstran di conportaménti scìmili, benché mêno conplicæ, d'inprendiménto soçiâle.

== Anotaçioìn ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}</text>
      <sha1>cd4edjhwuhqjp3xmfq1vimf5olmg83k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Demografia/A Rüa (Camuggi)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>32753</id>
    <revision>
      <id>269861</id>
      <timestamp>2026-05-21T18:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ tl</comment>
      <origin>269861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5372" sha1="49a0vttw47kketujkfciypsfn6lnjnn" xml:space="preserve">{{Demografia
|titolo=Abitanti censii{{#tag:ref|Dau 1951 u l'é cangiou l'estensciun de l'ünitè de rilevamentu da Rüa; pe'i anni de primma u valù u cumprende [[Allega (Camuggi)|Allega]] e de [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]] ascì, ciü che de cà spanteghè.&lt;br /&gt;[[1871]]: pupulasiun presente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: ufficio centrale di statistica|tìtolo=Popolazione presente ed assente per comuni, centri e frazioni di comune: censimento 31 dicembre 1871|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1871/IST7908Censimento_1871vol-I+OCR_ottimizzato.pdf|ànno=1874|editô=Stamperia Reale|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=168|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1881]]: pupulasiun rexidente; quella presente a l'ea de 1.451 persunn-e (288 a Bann-a e 129 a Allega)&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: ufficio centrale di statistica|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 31 dicembre 1881|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1881/UBO295569cp1881vol1p1+OCRottimizzato.pdf|ànno=1883|editô=Tipografia Bodoniana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=162|volùmme=Vul. I, Pt. I}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1901]]: pupulasiun rexidente; quella presente a l'ea de 1.274 persunn-e&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: direzione generale della statistica|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 10 febbraio 1901|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1901/to0308066cp1901_vol1rilegato+OCR_ottimizzato.pdf|ànno=1902|editô=Tipografia Nazionale di G. Bertero e C.|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=167|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1911]]: pupulasiun rexidente; quella presente a l'ea de 1.387 persunn-e&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: direzione generale della statistica e del lavoro|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 10 giugno 1911|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1911/ufi192608cp11vol1rilegato+ocrottimizzato.pdf|ànno=1914|editô=Tipografia Nazionale di G. Bertero e C.|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=241|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1921]]: pupulasiun rexidente; quella presente a l'ea de 1.420 persunn-e&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Presidenza del consiglio dei ministri: istituto centrale di statistica|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 1° dicembre 1921|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1921/VolumeII_Regioni/UBO0296183_V_Liguria+OCR_ottimizzato.pdf|ànno=1926|editô=Tipografia Nazionale di G. Bertero e C.|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=15, toa 1|volùmme=Vul. V}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1931]]: pupulasiun rexidente; quella presente a l'ea de 1.409 persunn-e&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica del regno d'Italia|tìtolo=VII censimento generale della popolazione: 21 aprile 1931-IX|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1931/IST0005829VolumeII_Popolazione_comuni_e_frazioni_Parte_prima_ITALIA_SETTENTRIONALE+OCRottimizz.pdf|ànno=1933|editô=Tipografia Operaia Romana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|pp=194-195|volùmme=Vul. II, Pt. I}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1936]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica del regno d'Italia|tìtolo=VIII censimento generale della popolazione: 21 aprile 1936-XIV|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1936/IST0005672Volume2Province/IST0005683_Vol2_Province_8_Genova+OCRottimizz.pdf|ànno=1937|editô=Tipografia Ippolito Failli|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=10, toa II|volùmme=Vul. II, Fasc. VIII}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1951]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=IX censimento generale della popolazione: 4 novembre 1951|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1951/Volume1/FascReg/VECP1951DCGE_IST0005580+OCRottimizz.pdf|ànno=1954|editô=Soc. Abete|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=14, toa II|volùmme=Vul. I, Fasc. 29}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1961]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=10° censimento generale della popolazione: 15 ottobre 1961|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1961/IST0005304Vol3_Fascicoli_provinciali/IST0005352_fasc_10_GENOVA+OCRottimizz.pdf|ànno=1966|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=15, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 10}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1971]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=11° censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1971/IST0007188VOLIII_frazioni_geografiche/IST0004467CP1971_fasc07_LIGURIA+OCRottimizz.pdf|ànno=1974|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=26, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}}&lt;/ref&gt;.|group=n.}}
|dimx=521
|dimy=373
|popmax=2000
|passo1=500
|passo2=100
|a1=1861|p1=
|a2=1871|p2=1540
|a3=1881|p3=1644
|a4=1901|p4=1436
|a5=1911|p5=1284
|a6=1921|p6=1325
|a7=1931|p7=1318
|a8=1936|p8=1334
|a9=1951|p9=889
|a10=1961|p10=797
|a11=1971|p11=634
|a12=1981|p12=
|a13=1991|p13=
|a14=2001|p14=
|a15=2011|p15=
|a16=2021|p16=
}}&lt;noinclude&gt;&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;&lt;references/&gt;
[[Categorîa:Template demogràfichi de fraçioìn da Ligùria|A Rüa]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>49a0vttw47kketujkfciypsfn6lnjnn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269863</id>
      <parentid>269861</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T18:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5372" sha1="qik2sh2z52pf34n4v5h6il27cxjpydc" xml:space="preserve">{{Demografia
|titolo=Abitanti censii{{#tag:ref|Dau 1951 u l'é cangiou l'estensciun de l'ünitè de rilevamentu da Rüa; pe'i anni de primma u valù u cumprende [[Allega (Camuggi)|Allega]] e de [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]] ascì, ciü che de cà spanteghè.&lt;br /&gt;[[1871]]: pupulasiun prezente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: ufficio centrale di statistica|tìtolo=Popolazione presente ed assente per comuni, centri e frazioni di comune: censimento 31 dicembre 1871|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1871/IST7908Censimento_1871vol-I+OCR_ottimizzato.pdf|ànno=1874|editô=Stamperia Reale|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=168|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1881]]: pupulasiun rexidente; quella prezente a l'ea de 1.451 persunn-e (288 a Bann-a e 129 a Allega)&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: ufficio centrale di statistica|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 31 dicembre 1881|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1881/UBO295569cp1881vol1p1+OCRottimizzato.pdf|ànno=1883|editô=Tipografia Bodoniana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=162|volùmme=Vul. I, Pt. I}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1901]]: pupulasiun rexidente; quella prezente a l'ea de 1.274 persunn-e&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: direzione generale della statistica|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 10 febbraio 1901|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1901/to0308066cp1901_vol1rilegato+OCR_ottimizzato.pdf|ànno=1902|editô=Tipografia Nazionale di G. Bertero e C.|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=167|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1911]]: pupulasiun rexidente; quella prezente a l'ea de 1.387 persunn-e&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: direzione generale della statistica e del lavoro|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 10 giugno 1911|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1911/ufi192608cp11vol1rilegato+ocrottimizzato.pdf|ànno=1914|editô=Tipografia Nazionale di G. Bertero e C.|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=241|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1921]]: pupulasiun rexidente; quella prezente a l'ea de 1.420 persunn-e&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Presidenza del consiglio dei ministri: istituto centrale di statistica|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 1° dicembre 1921|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1921/VolumeII_Regioni/UBO0296183_V_Liguria+OCR_ottimizzato.pdf|ànno=1926|editô=Tipografia Nazionale di G. Bertero e C.|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=15, toa 1|volùmme=Vul. V}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1931]]: pupulasiun rexidente; quella prezente a l'ea de 1.409 persunn-e&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica del regno d'Italia|tìtolo=VII censimento generale della popolazione: 21 aprile 1931-IX|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1931/IST0005829VolumeII_Popolazione_comuni_e_frazioni_Parte_prima_ITALIA_SETTENTRIONALE+OCRottimizz.pdf|ànno=1933|editô=Tipografia Operaia Romana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|pp=194-195|volùmme=Vul. II, Pt. I}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1936]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica del regno d'Italia|tìtolo=VIII censimento generale della popolazione: 21 aprile 1936-XIV|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1936/IST0005672Volume2Province/IST0005683_Vol2_Province_8_Genova+OCRottimizz.pdf|ànno=1937|editô=Tipografia Ippolito Failli|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=10, toa II|volùmme=Vul. II, Fasc. VIII}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1951]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=IX censimento generale della popolazione: 4 novembre 1951|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1951/Volume1/FascReg/VECP1951DCGE_IST0005580+OCRottimizz.pdf|ànno=1954|editô=Soc. Abete|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=14, toa II|volùmme=Vul. I, Fasc. 29}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1961]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=10° censimento generale della popolazione: 15 ottobre 1961|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1961/IST0005304Vol3_Fascicoli_provinciali/IST0005352_fasc_10_GENOVA+OCRottimizz.pdf|ànno=1966|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=15, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 10}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1971]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=11° censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1971/IST0007188VOLIII_frazioni_geografiche/IST0004467CP1971_fasc07_LIGURIA+OCRottimizz.pdf|ànno=1974|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=26, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}}&lt;/ref&gt;.|group=n.}}
|dimx=521
|dimy=373
|popmax=2000
|passo1=500
|passo2=100
|a1=1861|p1=
|a2=1871|p2=1540
|a3=1881|p3=1644
|a4=1901|p4=1436
|a5=1911|p5=1284
|a6=1921|p6=1325
|a7=1931|p7=1318
|a8=1936|p8=1334
|a9=1951|p9=889
|a10=1961|p10=797
|a11=1971|p11=634
|a12=1981|p12=
|a13=1991|p13=
|a14=2001|p14=
|a15=2011|p15=
|a16=2021|p16=
}}&lt;noinclude&gt;&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;&lt;references/&gt;
[[Categorîa:Template demogràfichi de fraçioìn da Ligùria|A Rüa]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qik2sh2z52pf34n4v5h6il27cxjpydc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Demografia/San Fertuzu (Camuggi)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>32754</id>
    <revision>
      <id>269864</id>
      <timestamp>2026-05-21T18:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ tl</comment>
      <origin>269864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4082" sha1="oyyi117k069mk88y3g7prik8yg5lc0i" xml:space="preserve">{{Demografia
|titolo=Abitanti censii{{#tag:ref|[[1881]]: pupulasiun prezente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: ufficio centrale di statistica|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 31 dicembre 1881|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1881/UBO295569cp1881vol1p1+OCRottimizzato.pdf|ànno=1883|editô=Tipografia Bodoniana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=162|volùmme=Vul. I, Pt. I}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1936]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica del regno d'Italia|tìtolo=VIII censimento generale della popolazione: 21 aprile 1936-XIV|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1936/IST0005672Volume2Province/IST0005683_Vol2_Province_8_Genova+OCRottimizz.pdf|ànno=1937|editô=Tipografia Ippolito Failli|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=10, toa II|volùmme=Vul. II, Fasc. VIII}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1951]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=IX censimento generale della popolazione: 4 novembre 1951|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1951/Volume1/FascReg/VECP1951DCGE_IST0005580+OCRottimizz.pdf|ànno=1954|editô=Soc. Abete|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=14, toa II|volùmme=Vul. I, Fasc. 29}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1961]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=10° censimento generale della popolazione: 15 ottobre 1961|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1961/IST0005304Vol3_Fascicoli_provinciali/IST0005352_fasc_10_GENOVA+OCRottimizz.pdf|ànno=1966|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=15, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 10}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1971]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=11° censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1971/IST0007188VOLIII_frazioni_geografiche/IST0004467CP1971_fasc07_LIGURIA+OCRottimizz.pdf|ànno=1974|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=26, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1981]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=12° censimento generale della popolazione: 25 ottobre 1981|url=https://lipari.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1981/IST0007174VolumeIII/IST0004234CP1981_fasc07_Liguria.pdf|ànno=1986|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=38, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[1991]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto nazionale di statistica|tìtolo=13° censimento generale della popolazione e delle abitazioni: 20 ottobre 1991|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1991/IST0007163VOL1Popolazione_e_abitazioni_fascprov/fascicoli_provinciali/IST0003749CP1991_10GE.pdf|ànno=Agustu 1993|editô=Istituto poligrafico e zecca dello stato|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=221, toa 6.3|volùmme=Fasc. Genova}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[2001]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Istituto nazionale di statistica|tìtolo=14° censimento generale della popolazione e delle abitazioni: 21 ottobre 2001|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop2001/Popolazione_residente_abitazioni_province/CP2001_10GE.pdf|ànno=Dixembre 2005|editô=System Graphic S.r.l.|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=115, toa 3.3|volùmme=Fasc. Genova}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;[[2011]]: pupulasiun rexidente&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://italia.indettaglio.it/ita/liguria/genova_camogli_sanfruttuoso.html|tìtolo=La Frazione di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-21}}&lt;/ref&gt;.|group=n.}}
|dimx=521
|dimy=373
|popmax=150
|passo1=25
|passo2=5
|a1=1861|p1=
|a2=1871|p2=
|a3=1881|p3=142
|a4=1901|p4=
|a5=1911|p5=
|a6=1921|p6=
|a7=1931|p7=
|a8=1936|p8=95
|a9=1951|p9=95
|a10=1961|p10=78
|a11=1971|p11=66
|a12=1981|p12=55
|a13=1991|p13=47
|a14=2001|p14=39
|a15=2011|p15=36
|a16=2021|p16=
}}&lt;noinclude&gt;&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;&lt;references/&gt;
[[Categorîa:Template demogràfichi de fraçioìn da Ligùria|San Fertuzu]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oyyi117k069mk88y3g7prik8yg5lc0i</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>