D'Ätu d'Arbissöa

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>D'Ätu d'Arbissöa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4333</id>
    <revision>
      <id>269890</id>
      <parentid>269572</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T18:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Architetüe religiuze */ + wl</comment>
      <origin>269890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56704" sha1="ocgogt8qzepdudtrrayuyn9tdfkti07" xml:space="preserve">{{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = D'Ätu d'Arbissöa
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;(IT) ''Albisola Superiore''&lt;/div&gt;
|Panorama = Cara vecchie Albisola.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Vista de D'Ätu&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maurizio Garbarini
|Partito = lista civica de centru-drita &quot;La nostra città&quot;
|Mandato = 2
|Data elezione = 27-5-2019
|Data rielezione = 10-6-2024
|Data istituzione = [[1861]]
|Abitanti = 9570
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2023&amp;i=D7B Dètu Istat] - Pupulaçiùn rexidente a-i 31 d'otubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = D'Ätu &lt;small&gt;(sede d'u cumüne)&lt;/small&gt;, Èllia, Luxéi, U Cävu (Vigo)
|Divisioni confinanti = [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], [[A Steja]], [[Còiri|Cairi]], [[Çelle]], [[Sann-a]], [[O Ponte|U Punte]]
|Zona sismica = 4
|Gradi giorno = 1490
|Nome abitanti = de D'Ätu&lt;br /&gt;(it) ''Albisolesi''
|Patrono = [[San Nichioso|San Niculó da Bäri]]
|Festivo = [[6 dexénbre|6 de dixenbre]]
|Mappa = Map of comune of Albisola Superiore (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusiçiùn d'u cumüne de D'Ätu d'Arbissöa int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''D'Ätu d'Arbissöa'''{{#tag:ref|Scritu ''D'Âto d'Arbisêua'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]]|group=n.}} (ditu sulu '''D'Ätu''' ascì, ''Albisola Superiore'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è 'n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|ligüre]] de 9.570 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; int'a [[pruvincia de Sann-a]].

== Geugrafia ==
[[Immaggine:Torrente Sansobbia Albisola 01.jpg|sinistra|miniatura|U [[Sensöggia]] fra D'Ätu, insc'â drita, e [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], insc'â mancinn-a]]
U teritoju d'u cumüne de D'Ätu u se spande fra a media e bassa valä d'u [[Sensöggia]], spartiu fra u valùn dund'a scure a sciumèa e quellu d'u sö afluente ciü inpurtante, u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], che se zvilüppan tütti duì in direçiùn nord-süd. Sti rien han furmóu a ciann-a custea dund'u gh'è u centru d'u cumüne, spartia cu'u cumüne d'A Muènn-a p'â purçiùn insc'â drita d'u Sensöggia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/18sansobbia/sansobbia.html|tìtolo=Sansobbia - Piani di bacino stralcio per l'assetto idrogeologico|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.

I cunfìn d'u cumüne, cumensandu da-a fuxe d'u Sensöggia, vèrsu [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]] sun marchè da-a sciumèa finn'â sö cunfluensa cu'u rian Grann-a e dunca, andandu aprövu a stu lì, muntan sciü a-u spartiègua fra u Sensöggia e u [[Letimbru|Lavagnöa]] in curispundensa d'u [[Munte Cüccu (Sann-a)|Munte Cüccu]] (440&amp;nbsp;m). De de lì i tèrmi cun [[Sann-a]] van avanti a setentriùn pe tütta a liĝn̂a d'u spartiègua e, da-u [[Munte San Zorzu (Apenìn Ligüre)|Munte San Zorzu]] (834&amp;nbsp;m), u tacca u cunfìn cun [[Còiri|Cäiru]] e, pe 'n cürtu toccu, cu'[[O Ponte|u Punte]]. U cunfìn u chinn-a dunca a traversä a valä d'u Sensöggia, che p'â purçiùn ciü äta a l'è int'u cumüne d'[[A Steja|A Steĵa]] e, muntóu insce l'ätra riva, u travèrsa ascì a valä d'u Rebascu, pe cumensä u cunfìn cun [[Çelle]] da dund'u s'incruxia cu'u Remenùn, afluente de mancinn-a d'u Rebascu. Insc'â fin, u cunfìn cun Çelle u chinn-a finn'a-u mä andandu aprövu a-u percursu d'u rian Carea.

=== Fraçiuìn ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
La Chiesa di San Nicolò e il Borgo d'Alto.jpg|U burgu D'Ätu
Panorama ELLERA - panoramio.jpg|Vista d'Èllia
San Matteo Apostolo.jpg|Luxéi cu'a gexa de San Maté
Coast view in Savona, Liguria, Italy, 2024 January.jpg|U Cävu da [[Sann-a]]
&lt;/gallery&gt;
Int'u statütu d'u cumüne sun ricunusciüe e due fraçiuìn storiche de D'Ätu e d'[[Èllia]]; de ciü, int'u sö teritoju, se trövan ancùn i duì paixi de [[Luxéi]] e d'[[U Cävu]], asemme a benbèn de burghè e de cascìnn-e spanteghè p'â valä d'u Sensöggia&lt;ref name=&quot;statuto&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-albisola-superiore.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Comune di Albisola Superiore|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.
* [[D'Ätu d'Arbissöa (paize)|D'Ätu]]: centru, int'u pasóu, d'u teritoju d'e Arbissöe, u l'è a sede d'u cumüne, che da-u paize u l'ha pigióu u numme. U burgu vêgiu u se spande a-i pé d'u briccu d'u Castelä, de pocu ciü a munte d'a cunfluensa d'u Sensöggia cu'u Rebascu. A gexa de D'Ätu, dedicä a [[San Nichioso|San Niculó]], a l'è stèta pe di seculi l'ünnica parocchia d'e Arbissöe e, cu'a sö fundaçiùn d'u [[XI secolo|seculu XI]], a l'è ünn-a de ciü antighe d'a [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/percorsi-di-visita-e-beni-culturali/95-il-centro-storico-di-superiore|tìtolo=Percorsi di visita e beni culturali - Il centro storico di Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.
* [[Èllia]]: paize int'a valä d'u [[Sensöggia]], ciü a munte de D'Ätu, u s'è furmóu a partì da-u [[X secolo|seculu X]] e, finn-a d'u [[1929]], u l'ha fètu cumüne pe cuntu sö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/il-borgo-di-ellera/storia-ed-architettura/93-il-borgo-medioevale-di-ellera|tìtolo=Il Borgo medioevale di Ellera|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;. Èllia u fa ascì parocchia, da-u [[XVII secolo|Seiçentu]] int'a gexa de San Bertumé e ancùn primma inte [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|quella de Santa Marìa Madalena]], ch'a gh'ha de fundaçiuìn d'u [[X secolo|seculu X]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* [[Luxéi]]: burgä de canpaĝn̂a, a se tröva insc'â via ch'a liga D'Ätu cun Èllia, int'a valä d'u [[Sensöggia]]. A fa parocchia cu'a gexa mudèrna de San Maté, mentre a sö capella vêgia, d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], a l'è dedicä a-a Madonna d'u Carmu.
* [[U Cävu d'Arbissöa|U Cävu]]: paize insc'ou mä, u sö centru u se zvilüppa pe 'n lungu caruggiu, ancö ditu Via Cunbu, dund'a se faccia a filla de chè ch'u furman. D'ancö U Cävu u fa parocchia, cu'a gexa intitulä a-a Stella Maris, fèta d'u [[XIX secolo|Növeçentu]] pe pigiä u postu d'a primma capella d'a fraçiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/percorsi-di-visita-e-beni-culturali/96-il-centro-storico-di-albisola-capo|tìtolo=Il Centro storico di Albisola Capo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.

=== Cunfìn ===
D'Ätu u cunfinn-a cun [[Sann-a]] e [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]] a punente, cu'[[A Steja|A Steĵa]], [[O Ponte|U Punte]] e [[Còiri|Cäiru]] a setentriùn e cun [[Çelle]] a levante; de ciü, a meridiùn u l'è facióu insc'ou [[Mâ Ligure|Mä Ligüre]]&lt;ref name=&quot;statuto&quot; /&gt;.

== Stoja ==
=== Etè antiga ===
[[Immaggine:Alba Docilia - Tabula Peutingeriana.jpg|sinistra|miniatura|''[[Alba Docilia]]'' insc'â ''[[Tabula Peutingeriana]]'']]
E primme gente cunusciüe a frequentä e tère d'Arbissöa sun stète i [[Liguri Antighi|Ligüri]] d'a tribü d'i ''[[Docilii]]'', che ghe stävan da benbèn primma d'a cunquista rumann-a.

Cu'i [[Popolo roman|rumen]] u gh'è stètu 'n sèrtu zvilüppu d'a ciann-a d'u [[Sensöggia]], e de stu fètu u gh'è l'inpurtante testimuniansa de ruvinn-e truvè da vixìn a-a [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn]], identifichè cun quelle d'u scitu marcóu insc'â ''[[Tabula Peutingeriana]]'' cumme a ''[[mansio]]'' de ''[[Alba Docilia]]''. Sta lì a l'ea insc'â via tra ''[[Genua]]'' ([[Zena]]) e ''[[Vada Sabatia]]'' ([[Vuè]]), che int'u teritoju de D'Ätu a pasäva de poco a l'entrutèra, pe vegnì turna insc'ou mä a-[[A Moenn-a d'Arbisseua|a Muènn-a]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', pp. 17-18}}&lt;/ref&gt;. De ciü, de ruvinn-e d'etè rumann-a se trövan ascì a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], int'u giardìn de [[Villa Balbi (U Cävu d'Arbissöa)|Villa Balbi]], in parte interesè da scävi d'u [[1975]] che l'han purtóu a 'n'identificaçiùn cumme cunplessu rüstegu o a serviçiu de 'n scälu maritimu, in funçiùn inte l'etè inperiäle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070532.pdf|tìtolo=Resti di età romana in Villa Balbi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}}&lt;/ref&gt;.

Cu'a cheita de l'[[Impêo Roman|inperu rumàn]] e u pasaggiu d'a Ligüria a-i [[Inpêio bizantìn|bizantìn]] e, dunca, a-i [[Régno longobàrdo|Lungubärdi]], e gente han pe cuntra abandunóu a ciann-a, mescianduse int'i sciti che garantivan 'na megiu difeiza.

=== Etè de Mezu ===
[[Immaggine:Assedio d'Albissola 1227 Annales Ianuenses.jpg|miniatura|L'asediu d'u [[1227]] a-u Castelä d'Arbissöa, da-i ''[[Annales Ianuenses]]''|sinistra]]
Pe ste raxuìn chì, insc'ou [[briccu d'u Castelä]] a l'è nasciüa [[Castelä d'Arbissöa|'na furtificaçiùn]], ch'a l'è stèta fitu afiancä da-a [[Gexa de San Niculó (D'Ätu d'Arbissöa)|gexa de San Niculó]] che, int'u sö canpanìn, a gh'ha 'na scrita ch'a marca l'annu [[1067]]&lt;ref name=&quot;Casalis163&quot;&gt;{{Çitta|Casalis, 1833|''Albisola Superiore'', p. 163}}&lt;/ref&gt;.

Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], Arbissöa a l'è stèta primma int'u [[Marchexóu de Sann-a]] e de doppu, d'u [[1122]], a l'è vegnüa 'n feudu d'u Guèrfu d'a famiggia d'i [[Marca aleramica|marcheixi aleramichi]], che d'u dixenbre de quellu annu u l'ha fètu attu de sutumisiùn a-u [[Guĝl̂ielmu (vescu de Sann-a)|vescu Guĝl̂ielmu de Sann-a]] e a-u marcheize de quella çitè, u [[Bunifaçiu d'u Vastu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', pp. 20-21}}&lt;/ref&gt;. D'u [[1137]] a vidua d'u marcheize, Tederata, cu'a sö figgia Ferraria a l'ha dunóu u [[castellu d'Arbissöa]] a-i savuneixi, che se ligan in moddu streitu a-u ''Comitatus Arbizole'' d'u rèstu sutt'a l'auturitè d'i [[Marchexóu d'u Boscu|marcheixi d'u Boscu]]. De mentre che i marcheixi vegnan in acordi cun [[Sann-a]], vegnindu çitadìn savuneixi d'u [[1186]], u marcheize [[Utùn Du Carettu|Utùn D'u Carettu]] u vende i sö diritti insc'ê Arbissöe a-i savuneixi d'u [[1192]], asemme a quelli insce [[Cuggiæn|Cügén]] e insc'[[E Vene|ê Vene]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', pp. 21-23}}&lt;/ref&gt;. Quande u l'è mortu a Ferraria, ürtima erede dirètta, u burgu u l'è stètu cedüu a-u [[Cumün de Sann-a]], levóu quärche purçiùn de tère ch'a l'è finìa a famigge d'u postu cumme i [[D'u Boscu (famiggia)|D'u Boscu]] e i [[Paretu (famiggia)|Paretu]] o a de ätre d'a [[Nobiltæ de Zêna|nubiltè de Zena]], cumme i [[Maroxéllo (famìggia)|Maruxelli]] e i [[Döia (famiggia)|Doja]]. Ste famigge, che a ogni moddu nu gh'ävan guèi de cuntrollu insc'ê Arbissöe&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', p. 27}}&lt;/ref&gt;, han vendüu e sö purçiuìn a-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] d'u [[1290]] e d'u [[1320]], pe-i Maruxelli, e d'u [[1317]], pe-i Doja&lt;ref name=&quot;Casalis163&quot; /&gt;.

D'u [[1203]], a-u pasaggiu de l'armä d'u [[Guifredotto Grassello]], [[Poistæ da Compagna Communis|pudestè de Zena]], mandä cuntra Sann-a, benbèn de cà d'Arbissöa finiscian deruchè mentre, d'u [[1209]], i eredi d'i [[Marchexòu de Punçùn|marcheixi de Punçùn]] vendan a sö tèrsa parte de castellu, villa e cüria d'Arbissöa a-i cunsui de Sann-a pe milleduxentu franchi&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', p. 23}}&lt;/ref&gt;. A-i 13 de marsu d'u [[1219]] Arbissöa a züa fedeltè ascì a-u [[Cumün de Sann-a]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', p. 24}}&lt;/ref&gt; ma, d'u [[1251]], asemme a-e çitè ciü inpurtanti d'u Punente, ascì Arbissöa a s'è reiza a-u cuntrollu d'a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]]. A ogni moddu u sö castelä u l'ea finìu int'e muen d'i zeneixi zà d'u [[1227]], quand'u l'è stètu cunquistóu doppu çinque dì d'asediu a-u Scimùn, castelàn d'[[A Steja]], da l'armä d'a Repübbrica mandä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]] cuntra a gran [[Sulevasiùn da Rive(r)a de Punente du 1227|sulevaçiùn de quelli anni]]&lt;ref name=&quot;Casalis163&quot; /&gt;. D'u [[1290]] i zeneixi han catóu ascì e ürtime quote de tère in Arbissöa e, d'u [[1343]], han missu asemme e cumünitè de [[Väze]], [[Çelle]] e Arbissöa inte 'n'[[Pudestarìa de Väze|ünnica pudestarìa]], cun sede a Väze. D'u [[1389]] sun stèti cuncèssi i növi statüti autonumi d'Arbissöa, restè in vigù finn-a d'u [[1798]].

=== Etè mudèrna ===
Int'i trei seculi de duminiu insc'ê Arbissöe, i zeneixi n'han tegnüu u cuntrollu rinfursandune u [[Castelä d'Arbissöa|Castelä]] e cumisciunandu u [[Furtìn d'Arbissöa|furtìn a mä]], a-a Muènn-a, asemme a 'na [[Türe d'u Cävu|türe custea]] furtificä, missa int'a regiùn d'u Cävu d'a Türe.

Int'a segunda meitè d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], de famigge de cuntu de Zena, cumme i [[Brìgnoe (famìggia)|Brignue]] e i [[D'a Ruvia (famiggia)|D'a Ruvia]], pe due votte pappi cu'u [[Pappa Giüliu II|Giüliu II]] e u [[Pappa Scistu IV|Scistu IV]], han catóu benbèn de tère in Arbissöa. D'u [[1615]] a cumünitè d'A Muènn-a, alantùa dìta u burgu da Bassu, a s'è destacä da-u burgu de D'Ätu, andandu ben aprövu a-i mêximi fèti storichi finn-a-i tenpi d'i françeixi.

=== Etè cuntenpuranea ===
A-a cheita d'a Repübbrica de Zena e a fundaçiùn d'a növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], caxunä da-i remesci purtè da-a [[Rivoluçion françeize|rivuluçiùn françeize]] e a [[Canpàgna d'Itàlia (1796-1797)|primma canpaĝn̂a d'Italia]] d'u [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u teritoju d'Arbissöa u l'è finìu a-i 2 de dixenbre d'u [[1797]] int'u növu Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögo a [[Sann-a]]. Cu'a rifuma d'u [[1798]] u l'è pasóu sutt'a-a Giürisdiçiùn de Cunbu, int'u VI cantùn, pe vegnì d'u [[1803]] u çentru ciü inpurtante d'u I cantùn de Sann-a, int'a Giürisdiçiùn de Cunbu. A-i 13 de züĝn̂u d'u [[1805]], asemme a-a Ligüria intrega, Arbissöa a l'è stèta anessa a-u [[Prìmmo Inpêio françéize|Primmu Inperu françeize]], cunpreiza int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]], dund'a gh'è restä finn-a d'u [[1814]]. De sti anni u paize d'[[Èllia]] u l'è vegnüu cumüne pe sö cuntu, destacanduse da Arbissöa.

D'u [[1815]], p'ê decixuìn d'u [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Vienna]], u paize u l'è finìu int'u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], dund'u l'ha fètu parte d'a pruvincia de Sann-a, pe pasä dunca int'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] d'u [[1861]]. Da-u [[1859]] a-u [[1927]] u l'ea dunca cunpreizu int'u I mandamentu, quellu de Sann-a, d'u [[Çircundäju de Sann-a]], alantùa parte d'a [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Zena]] e cuscì, da-u [[1927]], u l'è intróu int'u teritoju d'a növa [[pruvincia de Sann-a]]. Cumme ürtimu cangiamentu aministrativu, d'u [[1929]], u l'è tacóu a-u cumüne d'Arbissöa quellu d'[[Èllia]], suprèssu de quellu annu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-02-18;289!vig=|tìtolo=Regiu Decretu 18 frevä 1929, n. 289|léngoa=IT|vìxita=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;.

Doppu a fìn d'a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guêra Mundiäle]], a partì da-i [[Anni 1960|anni '60]] u cumüne u l'è stètu interesóu da 'n inpurtante zvilüppu ürbanisticu ch'u l'ha purtóu i duì paixi de D'Ätu e d'A Muènn-a a vegnì 'n ünnicu insemme de custruçiuìn, cu'a pupulaçiùn rexidente che int'u mentre a l'è muntä d'u duggiu.

D'u [[2006]], tra e ätre ucaxuìn, u gh'è stètu 'n tentativu de tacä asemme D'Ätu e A Muènn-a inte 'n ünnicu cumüne, ma a recügìa de firme pe dumandä u referendum a nu l'ea guèi scignificativa e dunca, a-i 26 d'otubre de quellu annu, u [[Conséggio regionâle da Ligùria|Cunseggiu regiunäle d'a Ligüria]] u nu l'ha vutóu a favù d'a pruposta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20151025141709/http://www.ilgiornale.it/news/regione-boccia-referendum-sulle-due-albisole.html|tìtolo=La Regione boccia il referendum sulle due Albisole|dæta=27 dixenbre 2006|léngoa=IT|vìxita=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;.

Da-u 1973 a-i 31 de dixenbre d'u [[2008]], D'Ätu u l'ha fètu parte d'a [[Cumünitè muntann-a d'u Zuvu]].

== Abitanti ==
=== Evuluçiùn demugrafica ===
{{Demografia/D'âto d'Arbisêua}}

=== Minuranse furèste ===
Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dixenbre d'u 2024 i rexidenti furèsti a D'Ätu sun 576&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2024&amp;i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüxi ===
I cugnummi ciü difüxi a D'Ätu sun: ''Giacchino'', ''Siri'', ''Pastorino'', ''Zunino'' e ''Rossi''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe cumün, D'Ätu d'Arbissöa|léngoa=IT|vìxita=2025-05-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Persunn-e lighè cun D'Ätu ===
[[Immaggine:Pope Julius II.jpg|miniatura|299x299px|[[Raffaello Sansio|Rafaèllu]], ''Ritrètu d'u Giulio II'', [[1511]], öju sciü toua, 108,7×81 cm, [[National Gallery]], [[Londra|Lundra]]]]
* [[Pappa Giüliu II|Giüliu II d'a Ruvia]] (Arbissöa, 1443 - [[Romma|Rumma]], 1513), pappa
* [[Giuan Batista Spotorno]] (D'Ätu, 1788 - [[Zena]], 1844), storicu
* [[Angelo Bevilacqua]] (D'Ätu, 1895 - Munte Camulera, 1944), partigiàn
* [[Tullio d'Albissola]] (D'Ätu, 1899 - [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a d'Arbissöa]], 1971), artista
* [[Umberto Ghersi]] (D'Ätu, 1913 - [[Sann-a]], 1993), ceramista, pitù e scultù
* [[Antonio Sabatelli]] (D'Ätu, 1922 - D'Ätu, 2001), pitù, ceramista e scultù
* [[Mario Rossello]] ([[Sann-a]], 1927 - [[Milan]], 2000), ceramista, pitù e scultù
* [[Mario Pastorino]] (D'Ätu, 1929 - [[A Prìa]], 2010), ceramista, pitù e scultù
* [[Giovanni Acciai]] (D'Ätu, 1946), müxicolugu e diretù de coru
* [[Alberto Cavanna]] (D'Ätu, 1961), scritù
* [[Ivano Calcagno]] (D'Ätu, 1963), cantautù

== Löghi de interèsse ==
=== Architetüe religiuze ===
'''Parocchia de D'Ätu'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
San nicolò albisola superiore.JPG|A gexa de San Niculó da Bäri
Albisola Superiore - Santa Maria Maggiore 0879.JPG|L'âtóiu de D'Ätu
Chiesa San Pietro Albissola.tif|A gexa de San Pé
F175549464.jpg|Capella de San Bastiàn
Santuario e Convento.jpg|Santuäju e cunventu d'a Päxe
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de San Niculó da Bäri: a l'è a gexa d'a parocchia de D'Ätu e a se tröva int'u paize, faciä insc'â Ciassa de San Niculó. A prezensa de 'n scitu säcru a-i pê d'u [[Castelä d'Arbissöa|Castelä]] a l'è testimuniä da-u [[1209]], ma 'na targa a fa mençiùn finn-a d'u [[1067]], cu'a gexa ch'a l'ha pigióu a sö strutüa d'ancö int'a recustruçiùn fèta tra u [[1590]] e u [[1623]], mentre u canpanìn u l'è d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]]. Sti travaggi gh'han dètu 'na cianta a baxilica, cun trè naväte spartie da pilastri e de capelette insce-i fianchi de l'artä e int'e mu̇àgge da-e parte. Int'a gexa se trövan de stattue d'u [[Antönio Màia Maragiàn|Maragiàn]] e d'u [[Françésco Màia Scciafìn|Sc-ciafìn]], cu'e pitüe a frescu che in cangiu sun d'u [[Paulu Giömu Brüscu|Brüscu]] e d'u [[Françésco Gandórfo|Gandurfi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/48011/|tìtolo=Chiesa di San Nicolò Vescovo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-11}}&lt;/ref&gt;.
* Âtóiu de Santa Marìa Magiù: u se tröva int'u burgu D'Ätu, insc'â mancinn-a d'a gexa de San Niculó. A sö cunfraternita a gh'ha 'n'urigine ch'a ne vegniea da primma d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]], mentre a custruçiùn de l'âtóiu a l'è stèta inandiä d'u [[1612]] e zlargä d'u [[1670]]. A sö strutüa a l'è a naväta sencia, cu'a faciäta ch'a l'ha pigióu u güstu de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]] da 'n interventu de quelli tenpi. Inte l'âtóiu se trövan de pitüe a frescu d'u [[Dumenegu Büscàggia|Büscàggia]] e d'i frè [[Tommaso Ivaldi|Tommaso]] e [[Pietro Ivaldi]], ciü che esighe cunservè de stattue d'u [[Antognu Brilla|Brilla]] e 'na cascia d'u [[Antönio Màia Maragiàn|Maragiàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825211_0700210432_dec.pdf|tìtolo=Oratorio di N.S. della Neve e di S. Nicolò - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-11}}&lt;/ref&gt;.
* Gexa de San Pé: custruçiùn de güstu neu-rumanicu, a se tröva vixìn a-a [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn]], int'u scitu d'a ''mansio'' de ''[[Alba Docilia]]'', dund'a l'è stèta fabricä a-u postu de ünn-a ciü antiga, ruvinä da-u [[Teramòttu de Diàn|tèremóttu d'u 1887]], insce prugèttu de l'[[Alfredo D'Andrade]]. A strutüa, da-a cianta a trè naväte, a l'è fèta d'arenaria e muìn e, davanti a l'inträ, a gh'ha 'n pórtegu rezüu da culonne pugiè insc'ê stattue de duì lėuìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.joyphotographers.com/celebrazioni/chiesa-san-pietro-albisola-superiore/|tìtolo=Chiesa di San Pietro, Albisola Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-05-14}}&lt;/ref&gt;.
* Capella de San Bastiàn: a l'è 'na capella ch'a se tröva a levante d'u paize, insc'â cruxea fra l'antigu camìn d'a via rumann-a e a cröza ch'a l'andäva d'in D'Ätu a-u Cävu. A capella, ch'a l'è stèta fabricä ciü o menu d'u [[1590]] in reaçiùn a 'n'epidemia de pèsta, a l'è 'na tipica custruçiùn de canpaĝn̂a da-a cianta a retangulu e canpanìn a veĵa, cruvìa da 'na votta a butte in çimma a l'aula e a cruxea insce l'artä, cu'e mu̇àgge d'u fundu che gh'han di rèsti de pitüe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13646898_S20_PT_0700110905.pdf|tìtolo=Oratorio SS.Rocco e Sebastiano - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.
* Santuäju d'a Madonna d'a Päxe: int'a valä d'u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], segundu a tradiçiùn u l'è stètu fundóu int'u scitu dunde 'n'apariçiùn d'a Madonna, a-i 18 d'otubre d'u [[1482]], a l'aviea missu päxe tra e cumünitè d'[[A Steja]] e d'Arbissöa, nemighe pe de questiuìn de cunfìn. U santuäju, fabricóu d'u [[1578]] a-u postu de 'na capella ciü antiga che ancö a ne fa da cripta e zlargóu ciü votte, u gh'ha 'na gexa cun cianta a trè naväte che, tra e ätre upere, a cunsèrva 'na toua d'u [[Zâne Batìsta Pàggi|Paggi]] e 'na stattua d'a ''Madonna cu'u Banbìn'' d'u [[Filippo Parodi|Parodi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1170/santuario-della-madonna-della-pace/|tìtolo=Santuario della Madonna della Pace|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.

'''Parocchia de Luxéi'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
San Matteo vista dall'esterno.JPG|A gexa de Luxéi, San Maté
Albisola Superiore (SV) - frazione Luceto - chiesa della Madonna del Carmine - facciata.jpg|Gexa d'a Madonna d'u Carmu
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de San Maté: a l'è a gexa d'a parocchia de [[Luxéi]] e a se tröva insc'ou stradùn che d'in D'Ätu u va pe [[Èllia]]. Sta gexa a l'è 'na custruçiùn mudèrna, fabricä int'i [[Anni 1990|anni '90]], int'u stile brütalista. Int'i fundi d'a gexa se ghe tröva 'n grande prezeppiu ch'u l'è a recustruçiùn d'Arbissöa a l'inprinçippiu d'u [[XX secolo|Növeçentu]], ch'u s'estende pe çentutrenta metri quaddri e ch'u gh'ha ciü de çinqueçentu figüe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/novita/il-presepe-meccanico-di-luceto-una-tradizione-albisolese/|tìtolo=Il Presepe meccanico di Luceto, una tradizione albisolese|outô=Cumün d'Arbisssöa|dæta=11 dixenbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.
* Gexa d'a Madonna d'u Carmu: a se tröva sübbitu a levante d'u paize vêgiu de Luxéi, faciä insc'â ciassa ch'a n'ha pigióu u numme. A gexa d'a Madonna d'u Carmu a l'è stèta fabricä d'u [[XVII secolo|Seiçentu]] cu'a tipica cianta a retangulu, cruvìa da 'na votta a butte e cu'u teitu fètu de ciappe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110904|tìtolo=Chiesa parrocchiale di S. Matteo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.

'''Parocchia d'u Cävu'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albisola Superiore-chiesa stella maris-esterno.jpg|Gexa d'a Stella Maris, a-u Cävu
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de Nostra Scignùa Stella Maris: a l'è a gexa d'a parocchia d'[[U Cävu d'Arbissöa|U Cävu]], scituä sübbitu a munte d'u paize. Fèta pe pigiä u postu de l'antiga paruchiäle, i travaggi p'â sö custruçiùn sun cumensè d'u [[1906]], pe andä avanti ancùn doppu d'a sö cunsacraçiùn, d'u [[1915]], cu'a gexa ch'a l'ha patìu di danni int'i bunbardamenti de l'[[Segonda Guæra Mondiâ|ürtima guêra]]. A gexa, prugèttu de güstu neoclascicu d'u [[Giuseppe Massola]], a gh'ha 'na cianta centräle a cruxe grega cun due capelle pe parte, cruvìa da 'na cupula de duzze metri de diametru ch'a gh'ha in çimma 'na stattua induä d'a Madonna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/42380/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038866/ICCD13633564_00209119.pdf|tìtolo=Chiesa di N.S. Stella Maris - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.
* Capella de San Françescu: a l'è 'na capella de famiggia, parte d'u cunplèssu d'a villa d'i Balbi, missa a l'estremitè d'a sö äa de punente&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1259/villa-balbi/|tìtolo=Villa Balbi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;. A votta d'a capella a l'è decurä da pitüe d'u [[Lazzaro De Maestri|De Maestri]], tenzüe d'u [[1899]] insc'ou mudèllu de quelle d'u [[Giò Agustìn Rattu|Rattu]] che se trövan int'a primma capella d'a via p'ou [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Santuäju de Sann-a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109797.pdf|tìtolo=Cappella della Crocetta e Cappelle votive del Santuario di N.S. di Misericordia - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.

'''Parocchia d'Èllia'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albisola Superiore (SV) - frazione Ellera - chiesa di San Bartolomeo - facciata.jpg|A gexa d'Èllia, dedicä a San Bertumé
Ellera-chiesa di santa maria maddalena-facciata.jpg|A [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|gexa de Santa Marìa Madalena]]
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de San Bertumé: a l'è a gexa d'a parocchia d'[[Èllia]], missa insc'ou stradùn sübbitu a l'inträ d'u paize. A sö custruçiùn, inandiä cun l'elevaçiùn d'u paize a parocchia d'u [[1628]], a l'è cumensä d'u [[1637]], pe finì d'u [[1642]]. A strutüa a gh'ha 'na cianta a aula, cun trè capelle pe parte recavè insce-i fianchi d'a gexa, e de drentu a l'è decurä da pitüe a frescu d'u [[Raffaello Resio|Resio]], d'u [[Antonio Novaro|Novaro]] e d'u [[Eso Peluzzi|Peluzzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/42381/|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.
* Vêgiu âtóiu de San Luensu: u l'è u vêgiu âtóiu d'u paize, d'ancö scunsacróu, custruìu a fiancu d'a gexa. U sö cunplessu, ch'u cunprende ancùn a canonica, u l'è stètu inaugüróu d'u [[1682]] e, int'u pasóu, u l'è vegnüu ascì a scöa matèrna d'u paize&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/il-borgo-di-ellera/storia-ed-architettura/413-le-chiese|tìtolo=Il borgo di Ellera. Le chiese|léngoa=IT|vìxita=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|Gexa de Santa Marìa Madalena]]: a se tröva ciü a valle d'u paize e, int'u detaggiu, u sö cunplessu u se cunpunn-e de due custruçiuìn diferenti. Defèti, u se ghe pö ancùn vedde e ruvinn-e d'a gexa ciü antiga, fundä a-a fìn d'u [[X secolo|seculu X]] e primmu scitu säcru d'Èllia asemme a-a gexa de San Sarvatù, scentä d'u tüttu. A custruçiùn ancùn in pé a l'è pe cuntra d'a fìn d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] e a l'è stèta fabricä tacandula a-a mu̇àggia drita d'a gexa vêgia; a gh'ha 'na cianta a retangulu e u teitu a capriè de leĝn̂u, cu'e mu̇àgge che de drentu sun spartìe da finte culonne cu'in çimma 'na curnixe ch'a ne fa tütt'u gìu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13646864_S20_PT_0700110898.pdf|tìtolo=Chiesa di S. M. Maddalena e ruderi chiesa precedente ad essa addossati|léngoa=IT|vìxita=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe civili ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Villa Gavotti.jpg|Villa Gavotti e u sö giardìn
Albisola Capo - Villa Balbi 0910.jpg|A villa d'i Balbi
Albisola Superiore-villa Gavotti-cantine cà piccola.jpg|E Cantinn-e
Albisola Capo - Stazione 0779.JPG|A vêgia staçiùn a-u Cävu
Ponte medievale 2018.jpg|L'antigu punte de D'Ätu
Alba docilia 1.jpg|Scitu archeulogicu de ''[[Alba Docilia]]''
&lt;/gallery&gt;
* Villa Gavotti: a villa d'i [[Gavotti (famiggia)|Gavotti]] a l'è 'na gran villa de canpaĝn̂a cumisciunä da-u [[Françesco Maia Da Rovie|Françescu Marìa D'a Ruvia]] d'u [[1744]], fèta a-u postu de 'na custruçiùn d'u [[XV secolo|Quattruçentu]], dita a Cà Grande, ch'a l'ea 'na villa a duì cen cun türe. Villa Gavotti, tantu de drentu cumme de föa, a gh'ha 'n güstu ''[[rococò]]'' e, ciü che d'u bloccu centräle a tréi livelli, a gh'ha due äe simetriche a 'n cian che ne sèran u giardìn, asemme a 'n'estensciùn a munte dund'a se tröva a sö capella privä&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.progettostoriadellarte.it/2020/12/04/villa-gavotti-ad-albisola-superiore/|tìtolo=Villa Gavotti ad Albisola Superiore|outô=Gabriele Cordi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa Balbi: a villa d'i [[Bàrbo (famìggia)|Balbi]] a se tröva a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]] e a l'ha pigióu e sö furme d'ancö d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]], insc'ê bäze de 'na custruçiùn ciü antiga, che foŝĉia a l'ea 'na villa cun türe o 'na cà furtificä. A sö strutüa a se cunpunn-e de 'n bloccu centräle ch'u gh'ha da-e parte due äe fabrichè ciü de reçente, cun quella vèrsu punente ch'a finiŝĉe int'a capella d'a villa, dedicä a [[San Françesco|San Françescu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1259/villa-balbi/|tìtolo=Villa Balbi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa La Lodola: dita Villa Bagnolo ascì, a se tröva int'a regiùn d'a Costa, de d'ätu a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], dund'a l'è stèta tiä sciü tra u [[1890]] e u [[1895]]. A custruçiùn, vinculä da-a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|suvrintendensa]], a l'è 'n prugèttu d'u [[Marco Aurelio Crotta]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700208489|tìtolo=Villa La Lodola, ora Bagnolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa Poggi: a se tröva int'a valä d'u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], insc'â riva de frunte a-u santuäju d'a Päxe. Villa de canpaĝn̂a de güstu baroccu, a l'è 'na custruçiùn d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]] sciü tréi cen, da-a cianta a retangulu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110901|tìtolo=Villa Poggi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa Sabatelli: zà cunusciüa cumme Villa Irene, a l'ea ünn-a de ville de canpaĝn̂a che gh'ean insc'â Via d'i Sciri, a vêgia stradda pe [[Çelle]]. Sta villa a ne duviea vegnì da-u [[XVII secolo|Seiçentu]], cun benbén d'interventi int'i seculi de doppu, pe pasä d'u [[XX secolo|Növeçentu]] in prupietè a-u çeramista e pitù [[Antonio Sabatelli]], ch'u gh'ha dètu u numme. U bloccu centräle, da tipica villa ligüre, u l'è 'n cübbu a tréi cen ch'u ne vegniea dritu da-a fundaçiùn d'a villa, mentre a streita e lunga mànega a punente, furmä da custruçiuìn de manimàn ciü basse, a l'è 'n'estensciùn ciü mudèrna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210508.pdf|tìtolo=Villa Sabatelli già Irene con terreni e pertinenze - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Cà de Via Piave 1: a custruçiùn a l'è 'na cà missa a l'inprinçippiu d'u caruggiu ancö cunusciüu cumme Via Piave, streita fra stu lì e u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], ch'u gh'è scure a levante. Cumme p'ou rèstu d'a burgä, a fundaçiùn de sta cà a ne duviea vegnì da-u [[XV secolo|Quattruçentu]]. E sö faciäte gh'han de decuraçiùn a stüccu in rilievu e, insce-i tréi cen, se ghe trövan pe simetria di barcuìn tenzüi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209120.pdf|tìtolo=Edificio Via Piave 1 - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* E Cantinn-e: cunplèssu de cà cun türe sübbitu a levante de D'Ätu, insc'â via vêgia pe [[Çelle]], u l'ea in antigu u cö de 'n fundu d'i [[Bassu (famiggia)|Bassu]], ch'u l'è ciü avanti pasóu a-i [[D'a Ruvia (famiggia)|D'a Ruvia]], che l'han dövióu int'u scistema de tère a serviçiu d'a sö villa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://albisola.jimdofree.com/le-cantine/|tìtolo=Le cantine|outô=Dede Restagno|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110893.pdf|tìtolo=Casa con Torre detta &quot;Le Cantine&quot; - Decreto di vincolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Teätru &quot;Don Leone&quot;: a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], facióu insc'ou caruggiu de Via Cunbu, u l'è stètu tióu sciü tra u [[1834]] e u [[1837]] cumme primma gexa d'u paize, scicumme che a-u muntä d'a pupulaçiùn nu l'ea ciü abasta a capella de Villa Balbi. Int'a gexa, dedicä a-a Nostra Scignua d'u Mä, se gh'è ditu messa finn'â custruçiùn d'a paruchiäle d'ancö, fètu ch'u n'ha purtóu a-a scunsacraçiùn. A gexa, doppu ch'a l'è stèta döviä cumme magazìn e cine, a l'ea stèta turna abandunä, pe vegnì dunca 'n teätru, dedicóu a-u primmu pàrecu d'u Cävu, da-u [[1990]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110903.pdf|tìtolo=Teatro Don Leone - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Furnäxe Barì: a l'è 'na vêgia furnäxe d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], fundä d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], cu'u cunplèssu che, int'e sö furme d'ancö, u se cunpunn-e de 'na rexidensa e d'i lucäli döviè p'â furnäxe e i magazìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110902|tìtolo=Fornace Barile|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;. 
* Staçiùn d'u Cävu: u fabricätu viagiatuì d'a staçiùn vêgia d'Arbissöa, serä d'u [[1977]] cu'u stramüu a munte d'a liĝn̂a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Zena-Vintimiggia]], u l'è 'na custruçiùn fèta in gìu a-u [[1861]], tipica d'e staçiuìn de media grandessa. U gh'ha duì cen, cun quellu de sutta ch'u l'ea dövióu pe-i serviççi a-i viagiatuì e p'â gestiùn d'u tràfegu mentre inte quellu de d'ätu u gh'ea d'e stansie pe-i dipendenti d'e fêruvie&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110906.pdf|tìtolo=Ex Stazione Ferroviaria - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;. 
* Punte insc'ou Rebascu: u l'è 'n punte de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] ch'u travèrsa u [[Rebascu (turente)|Rebascu]] int'u burgu de D'Ätu, fabricóu d'u [[XIII secolo|Duxentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110897|tìtolo=Ponte medioevale sul Rio Basco|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;. A sö custruçiùn a l'è stèta cumandä da-u pudestè Guglielmo Trucco d'u [[1215]] pe permette a-e gente de rivä paigiu in gexa quand'u gh'ea l'ègua äta, cu'i travaggi che sun stèti inandiè da-u Guglielmo Fodrato, prupietäju de sti sciti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/percorsi-di-visita-e-beni-culturali/95-il-centro-storico-di-superiore|tìtolo=Il centro storico di Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* ''Alba Docilia'': scitu archeulogicu de l'antiga ''mansio'' rumann-a insc'â ''[[Via Aurelia]]'', u se tröva vixìn a-a [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn d'ancö]], dund'u l'è stètu scruvìu a-a fin de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]]. U cunplèssu, che a-i tenpi de l'inperu u l'ea 'na gran villa de ciü de 9.000&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, u gh'ha a strutüa d'a tipica villa rüstega, spartìa int'e tre purçiuìn d'a ''pars urbana'', rexidensa d'u bacàn, d'a ''pars rustica'' o ''fructuaria'', dedicä a-e ativitè de l'agricultüa, e e terme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/villa-romana|tìtolo=Area archeologica di Alba Docilia|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Ruvinn-e rumann-e d'u Cävu: int'u pärcu de Villa Balbi a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], doppu d'e primme segnalaçiuìn de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]], inte 'n scävu d'u [[1975]] u s'è scruvìu i rèsti de mu̇àgge rumann-e da l'üzu nu guèi cèu. Ste lì, ch'u se n'è truvóu pe armenu quattru stansie diferenti, siean da ligä a 'n insediamentu rüstegu facióu insc'ou mä, abandunóu za a-a fin de l'etè rumànn-a&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070532.pdf|tìtolo=Resti di età romana in Villa Balbi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe militäri ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albisola Superiore-castellaro-lato nordovest.jpg|U Castelä de D'Ätu
Torre Calcinara.jpg|A Türe Calcinara
&lt;/gallery&gt;
* Castelä de D'Ätu: missu insc'ou briccu d'u Castelä, in çimma a-u burgu D'Ätu, u l'è 'n castellu de l'äta [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], mençiunóu finn-a d'u [[1121]] cumme ''Castrum Albizole'' e de prubàbbile fètu int'u scitu de furtificaçiuìn ciü antighe, foŝĉia döviè da-i tenpi d'i [[Liguri Antighi|Ligüri Antighi]] e dapö ascì da-i rumen. Pigióu da-i zeneixi doppu 'n asediu d'u [[1227]], u l'è stètu zlargóu da sti lì d'u [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Setteçentu]], p'ese insc'â fin abandunóu d'u [[1805]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il &quot;Castellaro&quot; di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvenbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;.
* Türe Calcinara: missa a l'estremitè de punente d'u burgu D'Ätu, a l'è 'na ture d'u [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Çinqueçentu]] ch'a se zvilüppa sciü trei cen. Renbóu a-a türe u gh'è ascì 'na villa, fèta d'u [[XVII secolo|Seiçentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700208886|tìtolo=Torre Calcinara|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Müséi ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Museo della Ceramica &quot;Manlio Trucco&quot;.jpg|U müséu d'a çeramica &quot;Manlio Trucco&quot;
Giardino Museo Pacetti 3.jpg|U müséu giardìn Pacetti
&lt;/gallery&gt;
* Müséu d'a çeramica &quot;Manlio Trucco&quot;: u müséu u gh'ha a sö sede int'a cà-bu̇téga a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]] ch'a l'ea d'u çeramista [[Manlio Trucco]], da le dunä a-u cumüne asemme a-a culeçiùn ancö in mustra. Sta lì a cunprende tantu de çeramiche mudèrne, cumme di travaggi d'u Trucco mêximu, ma ascì 'na gran çèrnia de [[çeramica d'Arbissöa|çeramiche d'Arbissöa]] da-u [[XV secolo|Quattruçentu]] finn-a l'[[XIX secolo|Öttuçentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/il-museo-della-ceramica-manlio-trucco|tìtolo=Il Museo della Ceramica Manlio Trucco|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/museo-della-ceramica-manlio-trucco|tìtolo=Museo della ceramica Manlio Trucco|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.
* Müséu giardìn Pacetti: müséu a l'äja avèrta, u l'è furmóu da 'na culeçiùn de çeramiche artistiche in mustra int'u giardìn da fiancu d'a fàbbrica d'i frè Pacetti, pasä d'u [[1974]] a-a ditta Studio Ernan. Int'e culeçiuìn d'u müséu, fundóu d'u [[1956]], se trövan di travaggi d'artisti mudèrni benbén cunusciüi, cumme u [[Lucio Fontana]], u [[Giuseppe Capogrossi]] e l'[[Emanuele Luzzati]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.langololigure.it/musei_e_collezioni_d_arte_liguri_dettagli.asp?id_musei=160&amp;Articolo=Museo%20Albisola%20Superiore%20Museo%20Giardino%20Ernan|tìtolo=Albisola Superiore - Museo Giardino Ernan|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Natüa ===
* Area prutètta pruvinciäle d'a Rocca d'u Farcùn: a se tröva a l'estremitè vèrsu setentriùn d'u teritoju d'u cumüne, esteiza pe 163,00&amp;nbsp;ha insc'ê rive sübbitu sutta a-u spartiègua, faciè a meridiùn. St'area prutètta, cunpreiza d'u tüttu int'u teritoju de D'Ätu, a l'è caraterizä da 'n teren ch'u cangia d'u bèlu, cun èrte strutüe de [[Dolòmia|dulomie]] da vixìn a rive ciü cianelle, cun benbén de vivaĝn̂e, de zmögge e de rien&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rocca-falcone|tìtolo=Area protetta Provinciale Rocca del Falcone|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.
* Area prutètta pruvinciäle d'u Sensöggia: area prutètta ch'a va aprövu a-u percursu d'u [[Sensöggia]], a gh'ha 'n'estensciùn pe 10,00&amp;nbsp;ha de gèa d'a sciumèa, spantegä fra u cumüne de D'Ätu e quellu d'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]]. St'area prutètta, ch'a cunprende a purçiùn mediu-bassa d'a sciumèa finn'â sö fuxe, a l'è 'n scitu d'interèsse scicumme che u sö ürtimu toccu u l'è dövióu da-i ouxelli d'ègua de passu pe pôsäse int'e sö migraçiuìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/torrente-sansobbia|tìtolo=Area protetta Provinciale Torrente Sansobbia|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.
* Area prutètta pruvinciäle Area Balbi: int'a burgä d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], a l'è 'n'area prutètta ch'a s'estende insce-i teren deré d'a villa d'i Balbi, scituä pe intregu int'u cumüne de D'Ätu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/area-balbi|tìtolo=Area protetta Provinciale Area Balbi|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.
* SIC fundu d'u mä Väze - Arbissöa: [[Scîto d'interèsse comunitâio|scitu d'interèsse cumünitäju]] (SIC) da-u [[1995]] e, da l'otubre d'u [[2016]], diciaróu ascì [[zona speciäle de cunservaçiùn]] (ZSC), st'area prutètta a cröve 91&amp;nbsp;ha de fundu d'u mä a-u lärgu d'i cumüni de D'Ätu, [[Çelle]] e [[Väze]], dunde se trövan i rèsti de 'n próu de ''[[Posidonia oceanica]]'' ciütóstu ruvinóu, cu'a prezensa ascì de pruéi de ''[[Cymodocea nodosa]]''. Fra e bestie d'ègua, chì u gh'è stètu truvóu a ''[[Pinna nobilis]]'' e tante specie de peŝĉi, cumme di [[Symphodus|turdi]] de diferenti qualitè&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic07/index.htm#|tìtolo=Fondali di Varazze – Albisola|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1322470|tìtolo=Fondali Varazze - Albisola|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
{{Véddi ascì|Çeramica d'Arbissöa|càngio variànte=U mêximu argumentu in detaggiu}}
[[Immaggine:Albisola, manifattura grosso, piatto, 1650-1700.JPG|miniatura|Tundu d'a [[Grossu (manifatüa)|manifatüa Grossu]] d'Arbissöa, segunda meitè d'u [[XVII secolo|Seiçentu]]]]
A-a giurnä d'ancö, l'ativitè ecunomica ciü inpurtante p'ou cumüne de D'Ätu a l'è vegnüa u türizmu, tióu int'a çitadinn-a da-u mä e da l'arte.

Int'a stoja, pe cuntra, a gh'äva benbén d'inpurtansa l'[[Agricoltûa|agricultüa]] e, survatüttu, a pruduçiùn d'a [[çeramica]], cu'e Arbissöe che sun stète pe de lungu [[Çeramica d'Arbissöa|u ciü inpurtante distreitu]] de stu genere int'a [[Liguria|Ligüria]] intrega. Int'u detaggiu, p'â primma meitè de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]] u l'è scritu de cumm'u se faxesse d'u [[vin]] de qualitè e 'na çèrta quantitè d'[[Êuio d'oîva|öiu]], e de cumme, a despetu de 'na quärche crixi de quelli tenpi, a gh'ea ancùn dixinöve fàbbriche da pu̇gnàtte. Sti stabilimenti gh'ävan 'na gran inpurtansa p'ou cunpresoju, tantu che alantùa u ghe travagiäva 'na migiä de persunn-e insce 'na pupulaçiùn ch'a fäva 2.560 abitanti&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1833|''Albisola Superiore'', pp. 166-167}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
{{Çitaçión|«Arbissêua, taera nêua,&lt;br /&gt;«figge belle no s'attrêua...».&lt;br /&gt;Che boxarda de canson&lt;br /&gt;inventà da ûn mascarson,&lt;br /&gt;che de çerto l'é restôu&lt;br /&gt;da quarcûnn-a cöggionôu [...]|[[Giuseppe Cava]], ''[[:s:Cava in to remoin 1930/E FIGGE D'ARBISSÊUA|E figge d'Arbisseua]]'' inte ''[[:s:Cava in to remoin 1930|In to remoin]]'', 1930}}
=== Dialettu ===
A D'Ätu u se parla 'na varietè d'a [[Lengoa ligure|lengua ligüre]] ch'a l'è cunsciderä int'u cuscì ditu grüppu d'u [[Lìgure centrâle|ligüre d'u centru]]. De ciü, u l'è ciütóstu diferente da-u parlä de D'Ätu quellu d'[[Èllia]], paize ciü luntàn da-a [[Rivêa de Ponénte|Rivea]] e da-e sö influense lenguistiche.

== Manifestaçiuìn ==
* Festivàl internaçionäle d'a [[maiòlica]]: festivàl dedicóu a-a [[çeramica d'Arbissöa]] e a [[Çeramica de Sann-a|quella de Sann-a]], u se tegne insce-i quattru cumüni d'u çircundäju da l'antiga tradiçiùn inte l'arte figulinn-a. U festivàl u se cunpunn-e de mustre d'arte, cunvegni e ezibiçiuìn arte da-u vivu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivaldellamaiolica.it/|tìtolo=Festival della Maiolica|léngoa=IT|vìxita=2025-06-16}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fêe ==
* Fèsta de Nostra Scignùa Stella Maris: a ricurensa p'â patrunn-a d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], a l'è festezä tütti i anni a-a tèrsa duménega de mazzu. Pe sta ricurensa a se tegne 'na fêa int'u paize e, a-a seĵa, u se porta in pruçesciùn a cascia d'a Madonna, d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], finn-a insc'â pasegiäta, dund'a dà a benediçiùn d'u mä&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/eventi/la-fiera-di-n-s-stella-maris/|tìtolo=La fiera di N.S. Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/albisola-capo-onora-la-patrona-stella-maris/|tìtolo=Albisola Capo onora la patrona Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.
* U dì d'u Segnù: int'a ricurensa d'u dì d'u Segnù, ciü che e funçiuìn religiuze e a pruçesciùn, p'e vie d'u burgu D'Ätu sun dizegnè tütti i anni i tapêti de sciùe tipichi de sta fèsta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/corpus-domini-infiorata-ad-albisola-superiore/|tìtolo=Corpus Domini, infiorata ad Albisola Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Niculó: a l'è a ricurensa d'u santu patrùn de D'Ätu, ch'a se tegne tütti i anni a-i 6 de dixenbre. Ciü che a funçiùn religiuza, e celebraçiuìn pe [[San Nichioso|San Niculó]] cunprendan ascì 'na fêa, cun di banchetti spanteghè pe-i caruggi d'u burgu D'Ätu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/eventi/fiera-patronale-di-san-nicolo/|tìtolo=Fiera patronale di San Nicolò|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/12/04/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/san-nicolo-accende-il-natale-di-albisola-superiore.html|tìtolo=San Nicolò accende il Natale di Albisola Superiore|dæta=4 dixenbre 2019|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.

== Sport ==
[[Immaggine:Golf Club Albisola 1.jpg|miniatura|Vista d'u Golf Club Albisola]]
A D'Ätu se trövan ciü strutüe pe praticä diferenti ativitè spurtive:
* Canpu spurtivu de Luxéi: canpu da balùn a [[Luxéi]], dövióu da-i zueni de l'[[Albissole 1909]], a sucêtè de balùn d'e Arbissöe, che pe cuntra a zöga cu'a primma squaddra int'u staddiu Faraggiana, a-[[A Moenn-a d'Arbisseua|a Muènn-a]]. D'ancö, l'inpiantu de Luxéi u l'è vegnüu ascì u canpu de cà d'i [[Pirates Savona]], a squaddra de [[football americàn]] e [[flag football]] de [[Sann-a]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.asdalbissole1909.it/strutture/|tìtolo=Strutture|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Canpu &quot;Pomina&quot;: a Luxéi, de pocu ciü a levante d'u canpu spurtivu, u l'è 'n canpu a 7 d'èrba scintetica, dövióu da-e squaddre de figiö de l'Albissole 1909&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* Canpu &quot;Nifossé&quot;: int'a regiùn de Nifusè, a levante d'u burgu D'Ätu, u l'è 'n canpu in scinteticu a 6, dövióu da l'Albissole 1909 pe fäghe zügä a sö scöa de balùn&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* PalaBesio: palasettu d'u sport ch'u se tröva int'a regiùn d'a Massa, u l'è u canpu de cà de l'[[Albisola Pallavolo]], a squaddra de [[volley]] d'Arbissöa che, cu'a primma squaddra d'e donne, a zögä int'a [[Serie B2 (volley)|Serie B2]], mentre quella d'i ommi a l'è int'a [[Serie C (volley)|Serie C]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.albisolapallavolo.it/|tìtolo=Albisola Pallavolo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Canpu spurtivu &quot;Gianfranco Fazzina&quot;: douvèrtu d'u [[1982]], u l'è 'n canpu d'atletica ch'u gh'ha 'na pista a sêi cursie da 250 metri, due pustaçiuìn p'ou [[Sâto in lóngo|sätu pe lungu]] e [[Sâto tréggio|triplu]], ünn-a p'ou [[Sâto in âto|sätu in ätu]] e ünn-a p'ou [[Sâtu con l'àsta|sätu cun l'asta]], ciü che due p'ou [[Slànso do péizo|tìu d'u peizu]], due pe [[Slànso do giavelòtto|quellu d'u giavelottu]] e 'na gaggia p'ou [[Slànso do martéllo|tìu d'u martellu]] e [[Slànso do dìsco|d'u discu]]. L'inpiantu u l'è gestìu da l'[[Atletica Alba Docilia]], sucêtè spurtiva fundä d'u [[1946]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/213-campo-sportivo-g-fazzina|tìtolo=Campo Sportivo &quot;G. Fazzina&quot;|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Golf Club Albisola: canpu d'a [[golf]] int'a regiùn d'u Carpineu, missu de là d'u [[Sensöggia]], a-i pé d'a culinn-a d'i Èrchi. U l'è 'n canpu a növe bandeinn-e, cun di ''green'' da ciü o menu çinqueçentu metri quaddri l'ün, cu'a strutüa ch'a cunprende ancùn 'n canpu de pratica e 'na ''club house'' cun risturante&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/211-golf-club-albisola|tìtolo=Golf Club Albisola|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Piscinn-a cumünäle: a l'è 'na piscinn-a a l'avèrtu ch'a se tröva a Luxéi, vixìn a-i canpi da balùn d'a burgä, dèta in gestiùn a-a [[Rari Nantes Savona]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/212-piscina|tìtolo=Piscina|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Tennis Club: u club de [[tennis]] d'Arbissöa, u gh'ha trei canpi da zögu de tèra, ciü che 'n canpettu da balùn a 5 in scinteticu e ün pe praticä u [[beach tennis]], u [[beach volley]] e u [[foot volley]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/214-campi-di-tennis|tìtolo=Campi da tennis|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.

== Aministraçiùn ==
=== Scìndichi de D'Ätu ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|14 otubre 1986|13 züĝn̂u 1990|Adelio Venturino|[[Partîo Socialìsta Italiàn|Partìu Sucialista Italiàn]]|[[Scindico|Scìndicu]]|}}
{{ComuniAmminPrec|13 züĝn̂u 1990|12 frevä 1993|Adelio Venturino|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U l'ha dètu e dimisciuìn da-a càrega&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|12 frevä 1993|24 arvì 1995|Giambattista Durante|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucraçia Cristiànn-a]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Giambattista Durante|lista civica de centru-mancinn-a|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Giambattista Durante|[[Partîo Popolâre Italiàn (1994)|Partìu Pupuläre Italiàn]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Lionello Parodi|lista civica de centru-mancinn-a|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|27 mazzu 2014|Franco Orsi|[[O Pòpolo da Libertæ|U Populu d'a Libertè]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Franco Orsi|La mia città&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 züĝn̂u 2024|Maurizio Garbarini|La nostra città&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 züĝn̂u 2024|''in càrega''|Maurizio Garbarini|La nostra città&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicaçiuìn ==
[[Immaggine:Albisola Superiore (SV) - stazione ferroviaria - fabbricato viaggiatori lato strada.jpg|miniatura|A staçiùn d'Arbissöa, a D'Ätu|250x250px]]
=== Stradde ===
D'Ätu u l'è ligóu cu'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], a punente, e cun [[Çelle]], a levante, pe mezu d'a [[Stràdda statâle 1 Vîa Aurelia|Stradda Statäle n° 1 Aurelia]], ch'a passa int'u sö teritoju vixìn a-u mä, traversandu a fraçiùn d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]]. Dapö, a D'Ätu se trövan due stradde pe l'entrutèra: sciü p'â valä d'u [[Sensöggia]] u ghe munta a [[Stradda pruvinsäle 2 D'Ätu-Èllia-San Giuàn d'a Steĵa|SP 2 D'Ätu-Èllia-San Giuàn d'a Steĵa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp2|tìtolo=SP 2 Albisola Superiore-Ellera-Stella S.Giovanni|léngoa=IT|vìxita=2025-06-13}}&lt;/ref&gt; mentre a valä d'u [[Rebascu (turente)|Rebascu]] a l'è traversä da-a [[stradda statäle 334 d'u Saŝĉellu]], ch'a riva finn-a in [[Acqui Terme|Acqui]].

De ciü, a ciann-a d'Arbissöa a l'è traversä da l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]], che chì a gh'ha 'n sö cazellu.

=== Feruvìa ===
{{Véddi ascì|Staçiùn d'Arbissöa|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaggiu}}
Int'u teritoju de D'Ätu, vixìn a-u cunfìn cu'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], a gh'è 'na [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn]] insc'ä [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimiggia]] ch'a l'è stèta douvèrta d'u [[1977]], a-u mumentu d'u stramüu a munte d'a liĝn̂a. Primma, defèti, a feruvìa a pasäva tostu insc'ou mä, cu'a [[Staçiùn d'u Cävu|staçiùn]] d'e Arbissöe ch'a l'ea a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]].

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli stati di S.M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=839UAAAAYAAJ|ànno=1833|editô=Forni Editore|çitæ=Bulogna|léngoa=IT|cid=Casalis, 1833}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garbarini|tìtolo=Cenni storici intorno al borgo di Albisola Marina|url=https://books.google.com/books?id=Y8dGIIgUU8sC|ànno=1886|editô=Luigi Sambolino|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Garbarini, 1886}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Parola|tìtolo=Albisola: natura, storia, arte, lavoro|url=https://books.google.com/books?id=StTgnQAACAAJ|ànno=1989|editô=|çitæ=|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianfranco Barcella|tìtolo=Le vie degli albisolesi illustri|url=https://books.google.com/books?id=ybUmKQEACAAJ|ànno=2011|editô=De Ferrari|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-64-05225-9}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|outô2=Francesco Murialdo|outô3=Giovanni Venturi|tìtolo=Toponimi delle albis(s)ole. (Comuni di Albisola Superiore e di Albissola Marina)|url=https://books.google.com/books?id=lx25tgEACAAJ|ànno=2012|editô=Società Savonese Storia Patria|çitæ=|léngoa=IT|volùmme=3|òpera=Progetto toponomastica storica|ISBN=88-85-86602-6}}

== Ätri prugètti == 
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/|tìtolo=Scitu d'u Cumün|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}}
* {{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufiçiäle|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:D'Ätu d'Arbissöa| ]]</text>
      <sha1>ocgogt8qzepdudtrrayuyn9tdfkti07</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269891</id>
      <parentid>269890</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T18:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56734" sha1="9sl7syvf71ygug2q1t18dvknvmzxloe" xml:space="preserve">{{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = D'Ätu d'Arbissöa
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;(IT) ''Albisola Superiore''&lt;/div&gt;
|Panorama = Cara vecchie Albisola.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Vista de D'Ätu&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maurizio Garbarini
|Partito = lista civica de centru-drita &quot;La nostra città&quot;
|Mandato = 2
|Data elezione = 27-5-2019
|Data rielezione = 10-6-2024
|Data istituzione = [[1861]]
|Abitanti = 9570
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2023&amp;i=D7B Dètu Istat] - Pupulaçiùn rexidente a-i 31 d'otubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = D'Ätu &lt;small&gt;(sede d'u cumüne)&lt;/small&gt;, Èllia, Luxéi, U Cävu (Vigo)
|Divisioni confinanti = [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], [[A Steja]], [[Còiri|Cairi]], [[Çelle]], [[Sann-a]], [[O Ponte|U Punte]]
|Zona sismica = 4
|Gradi giorno = 1490
|Nome abitanti = de D'Ätu&lt;br /&gt;(it) ''Albisolesi''
|Patrono = [[San Nichioso|San Niculó da Bäri]]
|Festivo = [[6 dexénbre|6 de dixenbre]]
|Mappa = Map of comune of Albisola Superiore (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusiçiùn d'u cumüne de D'Ätu d'Arbissöa int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''D'Ätu d'Arbissöa'''{{#tag:ref|Scritu ''D'Âto d'Arbisêua'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]]|group=n.}} (ditu sulu '''D'Ätu''' ascì, ''Albisola Superiore'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è 'n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|ligüre]] de 9.570 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; int'a [[pruvincia de Sann-a]].

== Geugrafia ==
[[Immaggine:Torrente Sansobbia Albisola 01.jpg|sinistra|miniatura|U [[Sensöggia]] fra D'Ätu, insc'â drita, e [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], insc'â mancinn-a]]
U teritoju d'u cumüne de D'Ätu u se spande fra a media e bassa valä d'u [[Sensöggia]], spartiu fra u valùn dund'a scure a sciumèa e quellu d'u sö afluente ciü inpurtante, u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], che se zvilüppan tütti duì in direçiùn nord-süd. Sti rien han furmóu a ciann-a custea dund'u gh'è u centru d'u cumüne, spartia cu'u cumüne d'A Muènn-a p'â purçiùn insc'â drita d'u Sensöggia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/18sansobbia/sansobbia.html|tìtolo=Sansobbia - Piani di bacino stralcio per l'assetto idrogeologico|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.

I cunfìn d'u cumüne, cumensandu da-a fuxe d'u Sensöggia, vèrsu [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]] sun marchè da-a sciumèa finn'â sö cunfluensa cu'u rian Grann-a e dunca, andandu aprövu a stu lì, muntan sciü a-u spartiègua fra u Sensöggia e u [[Letimbru|Lavagnöa]] in curispundensa d'u [[Munte Cüccu (Sann-a)|Munte Cüccu]] (440&amp;nbsp;m). De de lì i tèrmi cun [[Sann-a]] van avanti a setentriùn pe tütta a liĝn̂a d'u spartiègua e, da-u [[Munte San Zorzu (Apenìn Ligüre)|Munte San Zorzu]] (834&amp;nbsp;m), u tacca u cunfìn cun [[Còiri|Cäiru]] e, pe 'n cürtu toccu, cu'[[O Ponte|u Punte]]. U cunfìn u chinn-a dunca a traversä a valä d'u Sensöggia, che p'â purçiùn ciü äta a l'è int'u cumüne d'[[A Steja|A Steĵa]] e, muntóu insce l'ätra riva, u travèrsa ascì a valä d'u Rebascu, pe cumensä u cunfìn cun [[Çelle]] da dund'u s'incruxia cu'u Remenùn, afluente de mancinn-a d'u Rebascu. Insc'â fin, u cunfìn cun Çelle u chinn-a finn'a-u mä andandu aprövu a-u percursu d'u rian Carea.

=== Fraçiuìn ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
La Chiesa di San Nicolò e il Borgo d'Alto.jpg|U burgu D'Ätu
Panorama ELLERA - panoramio.jpg|Vista d'Èllia
San Matteo Apostolo.jpg|Luxéi cu'a gexa de San Maté
Coast view in Savona, Liguria, Italy, 2024 January.jpg|U Cävu da [[Sann-a]]
&lt;/gallery&gt;
Int'u statütu d'u cumüne sun ricunusciüe e due fraçiuìn storiche de D'Ätu e d'[[Èllia]]; de ciü, int'u sö teritoju, se trövan ancùn i duì paixi de [[Luxéi]] e d'[[U Cävu]], asemme a benbèn de burghè e de cascìnn-e spanteghè p'â valä d'u Sensöggia&lt;ref name=&quot;statuto&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-albisola-superiore.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Comune di Albisola Superiore|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.
* [[D'Ätu d'Arbissöa (paize)|D'Ätu]]: centru, int'u pasóu, d'u teritoju d'e Arbissöe, u l'è a sede d'u cumüne, che da-u paize u l'ha pigióu u numme. U burgu vêgiu u se spande a-i pé d'u briccu d'u Castelä, de pocu ciü a munte d'a cunfluensa d'u Sensöggia cu'u Rebascu. A gexa de D'Ätu, dedicä a [[San Nichioso|San Niculó]], a l'è stèta pe di seculi l'ünnica parocchia d'e Arbissöe e, cu'a sö fundaçiùn d'u [[XI secolo|seculu XI]], a l'è ünn-a de ciü antighe d'a [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/percorsi-di-visita-e-beni-culturali/95-il-centro-storico-di-superiore|tìtolo=Percorsi di visita e beni culturali - Il centro storico di Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.
* [[Èllia]] (''Éllia'' int'u sö parlä): paize int'a valä d'u [[Sensöggia]], ciü a munte de D'Ätu, u s'è furmóu a partì da-u [[X secolo|seculu X]] e, finn-a d'u [[1929]], u l'ha fètu cumüne pe cuntu sö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/il-borgo-di-ellera/storia-ed-architettura/93-il-borgo-medioevale-di-ellera|tìtolo=Il Borgo medioevale di Ellera|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;. Èllia u fa ascì parocchia, da-u [[XVII secolo|Seiçentu]] int'a gexa de San Bertumé e ancùn primma inte [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|quella de Santa Marìa Madalena]], ch'a gh'ha de fundaçiuìn d'u [[X secolo|seculu X]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* [[Luxéi]]: burgä de canpaĝn̂a, a se tröva insc'â via ch'a liga D'Ätu cun Èllia, int'a valä d'u [[Sensöggia]]. A fa parocchia cu'a gexa mudèrna de San Maté, mentre a sö capella vêgia, d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], a l'è dedicä a-a Madonna d'u Carmu.
* [[U Cävu d'Arbissöa|U Cävu]]: paize insc'ou mä, u sö centru u se zvilüppa pe 'n lungu caruggiu, ancö ditu Via Cunbu, dund'a se faccia a filla de chè ch'u furman. D'ancö U Cävu u fa parocchia, cu'a gexa intitulä a-a Stella Maris, fèta d'u [[XIX secolo|Növeçentu]] pe pigiä u postu d'a primma capella d'a fraçiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/percorsi-di-visita-e-beni-culturali/96-il-centro-storico-di-albisola-capo|tìtolo=Il Centro storico di Albisola Capo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.

=== Cunfìn ===
D'Ätu u cunfinn-a cun [[Sann-a]] e [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]] a punente, cu'[[A Steja|A Steĵa]], [[O Ponte|U Punte]] e [[Còiri|Cäiru]] a setentriùn e cun [[Çelle]] a levante; de ciü, a meridiùn u l'è facióu insc'ou [[Mâ Ligure|Mä Ligüre]]&lt;ref name=&quot;statuto&quot; /&gt;.

== Stoja ==
=== Etè antiga ===
[[Immaggine:Alba Docilia - Tabula Peutingeriana.jpg|sinistra|miniatura|''[[Alba Docilia]]'' insc'â ''[[Tabula Peutingeriana]]'']]
E primme gente cunusciüe a frequentä e tère d'Arbissöa sun stète i [[Liguri Antighi|Ligüri]] d'a tribü d'i ''[[Docilii]]'', che ghe stävan da benbèn primma d'a cunquista rumann-a.

Cu'i [[Popolo roman|rumen]] u gh'è stètu 'n sèrtu zvilüppu d'a ciann-a d'u [[Sensöggia]], e de stu fètu u gh'è l'inpurtante testimuniansa de ruvinn-e truvè da vixìn a-a [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn]], identifichè cun quelle d'u scitu marcóu insc'â ''[[Tabula Peutingeriana]]'' cumme a ''[[mansio]]'' de ''[[Alba Docilia]]''. Sta lì a l'ea insc'â via tra ''[[Genua]]'' ([[Zena]]) e ''[[Vada Sabatia]]'' ([[Vuè]]), che int'u teritoju de D'Ätu a pasäva de poco a l'entrutèra, pe vegnì turna insc'ou mä a-[[A Moenn-a d'Arbisseua|a Muènn-a]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', pp. 17-18}}&lt;/ref&gt;. De ciü, de ruvinn-e d'etè rumann-a se trövan ascì a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], int'u giardìn de [[Villa Balbi (U Cävu d'Arbissöa)|Villa Balbi]], in parte interesè da scävi d'u [[1975]] che l'han purtóu a 'n'identificaçiùn cumme cunplessu rüstegu o a serviçiu de 'n scälu maritimu, in funçiùn inte l'etè inperiäle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070532.pdf|tìtolo=Resti di età romana in Villa Balbi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}}&lt;/ref&gt;.

Cu'a cheita de l'[[Impêo Roman|inperu rumàn]] e u pasaggiu d'a Ligüria a-i [[Inpêio bizantìn|bizantìn]] e, dunca, a-i [[Régno longobàrdo|Lungubärdi]], e gente han pe cuntra abandunóu a ciann-a, mescianduse int'i sciti che garantivan 'na megiu difeiza.

=== Etè de Mezu ===
[[Immaggine:Assedio d'Albissola 1227 Annales Ianuenses.jpg|miniatura|L'asediu d'u [[1227]] a-u Castelä d'Arbissöa, da-i ''[[Annales Ianuenses]]''|sinistra]]
Pe ste raxuìn chì, insc'ou [[briccu d'u Castelä]] a l'è nasciüa [[Castelä d'Arbissöa|'na furtificaçiùn]], ch'a l'è stèta fitu afiancä da-a [[Gexa de San Niculó (D'Ätu d'Arbissöa)|gexa de San Niculó]] che, int'u sö canpanìn, a gh'ha 'na scrita ch'a marca l'annu [[1067]]&lt;ref name=&quot;Casalis163&quot;&gt;{{Çitta|Casalis, 1833|''Albisola Superiore'', p. 163}}&lt;/ref&gt;.

Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], Arbissöa a l'è stèta primma int'u [[Marchexóu de Sann-a]] e de doppu, d'u [[1122]], a l'è vegnüa 'n feudu d'u Guèrfu d'a famiggia d'i [[Marca aleramica|marcheixi aleramichi]], che d'u dixenbre de quellu annu u l'ha fètu attu de sutumisiùn a-u [[Guĝl̂ielmu (vescu de Sann-a)|vescu Guĝl̂ielmu de Sann-a]] e a-u marcheize de quella çitè, u [[Bunifaçiu d'u Vastu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', pp. 20-21}}&lt;/ref&gt;. D'u [[1137]] a vidua d'u marcheize, Tederata, cu'a sö figgia Ferraria a l'ha dunóu u [[castellu d'Arbissöa]] a-i savuneixi, che se ligan in moddu streitu a-u ''Comitatus Arbizole'' d'u rèstu sutt'a l'auturitè d'i [[Marchexóu d'u Boscu|marcheixi d'u Boscu]]. De mentre che i marcheixi vegnan in acordi cun [[Sann-a]], vegnindu çitadìn savuneixi d'u [[1186]], u marcheize [[Utùn Du Carettu|Utùn D'u Carettu]] u vende i sö diritti insc'ê Arbissöe a-i savuneixi d'u [[1192]], asemme a quelli insce [[Cuggiæn|Cügén]] e insc'[[E Vene|ê Vene]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', pp. 21-23}}&lt;/ref&gt;. Quande u l'è mortu a Ferraria, ürtima erede dirètta, u burgu u l'è stètu cedüu a-u [[Cumün de Sann-a]], levóu quärche purçiùn de tère ch'a l'è finìa a famigge d'u postu cumme i [[D'u Boscu (famiggia)|D'u Boscu]] e i [[Paretu (famiggia)|Paretu]] o a de ätre d'a [[Nobiltæ de Zêna|nubiltè de Zena]], cumme i [[Maroxéllo (famìggia)|Maruxelli]] e i [[Döia (famiggia)|Doja]]. Ste famigge, che a ogni moddu nu gh'ävan guèi de cuntrollu insc'ê Arbissöe&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', p. 27}}&lt;/ref&gt;, han vendüu e sö purçiuìn a-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] d'u [[1290]] e d'u [[1320]], pe-i Maruxelli, e d'u [[1317]], pe-i Doja&lt;ref name=&quot;Casalis163&quot; /&gt;.

D'u [[1203]], a-u pasaggiu de l'armä d'u [[Guifredotto Grassello]], [[Poistæ da Compagna Communis|pudestè de Zena]], mandä cuntra Sann-a, benbèn de cà d'Arbissöa finiscian deruchè mentre, d'u [[1209]], i eredi d'i [[Marchexòu de Punçùn|marcheixi de Punçùn]] vendan a sö tèrsa parte de castellu, villa e cüria d'Arbissöa a-i cunsui de Sann-a pe milleduxentu franchi&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', p. 23}}&lt;/ref&gt;. A-i 13 de marsu d'u [[1219]] Arbissöa a züa fedeltè ascì a-u [[Cumün de Sann-a]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', p. 24}}&lt;/ref&gt; ma, d'u [[1251]], asemme a-e çitè ciü inpurtanti d'u Punente, ascì Arbissöa a s'è reiza a-u cuntrollu d'a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]]. A ogni moddu u sö castelä u l'ea finìu int'e muen d'i zeneixi zà d'u [[1227]], quand'u l'è stètu cunquistóu doppu çinque dì d'asediu a-u Scimùn, castelàn d'[[A Steja]], da l'armä d'a Repübbrica mandä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]] cuntra a gran [[Sulevasiùn da Rive(r)a de Punente du 1227|sulevaçiùn de quelli anni]]&lt;ref name=&quot;Casalis163&quot; /&gt;. D'u [[1290]] i zeneixi han catóu ascì e ürtime quote de tère in Arbissöa e, d'u [[1343]], han missu asemme e cumünitè de [[Väze]], [[Çelle]] e Arbissöa inte 'n'[[Pudestarìa de Väze|ünnica pudestarìa]], cun sede a Väze. D'u [[1389]] sun stèti cuncèssi i növi statüti autonumi d'Arbissöa, restè in vigù finn-a d'u [[1798]].

=== Etè mudèrna ===
Int'i trei seculi de duminiu insc'ê Arbissöe, i zeneixi n'han tegnüu u cuntrollu rinfursandune u [[Castelä d'Arbissöa|Castelä]] e cumisciunandu u [[Furtìn d'Arbissöa|furtìn a mä]], a-a Muènn-a, asemme a 'na [[Türe d'u Cävu|türe custea]] furtificä, missa int'a regiùn d'u Cävu d'a Türe.

Int'a segunda meitè d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], de famigge de cuntu de Zena, cumme i [[Brìgnoe (famìggia)|Brignue]] e i [[D'a Ruvia (famiggia)|D'a Ruvia]], pe due votte pappi cu'u [[Pappa Giüliu II|Giüliu II]] e u [[Pappa Scistu IV|Scistu IV]], han catóu benbèn de tère in Arbissöa. D'u [[1615]] a cumünitè d'A Muènn-a, alantùa dìta u burgu da Bassu, a s'è destacä da-u burgu de D'Ätu, andandu ben aprövu a-i mêximi fèti storichi finn-a-i tenpi d'i françeixi.

=== Etè cuntenpuranea ===
A-a cheita d'a Repübbrica de Zena e a fundaçiùn d'a növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], caxunä da-i remesci purtè da-a [[Rivoluçion françeize|rivuluçiùn françeize]] e a [[Canpàgna d'Itàlia (1796-1797)|primma canpaĝn̂a d'Italia]] d'u [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u teritoju d'Arbissöa u l'è finìu a-i 2 de dixenbre d'u [[1797]] int'u növu Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögo a [[Sann-a]]. Cu'a rifuma d'u [[1798]] u l'è pasóu sutt'a-a Giürisdiçiùn de Cunbu, int'u VI cantùn, pe vegnì d'u [[1803]] u çentru ciü inpurtante d'u I cantùn de Sann-a, int'a Giürisdiçiùn de Cunbu. A-i 13 de züĝn̂u d'u [[1805]], asemme a-a Ligüria intrega, Arbissöa a l'è stèta anessa a-u [[Prìmmo Inpêio françéize|Primmu Inperu françeize]], cunpreiza int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]], dund'a gh'è restä finn-a d'u [[1814]]. De sti anni u paize d'[[Èllia]] u l'è vegnüu cumüne pe sö cuntu, destacanduse da Arbissöa.

D'u [[1815]], p'ê decixuìn d'u [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Vienna]], u paize u l'è finìu int'u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], dund'u l'ha fètu parte d'a pruvincia de Sann-a, pe pasä dunca int'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] d'u [[1861]]. Da-u [[1859]] a-u [[1927]] u l'ea dunca cunpreizu int'u I mandamentu, quellu de Sann-a, d'u [[Çircundäju de Sann-a]], alantùa parte d'a [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Zena]] e cuscì, da-u [[1927]], u l'è intróu int'u teritoju d'a növa [[pruvincia de Sann-a]]. Cumme ürtimu cangiamentu aministrativu, d'u [[1929]], u l'è tacóu a-u cumüne d'Arbissöa quellu d'[[Èllia]], suprèssu de quellu annu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-02-18;289!vig=|tìtolo=Regiu Decretu 18 frevä 1929, n. 289|léngoa=IT|vìxita=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;.

Doppu a fìn d'a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guêra Mundiäle]], a partì da-i [[Anni 1960|anni '60]] u cumüne u l'è stètu interesóu da 'n inpurtante zvilüppu ürbanisticu ch'u l'ha purtóu i duì paixi de D'Ätu e d'A Muènn-a a vegnì 'n ünnicu insemme de custruçiuìn, cu'a pupulaçiùn rexidente che int'u mentre a l'è muntä d'u duggiu.

D'u [[2006]], tra e ätre ucaxuìn, u gh'è stètu 'n tentativu de tacä asemme D'Ätu e A Muènn-a inte 'n ünnicu cumüne, ma a recügìa de firme pe dumandä u referendum a nu l'ea guèi scignificativa e dunca, a-i 26 d'otubre de quellu annu, u [[Conséggio regionâle da Ligùria|Cunseggiu regiunäle d'a Ligüria]] u nu l'ha vutóu a favù d'a pruposta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20151025141709/http://www.ilgiornale.it/news/regione-boccia-referendum-sulle-due-albisole.html|tìtolo=La Regione boccia il referendum sulle due Albisole|dæta=27 dixenbre 2006|léngoa=IT|vìxita=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;.

Da-u 1973 a-i 31 de dixenbre d'u [[2008]], D'Ätu u l'ha fètu parte d'a [[Cumünitè muntann-a d'u Zuvu]].

== Abitanti ==
=== Evuluçiùn demugrafica ===
{{Demografia/D'âto d'Arbisêua}}

=== Minuranse furèste ===
Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dixenbre d'u 2024 i rexidenti furèsti a D'Ätu sun 576&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2024&amp;i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüxi ===
I cugnummi ciü difüxi a D'Ätu sun: ''Giacchino'', ''Siri'', ''Pastorino'', ''Zunino'' e ''Rossi''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe cumün, D'Ätu d'Arbissöa|léngoa=IT|vìxita=2025-05-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Persunn-e lighè cun D'Ätu ===
[[Immaggine:Pope Julius II.jpg|miniatura|299x299px|[[Raffaello Sansio|Rafaèllu]], ''Ritrètu d'u Giulio II'', [[1511]], öju sciü toua, 108,7×81 cm, [[National Gallery]], [[Londra|Lundra]]]]
* [[Pappa Giüliu II|Giüliu II d'a Ruvia]] (Arbissöa, 1443 - [[Romma|Rumma]], 1513), pappa
* [[Giuan Batista Spotorno]] (D'Ätu, 1788 - [[Zena]], 1844), storicu
* [[Angelo Bevilacqua]] (D'Ätu, 1895 - Munte Camulera, 1944), partigiàn
* [[Tullio d'Albissola]] (D'Ätu, 1899 - [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a d'Arbissöa]], 1971), artista
* [[Umberto Ghersi]] (D'Ätu, 1913 - [[Sann-a]], 1993), ceramista, pitù e scultù
* [[Antonio Sabatelli]] (D'Ätu, 1922 - D'Ätu, 2001), pitù, ceramista e scultù
* [[Mario Rossello]] ([[Sann-a]], 1927 - [[Milan]], 2000), ceramista, pitù e scultù
* [[Mario Pastorino]] (D'Ätu, 1929 - [[A Prìa]], 2010), ceramista, pitù e scultù
* [[Giovanni Acciai]] (D'Ätu, 1946), müxicolugu e diretù de coru
* [[Alberto Cavanna]] (D'Ätu, 1961), scritù
* [[Ivano Calcagno]] (D'Ätu, 1963), cantautù

== Löghi de interèsse ==
=== Architetüe religiuze ===
'''Parocchia de D'Ätu'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
San nicolò albisola superiore.JPG|A gexa de San Niculó da Bäri
Albisola Superiore - Santa Maria Maggiore 0879.JPG|L'âtóiu de D'Ätu
Chiesa San Pietro Albissola.tif|A gexa de San Pé
F175549464.jpg|Capella de San Bastiàn
Santuario e Convento.jpg|Santuäju e cunventu d'a Päxe
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de San Niculó da Bäri: a l'è a gexa d'a parocchia de D'Ätu e a se tröva int'u paize, faciä insc'â Ciassa de San Niculó. A prezensa de 'n scitu säcru a-i pê d'u [[Castelä d'Arbissöa|Castelä]] a l'è testimuniä da-u [[1209]], ma 'na targa a fa mençiùn finn-a d'u [[1067]], cu'a gexa ch'a l'ha pigióu a sö strutüa d'ancö int'a recustruçiùn fèta tra u [[1590]] e u [[1623]], mentre u canpanìn u l'è d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]]. Sti travaggi gh'han dètu 'na cianta a baxilica, cun trè naväte spartie da pilastri e de capelette insce-i fianchi de l'artä e int'e mu̇àgge da-e parte. Int'a gexa se trövan de stattue d'u [[Antönio Màia Maragiàn|Maragiàn]] e d'u [[Françésco Màia Scciafìn|Sc-ciafìn]], cu'e pitüe a frescu che in cangiu sun d'u [[Paulu Giömu Brüscu|Brüscu]] e d'u [[Françésco Gandórfo|Gandurfi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/48011/|tìtolo=Chiesa di San Nicolò Vescovo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-11}}&lt;/ref&gt;.
* Âtóiu de Santa Marìa Magiù: u se tröva int'u burgu D'Ätu, insc'â mancinn-a d'a gexa de San Niculó. A sö cunfraternita a gh'ha 'n'urigine ch'a ne vegniea da primma d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]], mentre a custruçiùn de l'âtóiu a l'è stèta inandiä d'u [[1612]] e zlargä d'u [[1670]]. A sö strutüa a l'è a naväta sencia, cu'a faciäta ch'a l'ha pigióu u güstu de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]] da 'n interventu de quelli tenpi. Inte l'âtóiu se trövan de pitüe a frescu d'u [[Dumenegu Büscàggia|Büscàggia]] e d'i frè [[Tommaso Ivaldi|Tommaso]] e [[Pietro Ivaldi]], ciü che esighe cunservè de stattue d'u [[Antognu Brilla|Brilla]] e 'na cascia d'u [[Antönio Màia Maragiàn|Maragiàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825211_0700210432_dec.pdf|tìtolo=Oratorio di N.S. della Neve e di S. Nicolò - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-11}}&lt;/ref&gt;.
* Gexa de San Pé: custruçiùn de güstu neu-rumanicu, a se tröva vixìn a-a [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn]], int'u scitu d'a ''mansio'' de ''[[Alba Docilia]]'', dund'a l'è stèta fabricä a-u postu de ünn-a ciü antiga, ruvinä da-u [[Teramòttu de Diàn|tèremóttu d'u 1887]], insce prugèttu de l'[[Alfredo D'Andrade]]. A strutüa, da-a cianta a trè naväte, a l'è fèta d'arenaria e muìn e, davanti a l'inträ, a gh'ha 'n pórtegu rezüu da culonne pugiè insc'ê stattue de duì lėuìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.joyphotographers.com/celebrazioni/chiesa-san-pietro-albisola-superiore/|tìtolo=Chiesa di San Pietro, Albisola Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-05-14}}&lt;/ref&gt;.
* Capella de San Bastiàn: a l'è 'na capella ch'a se tröva a levante d'u paize, insc'â cruxea fra l'antigu camìn d'a via rumann-a e a cröza ch'a l'andäva d'in D'Ätu a-u Cävu. A capella, ch'a l'è stèta fabricä ciü o menu d'u [[1590]] in reaçiùn a 'n'epidemia de pèsta, a l'è 'na tipica custruçiùn de canpaĝn̂a da-a cianta a retangulu e canpanìn a veĵa, cruvìa da 'na votta a butte in çimma a l'aula e a cruxea insce l'artä, cu'e mu̇àgge d'u fundu che gh'han di rèsti de pitüe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13646898_S20_PT_0700110905.pdf|tìtolo=Oratorio SS.Rocco e Sebastiano - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.
* Santuäju d'a Madonna d'a Päxe: int'a valä d'u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], segundu a tradiçiùn u l'è stètu fundóu int'u scitu dunde 'n'apariçiùn d'a Madonna, a-i 18 d'otubre d'u [[1482]], a l'aviea missu päxe tra e cumünitè d'[[A Steja]] e d'Arbissöa, nemighe pe de questiuìn de cunfìn. U santuäju, fabricóu d'u [[1578]] a-u postu de 'na capella ciü antiga che ancö a ne fa da cripta e zlargóu ciü votte, u gh'ha 'na gexa cun cianta a trè naväte che, tra e ätre upere, a cunsèrva 'na toua d'u [[Zâne Batìsta Pàggi|Paggi]] e 'na stattua d'a ''Madonna cu'u Banbìn'' d'u [[Filippo Parodi|Parodi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1170/santuario-della-madonna-della-pace/|tìtolo=Santuario della Madonna della Pace|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.

'''Parocchia de Luxéi'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
San Matteo vista dall'esterno.JPG|A gexa de Luxéi, San Maté
Albisola Superiore (SV) - frazione Luceto - chiesa della Madonna del Carmine - facciata.jpg|Gexa d'a Madonna d'u Carmu
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de San Maté: a l'è a gexa d'a parocchia de [[Luxéi]] e a se tröva insc'ou stradùn che d'in D'Ätu u va pe [[Èllia]]. Sta gexa a l'è 'na custruçiùn mudèrna, fabricä int'i [[Anni 1990|anni '90]], int'u stile brütalista. Int'i fundi d'a gexa se ghe tröva 'n grande prezeppiu ch'u l'è a recustruçiùn d'Arbissöa a l'inprinçippiu d'u [[XX secolo|Növeçentu]], ch'u s'estende pe çentutrenta metri quaddri e ch'u gh'ha ciü de çinqueçentu figüe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/novita/il-presepe-meccanico-di-luceto-una-tradizione-albisolese/|tìtolo=Il Presepe meccanico di Luceto, una tradizione albisolese|outô=Cumün d'Arbisssöa|dæta=11 dixenbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.
* Gexa d'a Madonna d'u Carmu: a se tröva sübbitu a levante d'u paize vêgiu de Luxéi, faciä insc'â ciassa ch'a n'ha pigióu u numme. A gexa d'a Madonna d'u Carmu a l'è stèta fabricä d'u [[XVII secolo|Seiçentu]] cu'a tipica cianta a retangulu, cruvìa da 'na votta a butte e cu'u teitu fètu de ciappe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110904|tìtolo=Chiesa parrocchiale di S. Matteo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.

'''Parocchia d'u Cävu'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albisola Superiore-chiesa stella maris-esterno.jpg|Gexa d'a Stella Maris, a-u Cävu
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de Nostra Scignùa Stella Maris: a l'è a gexa d'a parocchia d'[[U Cävu d'Arbissöa|U Cävu]], scituä sübbitu a munte d'u paize. Fèta pe pigiä u postu de l'antiga paruchiäle, i travaggi p'â sö custruçiùn sun cumensè d'u [[1906]], pe andä avanti ancùn doppu d'a sö cunsacraçiùn, d'u [[1915]], cu'a gexa ch'a l'ha patìu di danni int'i bunbardamenti de l'[[Segonda Guæra Mondiâ|ürtima guêra]]. A gexa, prugèttu de güstu neoclascicu d'u [[Giuseppe Massola]], a gh'ha 'na cianta centräle a cruxe grega cun due capelle pe parte, cruvìa da 'na cupula de duzze metri de diametru ch'a gh'ha in çimma 'na stattua induä d'a Madonna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/42380/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038866/ICCD13633564_00209119.pdf|tìtolo=Chiesa di N.S. Stella Maris - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.
* Capella de San Françescu: a l'è 'na capella de famiggia, parte d'u cunplèssu d'a villa d'i Balbi, missa a l'estremitè d'a sö äa de punente&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1259/villa-balbi/|tìtolo=Villa Balbi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;. A votta d'a capella a l'è decurä da pitüe d'u [[Lazzaro De Maestri|De Maestri]], tenzüe d'u [[1899]] insc'ou mudèllu de quelle d'u [[Giò Agustìn Rattu|Rattu]] che se trövan int'a primma capella d'a via p'ou [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Santuäju de Sann-a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109797.pdf|tìtolo=Cappella della Crocetta e Cappelle votive del Santuario di N.S. di Misericordia - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.

'''Parocchia d'Èllia'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albisola Superiore (SV) - frazione Ellera - chiesa di San Bartolomeo - facciata.jpg|A gexa d'Èllia, dedicä a San Bertumé
Ellera-chiesa di santa maria maddalena-facciata.jpg|A [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|gexa de Santa Marìa Madalena]]
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de San Bertumé: a l'è a gexa d'a parocchia d'[[Èllia]], missa insc'ou stradùn sübbitu a l'inträ d'u paize. A sö custruçiùn, inandiä cun l'elevaçiùn d'u paize a parocchia d'u [[1628]], a l'è cumensä d'u [[1637]], pe finì d'u [[1642]]. A strutüa a gh'ha 'na cianta a aula, cun trè capelle pe parte recavè insce-i fianchi d'a gexa, e de drentu a l'è decurä da pitüe a frescu d'u [[Raffaello Resio|Resio]], d'u [[Antonio Novaro|Novaro]] e d'u [[Eso Peluzzi|Peluzzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/42381/|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.
* Vêgiu âtóiu de San Luensu: u l'è u vêgiu âtóiu d'u paize, d'ancö scunsacróu, custruìu a fiancu d'a gexa. U sö cunplessu, ch'u cunprende ancùn a canonica, u l'è stètu inaugüróu d'u [[1682]] e, int'u pasóu, u l'è vegnüu ascì a scöa matèrna d'u paize&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/il-borgo-di-ellera/storia-ed-architettura/413-le-chiese|tìtolo=Il borgo di Ellera. Le chiese|léngoa=IT|vìxita=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|Gexa de Santa Marìa Madalena]]: a se tröva ciü a valle d'u paize e, int'u detaggiu, u sö cunplessu u se cunpunn-e de due custruçiuìn diferenti. Defèti, u se ghe pö ancùn vedde e ruvinn-e d'a gexa ciü antiga, fundä a-a fìn d'u [[X secolo|seculu X]] e primmu scitu säcru d'Èllia asemme a-a gexa de San Sarvatù, scentä d'u tüttu. A custruçiùn ancùn in pé a l'è pe cuntra d'a fìn d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] e a l'è stèta fabricä tacandula a-a mu̇àggia drita d'a gexa vêgia; a gh'ha 'na cianta a retangulu e u teitu a capriè de leĝn̂u, cu'e mu̇àgge che de drentu sun spartìe da finte culonne cu'in çimma 'na curnixe ch'a ne fa tütt'u gìu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13646864_S20_PT_0700110898.pdf|tìtolo=Chiesa di S. M. Maddalena e ruderi chiesa precedente ad essa addossati|léngoa=IT|vìxita=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe civili ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Villa Gavotti.jpg|Villa Gavotti e u sö giardìn
Albisola Capo - Villa Balbi 0910.jpg|A villa d'i Balbi
Albisola Superiore-villa Gavotti-cantine cà piccola.jpg|E Cantinn-e
Albisola Capo - Stazione 0779.JPG|A vêgia staçiùn a-u Cävu
Ponte medievale 2018.jpg|L'antigu punte de D'Ätu
Alba docilia 1.jpg|Scitu archeulogicu de ''[[Alba Docilia]]''
&lt;/gallery&gt;
* Villa Gavotti: a villa d'i [[Gavotti (famiggia)|Gavotti]] a l'è 'na gran villa de canpaĝn̂a cumisciunä da-u [[Françesco Maia Da Rovie|Françescu Marìa D'a Ruvia]] d'u [[1744]], fèta a-u postu de 'na custruçiùn d'u [[XV secolo|Quattruçentu]], dita a Cà Grande, ch'a l'ea 'na villa a duì cen cun türe. Villa Gavotti, tantu de drentu cumme de föa, a gh'ha 'n güstu ''[[rococò]]'' e, ciü che d'u bloccu centräle a tréi livelli, a gh'ha due äe simetriche a 'n cian che ne sèran u giardìn, asemme a 'n'estensciùn a munte dund'a se tröva a sö capella privä&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.progettostoriadellarte.it/2020/12/04/villa-gavotti-ad-albisola-superiore/|tìtolo=Villa Gavotti ad Albisola Superiore|outô=Gabriele Cordi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa Balbi: a villa d'i [[Bàrbo (famìggia)|Balbi]] a se tröva a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]] e a l'ha pigióu e sö furme d'ancö d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]], insc'ê bäze de 'na custruçiùn ciü antiga, che foŝĉia a l'ea 'na villa cun türe o 'na cà furtificä. A sö strutüa a se cunpunn-e de 'n bloccu centräle ch'u gh'ha da-e parte due äe fabrichè ciü de reçente, cun quella vèrsu punente ch'a finiŝĉe int'a capella d'a villa, dedicä a [[San Françesco|San Françescu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1259/villa-balbi/|tìtolo=Villa Balbi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa La Lodola: dita Villa Bagnolo ascì, a se tröva int'a regiùn d'a Costa, de d'ätu a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], dund'a l'è stèta tiä sciü tra u [[1890]] e u [[1895]]. A custruçiùn, vinculä da-a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|suvrintendensa]], a l'è 'n prugèttu d'u [[Marco Aurelio Crotta]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700208489|tìtolo=Villa La Lodola, ora Bagnolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa Poggi: a se tröva int'a valä d'u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], insc'â riva de frunte a-u santuäju d'a Päxe. Villa de canpaĝn̂a de güstu baroccu, a l'è 'na custruçiùn d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]] sciü tréi cen, da-a cianta a retangulu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110901|tìtolo=Villa Poggi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa Sabatelli: zà cunusciüa cumme Villa Irene, a l'ea ünn-a de ville de canpaĝn̂a che gh'ean insc'â Via d'i Sciri, a vêgia stradda pe [[Çelle]]. Sta villa a ne duviea vegnì da-u [[XVII secolo|Seiçentu]], cun benbén d'interventi int'i seculi de doppu, pe pasä d'u [[XX secolo|Növeçentu]] in prupietè a-u çeramista e pitù [[Antonio Sabatelli]], ch'u gh'ha dètu u numme. U bloccu centräle, da tipica villa ligüre, u l'è 'n cübbu a tréi cen ch'u ne vegniea dritu da-a fundaçiùn d'a villa, mentre a streita e lunga mànega a punente, furmä da custruçiuìn de manimàn ciü basse, a l'è 'n'estensciùn ciü mudèrna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210508.pdf|tìtolo=Villa Sabatelli già Irene con terreni e pertinenze - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Cà de Via Piave 1: a custruçiùn a l'è 'na cà missa a l'inprinçippiu d'u caruggiu ancö cunusciüu cumme Via Piave, streita fra stu lì e u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], ch'u gh'è scure a levante. Cumme p'ou rèstu d'a burgä, a fundaçiùn de sta cà a ne duviea vegnì da-u [[XV secolo|Quattruçentu]]. E sö faciäte gh'han de decuraçiùn a stüccu in rilievu e, insce-i tréi cen, se ghe trövan pe simetria di barcuìn tenzüi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209120.pdf|tìtolo=Edificio Via Piave 1 - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* E Cantinn-e: cunplèssu de cà cun türe sübbitu a levante de D'Ätu, insc'â via vêgia pe [[Çelle]], u l'ea in antigu u cö de 'n fundu d'i [[Bassu (famiggia)|Bassu]], ch'u l'è ciü avanti pasóu a-i [[D'a Ruvia (famiggia)|D'a Ruvia]], che l'han dövióu int'u scistema de tère a serviçiu d'a sö villa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://albisola.jimdofree.com/le-cantine/|tìtolo=Le cantine|outô=Dede Restagno|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110893.pdf|tìtolo=Casa con Torre detta &quot;Le Cantine&quot; - Decreto di vincolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Teätru &quot;Don Leone&quot;: a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], facióu insc'ou caruggiu de Via Cunbu, u l'è stètu tióu sciü tra u [[1834]] e u [[1837]] cumme primma gexa d'u paize, scicumme che a-u muntä d'a pupulaçiùn nu l'ea ciü abasta a capella de Villa Balbi. Int'a gexa, dedicä a-a Nostra Scignua d'u Mä, se gh'è ditu messa finn'â custruçiùn d'a paruchiäle d'ancö, fètu ch'u n'ha purtóu a-a scunsacraçiùn. A gexa, doppu ch'a l'è stèta döviä cumme magazìn e cine, a l'ea stèta turna abandunä, pe vegnì dunca 'n teätru, dedicóu a-u primmu pàrecu d'u Cävu, da-u [[1990]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110903.pdf|tìtolo=Teatro Don Leone - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Furnäxe Barì: a l'è 'na vêgia furnäxe d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], fundä d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], cu'u cunplèssu che, int'e sö furme d'ancö, u se cunpunn-e de 'na rexidensa e d'i lucäli döviè p'â furnäxe e i magazìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110902|tìtolo=Fornace Barile|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;. 
* Staçiùn d'u Cävu: u fabricätu viagiatuì d'a staçiùn vêgia d'Arbissöa, serä d'u [[1977]] cu'u stramüu a munte d'a liĝn̂a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Zena-Vintimiggia]], u l'è 'na custruçiùn fèta in gìu a-u [[1861]], tipica d'e staçiuìn de media grandessa. U gh'ha duì cen, cun quellu de sutta ch'u l'ea dövióu pe-i serviççi a-i viagiatuì e p'â gestiùn d'u tràfegu mentre inte quellu de d'ätu u gh'ea d'e stansie pe-i dipendenti d'e fêruvie&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110906.pdf|tìtolo=Ex Stazione Ferroviaria - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;. 
* Punte insc'ou Rebascu: u l'è 'n punte de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] ch'u travèrsa u [[Rebascu (turente)|Rebascu]] int'u burgu de D'Ätu, fabricóu d'u [[XIII secolo|Duxentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110897|tìtolo=Ponte medioevale sul Rio Basco|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;. A sö custruçiùn a l'è stèta cumandä da-u pudestè Guglielmo Trucco d'u [[1215]] pe permette a-e gente de rivä paigiu in gexa quand'u gh'ea l'ègua äta, cu'i travaggi che sun stèti inandiè da-u Guglielmo Fodrato, prupietäju de sti sciti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/percorsi-di-visita-e-beni-culturali/95-il-centro-storico-di-superiore|tìtolo=Il centro storico di Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* ''Alba Docilia'': scitu archeulogicu de l'antiga ''mansio'' rumann-a insc'â ''[[Via Aurelia]]'', u se tröva vixìn a-a [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn d'ancö]], dund'u l'è stètu scruvìu a-a fin de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]]. U cunplèssu, che a-i tenpi de l'inperu u l'ea 'na gran villa de ciü de 9.000&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, u gh'ha a strutüa d'a tipica villa rüstega, spartìa int'e tre purçiuìn d'a ''pars urbana'', rexidensa d'u bacàn, d'a ''pars rustica'' o ''fructuaria'', dedicä a-e ativitè de l'agricultüa, e e terme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/villa-romana|tìtolo=Area archeologica di Alba Docilia|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Ruvinn-e rumann-e d'u Cävu: int'u pärcu de Villa Balbi a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], doppu d'e primme segnalaçiuìn de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]], inte 'n scävu d'u [[1975]] u s'è scruvìu i rèsti de mu̇àgge rumann-e da l'üzu nu guèi cèu. Ste lì, ch'u se n'è truvóu pe armenu quattru stansie diferenti, siean da ligä a 'n insediamentu rüstegu facióu insc'ou mä, abandunóu za a-a fin de l'etè rumànn-a&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070532.pdf|tìtolo=Resti di età romana in Villa Balbi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe militäri ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albisola Superiore-castellaro-lato nordovest.jpg|U Castelä de D'Ätu
Torre Calcinara.jpg|A Türe Calcinara
&lt;/gallery&gt;
* Castelä de D'Ätu: missu insc'ou briccu d'u Castelä, in çimma a-u burgu D'Ätu, u l'è 'n castellu de l'äta [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], mençiunóu finn-a d'u [[1121]] cumme ''Castrum Albizole'' e de prubàbbile fètu int'u scitu de furtificaçiuìn ciü antighe, foŝĉia döviè da-i tenpi d'i [[Liguri Antighi|Ligüri Antighi]] e dapö ascì da-i rumen. Pigióu da-i zeneixi doppu 'n asediu d'u [[1227]], u l'è stètu zlargóu da sti lì d'u [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Setteçentu]], p'ese insc'â fin abandunóu d'u [[1805]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il &quot;Castellaro&quot; di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvenbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;.
* Türe Calcinara: missa a l'estremitè de punente d'u burgu D'Ätu, a l'è 'na ture d'u [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Çinqueçentu]] ch'a se zvilüppa sciü trei cen. Renbóu a-a türe u gh'è ascì 'na villa, fèta d'u [[XVII secolo|Seiçentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700208886|tìtolo=Torre Calcinara|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Müséi ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Museo della Ceramica &quot;Manlio Trucco&quot;.jpg|U müséu d'a çeramica &quot;Manlio Trucco&quot;
Giardino Museo Pacetti 3.jpg|U müséu giardìn Pacetti
&lt;/gallery&gt;
* Müséu d'a çeramica &quot;Manlio Trucco&quot;: u müséu u gh'ha a sö sede int'a cà-bu̇téga a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]] ch'a l'ea d'u çeramista [[Manlio Trucco]], da le dunä a-u cumüne asemme a-a culeçiùn ancö in mustra. Sta lì a cunprende tantu de çeramiche mudèrne, cumme di travaggi d'u Trucco mêximu, ma ascì 'na gran çèrnia de [[çeramica d'Arbissöa|çeramiche d'Arbissöa]] da-u [[XV secolo|Quattruçentu]] finn-a l'[[XIX secolo|Öttuçentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/il-museo-della-ceramica-manlio-trucco|tìtolo=Il Museo della Ceramica Manlio Trucco|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/museo-della-ceramica-manlio-trucco|tìtolo=Museo della ceramica Manlio Trucco|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.
* Müséu giardìn Pacetti: müséu a l'äja avèrta, u l'è furmóu da 'na culeçiùn de çeramiche artistiche in mustra int'u giardìn da fiancu d'a fàbbrica d'i frè Pacetti, pasä d'u [[1974]] a-a ditta Studio Ernan. Int'e culeçiuìn d'u müséu, fundóu d'u [[1956]], se trövan di travaggi d'artisti mudèrni benbén cunusciüi, cumme u [[Lucio Fontana]], u [[Giuseppe Capogrossi]] e l'[[Emanuele Luzzati]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.langololigure.it/musei_e_collezioni_d_arte_liguri_dettagli.asp?id_musei=160&amp;Articolo=Museo%20Albisola%20Superiore%20Museo%20Giardino%20Ernan|tìtolo=Albisola Superiore - Museo Giardino Ernan|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Natüa ===
* Area prutètta pruvinciäle d'a Rocca d'u Farcùn: a se tröva a l'estremitè vèrsu setentriùn d'u teritoju d'u cumüne, esteiza pe 163,00&amp;nbsp;ha insc'ê rive sübbitu sutta a-u spartiègua, faciè a meridiùn. St'area prutètta, cunpreiza d'u tüttu int'u teritoju de D'Ätu, a l'è caraterizä da 'n teren ch'u cangia d'u bèlu, cun èrte strutüe de [[Dolòmia|dulomie]] da vixìn a rive ciü cianelle, cun benbén de vivaĝn̂e, de zmögge e de rien&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rocca-falcone|tìtolo=Area protetta Provinciale Rocca del Falcone|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.
* Area prutètta pruvinciäle d'u Sensöggia: area prutètta ch'a va aprövu a-u percursu d'u [[Sensöggia]], a gh'ha 'n'estensciùn pe 10,00&amp;nbsp;ha de gèa d'a sciumèa, spantegä fra u cumüne de D'Ätu e quellu d'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]]. St'area prutètta, ch'a cunprende a purçiùn mediu-bassa d'a sciumèa finn'â sö fuxe, a l'è 'n scitu d'interèsse scicumme che u sö ürtimu toccu u l'è dövióu da-i ouxelli d'ègua de passu pe pôsäse int'e sö migraçiuìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/torrente-sansobbia|tìtolo=Area protetta Provinciale Torrente Sansobbia|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.
* Area prutètta pruvinciäle Area Balbi: int'a burgä d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], a l'è 'n'area prutètta ch'a s'estende insce-i teren deré d'a villa d'i Balbi, scituä pe intregu int'u cumüne de D'Ätu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/area-balbi|tìtolo=Area protetta Provinciale Area Balbi|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.
* SIC fundu d'u mä Väze - Arbissöa: [[Scîto d'interèsse comunitâio|scitu d'interèsse cumünitäju]] (SIC) da-u [[1995]] e, da l'otubre d'u [[2016]], diciaróu ascì [[zona speciäle de cunservaçiùn]] (ZSC), st'area prutètta a cröve 91&amp;nbsp;ha de fundu d'u mä a-u lärgu d'i cumüni de D'Ätu, [[Çelle]] e [[Väze]], dunde se trövan i rèsti de 'n próu de ''[[Posidonia oceanica]]'' ciütóstu ruvinóu, cu'a prezensa ascì de pruéi de ''[[Cymodocea nodosa]]''. Fra e bestie d'ègua, chì u gh'è stètu truvóu a ''[[Pinna nobilis]]'' e tante specie de peŝĉi, cumme di [[Symphodus|turdi]] de diferenti qualitè&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic07/index.htm#|tìtolo=Fondali di Varazze – Albisola|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1322470|tìtolo=Fondali Varazze - Albisola|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
{{Véddi ascì|Çeramica d'Arbissöa|càngio variànte=U mêximu argumentu in detaggiu}}
[[Immaggine:Albisola, manifattura grosso, piatto, 1650-1700.JPG|miniatura|Tundu d'a [[Grossu (manifatüa)|manifatüa Grossu]] d'Arbissöa, segunda meitè d'u [[XVII secolo|Seiçentu]]]]
A-a giurnä d'ancö, l'ativitè ecunomica ciü inpurtante p'ou cumüne de D'Ätu a l'è vegnüa u türizmu, tióu int'a çitadinn-a da-u mä e da l'arte.

Int'a stoja, pe cuntra, a gh'äva benbén d'inpurtansa l'[[Agricoltûa|agricultüa]] e, survatüttu, a pruduçiùn d'a [[çeramica]], cu'e Arbissöe che sun stète pe de lungu [[Çeramica d'Arbissöa|u ciü inpurtante distreitu]] de stu genere int'a [[Liguria|Ligüria]] intrega. Int'u detaggiu, p'â primma meitè de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]] u l'è scritu de cumm'u se faxesse d'u [[vin]] de qualitè e 'na çèrta quantitè d'[[Êuio d'oîva|öiu]], e de cumme, a despetu de 'na quärche crixi de quelli tenpi, a gh'ea ancùn dixinöve fàbbriche da pu̇gnàtte. Sti stabilimenti gh'ävan 'na gran inpurtansa p'ou cunpresoju, tantu che alantùa u ghe travagiäva 'na migiä de persunn-e insce 'na pupulaçiùn ch'a fäva 2.560 abitanti&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1833|''Albisola Superiore'', pp. 166-167}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
{{Çitaçión|«Arbissêua, taera nêua,&lt;br /&gt;«figge belle no s'attrêua...».&lt;br /&gt;Che boxarda de canson&lt;br /&gt;inventà da ûn mascarson,&lt;br /&gt;che de çerto l'é restôu&lt;br /&gt;da quarcûnn-a cöggionôu [...]|[[Giuseppe Cava]], ''[[:s:Cava in to remoin 1930/E FIGGE D'ARBISSÊUA|E figge d'Arbisseua]]'' inte ''[[:s:Cava in to remoin 1930|In to remoin]]'', 1930}}
=== Dialettu ===
A D'Ätu u se parla 'na varietè d'a [[Lengoa ligure|lengua ligüre]] ch'a l'è cunsciderä int'u cuscì ditu grüppu d'u [[Lìgure centrâle|ligüre d'u centru]]. De ciü, u l'è ciütóstu diferente da-u parlä de D'Ätu quellu d'[[Èllia]], paize ciü luntàn da-a [[Rivêa de Ponénte|Rivea]] e da-e sö influense lenguistiche.

== Manifestaçiuìn ==
* Festivàl internaçionäle d'a [[maiòlica]]: festivàl dedicóu a-a [[çeramica d'Arbissöa]] e a [[Çeramica de Sann-a|quella de Sann-a]], u se tegne insce-i quattru cumüni d'u çircundäju da l'antiga tradiçiùn inte l'arte figulinn-a. U festivàl u se cunpunn-e de mustre d'arte, cunvegni e ezibiçiuìn arte da-u vivu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivaldellamaiolica.it/|tìtolo=Festival della Maiolica|léngoa=IT|vìxita=2025-06-16}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fêe ==
* Fèsta de Nostra Scignùa Stella Maris: a ricurensa p'â patrunn-a d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], a l'è festezä tütti i anni a-a tèrsa duménega de mazzu. Pe sta ricurensa a se tegne 'na fêa int'u paize e, a-a seĵa, u se porta in pruçesciùn a cascia d'a Madonna, d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], finn-a insc'â pasegiäta, dund'a dà a benediçiùn d'u mä&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/eventi/la-fiera-di-n-s-stella-maris/|tìtolo=La fiera di N.S. Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/albisola-capo-onora-la-patrona-stella-maris/|tìtolo=Albisola Capo onora la patrona Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.
* U dì d'u Segnù: int'a ricurensa d'u dì d'u Segnù, ciü che e funçiuìn religiuze e a pruçesciùn, p'e vie d'u burgu D'Ätu sun dizegnè tütti i anni i tapêti de sciùe tipichi de sta fèsta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/corpus-domini-infiorata-ad-albisola-superiore/|tìtolo=Corpus Domini, infiorata ad Albisola Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Niculó: a l'è a ricurensa d'u santu patrùn de D'Ätu, ch'a se tegne tütti i anni a-i 6 de dixenbre. Ciü che a funçiùn religiuza, e celebraçiuìn pe [[San Nichioso|San Niculó]] cunprendan ascì 'na fêa, cun di banchetti spanteghè pe-i caruggi d'u burgu D'Ätu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/eventi/fiera-patronale-di-san-nicolo/|tìtolo=Fiera patronale di San Nicolò|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/12/04/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/san-nicolo-accende-il-natale-di-albisola-superiore.html|tìtolo=San Nicolò accende il Natale di Albisola Superiore|dæta=4 dixenbre 2019|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.

== Sport ==
[[Immaggine:Golf Club Albisola 1.jpg|miniatura|Vista d'u Golf Club Albisola]]
A D'Ätu se trövan ciü strutüe pe praticä diferenti ativitè spurtive:
* Canpu spurtivu de Luxéi: canpu da balùn a [[Luxéi]], dövióu da-i zueni de l'[[Albissole 1909]], a sucêtè de balùn d'e Arbissöe, che pe cuntra a zöga cu'a primma squaddra int'u staddiu Faraggiana, a-[[A Moenn-a d'Arbisseua|a Muènn-a]]. D'ancö, l'inpiantu de Luxéi u l'è vegnüu ascì u canpu de cà d'i [[Pirates Savona]], a squaddra de [[football americàn]] e [[flag football]] de [[Sann-a]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.asdalbissole1909.it/strutture/|tìtolo=Strutture|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Canpu &quot;Pomina&quot;: a Luxéi, de pocu ciü a levante d'u canpu spurtivu, u l'è 'n canpu a 7 d'èrba scintetica, dövióu da-e squaddre de figiö de l'Albissole 1909&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* Canpu &quot;Nifossé&quot;: int'a regiùn de Nifusè, a levante d'u burgu D'Ätu, u l'è 'n canpu in scinteticu a 6, dövióu da l'Albissole 1909 pe fäghe zügä a sö scöa de balùn&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* PalaBesio: palasettu d'u sport ch'u se tröva int'a regiùn d'a Massa, u l'è u canpu de cà de l'[[Albisola Pallavolo]], a squaddra de [[volley]] d'Arbissöa che, cu'a primma squaddra d'e donne, a zögä int'a [[Serie B2 (volley)|Serie B2]], mentre quella d'i ommi a l'è int'a [[Serie C (volley)|Serie C]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.albisolapallavolo.it/|tìtolo=Albisola Pallavolo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Canpu spurtivu &quot;Gianfranco Fazzina&quot;: douvèrtu d'u [[1982]], u l'è 'n canpu d'atletica ch'u gh'ha 'na pista a sêi cursie da 250 metri, due pustaçiuìn p'ou [[Sâto in lóngo|sätu pe lungu]] e [[Sâto tréggio|triplu]], ünn-a p'ou [[Sâto in âto|sätu in ätu]] e ünn-a p'ou [[Sâtu con l'àsta|sätu cun l'asta]], ciü che due p'ou [[Slànso do péizo|tìu d'u peizu]], due pe [[Slànso do giavelòtto|quellu d'u giavelottu]] e 'na gaggia p'ou [[Slànso do martéllo|tìu d'u martellu]] e [[Slànso do dìsco|d'u discu]]. L'inpiantu u l'è gestìu da l'[[Atletica Alba Docilia]], sucêtè spurtiva fundä d'u [[1946]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/213-campo-sportivo-g-fazzina|tìtolo=Campo Sportivo &quot;G. Fazzina&quot;|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Golf Club Albisola: canpu d'a [[golf]] int'a regiùn d'u Carpineu, missu de là d'u [[Sensöggia]], a-i pé d'a culinn-a d'i Èrchi. U l'è 'n canpu a növe bandeinn-e, cun di ''green'' da ciü o menu çinqueçentu metri quaddri l'ün, cu'a strutüa ch'a cunprende ancùn 'n canpu de pratica e 'na ''club house'' cun risturante&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/211-golf-club-albisola|tìtolo=Golf Club Albisola|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Piscinn-a cumünäle: a l'è 'na piscinn-a a l'avèrtu ch'a se tröva a Luxéi, vixìn a-i canpi da balùn d'a burgä, dèta in gestiùn a-a [[Rari Nantes Savona]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/212-piscina|tìtolo=Piscina|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Tennis Club: u club de [[tennis]] d'Arbissöa, u gh'ha trei canpi da zögu de tèra, ciü che 'n canpettu da balùn a 5 in scinteticu e ün pe praticä u [[beach tennis]], u [[beach volley]] e u [[foot volley]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/214-campi-di-tennis|tìtolo=Campi da tennis|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.

== Aministraçiùn ==
=== Scìndichi de D'Ätu ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|14 otubre 1986|13 züĝn̂u 1990|Adelio Venturino|[[Partîo Socialìsta Italiàn|Partìu Sucialista Italiàn]]|[[Scindico|Scìndicu]]|}}
{{ComuniAmminPrec|13 züĝn̂u 1990|12 frevä 1993|Adelio Venturino|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U l'ha dètu e dimisciuìn da-a càrega&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|12 frevä 1993|24 arvì 1995|Giambattista Durante|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucraçia Cristiànn-a]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Giambattista Durante|lista civica de centru-mancinn-a|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Giambattista Durante|[[Partîo Popolâre Italiàn (1994)|Partìu Pupuläre Italiàn]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Lionello Parodi|lista civica de centru-mancinn-a|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|27 mazzu 2014|Franco Orsi|[[O Pòpolo da Libertæ|U Populu d'a Libertè]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Franco Orsi|La mia città&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 züĝn̂u 2024|Maurizio Garbarini|La nostra città&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 züĝn̂u 2024|''in càrega''|Maurizio Garbarini|La nostra città&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicaçiuìn ==
[[Immaggine:Albisola Superiore (SV) - stazione ferroviaria - fabbricato viaggiatori lato strada.jpg|miniatura|A staçiùn d'Arbissöa, a D'Ätu|250x250px]]
=== Stradde ===
D'Ätu u l'è ligóu cu'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], a punente, e cun [[Çelle]], a levante, pe mezu d'a [[Stràdda statâle 1 Vîa Aurelia|Stradda Statäle n° 1 Aurelia]], ch'a passa int'u sö teritoju vixìn a-u mä, traversandu a fraçiùn d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]]. Dapö, a D'Ätu se trövan due stradde pe l'entrutèra: sciü p'â valä d'u [[Sensöggia]] u ghe munta a [[Stradda pruvinsäle 2 D'Ätu-Èllia-San Giuàn d'a Steĵa|SP 2 D'Ätu-Èllia-San Giuàn d'a Steĵa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp2|tìtolo=SP 2 Albisola Superiore-Ellera-Stella S.Giovanni|léngoa=IT|vìxita=2025-06-13}}&lt;/ref&gt; mentre a valä d'u [[Rebascu (turente)|Rebascu]] a l'è traversä da-a [[stradda statäle 334 d'u Saŝĉellu]], ch'a riva finn-a in [[Acqui Terme|Acqui]].

De ciü, a ciann-a d'Arbissöa a l'è traversä da l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]], che chì a gh'ha 'n sö cazellu.

=== Feruvìa ===
{{Véddi ascì|Staçiùn d'Arbissöa|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaggiu}}
Int'u teritoju de D'Ätu, vixìn a-u cunfìn cu'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], a gh'è 'na [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn]] insc'ä [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimiggia]] ch'a l'è stèta douvèrta d'u [[1977]], a-u mumentu d'u stramüu a munte d'a liĝn̂a. Primma, defèti, a feruvìa a pasäva tostu insc'ou mä, cu'a [[Staçiùn d'u Cävu|staçiùn]] d'e Arbissöe ch'a l'ea a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]].

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli stati di S.M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=839UAAAAYAAJ|ànno=1833|editô=Forni Editore|çitæ=Bulogna|léngoa=IT|cid=Casalis, 1833}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garbarini|tìtolo=Cenni storici intorno al borgo di Albisola Marina|url=https://books.google.com/books?id=Y8dGIIgUU8sC|ànno=1886|editô=Luigi Sambolino|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Garbarini, 1886}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Parola|tìtolo=Albisola: natura, storia, arte, lavoro|url=https://books.google.com/books?id=StTgnQAACAAJ|ànno=1989|editô=|çitæ=|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianfranco Barcella|tìtolo=Le vie degli albisolesi illustri|url=https://books.google.com/books?id=ybUmKQEACAAJ|ànno=2011|editô=De Ferrari|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-64-05225-9}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|outô2=Francesco Murialdo|outô3=Giovanni Venturi|tìtolo=Toponimi delle albis(s)ole. (Comuni di Albisola Superiore e di Albissola Marina)|url=https://books.google.com/books?id=lx25tgEACAAJ|ànno=2012|editô=Società Savonese Storia Patria|çitæ=|léngoa=IT|volùmme=3|òpera=Progetto toponomastica storica|ISBN=88-85-86602-6}}

== Ätri prugètti == 
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/|tìtolo=Scitu d'u Cumün|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}}
* {{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufiçiäle|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:D'Ätu d'Arbissöa| ]]</text>
      <sha1>9sl7syvf71ygug2q1t18dvknvmzxloe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269892</id>
      <parentid>269891</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T18:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56776" sha1="8ch0ci0hcx2lmb1a5qxxet1nq11u2po" xml:space="preserve">{{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = D'Ätu d'Arbissöa
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;(IT) ''Albisola Superiore''&lt;/div&gt;
|Panorama = Cara vecchie Albisola.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Vista de D'Ätu&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maurizio Garbarini
|Partito = lista civica de centru-drita &quot;La nostra città&quot;
|Mandato = 2
|Data elezione = 27-5-2019
|Data rielezione = 10-6-2024
|Data istituzione = [[1861]]
|Abitanti = 9570
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2023&amp;i=D7B Dètu Istat] - Pupulaçiùn rexidente a-i 31 d'otubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = D'Ätu &lt;small&gt;(sede d'u cumüne)&lt;/small&gt;, Èllia, Luxéi, U Cävu (Vigo)
|Divisioni confinanti = [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], [[A Steja]], [[Còiri|Cairi]], [[Çelle]], [[Sann-a]], [[O Ponte|U Punte]]
|Zona sismica = 4
|Gradi giorno = 1490
|Nome abitanti = de D'Ätu&lt;br /&gt;(it) ''Albisolesi''
|Patrono = [[San Nichioso|San Niculó da Bäri]]
|Festivo = [[6 dexénbre|6 de dixenbre]]
|Mappa = Map of comune of Albisola Superiore (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusiçiùn d'u cumüne de D'Ätu d'Arbissöa int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''D'Ätu d'Arbissöa'''{{#tag:ref|Scritu ''D'Âto d'Arbisêua'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]]|group=n.}} (ditu sulu '''D'Ätu''' ascì, ''Albisola Superiore'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è 'n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|ligüre]] de 9.570 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; int'a [[pruvincia de Sann-a]].

== Geugrafia ==
[[Immaggine:Torrente Sansobbia Albisola 01.jpg|sinistra|miniatura|U [[Sensöggia]] fra D'Ätu, insc'â drita, e [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], insc'â mancinn-a]]
U teritoju d'u cumüne de D'Ätu u se spande fra a media e bassa valä d'u [[Sensöggia]], spartiu fra u valùn dund'a scure a sciumèa e quellu d'u sö afluente ciü inpurtante, u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], che se zvilüppan tütti duì in direçiùn nord-süd. Sti rien han furmóu a ciann-a custea dund'u gh'è u centru d'u cumüne, spartia cu'u cumüne d'A Muènn-a p'â purçiùn insc'â drita d'u Sensöggia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/18sansobbia/sansobbia.html|tìtolo=Sansobbia - Piani di bacino stralcio per l'assetto idrogeologico|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.

I cunfìn d'u cumüne, cumensandu da-a fuxe d'u Sensöggia, vèrsu [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]] sun marchè da-a sciumèa finn'â sö cunfluensa cu'u rian Grann-a e dunca, andandu aprövu a stu lì, muntan sciü a-u spartiègua fra u Sensöggia e u [[Letimbru|Lavagnöa]] in curispundensa d'u [[Munte Cüccu (Sann-a)|Munte Cüccu]] (440&amp;nbsp;m). De de lì i tèrmi cun [[Sann-a]] van avanti a setentriùn pe tütta a liĝn̂a d'u spartiègua e, da-u [[Munte San Zorzu (Apenìn Ligüre)|Munte San Zorzu]] (834&amp;nbsp;m), u tacca u cunfìn cun [[Còiri|Cäiru]] e, pe 'n cürtu toccu, cu'[[O Ponte|u Punte]]. U cunfìn u chinn-a dunca a traversä a valä d'u Sensöggia, che p'â purçiùn ciü äta a l'è int'u cumüne d'[[A Steja|A Steĵa]] e, muntóu insce l'ätra riva, u travèrsa ascì a valä d'u Rebascu, pe cumensä u cunfìn cun [[Çelle]] da dund'u s'incruxia cu'u Remenùn, afluente de mancinn-a d'u Rebascu. Insc'â fin, u cunfìn cun Çelle u chinn-a finn'a-u mä andandu aprövu a-u percursu d'u rian Carea.

=== Fraçiuìn ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
La Chiesa di San Nicolò e il Borgo d'Alto.jpg|U burgu D'Ätu
Panorama ELLERA - panoramio.jpg|Vista d'Èllia
San Matteo Apostolo.jpg|Luxéi cu'a gexa de San Maté
Coast view in Savona, Liguria, Italy, 2024 January.jpg|U Cävu da [[Sann-a]]
&lt;/gallery&gt;
Int'u statütu d'u cumüne sun ricunusciüe e due fraçiuìn storiche de D'Ätu e d'[[Ellia|Èllia]]; de ciü, int'u sö teritoju, se trövan ancùn i duì paixi de [[Luxéi]] e d'[[U Cävu]], asemme a benbèn de burghè e de cascìnn-e spanteghè p'â valä d'u Sensöggia&lt;ref name=&quot;statuto&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-albisola-superiore.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Comune di Albisola Superiore|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.
* [[D'Ätu d'Arbissöa (paize)|D'Ätu]]: centru, int'u pasóu, d'u teritoju d'e Arbissöe, u l'è a sede d'u cumüne, che da-u paize u l'ha pigióu u numme. U burgu vêgiu u se spande a-i pé d'u briccu d'u Castelä, de pocu ciü a munte d'a cunfluensa d'u Sensöggia cu'u Rebascu. A gexa de D'Ätu, dedicä a [[San Nichioso|San Niculó]], a l'è stèta pe di seculi l'ünnica parocchia d'e Arbissöe e, cu'a sö fundaçiùn d'u [[XI secolo|seculu XI]], a l'è ünn-a de ciü antighe d'a [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/percorsi-di-visita-e-beni-culturali/95-il-centro-storico-di-superiore|tìtolo=Percorsi di visita e beni culturali - Il centro storico di Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ellia|Èllia]] (''Éllia'' int'u sö parlä): paize int'a valä d'u [[Sensöggia]], ciü a munte de D'Ätu, u s'è furmóu a partì da-u [[X secolo|seculu X]] e, finn-a d'u [[1929]], u l'ha fètu cumüne pe cuntu sö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/il-borgo-di-ellera/storia-ed-architettura/93-il-borgo-medioevale-di-ellera|tìtolo=Il Borgo medioevale di Ellera|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;. Èllia u fa ascì parocchia, da-u [[XVII secolo|Seiçentu]] int'a gexa de San Bertumé e ancùn primma inte [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|quella de Santa Marìa Madalena]], ch'a gh'ha de fundaçiuìn d'u [[X secolo|seculu X]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* [[Luxéi]]: burgä de canpaĝn̂a, a se tröva insc'â via ch'a liga D'Ätu cun Èllia, int'a valä d'u [[Sensöggia]]. A fa parocchia cu'a gexa mudèrna de San Maté, mentre a sö capella vêgia, d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], a l'è dedicä a-a Madonna d'u Carmu.
* [[U Cävu d'Arbissöa|U Cävu]]: paize insc'ou mä, u sö centru u se zvilüppa pe 'n lungu caruggiu, ancö ditu Via Cunbu, dund'a se faccia a filla de chè ch'u furman. D'ancö U Cävu u fa parocchia, cu'a gexa intitulä a-a Stella Maris, fèta d'u [[XIX secolo|Növeçentu]] pe pigiä u postu d'a primma capella d'a fraçiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/percorsi-di-visita-e-beni-culturali/96-il-centro-storico-di-albisola-capo|tìtolo=Il Centro storico di Albisola Capo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.

=== Cunfìn ===
D'Ätu u cunfinn-a cun [[Sann-a]] e [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]] a punente, cu'[[A Steja|A Steĵa]], [[O Ponte|U Punte]] e [[Còiri|Cäiru]] a setentriùn e cun [[Çelle]] a levante; de ciü, a meridiùn u l'è facióu insc'ou [[Mâ Ligure|Mä Ligüre]]&lt;ref name=&quot;statuto&quot; /&gt;.

== Stoja ==
=== Etè antiga ===
[[Immaggine:Alba Docilia - Tabula Peutingeriana.jpg|sinistra|miniatura|''[[Alba Docilia]]'' insc'â ''[[Tabula Peutingeriana]]'']]
E primme gente cunusciüe a frequentä e tère d'Arbissöa sun stète i [[Liguri Antighi|Ligüri]] d'a tribü d'i ''[[Docilii]]'', che ghe stävan da benbèn primma d'a cunquista rumann-a.

Cu'i [[Popolo roman|rumen]] u gh'è stètu 'n sèrtu zvilüppu d'a ciann-a d'u [[Sensöggia]], e de stu fètu u gh'è l'inpurtante testimuniansa de ruvinn-e truvè da vixìn a-a [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn]], identifichè cun quelle d'u scitu marcóu insc'â ''[[Tabula Peutingeriana]]'' cumme a ''[[mansio]]'' de ''[[Alba Docilia]]''. Sta lì a l'ea insc'â via tra ''[[Genua]]'' ([[Zena]]) e ''[[Vada Sabatia]]'' ([[Vuè]]), che int'u teritoju de D'Ätu a pasäva de poco a l'entrutèra, pe vegnì turna insc'ou mä a-[[A Moenn-a d'Arbisseua|a Muènn-a]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', pp. 17-18}}&lt;/ref&gt;. De ciü, de ruvinn-e d'etè rumann-a se trövan ascì a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], int'u giardìn de [[Villa Balbi (U Cävu d'Arbissöa)|Villa Balbi]], in parte interesè da scävi d'u [[1975]] che l'han purtóu a 'n'identificaçiùn cumme cunplessu rüstegu o a serviçiu de 'n scälu maritimu, in funçiùn inte l'etè inperiäle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070532.pdf|tìtolo=Resti di età romana in Villa Balbi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}}&lt;/ref&gt;.

Cu'a cheita de l'[[Impêo Roman|inperu rumàn]] e u pasaggiu d'a Ligüria a-i [[Inpêio bizantìn|bizantìn]] e, dunca, a-i [[Régno longobàrdo|Lungubärdi]], e gente han pe cuntra abandunóu a ciann-a, mescianduse int'i sciti che garantivan 'na megiu difeiza.

=== Etè de Mezu ===
[[Immaggine:Assedio d'Albissola 1227 Annales Ianuenses.jpg|miniatura|L'asediu d'u [[1227]] a-u Castelä d'Arbissöa, da-i ''[[Annales Ianuenses]]''|sinistra]]
Pe ste raxuìn chì, insc'ou [[briccu d'u Castelä]] a l'è nasciüa [[Castelä d'Arbissöa|'na furtificaçiùn]], ch'a l'è stèta fitu afiancä da-a [[Gexa de San Niculó (D'Ätu d'Arbissöa)|gexa de San Niculó]] che, int'u sö canpanìn, a gh'ha 'na scrita ch'a marca l'annu [[1067]]&lt;ref name=&quot;Casalis163&quot;&gt;{{Çitta|Casalis, 1833|''Albisola Superiore'', p. 163}}&lt;/ref&gt;.

Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], Arbissöa a l'è stèta primma int'u [[Marchexóu de Sann-a]] e de doppu, d'u [[1122]], a l'è vegnüa 'n feudu d'u Guèrfu d'a famiggia d'i [[Marca aleramica|marcheixi aleramichi]], che d'u dixenbre de quellu annu u l'ha fètu attu de sutumisiùn a-u [[Guĝl̂ielmu (vescu de Sann-a)|vescu Guĝl̂ielmu de Sann-a]] e a-u marcheize de quella çitè, u [[Bunifaçiu d'u Vastu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', pp. 20-21}}&lt;/ref&gt;. D'u [[1137]] a vidua d'u marcheize, Tederata, cu'a sö figgia Ferraria a l'ha dunóu u [[castellu d'Arbissöa]] a-i savuneixi, che se ligan in moddu streitu a-u ''Comitatus Arbizole'' d'u rèstu sutt'a l'auturitè d'i [[Marchexóu d'u Boscu|marcheixi d'u Boscu]]. De mentre che i marcheixi vegnan in acordi cun [[Sann-a]], vegnindu çitadìn savuneixi d'u [[1186]], u marcheize [[Utùn Du Carettu|Utùn D'u Carettu]] u vende i sö diritti insc'ê Arbissöe a-i savuneixi d'u [[1192]], asemme a quelli insce [[Cuggiæn|Cügén]] e insc'[[E Vene|ê Vene]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', pp. 21-23}}&lt;/ref&gt;. Quande u l'è mortu a Ferraria, ürtima erede dirètta, u burgu u l'è stètu cedüu a-u [[Cumün de Sann-a]], levóu quärche purçiùn de tère ch'a l'è finìa a famigge d'u postu cumme i [[D'u Boscu (famiggia)|D'u Boscu]] e i [[Paretu (famiggia)|Paretu]] o a de ätre d'a [[Nobiltæ de Zêna|nubiltè de Zena]], cumme i [[Maroxéllo (famìggia)|Maruxelli]] e i [[Döia (famiggia)|Doja]]. Ste famigge, che a ogni moddu nu gh'ävan guèi de cuntrollu insc'ê Arbissöe&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', p. 27}}&lt;/ref&gt;, han vendüu e sö purçiuìn a-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] d'u [[1290]] e d'u [[1320]], pe-i Maruxelli, e d'u [[1317]], pe-i Doja&lt;ref name=&quot;Casalis163&quot; /&gt;.

D'u [[1203]], a-u pasaggiu de l'armä d'u [[Guifredotto Grassello]], [[Poistæ da Compagna Communis|pudestè de Zena]], mandä cuntra Sann-a, benbèn de cà d'Arbissöa finiscian deruchè mentre, d'u [[1209]], i eredi d'i [[Marchexòu de Punçùn|marcheixi de Punçùn]] vendan a sö tèrsa parte de castellu, villa e cüria d'Arbissöa a-i cunsui de Sann-a pe milleduxentu franchi&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', p. 23}}&lt;/ref&gt;. A-i 13 de marsu d'u [[1219]] Arbissöa a züa fedeltè ascì a-u [[Cumün de Sann-a]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', p. 24}}&lt;/ref&gt; ma, d'u [[1251]], asemme a-e çitè ciü inpurtanti d'u Punente, ascì Arbissöa a s'è reiza a-u cuntrollu d'a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]]. A ogni moddu u sö castelä u l'ea finìu int'e muen d'i zeneixi zà d'u [[1227]], quand'u l'è stètu cunquistóu doppu çinque dì d'asediu a-u Scimùn, castelàn d'[[A Steja]], da l'armä d'a Repübbrica mandä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]] cuntra a gran [[Sulevasiùn da Rive(r)a de Punente du 1227|sulevaçiùn de quelli anni]]&lt;ref name=&quot;Casalis163&quot; /&gt;. D'u [[1290]] i zeneixi han catóu ascì e ürtime quote de tère in Arbissöa e, d'u [[1343]], han missu asemme e cumünitè de [[Väze]], [[Çelle]] e Arbissöa inte 'n'[[Pudestarìa de Väze|ünnica pudestarìa]], cun sede a Väze. D'u [[1389]] sun stèti cuncèssi i növi statüti autonumi d'Arbissöa, restè in vigù finn-a d'u [[1798]].

=== Etè mudèrna ===
Int'i trei seculi de duminiu insc'ê Arbissöe, i zeneixi n'han tegnüu u cuntrollu rinfursandune u [[Castelä d'Arbissöa|Castelä]] e cumisciunandu u [[Furtìn d'Arbissöa|furtìn a mä]], a-a Muènn-a, asemme a 'na [[Türe d'u Cävu|türe custea]] furtificä, missa int'a regiùn d'u Cävu d'a Türe.

Int'a segunda meitè d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], de famigge de cuntu de Zena, cumme i [[Brìgnoe (famìggia)|Brignue]] e i [[D'a Ruvia (famiggia)|D'a Ruvia]], pe due votte pappi cu'u [[Pappa Giüliu II|Giüliu II]] e u [[Pappa Scistu IV|Scistu IV]], han catóu benbèn de tère in Arbissöa. D'u [[1615]] a cumünitè d'A Muènn-a, alantùa dìta u burgu da Bassu, a s'è destacä da-u burgu de D'Ätu, andandu ben aprövu a-i mêximi fèti storichi finn-a-i tenpi d'i françeixi.

=== Etè cuntenpuranea ===
A-a cheita d'a Repübbrica de Zena e a fundaçiùn d'a növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], caxunä da-i remesci purtè da-a [[Rivoluçion françeize|rivuluçiùn françeize]] e a [[Canpàgna d'Itàlia (1796-1797)|primma canpaĝn̂a d'Italia]] d'u [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u teritoju d'Arbissöa u l'è finìu a-i 2 de dixenbre d'u [[1797]] int'u növu Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögo a [[Sann-a]]. Cu'a rifuma d'u [[1798]] u l'è pasóu sutt'a-a Giürisdiçiùn de Cunbu, int'u VI cantùn, pe vegnì d'u [[1803]] u çentru ciü inpurtante d'u I cantùn de Sann-a, int'a Giürisdiçiùn de Cunbu. A-i 13 de züĝn̂u d'u [[1805]], asemme a-a Ligüria intrega, Arbissöa a l'è stèta anessa a-u [[Prìmmo Inpêio françéize|Primmu Inperu françeize]], cunpreiza int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]], dund'a gh'è restä finn-a d'u [[1814]]. De sti anni u paize d'[[Ellia|Èllia]] u l'è vegnüu cumüne pe sö cuntu, destacanduse da Arbissöa.

D'u [[1815]], p'ê decixuìn d'u [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Vienna]], u paize u l'è finìu int'u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], dund'u l'ha fètu parte d'a pruvincia de Sann-a, pe pasä dunca int'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] d'u [[1861]]. Da-u [[1859]] a-u [[1927]] u l'ea dunca cunpreizu int'u I mandamentu, quellu de Sann-a, d'u [[Çircundäju de Sann-a]], alantùa parte d'a [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Zena]] e cuscì, da-u [[1927]], u l'è intróu int'u teritoju d'a növa [[pruvincia de Sann-a]]. Cumme ürtimu cangiamentu aministrativu, d'u [[1929]], u l'è tacóu a-u cumüne d'Arbissöa quellu d'[[Ellia|Èllia]], suprèssu de quellu annu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-02-18;289!vig=|tìtolo=Regiu Decretu 18 frevä 1929, n. 289|léngoa=IT|vìxita=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;.

Doppu a fìn d'a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guêra Mundiäle]], a partì da-i [[Anni 1960|anni '60]] u cumüne u l'è stètu interesóu da 'n inpurtante zvilüppu ürbanisticu ch'u l'ha purtóu i duì paixi de D'Ätu e d'A Muènn-a a vegnì 'n ünnicu insemme de custruçiuìn, cu'a pupulaçiùn rexidente che int'u mentre a l'è muntä d'u duggiu.

D'u [[2006]], tra e ätre ucaxuìn, u gh'è stètu 'n tentativu de tacä asemme D'Ätu e A Muènn-a inte 'n ünnicu cumüne, ma a recügìa de firme pe dumandä u referendum a nu l'ea guèi scignificativa e dunca, a-i 26 d'otubre de quellu annu, u [[Conséggio regionâle da Ligùria|Cunseggiu regiunäle d'a Ligüria]] u nu l'ha vutóu a favù d'a pruposta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20151025141709/http://www.ilgiornale.it/news/regione-boccia-referendum-sulle-due-albisole.html|tìtolo=La Regione boccia il referendum sulle due Albisole|dæta=27 dixenbre 2006|léngoa=IT|vìxita=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;.

Da-u 1973 a-i 31 de dixenbre d'u [[2008]], D'Ätu u l'ha fètu parte d'a [[Cumünitè muntann-a d'u Zuvu]].

== Abitanti ==
=== Evuluçiùn demugrafica ===
{{Demografia/D'âto d'Arbisêua}}

=== Minuranse furèste ===
Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dixenbre d'u 2024 i rexidenti furèsti a D'Ätu sun 576&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2024&amp;i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüxi ===
I cugnummi ciü difüxi a D'Ätu sun: ''Giacchino'', ''Siri'', ''Pastorino'', ''Zunino'' e ''Rossi''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe cumün, D'Ätu d'Arbissöa|léngoa=IT|vìxita=2025-05-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Persunn-e lighè cun D'Ätu ===
[[Immaggine:Pope Julius II.jpg|miniatura|299x299px|[[Raffaello Sansio|Rafaèllu]], ''Ritrètu d'u Giulio II'', [[1511]], öju sciü toua, 108,7×81 cm, [[National Gallery]], [[Londra|Lundra]]]]
* [[Pappa Giüliu II|Giüliu II d'a Ruvia]] (Arbissöa, 1443 - [[Romma|Rumma]], 1513), pappa
* [[Giuan Batista Spotorno]] (D'Ätu, 1788 - [[Zena]], 1844), storicu
* [[Angelo Bevilacqua]] (D'Ätu, 1895 - Munte Camulera, 1944), partigiàn
* [[Tullio d'Albissola]] (D'Ätu, 1899 - [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a d'Arbissöa]], 1971), artista
* [[Umberto Ghersi]] (D'Ätu, 1913 - [[Sann-a]], 1993), ceramista, pitù e scultù
* [[Antonio Sabatelli]] (D'Ätu, 1922 - D'Ätu, 2001), pitù, ceramista e scultù
* [[Mario Rossello]] ([[Sann-a]], 1927 - [[Milan]], 2000), ceramista, pitù e scultù
* [[Mario Pastorino]] (D'Ätu, 1929 - [[A Prìa]], 2010), ceramista, pitù e scultù
* [[Giovanni Acciai]] (D'Ätu, 1946), müxicolugu e diretù de coru
* [[Alberto Cavanna]] (D'Ätu, 1961), scritù
* [[Ivano Calcagno]] (D'Ätu, 1963), cantautù

== Löghi de interèsse ==
=== Architetüe religiuze ===
'''Parocchia de D'Ätu'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
San nicolò albisola superiore.JPG|A gexa de San Niculó da Bäri
Albisola Superiore - Santa Maria Maggiore 0879.JPG|L'âtóiu de D'Ätu
Chiesa San Pietro Albissola.tif|A gexa de San Pé
F175549464.jpg|Capella de San Bastiàn
Santuario e Convento.jpg|Santuäju e cunventu d'a Päxe
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de San Niculó da Bäri: a l'è a gexa d'a parocchia de D'Ätu e a se tröva int'u paize, faciä insc'â Ciassa de San Niculó. A prezensa de 'n scitu säcru a-i pê d'u [[Castelä d'Arbissöa|Castelä]] a l'è testimuniä da-u [[1209]], ma 'na targa a fa mençiùn finn-a d'u [[1067]], cu'a gexa ch'a l'ha pigióu a sö strutüa d'ancö int'a recustruçiùn fèta tra u [[1590]] e u [[1623]], mentre u canpanìn u l'è d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]]. Sti travaggi gh'han dètu 'na cianta a baxilica, cun trè naväte spartie da pilastri e de capelette insce-i fianchi de l'artä e int'e mu̇àgge da-e parte. Int'a gexa se trövan de stattue d'u [[Antönio Màia Maragiàn|Maragiàn]] e d'u [[Françésco Màia Scciafìn|Sc-ciafìn]], cu'e pitüe a frescu che in cangiu sun d'u [[Paulu Giömu Brüscu|Brüscu]] e d'u [[Françésco Gandórfo|Gandurfi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/48011/|tìtolo=Chiesa di San Nicolò Vescovo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-11}}&lt;/ref&gt;.
* Âtóiu de Santa Marìa Magiù: u se tröva int'u burgu D'Ätu, insc'â mancinn-a d'a gexa de San Niculó. A sö cunfraternita a gh'ha 'n'urigine ch'a ne vegniea da primma d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]], mentre a custruçiùn de l'âtóiu a l'è stèta inandiä d'u [[1612]] e zlargä d'u [[1670]]. A sö strutüa a l'è a naväta sencia, cu'a faciäta ch'a l'ha pigióu u güstu de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]] da 'n interventu de quelli tenpi. Inte l'âtóiu se trövan de pitüe a frescu d'u [[Dumenegu Büscàggia|Büscàggia]] e d'i frè [[Tommaso Ivaldi|Tommaso]] e [[Pietro Ivaldi]], ciü che esighe cunservè de stattue d'u [[Antognu Brilla|Brilla]] e 'na cascia d'u [[Antönio Màia Maragiàn|Maragiàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825211_0700210432_dec.pdf|tìtolo=Oratorio di N.S. della Neve e di S. Nicolò - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-11}}&lt;/ref&gt;.
* Gexa de San Pé: custruçiùn de güstu neu-rumanicu, a se tröva vixìn a-a [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn]], int'u scitu d'a ''mansio'' de ''[[Alba Docilia]]'', dund'a l'è stèta fabricä a-u postu de ünn-a ciü antiga, ruvinä da-u [[Teramòttu de Diàn|tèremóttu d'u 1887]], insce prugèttu de l'[[Alfredo D'Andrade]]. A strutüa, da-a cianta a trè naväte, a l'è fèta d'arenaria e muìn e, davanti a l'inträ, a gh'ha 'n pórtegu rezüu da culonne pugiè insc'ê stattue de duì lėuìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.joyphotographers.com/celebrazioni/chiesa-san-pietro-albisola-superiore/|tìtolo=Chiesa di San Pietro, Albisola Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-05-14}}&lt;/ref&gt;.
* Capella de San Bastiàn: a l'è 'na capella ch'a se tröva a levante d'u paize, insc'â cruxea fra l'antigu camìn d'a via rumann-a e a cröza ch'a l'andäva d'in D'Ätu a-u Cävu. A capella, ch'a l'è stèta fabricä ciü o menu d'u [[1590]] in reaçiùn a 'n'epidemia de pèsta, a l'è 'na tipica custruçiùn de canpaĝn̂a da-a cianta a retangulu e canpanìn a veĵa, cruvìa da 'na votta a butte in çimma a l'aula e a cruxea insce l'artä, cu'e mu̇àgge d'u fundu che gh'han di rèsti de pitüe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13646898_S20_PT_0700110905.pdf|tìtolo=Oratorio SS.Rocco e Sebastiano - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.
* Santuäju d'a Madonna d'a Päxe: int'a valä d'u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], segundu a tradiçiùn u l'è stètu fundóu int'u scitu dunde 'n'apariçiùn d'a Madonna, a-i 18 d'otubre d'u [[1482]], a l'aviea missu päxe tra e cumünitè d'[[A Steja]] e d'Arbissöa, nemighe pe de questiuìn de cunfìn. U santuäju, fabricóu d'u [[1578]] a-u postu de 'na capella ciü antiga che ancö a ne fa da cripta e zlargóu ciü votte, u gh'ha 'na gexa cun cianta a trè naväte che, tra e ätre upere, a cunsèrva 'na toua d'u [[Zâne Batìsta Pàggi|Paggi]] e 'na stattua d'a ''Madonna cu'u Banbìn'' d'u [[Filippo Parodi|Parodi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1170/santuario-della-madonna-della-pace/|tìtolo=Santuario della Madonna della Pace|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.

'''Parocchia de Luxéi'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
San Matteo vista dall'esterno.JPG|A gexa de Luxéi, San Maté
Albisola Superiore (SV) - frazione Luceto - chiesa della Madonna del Carmine - facciata.jpg|Gexa d'a Madonna d'u Carmu
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de San Maté: a l'è a gexa d'a parocchia de [[Luxéi]] e a se tröva insc'ou stradùn che d'in D'Ätu u va pe [[Ellia|Èllia]]. Sta gexa a l'è 'na custruçiùn mudèrna, fabricä int'i [[Anni 1990|anni '90]], int'u stile brütalista. Int'i fundi d'a gexa se ghe tröva 'n grande prezeppiu ch'u l'è a recustruçiùn d'Arbissöa a l'inprinçippiu d'u [[XX secolo|Növeçentu]], ch'u s'estende pe çentutrenta metri quaddri e ch'u gh'ha ciü de çinqueçentu figüe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/novita/il-presepe-meccanico-di-luceto-una-tradizione-albisolese/|tìtolo=Il Presepe meccanico di Luceto, una tradizione albisolese|outô=Cumün d'Arbisssöa|dæta=11 dixenbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.
* Gexa d'a Madonna d'u Carmu: a se tröva sübbitu a levante d'u paize vêgiu de Luxéi, faciä insc'â ciassa ch'a n'ha pigióu u numme. A gexa d'a Madonna d'u Carmu a l'è stèta fabricä d'u [[XVII secolo|Seiçentu]] cu'a tipica cianta a retangulu, cruvìa da 'na votta a butte e cu'u teitu fètu de ciappe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110904|tìtolo=Chiesa parrocchiale di S. Matteo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.

'''Parocchia d'u Cävu'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albisola Superiore-chiesa stella maris-esterno.jpg|Gexa d'a Stella Maris, a-u Cävu
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de Nostra Scignùa Stella Maris: a l'è a gexa d'a parocchia d'[[U Cävu d'Arbissöa|U Cävu]], scituä sübbitu a munte d'u paize. Fèta pe pigiä u postu de l'antiga paruchiäle, i travaggi p'â sö custruçiùn sun cumensè d'u [[1906]], pe andä avanti ancùn doppu d'a sö cunsacraçiùn, d'u [[1915]], cu'a gexa ch'a l'ha patìu di danni int'i bunbardamenti de l'[[Segonda Guæra Mondiâ|ürtima guêra]]. A gexa, prugèttu de güstu neoclascicu d'u [[Giuseppe Massola]], a gh'ha 'na cianta centräle a cruxe grega cun due capelle pe parte, cruvìa da 'na cupula de duzze metri de diametru ch'a gh'ha in çimma 'na stattua induä d'a Madonna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/42380/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038866/ICCD13633564_00209119.pdf|tìtolo=Chiesa di N.S. Stella Maris - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.
* Capella de San Françescu: a l'è 'na capella de famiggia, parte d'u cunplèssu d'a villa d'i Balbi, missa a l'estremitè d'a sö äa de punente&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1259/villa-balbi/|tìtolo=Villa Balbi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;. A votta d'a capella a l'è decurä da pitüe d'u [[Lazzaro De Maestri|De Maestri]], tenzüe d'u [[1899]] insc'ou mudèllu de quelle d'u [[Giò Agustìn Rattu|Rattu]] che se trövan int'a primma capella d'a via p'ou [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Santuäju de Sann-a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109797.pdf|tìtolo=Cappella della Crocetta e Cappelle votive del Santuario di N.S. di Misericordia - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.

'''Parocchia d'Èllia'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albisola Superiore (SV) - frazione Ellera - chiesa di San Bartolomeo - facciata.jpg|A gexa d'Èllia, dedicä a San Bertumé
Ellera-chiesa di santa maria maddalena-facciata.jpg|A [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|gexa de Santa Marìa Madalena]]
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de San Bertumé: a l'è a gexa d'a parocchia d'[[Ellia|Èllia]], missa insc'ou stradùn sübbitu a l'inträ d'u paize. A sö custruçiùn, inandiä cun l'elevaçiùn d'u paize a parocchia d'u [[1628]], a l'è cumensä d'u [[1637]], pe finì d'u [[1642]]. A strutüa a gh'ha 'na cianta a aula, cun trè capelle pe parte recavè insce-i fianchi d'a gexa, e de drentu a l'è decurä da pitüe a frescu d'u [[Raffaello Resio|Resio]], d'u [[Antonio Novaro|Novaro]] e d'u [[Eso Peluzzi|Peluzzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/42381/|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.
* Vêgiu âtóiu de San Luensu: u l'è u vêgiu âtóiu d'u paize, d'ancö scunsacróu, custruìu a fiancu d'a gexa. U sö cunplessu, ch'u cunprende ancùn a canonica, u l'è stètu inaugüróu d'u [[1682]] e, int'u pasóu, u l'è vegnüu ascì a scöa matèrna d'u paize&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/il-borgo-di-ellera/storia-ed-architettura/413-le-chiese|tìtolo=Il borgo di Ellera. Le chiese|léngoa=IT|vìxita=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|Gexa de Santa Marìa Madalena]]: a se tröva ciü a valle d'u paize e, int'u detaggiu, u sö cunplessu u se cunpunn-e de due custruçiuìn diferenti. Defèti, u se ghe pö ancùn vedde e ruvinn-e d'a gexa ciü antiga, fundä a-a fìn d'u [[X secolo|seculu X]] e primmu scitu säcru d'Èllia asemme a-a gexa de San Sarvatù, scentä d'u tüttu. A custruçiùn ancùn in pé a l'è pe cuntra d'a fìn d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] e a l'è stèta fabricä tacandula a-a mu̇àggia drita d'a gexa vêgia; a gh'ha 'na cianta a retangulu e u teitu a capriè de leĝn̂u, cu'e mu̇àgge che de drentu sun spartìe da finte culonne cu'in çimma 'na curnixe ch'a ne fa tütt'u gìu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13646864_S20_PT_0700110898.pdf|tìtolo=Chiesa di S. M. Maddalena e ruderi chiesa precedente ad essa addossati|léngoa=IT|vìxita=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe civili ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Villa Gavotti.jpg|Villa Gavotti e u sö giardìn
Albisola Capo - Villa Balbi 0910.jpg|A villa d'i Balbi
Albisola Superiore-villa Gavotti-cantine cà piccola.jpg|E Cantinn-e
Albisola Capo - Stazione 0779.JPG|A vêgia staçiùn a-u Cävu
Ponte medievale 2018.jpg|L'antigu punte de D'Ätu
Alba docilia 1.jpg|Scitu archeulogicu de ''[[Alba Docilia]]''
&lt;/gallery&gt;
* Villa Gavotti: a villa d'i [[Gavotti (famiggia)|Gavotti]] a l'è 'na gran villa de canpaĝn̂a cumisciunä da-u [[Françesco Maia Da Rovie|Françescu Marìa D'a Ruvia]] d'u [[1744]], fèta a-u postu de 'na custruçiùn d'u [[XV secolo|Quattruçentu]], dita a Cà Grande, ch'a l'ea 'na villa a duì cen cun türe. Villa Gavotti, tantu de drentu cumme de föa, a gh'ha 'n güstu ''[[rococò]]'' e, ciü che d'u bloccu centräle a tréi livelli, a gh'ha due äe simetriche a 'n cian che ne sèran u giardìn, asemme a 'n'estensciùn a munte dund'a se tröva a sö capella privä&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.progettostoriadellarte.it/2020/12/04/villa-gavotti-ad-albisola-superiore/|tìtolo=Villa Gavotti ad Albisola Superiore|outô=Gabriele Cordi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa Balbi: a villa d'i [[Bàrbo (famìggia)|Balbi]] a se tröva a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]] e a l'ha pigióu e sö furme d'ancö d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]], insc'ê bäze de 'na custruçiùn ciü antiga, che foŝĉia a l'ea 'na villa cun türe o 'na cà furtificä. A sö strutüa a se cunpunn-e de 'n bloccu centräle ch'u gh'ha da-e parte due äe fabrichè ciü de reçente, cun quella vèrsu punente ch'a finiŝĉe int'a capella d'a villa, dedicä a [[San Françesco|San Françescu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1259/villa-balbi/|tìtolo=Villa Balbi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa La Lodola: dita Villa Bagnolo ascì, a se tröva int'a regiùn d'a Costa, de d'ätu a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], dund'a l'è stèta tiä sciü tra u [[1890]] e u [[1895]]. A custruçiùn, vinculä da-a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|suvrintendensa]], a l'è 'n prugèttu d'u [[Marco Aurelio Crotta]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700208489|tìtolo=Villa La Lodola, ora Bagnolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa Poggi: a se tröva int'a valä d'u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], insc'â riva de frunte a-u santuäju d'a Päxe. Villa de canpaĝn̂a de güstu baroccu, a l'è 'na custruçiùn d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]] sciü tréi cen, da-a cianta a retangulu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110901|tìtolo=Villa Poggi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa Sabatelli: zà cunusciüa cumme Villa Irene, a l'ea ünn-a de ville de canpaĝn̂a che gh'ean insc'â Via d'i Sciri, a vêgia stradda pe [[Çelle]]. Sta villa a ne duviea vegnì da-u [[XVII secolo|Seiçentu]], cun benbén d'interventi int'i seculi de doppu, pe pasä d'u [[XX secolo|Növeçentu]] in prupietè a-u çeramista e pitù [[Antonio Sabatelli]], ch'u gh'ha dètu u numme. U bloccu centräle, da tipica villa ligüre, u l'è 'n cübbu a tréi cen ch'u ne vegniea dritu da-a fundaçiùn d'a villa, mentre a streita e lunga mànega a punente, furmä da custruçiuìn de manimàn ciü basse, a l'è 'n'estensciùn ciü mudèrna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210508.pdf|tìtolo=Villa Sabatelli già Irene con terreni e pertinenze - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Cà de Via Piave 1: a custruçiùn a l'è 'na cà missa a l'inprinçippiu d'u caruggiu ancö cunusciüu cumme Via Piave, streita fra stu lì e u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], ch'u gh'è scure a levante. Cumme p'ou rèstu d'a burgä, a fundaçiùn de sta cà a ne duviea vegnì da-u [[XV secolo|Quattruçentu]]. E sö faciäte gh'han de decuraçiùn a stüccu in rilievu e, insce-i tréi cen, se ghe trövan pe simetria di barcuìn tenzüi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209120.pdf|tìtolo=Edificio Via Piave 1 - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* E Cantinn-e: cunplèssu de cà cun türe sübbitu a levante de D'Ätu, insc'â via vêgia pe [[Çelle]], u l'ea in antigu u cö de 'n fundu d'i [[Bassu (famiggia)|Bassu]], ch'u l'è ciü avanti pasóu a-i [[D'a Ruvia (famiggia)|D'a Ruvia]], che l'han dövióu int'u scistema de tère a serviçiu d'a sö villa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://albisola.jimdofree.com/le-cantine/|tìtolo=Le cantine|outô=Dede Restagno|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110893.pdf|tìtolo=Casa con Torre detta &quot;Le Cantine&quot; - Decreto di vincolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Teätru &quot;Don Leone&quot;: a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], facióu insc'ou caruggiu de Via Cunbu, u l'è stètu tióu sciü tra u [[1834]] e u [[1837]] cumme primma gexa d'u paize, scicumme che a-u muntä d'a pupulaçiùn nu l'ea ciü abasta a capella de Villa Balbi. Int'a gexa, dedicä a-a Nostra Scignua d'u Mä, se gh'è ditu messa finn'â custruçiùn d'a paruchiäle d'ancö, fètu ch'u n'ha purtóu a-a scunsacraçiùn. A gexa, doppu ch'a l'è stèta döviä cumme magazìn e cine, a l'ea stèta turna abandunä, pe vegnì dunca 'n teätru, dedicóu a-u primmu pàrecu d'u Cävu, da-u [[1990]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110903.pdf|tìtolo=Teatro Don Leone - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Furnäxe Barì: a l'è 'na vêgia furnäxe d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], fundä d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], cu'u cunplèssu che, int'e sö furme d'ancö, u se cunpunn-e de 'na rexidensa e d'i lucäli döviè p'â furnäxe e i magazìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110902|tìtolo=Fornace Barile|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;. 
* Staçiùn d'u Cävu: u fabricätu viagiatuì d'a staçiùn vêgia d'Arbissöa, serä d'u [[1977]] cu'u stramüu a munte d'a liĝn̂a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Zena-Vintimiggia]], u l'è 'na custruçiùn fèta in gìu a-u [[1861]], tipica d'e staçiuìn de media grandessa. U gh'ha duì cen, cun quellu de sutta ch'u l'ea dövióu pe-i serviççi a-i viagiatuì e p'â gestiùn d'u tràfegu mentre inte quellu de d'ätu u gh'ea d'e stansie pe-i dipendenti d'e fêruvie&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110906.pdf|tìtolo=Ex Stazione Ferroviaria - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;. 
* Punte insc'ou Rebascu: u l'è 'n punte de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] ch'u travèrsa u [[Rebascu (turente)|Rebascu]] int'u burgu de D'Ätu, fabricóu d'u [[XIII secolo|Duxentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110897|tìtolo=Ponte medioevale sul Rio Basco|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;. A sö custruçiùn a l'è stèta cumandä da-u pudestè Guglielmo Trucco d'u [[1215]] pe permette a-e gente de rivä paigiu in gexa quand'u gh'ea l'ègua äta, cu'i travaggi che sun stèti inandiè da-u Guglielmo Fodrato, prupietäju de sti sciti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/percorsi-di-visita-e-beni-culturali/95-il-centro-storico-di-superiore|tìtolo=Il centro storico di Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* ''Alba Docilia'': scitu archeulogicu de l'antiga ''mansio'' rumann-a insc'â ''[[Via Aurelia]]'', u se tröva vixìn a-a [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn d'ancö]], dund'u l'è stètu scruvìu a-a fin de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]]. U cunplèssu, che a-i tenpi de l'inperu u l'ea 'na gran villa de ciü de 9.000&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, u gh'ha a strutüa d'a tipica villa rüstega, spartìa int'e tre purçiuìn d'a ''pars urbana'', rexidensa d'u bacàn, d'a ''pars rustica'' o ''fructuaria'', dedicä a-e ativitè de l'agricultüa, e e terme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/villa-romana|tìtolo=Area archeologica di Alba Docilia|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Ruvinn-e rumann-e d'u Cävu: int'u pärcu de Villa Balbi a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], doppu d'e primme segnalaçiuìn de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]], inte 'n scävu d'u [[1975]] u s'è scruvìu i rèsti de mu̇àgge rumann-e da l'üzu nu guèi cèu. Ste lì, ch'u se n'è truvóu pe armenu quattru stansie diferenti, siean da ligä a 'n insediamentu rüstegu facióu insc'ou mä, abandunóu za a-a fin de l'etè rumànn-a&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070532.pdf|tìtolo=Resti di età romana in Villa Balbi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe militäri ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albisola Superiore-castellaro-lato nordovest.jpg|U Castelä de D'Ätu
Torre Calcinara.jpg|A Türe Calcinara
&lt;/gallery&gt;
* Castelä de D'Ätu: missu insc'ou briccu d'u Castelä, in çimma a-u burgu D'Ätu, u l'è 'n castellu de l'äta [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], mençiunóu finn-a d'u [[1121]] cumme ''Castrum Albizole'' e de prubàbbile fètu int'u scitu de furtificaçiuìn ciü antighe, foŝĉia döviè da-i tenpi d'i [[Liguri Antighi|Ligüri Antighi]] e dapö ascì da-i rumen. Pigióu da-i zeneixi doppu 'n asediu d'u [[1227]], u l'è stètu zlargóu da sti lì d'u [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Setteçentu]], p'ese insc'â fin abandunóu d'u [[1805]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il &quot;Castellaro&quot; di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvenbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;.
* Türe Calcinara: missa a l'estremitè de punente d'u burgu D'Ätu, a l'è 'na ture d'u [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Çinqueçentu]] ch'a se zvilüppa sciü trei cen. Renbóu a-a türe u gh'è ascì 'na villa, fèta d'u [[XVII secolo|Seiçentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700208886|tìtolo=Torre Calcinara|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Müséi ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Museo della Ceramica &quot;Manlio Trucco&quot;.jpg|U müséu d'a çeramica &quot;Manlio Trucco&quot;
Giardino Museo Pacetti 3.jpg|U müséu giardìn Pacetti
&lt;/gallery&gt;
* Müséu d'a çeramica &quot;Manlio Trucco&quot;: u müséu u gh'ha a sö sede int'a cà-bu̇téga a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]] ch'a l'ea d'u çeramista [[Manlio Trucco]], da le dunä a-u cumüne asemme a-a culeçiùn ancö in mustra. Sta lì a cunprende tantu de çeramiche mudèrne, cumme di travaggi d'u Trucco mêximu, ma ascì 'na gran çèrnia de [[çeramica d'Arbissöa|çeramiche d'Arbissöa]] da-u [[XV secolo|Quattruçentu]] finn-a l'[[XIX secolo|Öttuçentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/il-museo-della-ceramica-manlio-trucco|tìtolo=Il Museo della Ceramica Manlio Trucco|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/museo-della-ceramica-manlio-trucco|tìtolo=Museo della ceramica Manlio Trucco|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.
* Müséu giardìn Pacetti: müséu a l'äja avèrta, u l'è furmóu da 'na culeçiùn de çeramiche artistiche in mustra int'u giardìn da fiancu d'a fàbbrica d'i frè Pacetti, pasä d'u [[1974]] a-a ditta Studio Ernan. Int'e culeçiuìn d'u müséu, fundóu d'u [[1956]], se trövan di travaggi d'artisti mudèrni benbén cunusciüi, cumme u [[Lucio Fontana]], u [[Giuseppe Capogrossi]] e l'[[Emanuele Luzzati]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.langololigure.it/musei_e_collezioni_d_arte_liguri_dettagli.asp?id_musei=160&amp;Articolo=Museo%20Albisola%20Superiore%20Museo%20Giardino%20Ernan|tìtolo=Albisola Superiore - Museo Giardino Ernan|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Natüa ===
* Area prutètta pruvinciäle d'a Rocca d'u Farcùn: a se tröva a l'estremitè vèrsu setentriùn d'u teritoju d'u cumüne, esteiza pe 163,00&amp;nbsp;ha insc'ê rive sübbitu sutta a-u spartiègua, faciè a meridiùn. St'area prutètta, cunpreiza d'u tüttu int'u teritoju de D'Ätu, a l'è caraterizä da 'n teren ch'u cangia d'u bèlu, cun èrte strutüe de [[Dolòmia|dulomie]] da vixìn a rive ciü cianelle, cun benbén de vivaĝn̂e, de zmögge e de rien&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rocca-falcone|tìtolo=Area protetta Provinciale Rocca del Falcone|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.
* Area prutètta pruvinciäle d'u Sensöggia: area prutètta ch'a va aprövu a-u percursu d'u [[Sensöggia]], a gh'ha 'n'estensciùn pe 10,00&amp;nbsp;ha de gèa d'a sciumèa, spantegä fra u cumüne de D'Ätu e quellu d'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]]. St'area prutètta, ch'a cunprende a purçiùn mediu-bassa d'a sciumèa finn'â sö fuxe, a l'è 'n scitu d'interèsse scicumme che u sö ürtimu toccu u l'è dövióu da-i ouxelli d'ègua de passu pe pôsäse int'e sö migraçiuìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/torrente-sansobbia|tìtolo=Area protetta Provinciale Torrente Sansobbia|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.
* Area prutètta pruvinciäle Area Balbi: int'a burgä d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], a l'è 'n'area prutètta ch'a s'estende insce-i teren deré d'a villa d'i Balbi, scituä pe intregu int'u cumüne de D'Ätu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/area-balbi|tìtolo=Area protetta Provinciale Area Balbi|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.
* SIC fundu d'u mä Väze - Arbissöa: [[Scîto d'interèsse comunitâio|scitu d'interèsse cumünitäju]] (SIC) da-u [[1995]] e, da l'otubre d'u [[2016]], diciaróu ascì [[zona speciäle de cunservaçiùn]] (ZSC), st'area prutètta a cröve 91&amp;nbsp;ha de fundu d'u mä a-u lärgu d'i cumüni de D'Ätu, [[Çelle]] e [[Väze]], dunde se trövan i rèsti de 'n próu de ''[[Posidonia oceanica]]'' ciütóstu ruvinóu, cu'a prezensa ascì de pruéi de ''[[Cymodocea nodosa]]''. Fra e bestie d'ègua, chì u gh'è stètu truvóu a ''[[Pinna nobilis]]'' e tante specie de peŝĉi, cumme di [[Symphodus|turdi]] de diferenti qualitè&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic07/index.htm#|tìtolo=Fondali di Varazze – Albisola|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1322470|tìtolo=Fondali Varazze - Albisola|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
{{Véddi ascì|Çeramica d'Arbissöa|càngio variànte=U mêximu argumentu in detaggiu}}
[[Immaggine:Albisola, manifattura grosso, piatto, 1650-1700.JPG|miniatura|Tundu d'a [[Grossu (manifatüa)|manifatüa Grossu]] d'Arbissöa, segunda meitè d'u [[XVII secolo|Seiçentu]]]]
A-a giurnä d'ancö, l'ativitè ecunomica ciü inpurtante p'ou cumüne de D'Ätu a l'è vegnüa u türizmu, tióu int'a çitadinn-a da-u mä e da l'arte.

Int'a stoja, pe cuntra, a gh'äva benbén d'inpurtansa l'[[Agricoltûa|agricultüa]] e, survatüttu, a pruduçiùn d'a [[çeramica]], cu'e Arbissöe che sun stète pe de lungu [[Çeramica d'Arbissöa|u ciü inpurtante distreitu]] de stu genere int'a [[Liguria|Ligüria]] intrega. Int'u detaggiu, p'â primma meitè de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]] u l'è scritu de cumm'u se faxesse d'u [[vin]] de qualitè e 'na çèrta quantitè d'[[Êuio d'oîva|öiu]], e de cumme, a despetu de 'na quärche crixi de quelli tenpi, a gh'ea ancùn dixinöve fàbbriche da pu̇gnàtte. Sti stabilimenti gh'ävan 'na gran inpurtansa p'ou cunpresoju, tantu che alantùa u ghe travagiäva 'na migiä de persunn-e insce 'na pupulaçiùn ch'a fäva 2.560 abitanti&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1833|''Albisola Superiore'', pp. 166-167}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
{{Çitaçión|«Arbissêua, taera nêua,&lt;br /&gt;«figge belle no s'attrêua...».&lt;br /&gt;Che boxarda de canson&lt;br /&gt;inventà da ûn mascarson,&lt;br /&gt;che de çerto l'é restôu&lt;br /&gt;da quarcûnn-a cöggionôu [...]|[[Giuseppe Cava]], ''[[:s:Cava in to remoin 1930/E FIGGE D'ARBISSÊUA|E figge d'Arbisseua]]'' inte ''[[:s:Cava in to remoin 1930|In to remoin]]'', 1930}}
=== Dialettu ===
A D'Ätu u se parla 'na varietè d'a [[Lengoa ligure|lengua ligüre]] ch'a l'è cunsciderä int'u cuscì ditu grüppu d'u [[Lìgure centrâle|ligüre d'u centru]]. De ciü, u l'è ciütóstu diferente da-u parlä de D'Ätu quellu d'[[Ellia|Èllia]], paize ciü luntàn da-a [[Rivêa de Ponénte|Rivea]] e da-e sö influense lenguistiche.

== Manifestaçiuìn ==
* Festivàl internaçionäle d'a [[maiòlica]]: festivàl dedicóu a-a [[çeramica d'Arbissöa]] e a [[Çeramica de Sann-a|quella de Sann-a]], u se tegne insce-i quattru cumüni d'u çircundäju da l'antiga tradiçiùn inte l'arte figulinn-a. U festivàl u se cunpunn-e de mustre d'arte, cunvegni e ezibiçiuìn arte da-u vivu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivaldellamaiolica.it/|tìtolo=Festival della Maiolica|léngoa=IT|vìxita=2025-06-16}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fêe ==
* Fèsta de Nostra Scignùa Stella Maris: a ricurensa p'â patrunn-a d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], a l'è festezä tütti i anni a-a tèrsa duménega de mazzu. Pe sta ricurensa a se tegne 'na fêa int'u paize e, a-a seĵa, u se porta in pruçesciùn a cascia d'a Madonna, d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], finn-a insc'â pasegiäta, dund'a dà a benediçiùn d'u mä&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/eventi/la-fiera-di-n-s-stella-maris/|tìtolo=La fiera di N.S. Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/albisola-capo-onora-la-patrona-stella-maris/|tìtolo=Albisola Capo onora la patrona Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.
* U dì d'u Segnù: int'a ricurensa d'u dì d'u Segnù, ciü che e funçiuìn religiuze e a pruçesciùn, p'e vie d'u burgu D'Ätu sun dizegnè tütti i anni i tapêti de sciùe tipichi de sta fèsta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/corpus-domini-infiorata-ad-albisola-superiore/|tìtolo=Corpus Domini, infiorata ad Albisola Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Niculó: a l'è a ricurensa d'u santu patrùn de D'Ätu, ch'a se tegne tütti i anni a-i 6 de dixenbre. Ciü che a funçiùn religiuza, e celebraçiuìn pe [[San Nichioso|San Niculó]] cunprendan ascì 'na fêa, cun di banchetti spanteghè pe-i caruggi d'u burgu D'Ätu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/eventi/fiera-patronale-di-san-nicolo/|tìtolo=Fiera patronale di San Nicolò|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/12/04/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/san-nicolo-accende-il-natale-di-albisola-superiore.html|tìtolo=San Nicolò accende il Natale di Albisola Superiore|dæta=4 dixenbre 2019|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.

== Sport ==
[[Immaggine:Golf Club Albisola 1.jpg|miniatura|Vista d'u Golf Club Albisola]]
A D'Ätu se trövan ciü strutüe pe praticä diferenti ativitè spurtive:
* Canpu spurtivu de Luxéi: canpu da balùn a [[Luxéi]], dövióu da-i zueni de l'[[Albissole 1909]], a sucêtè de balùn d'e Arbissöe, che pe cuntra a zöga cu'a primma squaddra int'u staddiu Faraggiana, a-[[A Moenn-a d'Arbisseua|a Muènn-a]]. D'ancö, l'inpiantu de Luxéi u l'è vegnüu ascì u canpu de cà d'i [[Pirates Savona]], a squaddra de [[football americàn]] e [[flag football]] de [[Sann-a]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.asdalbissole1909.it/strutture/|tìtolo=Strutture|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Canpu &quot;Pomina&quot;: a Luxéi, de pocu ciü a levante d'u canpu spurtivu, u l'è 'n canpu a 7 d'èrba scintetica, dövióu da-e squaddre de figiö de l'Albissole 1909&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* Canpu &quot;Nifossé&quot;: int'a regiùn de Nifusè, a levante d'u burgu D'Ätu, u l'è 'n canpu in scinteticu a 6, dövióu da l'Albissole 1909 pe fäghe zügä a sö scöa de balùn&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* PalaBesio: palasettu d'u sport ch'u se tröva int'a regiùn d'a Massa, u l'è u canpu de cà de l'[[Albisola Pallavolo]], a squaddra de [[volley]] d'Arbissöa che, cu'a primma squaddra d'e donne, a zögä int'a [[Serie B2 (volley)|Serie B2]], mentre quella d'i ommi a l'è int'a [[Serie C (volley)|Serie C]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.albisolapallavolo.it/|tìtolo=Albisola Pallavolo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Canpu spurtivu &quot;Gianfranco Fazzina&quot;: douvèrtu d'u [[1982]], u l'è 'n canpu d'atletica ch'u gh'ha 'na pista a sêi cursie da 250 metri, due pustaçiuìn p'ou [[Sâto in lóngo|sätu pe lungu]] e [[Sâto tréggio|triplu]], ünn-a p'ou [[Sâto in âto|sätu in ätu]] e ünn-a p'ou [[Sâtu con l'àsta|sätu cun l'asta]], ciü che due p'ou [[Slànso do péizo|tìu d'u peizu]], due pe [[Slànso do giavelòtto|quellu d'u giavelottu]] e 'na gaggia p'ou [[Slànso do martéllo|tìu d'u martellu]] e [[Slànso do dìsco|d'u discu]]. L'inpiantu u l'è gestìu da l'[[Atletica Alba Docilia]], sucêtè spurtiva fundä d'u [[1946]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/213-campo-sportivo-g-fazzina|tìtolo=Campo Sportivo &quot;G. Fazzina&quot;|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Golf Club Albisola: canpu d'a [[golf]] int'a regiùn d'u Carpineu, missu de là d'u [[Sensöggia]], a-i pé d'a culinn-a d'i Èrchi. U l'è 'n canpu a növe bandeinn-e, cun di ''green'' da ciü o menu çinqueçentu metri quaddri l'ün, cu'a strutüa ch'a cunprende ancùn 'n canpu de pratica e 'na ''club house'' cun risturante&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/211-golf-club-albisola|tìtolo=Golf Club Albisola|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Piscinn-a cumünäle: a l'è 'na piscinn-a a l'avèrtu ch'a se tröva a Luxéi, vixìn a-i canpi da balùn d'a burgä, dèta in gestiùn a-a [[Rari Nantes Savona]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/212-piscina|tìtolo=Piscina|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Tennis Club: u club de [[tennis]] d'Arbissöa, u gh'ha trei canpi da zögu de tèra, ciü che 'n canpettu da balùn a 5 in scinteticu e ün pe praticä u [[beach tennis]], u [[beach volley]] e u [[foot volley]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/214-campi-di-tennis|tìtolo=Campi da tennis|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.

== Aministraçiùn ==
=== Scìndichi de D'Ätu ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|14 otubre 1986|13 züĝn̂u 1990|Adelio Venturino|[[Partîo Socialìsta Italiàn|Partìu Sucialista Italiàn]]|[[Scindico|Scìndicu]]|}}
{{ComuniAmminPrec|13 züĝn̂u 1990|12 frevä 1993|Adelio Venturino|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U l'ha dètu e dimisciuìn da-a càrega&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|12 frevä 1993|24 arvì 1995|Giambattista Durante|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucraçia Cristiànn-a]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Giambattista Durante|lista civica de centru-mancinn-a|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Giambattista Durante|[[Partîo Popolâre Italiàn (1994)|Partìu Pupuläre Italiàn]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Lionello Parodi|lista civica de centru-mancinn-a|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|27 mazzu 2014|Franco Orsi|[[O Pòpolo da Libertæ|U Populu d'a Libertè]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Franco Orsi|La mia città&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 züĝn̂u 2024|Maurizio Garbarini|La nostra città&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 züĝn̂u 2024|''in càrega''|Maurizio Garbarini|La nostra città&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicaçiuìn ==
[[Immaggine:Albisola Superiore (SV) - stazione ferroviaria - fabbricato viaggiatori lato strada.jpg|miniatura|A staçiùn d'Arbissöa, a D'Ätu|250x250px]]
=== Stradde ===
D'Ätu u l'è ligóu cu'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], a punente, e cun [[Çelle]], a levante, pe mezu d'a [[Stràdda statâle 1 Vîa Aurelia|Stradda Statäle n° 1 Aurelia]], ch'a passa int'u sö teritoju vixìn a-u mä, traversandu a fraçiùn d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]]. Dapö, a D'Ätu se trövan due stradde pe l'entrutèra: sciü p'â valä d'u [[Sensöggia]] u ghe munta a [[Stradda pruvinsäle 2 D'Ätu-Èllia-San Giuàn d'a Steĵa|SP 2 D'Ätu-Èllia-San Giuàn d'a Steĵa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp2|tìtolo=SP 2 Albisola Superiore-Ellera-Stella S.Giovanni|léngoa=IT|vìxita=2025-06-13}}&lt;/ref&gt; mentre a valä d'u [[Rebascu (turente)|Rebascu]] a l'è traversä da-a [[stradda statäle 334 d'u Saŝĉellu]], ch'a riva finn-a in [[Acqui Terme|Acqui]].

De ciü, a ciann-a d'Arbissöa a l'è traversä da l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]], che chì a gh'ha 'n sö cazellu.

=== Feruvìa ===
{{Véddi ascì|Staçiùn d'Arbissöa|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaggiu}}
Int'u teritoju de D'Ätu, vixìn a-u cunfìn cu'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], a gh'è 'na [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn]] insc'ä [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimiggia]] ch'a l'è stèta douvèrta d'u [[1977]], a-u mumentu d'u stramüu a munte d'a liĝn̂a. Primma, defèti, a feruvìa a pasäva tostu insc'ou mä, cu'a [[Staçiùn d'u Cävu|staçiùn]] d'e Arbissöe ch'a l'ea a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]].

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli stati di S.M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=839UAAAAYAAJ|ànno=1833|editô=Forni Editore|çitæ=Bulogna|léngoa=IT|cid=Casalis, 1833}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garbarini|tìtolo=Cenni storici intorno al borgo di Albisola Marina|url=https://books.google.com/books?id=Y8dGIIgUU8sC|ànno=1886|editô=Luigi Sambolino|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Garbarini, 1886}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Parola|tìtolo=Albisola: natura, storia, arte, lavoro|url=https://books.google.com/books?id=StTgnQAACAAJ|ànno=1989|editô=|çitæ=|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianfranco Barcella|tìtolo=Le vie degli albisolesi illustri|url=https://books.google.com/books?id=ybUmKQEACAAJ|ànno=2011|editô=De Ferrari|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-64-05225-9}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|outô2=Francesco Murialdo|outô3=Giovanni Venturi|tìtolo=Toponimi delle albis(s)ole. (Comuni di Albisola Superiore e di Albissola Marina)|url=https://books.google.com/books?id=lx25tgEACAAJ|ànno=2012|editô=Società Savonese Storia Patria|çitæ=|léngoa=IT|volùmme=3|òpera=Progetto toponomastica storica|ISBN=88-85-86602-6}}

== Ätri prugètti == 
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/|tìtolo=Scitu d'u Cumün|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}}
* {{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufiçiäle|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:D'Ätu d'Arbissöa| ]]</text>
      <sha1>8ch0ci0hcx2lmb1a5qxxet1nq11u2po</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269894</id>
      <parentid>269892</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T18:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>/* Architetüe religiuze */ + img</comment>
      <origin>269894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56893" sha1="ahl45jzpcx95q0o5teygk3do6ul3ntf" xml:space="preserve">{{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = D'Ätu d'Arbissöa
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;(IT) ''Albisola Superiore''&lt;/div&gt;
|Panorama = Cara vecchie Albisola.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Vista de D'Ätu&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maurizio Garbarini
|Partito = lista civica de centru-drita &quot;La nostra città&quot;
|Mandato = 2
|Data elezione = 27-5-2019
|Data rielezione = 10-6-2024
|Data istituzione = [[1861]]
|Abitanti = 9570
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2023&amp;i=D7B Dètu Istat] - Pupulaçiùn rexidente a-i 31 d'otubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = D'Ätu &lt;small&gt;(sede d'u cumüne)&lt;/small&gt;, Èllia, Luxéi, U Cävu (Vigo)
|Divisioni confinanti = [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], [[A Steja]], [[Còiri|Cairi]], [[Çelle]], [[Sann-a]], [[O Ponte|U Punte]]
|Zona sismica = 4
|Gradi giorno = 1490
|Nome abitanti = de D'Ätu&lt;br /&gt;(it) ''Albisolesi''
|Patrono = [[San Nichioso|San Niculó da Bäri]]
|Festivo = [[6 dexénbre|6 de dixenbre]]
|Mappa = Map of comune of Albisola Superiore (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusiçiùn d'u cumüne de D'Ätu d'Arbissöa int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''D'Ätu d'Arbissöa'''{{#tag:ref|Scritu ''D'Âto d'Arbisêua'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]]|group=n.}} (ditu sulu '''D'Ätu''' ascì, ''Albisola Superiore'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è 'n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|ligüre]] de 9.570 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; int'a [[pruvincia de Sann-a]].

== Geugrafia ==
[[Immaggine:Torrente Sansobbia Albisola 01.jpg|sinistra|miniatura|U [[Sensöggia]] fra D'Ätu, insc'â drita, e [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], insc'â mancinn-a]]
U teritoju d'u cumüne de D'Ätu u se spande fra a media e bassa valä d'u [[Sensöggia]], spartiu fra u valùn dund'a scure a sciumèa e quellu d'u sö afluente ciü inpurtante, u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], che se zvilüppan tütti duì in direçiùn nord-süd. Sti rien han furmóu a ciann-a custea dund'u gh'è u centru d'u cumüne, spartia cu'u cumüne d'A Muènn-a p'â purçiùn insc'â drita d'u Sensöggia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/18sansobbia/sansobbia.html|tìtolo=Sansobbia - Piani di bacino stralcio per l'assetto idrogeologico|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.

I cunfìn d'u cumüne, cumensandu da-a fuxe d'u Sensöggia, vèrsu [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]] sun marchè da-a sciumèa finn'â sö cunfluensa cu'u rian Grann-a e dunca, andandu aprövu a stu lì, muntan sciü a-u spartiègua fra u Sensöggia e u [[Letimbru|Lavagnöa]] in curispundensa d'u [[Munte Cüccu (Sann-a)|Munte Cüccu]] (440&amp;nbsp;m). De de lì i tèrmi cun [[Sann-a]] van avanti a setentriùn pe tütta a liĝn̂a d'u spartiègua e, da-u [[Munte San Zorzu (Apenìn Ligüre)|Munte San Zorzu]] (834&amp;nbsp;m), u tacca u cunfìn cun [[Còiri|Cäiru]] e, pe 'n cürtu toccu, cu'[[O Ponte|u Punte]]. U cunfìn u chinn-a dunca a traversä a valä d'u Sensöggia, che p'â purçiùn ciü äta a l'è int'u cumüne d'[[A Steja|A Steĵa]] e, muntóu insce l'ätra riva, u travèrsa ascì a valä d'u Rebascu, pe cumensä u cunfìn cun [[Çelle]] da dund'u s'incruxia cu'u Remenùn, afluente de mancinn-a d'u Rebascu. Insc'â fin, u cunfìn cun Çelle u chinn-a finn'a-u mä andandu aprövu a-u percursu d'u rian Carea.

=== Fraçiuìn ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
La Chiesa di San Nicolò e il Borgo d'Alto.jpg|U burgu D'Ätu
Panorama ELLERA - panoramio.jpg|Vista d'Èllia
San Matteo Apostolo.jpg|Luxéi cu'a gexa de San Maté
Coast view in Savona, Liguria, Italy, 2024 January.jpg|U Cävu da [[Sann-a]]
&lt;/gallery&gt;
Int'u statütu d'u cumüne sun ricunusciüe e due fraçiuìn storiche de D'Ätu e d'[[Ellia|Èllia]]; de ciü, int'u sö teritoju, se trövan ancùn i duì paixi de [[Luxéi]] e d'[[U Cävu]], asemme a benbèn de burghè e de cascìnn-e spanteghè p'â valä d'u Sensöggia&lt;ref name=&quot;statuto&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-albisola-superiore.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Comune di Albisola Superiore|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.
* [[D'Ätu d'Arbissöa (paize)|D'Ätu]]: centru, int'u pasóu, d'u teritoju d'e Arbissöe, u l'è a sede d'u cumüne, che da-u paize u l'ha pigióu u numme. U burgu vêgiu u se spande a-i pé d'u briccu d'u Castelä, de pocu ciü a munte d'a cunfluensa d'u Sensöggia cu'u Rebascu. A gexa de D'Ätu, dedicä a [[San Nichioso|San Niculó]], a l'è stèta pe di seculi l'ünnica parocchia d'e Arbissöe e, cu'a sö fundaçiùn d'u [[XI secolo|seculu XI]], a l'è ünn-a de ciü antighe d'a [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/percorsi-di-visita-e-beni-culturali/95-il-centro-storico-di-superiore|tìtolo=Percorsi di visita e beni culturali - Il centro storico di Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ellia|Èllia]] (''Éllia'' int'u sö parlä): paize int'a valä d'u [[Sensöggia]], ciü a munte de D'Ätu, u s'è furmóu a partì da-u [[X secolo|seculu X]] e, finn-a d'u [[1929]], u l'ha fètu cumüne pe cuntu sö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/il-borgo-di-ellera/storia-ed-architettura/93-il-borgo-medioevale-di-ellera|tìtolo=Il Borgo medioevale di Ellera|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;. Èllia u fa ascì parocchia, da-u [[XVII secolo|Seiçentu]] int'a gexa de San Bertumé e ancùn primma inte [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|quella de Santa Marìa Madalena]], ch'a gh'ha de fundaçiuìn d'u [[X secolo|seculu X]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* [[Luxéi]]: burgä de canpaĝn̂a, a se tröva insc'â via ch'a liga D'Ätu cun Èllia, int'a valä d'u [[Sensöggia]]. A fa parocchia cu'a gexa mudèrna de San Maté, mentre a sö capella vêgia, d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], a l'è dedicä a-a Madonna d'u Carmu.
* [[U Cävu d'Arbissöa|U Cävu]]: paize insc'ou mä, u sö centru u se zvilüppa pe 'n lungu caruggiu, ancö ditu Via Cunbu, dund'a se faccia a filla de chè ch'u furman. D'ancö U Cävu u fa parocchia, cu'a gexa intitulä a-a Stella Maris, fèta d'u [[XIX secolo|Növeçentu]] pe pigiä u postu d'a primma capella d'a fraçiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/percorsi-di-visita-e-beni-culturali/96-il-centro-storico-di-albisola-capo|tìtolo=Il Centro storico di Albisola Capo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;.

=== Cunfìn ===
D'Ätu u cunfinn-a cun [[Sann-a]] e [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]] a punente, cu'[[A Steja|A Steĵa]], [[O Ponte|U Punte]] e [[Còiri|Cäiru]] a setentriùn e cun [[Çelle]] a levante; de ciü, a meridiùn u l'è facióu insc'ou [[Mâ Ligure|Mä Ligüre]]&lt;ref name=&quot;statuto&quot; /&gt;.

== Stoja ==
=== Etè antiga ===
[[Immaggine:Alba Docilia - Tabula Peutingeriana.jpg|sinistra|miniatura|''[[Alba Docilia]]'' insc'â ''[[Tabula Peutingeriana]]'']]
E primme gente cunusciüe a frequentä e tère d'Arbissöa sun stète i [[Liguri Antighi|Ligüri]] d'a tribü d'i ''[[Docilii]]'', che ghe stävan da benbèn primma d'a cunquista rumann-a.

Cu'i [[Popolo roman|rumen]] u gh'è stètu 'n sèrtu zvilüppu d'a ciann-a d'u [[Sensöggia]], e de stu fètu u gh'è l'inpurtante testimuniansa de ruvinn-e truvè da vixìn a-a [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn]], identifichè cun quelle d'u scitu marcóu insc'â ''[[Tabula Peutingeriana]]'' cumme a ''[[mansio]]'' de ''[[Alba Docilia]]''. Sta lì a l'ea insc'â via tra ''[[Genua]]'' ([[Zena]]) e ''[[Vada Sabatia]]'' ([[Vuè]]), che int'u teritoju de D'Ätu a pasäva de poco a l'entrutèra, pe vegnì turna insc'ou mä a-[[A Moenn-a d'Arbisseua|a Muènn-a]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', pp. 17-18}}&lt;/ref&gt;. De ciü, de ruvinn-e d'etè rumann-a se trövan ascì a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], int'u giardìn de [[Villa Balbi (U Cävu d'Arbissöa)|Villa Balbi]], in parte interesè da scävi d'u [[1975]] che l'han purtóu a 'n'identificaçiùn cumme cunplessu rüstegu o a serviçiu de 'n scälu maritimu, in funçiùn inte l'etè inperiäle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070532.pdf|tìtolo=Resti di età romana in Villa Balbi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}}&lt;/ref&gt;.

Cu'a cheita de l'[[Impêo Roman|inperu rumàn]] e u pasaggiu d'a Ligüria a-i [[Inpêio bizantìn|bizantìn]] e, dunca, a-i [[Régno longobàrdo|Lungubärdi]], e gente han pe cuntra abandunóu a ciann-a, mescianduse int'i sciti che garantivan 'na megiu difeiza.

=== Etè de Mezu ===
[[Immaggine:Assedio d'Albissola 1227 Annales Ianuenses.jpg|miniatura|L'asediu d'u [[1227]] a-u Castelä d'Arbissöa, da-i ''[[Annales Ianuenses]]''|sinistra]]
Pe ste raxuìn chì, insc'ou [[briccu d'u Castelä]] a l'è nasciüa [[Castelä d'Arbissöa|'na furtificaçiùn]], ch'a l'è stèta fitu afiancä da-a [[Gexa de San Niculó (D'Ätu d'Arbissöa)|gexa de San Niculó]] che, int'u sö canpanìn, a gh'ha 'na scrita ch'a marca l'annu [[1067]]&lt;ref name=&quot;Casalis163&quot;&gt;{{Çitta|Casalis, 1833|''Albisola Superiore'', p. 163}}&lt;/ref&gt;.

Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], Arbissöa a l'è stèta primma int'u [[Marchexóu de Sann-a]] e de doppu, d'u [[1122]], a l'è vegnüa 'n feudu d'u Guèrfu d'a famiggia d'i [[Marca aleramica|marcheixi aleramichi]], che d'u dixenbre de quellu annu u l'ha fètu attu de sutumisiùn a-u [[Guĝl̂ielmu (vescu de Sann-a)|vescu Guĝl̂ielmu de Sann-a]] e a-u marcheize de quella çitè, u [[Bunifaçiu d'u Vastu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', pp. 20-21}}&lt;/ref&gt;. D'u [[1137]] a vidua d'u marcheize, Tederata, cu'a sö figgia Ferraria a l'ha dunóu u [[castellu d'Arbissöa]] a-i savuneixi, che se ligan in moddu streitu a-u ''Comitatus Arbizole'' d'u rèstu sutt'a l'auturitè d'i [[Marchexóu d'u Boscu|marcheixi d'u Boscu]]. De mentre che i marcheixi vegnan in acordi cun [[Sann-a]], vegnindu çitadìn savuneixi d'u [[1186]], u marcheize [[Utùn Du Carettu|Utùn D'u Carettu]] u vende i sö diritti insc'ê Arbissöe a-i savuneixi d'u [[1192]], asemme a quelli insce [[Cuggiæn|Cügén]] e insc'[[E Vene|ê Vene]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', pp. 21-23}}&lt;/ref&gt;. Quande u l'è mortu a Ferraria, ürtima erede dirètta, u burgu u l'è stètu cedüu a-u [[Cumün de Sann-a]], levóu quärche purçiùn de tère ch'a l'è finìa a famigge d'u postu cumme i [[D'u Boscu (famiggia)|D'u Boscu]] e i [[Paretu (famiggia)|Paretu]] o a de ätre d'a [[Nobiltæ de Zêna|nubiltè de Zena]], cumme i [[Maroxéllo (famìggia)|Maruxelli]] e i [[Döia (famiggia)|Doja]]. Ste famigge, che a ogni moddu nu gh'ävan guèi de cuntrollu insc'ê Arbissöe&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', p. 27}}&lt;/ref&gt;, han vendüu e sö purçiuìn a-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] d'u [[1290]] e d'u [[1320]], pe-i Maruxelli, e d'u [[1317]], pe-i Doja&lt;ref name=&quot;Casalis163&quot; /&gt;.

D'u [[1203]], a-u pasaggiu de l'armä d'u [[Guifredotto Grassello]], [[Poistæ da Compagna Communis|pudestè de Zena]], mandä cuntra Sann-a, benbèn de cà d'Arbissöa finiscian deruchè mentre, d'u [[1209]], i eredi d'i [[Marchexòu de Punçùn|marcheixi de Punçùn]] vendan a sö tèrsa parte de castellu, villa e cüria d'Arbissöa a-i cunsui de Sann-a pe milleduxentu franchi&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', p. 23}}&lt;/ref&gt;. A-i 13 de marsu d'u [[1219]] Arbissöa a züa fedeltè ascì a-u [[Cumün de Sann-a]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Garbarini, 1886|''Capo II'', p. 24}}&lt;/ref&gt; ma, d'u [[1251]], asemme a-e çitè ciü inpurtanti d'u Punente, ascì Arbissöa a s'è reiza a-u cuntrollu d'a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]]. A ogni moddu u sö castelä u l'ea finìu int'e muen d'i zeneixi zà d'u [[1227]], quand'u l'è stètu cunquistóu doppu çinque dì d'asediu a-u Scimùn, castelàn d'[[A Steja]], da l'armä d'a Repübbrica mandä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]] cuntra a gran [[Sulevasiùn da Rive(r)a de Punente du 1227|sulevaçiùn de quelli anni]]&lt;ref name=&quot;Casalis163&quot; /&gt;. D'u [[1290]] i zeneixi han catóu ascì e ürtime quote de tère in Arbissöa e, d'u [[1343]], han missu asemme e cumünitè de [[Väze]], [[Çelle]] e Arbissöa inte 'n'[[Pudestarìa de Väze|ünnica pudestarìa]], cun sede a Väze. D'u [[1389]] sun stèti cuncèssi i növi statüti autonumi d'Arbissöa, restè in vigù finn-a d'u [[1798]].

=== Etè mudèrna ===
Int'i trei seculi de duminiu insc'ê Arbissöe, i zeneixi n'han tegnüu u cuntrollu rinfursandune u [[Castelä d'Arbissöa|Castelä]] e cumisciunandu u [[Furtìn d'Arbissöa|furtìn a mä]], a-a Muènn-a, asemme a 'na [[Türe d'u Cävu|türe custea]] furtificä, missa int'a regiùn d'u Cävu d'a Türe.

Int'a segunda meitè d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], de famigge de cuntu de Zena, cumme i [[Brìgnoe (famìggia)|Brignue]] e i [[D'a Ruvia (famiggia)|D'a Ruvia]], pe due votte pappi cu'u [[Pappa Giüliu II|Giüliu II]] e u [[Pappa Scistu IV|Scistu IV]], han catóu benbèn de tère in Arbissöa. D'u [[1615]] a cumünitè d'A Muènn-a, alantùa dìta u burgu da Bassu, a s'è destacä da-u burgu de D'Ätu, andandu ben aprövu a-i mêximi fèti storichi finn-a-i tenpi d'i françeixi.

=== Etè cuntenpuranea ===
A-a cheita d'a Repübbrica de Zena e a fundaçiùn d'a növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], caxunä da-i remesci purtè da-a [[Rivoluçion françeize|rivuluçiùn françeize]] e a [[Canpàgna d'Itàlia (1796-1797)|primma canpaĝn̂a d'Italia]] d'u [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u teritoju d'Arbissöa u l'è finìu a-i 2 de dixenbre d'u [[1797]] int'u növu Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögo a [[Sann-a]]. Cu'a rifuma d'u [[1798]] u l'è pasóu sutt'a-a Giürisdiçiùn de Cunbu, int'u VI cantùn, pe vegnì d'u [[1803]] u çentru ciü inpurtante d'u I cantùn de Sann-a, int'a Giürisdiçiùn de Cunbu. A-i 13 de züĝn̂u d'u [[1805]], asemme a-a Ligüria intrega, Arbissöa a l'è stèta anessa a-u [[Prìmmo Inpêio françéize|Primmu Inperu françeize]], cunpreiza int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]], dund'a gh'è restä finn-a d'u [[1814]]. De sti anni u paize d'[[Ellia|Èllia]] u l'è vegnüu cumüne pe sö cuntu, destacanduse da Arbissöa.

D'u [[1815]], p'ê decixuìn d'u [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Vienna]], u paize u l'è finìu int'u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], dund'u l'ha fètu parte d'a pruvincia de Sann-a, pe pasä dunca int'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] d'u [[1861]]. Da-u [[1859]] a-u [[1927]] u l'ea dunca cunpreizu int'u I mandamentu, quellu de Sann-a, d'u [[Çircundäju de Sann-a]], alantùa parte d'a [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Zena]] e cuscì, da-u [[1927]], u l'è intróu int'u teritoju d'a növa [[pruvincia de Sann-a]]. Cumme ürtimu cangiamentu aministrativu, d'u [[1929]], u l'è tacóu a-u cumüne d'Arbissöa quellu d'[[Ellia|Èllia]], suprèssu de quellu annu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-02-18;289!vig=|tìtolo=Regiu Decretu 18 frevä 1929, n. 289|léngoa=IT|vìxita=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;.

Doppu a fìn d'a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guêra Mundiäle]], a partì da-i [[Anni 1960|anni '60]] u cumüne u l'è stètu interesóu da 'n inpurtante zvilüppu ürbanisticu ch'u l'ha purtóu i duì paixi de D'Ätu e d'A Muènn-a a vegnì 'n ünnicu insemme de custruçiuìn, cu'a pupulaçiùn rexidente che int'u mentre a l'è muntä d'u duggiu.

D'u [[2006]], tra e ätre ucaxuìn, u gh'è stètu 'n tentativu de tacä asemme D'Ätu e A Muènn-a inte 'n ünnicu cumüne, ma a recügìa de firme pe dumandä u referendum a nu l'ea guèi scignificativa e dunca, a-i 26 d'otubre de quellu annu, u [[Conséggio regionâle da Ligùria|Cunseggiu regiunäle d'a Ligüria]] u nu l'ha vutóu a favù d'a pruposta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20151025141709/http://www.ilgiornale.it/news/regione-boccia-referendum-sulle-due-albisole.html|tìtolo=La Regione boccia il referendum sulle due Albisole|dæta=27 dixenbre 2006|léngoa=IT|vìxita=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;.

Da-u 1973 a-i 31 de dixenbre d'u [[2008]], D'Ätu u l'ha fètu parte d'a [[Cumünitè muntann-a d'u Zuvu]].

== Abitanti ==
=== Evuluçiùn demugrafica ===
{{Demografia/D'âto d'Arbisêua}}

=== Minuranse furèste ===
Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dixenbre d'u 2024 i rexidenti furèsti a D'Ätu sun 576&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2024&amp;i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüxi ===
I cugnummi ciü difüxi a D'Ätu sun: ''Giacchino'', ''Siri'', ''Pastorino'', ''Zunino'' e ''Rossi''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe cumün, D'Ätu d'Arbissöa|léngoa=IT|vìxita=2025-05-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Persunn-e lighè cun D'Ätu ===
[[Immaggine:Pope Julius II.jpg|miniatura|299x299px|[[Raffaello Sansio|Rafaèllu]], ''Ritrètu d'u Giulio II'', [[1511]], öju sciü toua, 108,7×81 cm, [[National Gallery]], [[Londra|Lundra]]]]
* [[Pappa Giüliu II|Giüliu II d'a Ruvia]] (Arbissöa, 1443 - [[Romma|Rumma]], 1513), pappa
* [[Giuan Batista Spotorno]] (D'Ätu, 1788 - [[Zena]], 1844), storicu
* [[Angelo Bevilacqua]] (D'Ätu, 1895 - Munte Camulera, 1944), partigiàn
* [[Tullio d'Albissola]] (D'Ätu, 1899 - [[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a d'Arbissöa]], 1971), artista
* [[Umberto Ghersi]] (D'Ätu, 1913 - [[Sann-a]], 1993), ceramista, pitù e scultù
* [[Antonio Sabatelli]] (D'Ätu, 1922 - D'Ätu, 2001), pitù, ceramista e scultù
* [[Mario Rossello]] ([[Sann-a]], 1927 - [[Milan]], 2000), ceramista, pitù e scultù
* [[Mario Pastorino]] (D'Ätu, 1929 - [[A Prìa]], 2010), ceramista, pitù e scultù
* [[Giovanni Acciai]] (D'Ätu, 1946), müxicolugu e diretù de coru
* [[Alberto Cavanna]] (D'Ätu, 1961), scritù
* [[Ivano Calcagno]] (D'Ätu, 1963), cantautù

== Löghi de interèsse ==
=== Architetüe religiuze ===
'''Parocchia de D'Ätu'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
San nicolò albisola superiore.JPG|A gexa de San Niculó da Bäri
Albisola Superiore - Santa Maria Maggiore 0879.JPG|L'âtóiu de D'Ätu
Chiesa San Pietro Albissola.tif|A gexa de San Pé
F175549464.jpg|Capella de San Bastiàn
Santuario e Convento.jpg|Santuäju e cunventu d'a Päxe
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de San Niculó da Bäri: a l'è a gexa d'a parocchia de D'Ätu e a se tröva int'u paize, faciä insc'â Ciassa de San Niculó. A prezensa de 'n scitu säcru a-i pê d'u [[Castelä d'Arbissöa|Castelä]] a l'è testimuniä da-u [[1209]], ma 'na targa a fa mençiùn finn-a d'u [[1067]], cu'a gexa ch'a l'ha pigióu a sö strutüa d'ancö int'a recustruçiùn fèta tra u [[1590]] e u [[1623]], mentre u canpanìn u l'è d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]]. Sti travaggi gh'han dètu 'na cianta a baxilica, cun trè naväte spartie da pilastri e de capelette insce-i fianchi de l'artä e int'e mu̇àgge da-e parte. Int'a gexa se trövan de stattue d'u [[Antönio Màia Maragiàn|Maragiàn]] e d'u [[Françésco Màia Scciafìn|Sc-ciafìn]], cu'e pitüe a frescu che in cangiu sun d'u [[Paulu Giömu Brüscu|Brüscu]] e d'u [[Françésco Gandórfo|Gandurfi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/48011/|tìtolo=Chiesa di San Nicolò Vescovo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-11}}&lt;/ref&gt;.
* Âtóiu de Santa Marìa Magiù: u se tröva int'u burgu D'Ätu, insc'â mancinn-a d'a gexa de San Niculó. A sö cunfraternita a gh'ha 'n'urigine ch'a ne vegniea da primma d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]], mentre a custruçiùn de l'âtóiu a l'è stèta inandiä d'u [[1612]] e zlargä d'u [[1670]]. A sö strutüa a l'è a naväta sencia, cu'a faciäta ch'a l'ha pigióu u güstu de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]] da 'n interventu de quelli tenpi. Inte l'âtóiu se trövan de pitüe a frescu d'u [[Dumenegu Büscàggia|Büscàggia]] e d'i frè [[Tommaso Ivaldi|Tommaso]] e [[Pietro Ivaldi]], ciü che esighe cunservè de stattue d'u [[Antognu Brilla|Brilla]] e 'na cascia d'u [[Antönio Màia Maragiàn|Maragiàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825211_0700210432_dec.pdf|tìtolo=Oratorio di N.S. della Neve e di S. Nicolò - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-11}}&lt;/ref&gt;.
* Gexa de San Pé: custruçiùn de güstu neu-rumanicu, a se tröva vixìn a-a [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn]], int'u scitu d'a ''mansio'' de ''[[Alba Docilia]]'', dund'a l'è stèta fabricä a-u postu de ünn-a ciü antiga, ruvinä da-u [[Teramòttu de Diàn|tèremóttu d'u 1887]], insce prugèttu de l'[[Alfredo D'Andrade]]. A strutüa, da-a cianta a trè naväte, a l'è fèta d'arenaria e muìn e, davanti a l'inträ, a gh'ha 'n pórtegu rezüu da culonne pugiè insc'ê stattue de duì lėuìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.joyphotographers.com/celebrazioni/chiesa-san-pietro-albisola-superiore/|tìtolo=Chiesa di San Pietro, Albisola Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-05-14}}&lt;/ref&gt;.
* Capella de San Bastiàn: a l'è 'na capella ch'a se tröva a levante d'u paize, insc'â cruxea fra l'antigu camìn d'a via rumann-a e a cröza ch'a l'andäva d'in D'Ätu a-u Cävu. A capella, ch'a l'è stèta fabricä ciü o menu d'u [[1590]] in reaçiùn a 'n'epidemia de pèsta, a l'è 'na tipica custruçiùn de canpaĝn̂a da-a cianta a retangulu e canpanìn a veĵa, cruvìa da 'na votta a butte in çimma a l'aula e a cruxea insce l'artä, cu'e mu̇àgge d'u fundu che gh'han di rèsti de pitüe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13646898_S20_PT_0700110905.pdf|tìtolo=Oratorio SS.Rocco e Sebastiano - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.
* Santuäju d'a Madonna d'a Päxe: int'a valä d'u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], segundu a tradiçiùn u l'è stètu fundóu int'u scitu dunde 'n'apariçiùn d'a Madonna, a-i 18 d'otubre d'u [[1482]], a l'aviea missu päxe tra e cumünitè d'[[A Steja]] e d'Arbissöa, nemighe pe de questiuìn de cunfìn. U santuäju, fabricóu d'u [[1578]] a-u postu de 'na capella ciü antiga che ancö a ne fa da cripta e zlargóu ciü votte, u gh'ha 'na gexa cun cianta a trè naväte che, tra e ätre upere, a cunsèrva 'na toua d'u [[Zâne Batìsta Pàggi|Paggi]] e 'na stattua d'a ''Madonna cu'u Banbìn'' d'u [[Filippo Parodi|Parodi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1170/santuario-della-madonna-della-pace/|tìtolo=Santuario della Madonna della Pace|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.

'''Parocchia de Luxéi'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
San Matteo vista dall'esterno.JPG|A gexa de Luxéi, San Maté
Albisola Superiore (SV) - frazione Luceto - chiesa della Madonna del Carmine - facciata.jpg|Gexa d'a Madonna d'u Carmu
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de San Maté: a l'è a gexa d'a parocchia de [[Luxéi]] e a se tröva insc'ou stradùn che d'in D'Ätu u va pe [[Ellia|Èllia]]. Sta gexa a l'è 'na custruçiùn mudèrna, fabricä int'i [[Anni 1990|anni '90]], int'u stile brütalista. Int'i fundi d'a gexa se ghe tröva 'n grande prezeppiu ch'u l'è a recustruçiùn d'Arbissöa a l'inprinçippiu d'u [[XX secolo|Növeçentu]], ch'u s'estende pe çentutrenta metri quaddri e ch'u gh'ha ciü de çinqueçentu figüe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/novita/il-presepe-meccanico-di-luceto-una-tradizione-albisolese/|tìtolo=Il Presepe meccanico di Luceto, una tradizione albisolese|outô=Cumün d'Arbisssöa|dæta=11 dixenbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.
* Gexa d'a Madonna d'u Carmu: a se tröva sübbitu a levante d'u paize vêgiu de Luxéi, faciä insc'â ciassa ch'a n'ha pigióu u numme. A gexa d'a Madonna d'u Carmu a l'è stèta fabricä d'u [[XVII secolo|Seiçentu]] cu'a tipica cianta a retangulu, cruvìa da 'na votta a butte e cu'u teitu fètu de ciappe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110904|tìtolo=Chiesa parrocchiale di S. Matteo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.

'''Parocchia d'u Cävu'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albisola Superiore-chiesa stella maris-esterno.jpg|Gexa d'a Stella Maris, a-u Cävu
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de Nostra Scignùa Stella Maris: a l'è a gexa d'a parocchia d'[[U Cävu d'Arbissöa|U Cävu]], scituä sübbitu a munte d'u paize. Fèta pe pigiä u postu de l'antiga paruchiäle, i travaggi p'â sö custruçiùn sun cumensè d'u [[1906]], pe andä avanti ancùn doppu d'a sö cunsacraçiùn, d'u [[1915]], cu'a gexa ch'a l'ha patìu di danni int'i bunbardamenti de l'[[Segonda Guæra Mondiâ|ürtima guêra]]. A gexa, prugèttu de güstu neoclascicu d'u [[Giuseppe Massola]], a gh'ha 'na cianta centräle a cruxe grega cun due capelle pe parte, cruvìa da 'na cupula de duzze metri de diametru ch'a gh'ha in çimma 'na stattua induä d'a Madonna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/42380/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038866/ICCD13633564_00209119.pdf|tìtolo=Chiesa di N.S. Stella Maris - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.
* Capella de San Françescu: a l'è 'na capella de famiggia, parte d'u cunplèssu d'a villa d'i Balbi, missa a l'estremitè d'a sö äa de punente&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1259/villa-balbi/|tìtolo=Villa Balbi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;. A votta d'a capella a l'è decurä da pitüe d'u [[Lazzaro De Maestri|De Maestri]], tenzüe d'u [[1899]] insc'ou mudèllu de quelle d'u [[Giò Agustìn Rattu|Rattu]] che se trövan int'a primma capella d'a via p'ou [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Santuäju de Sann-a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109797.pdf|tìtolo=Cappella della Crocetta e Cappelle votive del Santuario di N.S. di Misericordia - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;.

'''Parocchia d'Èllia'''
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albisola Superiore (SV) - frazione Ellera - chiesa di San Bartolomeo - facciata.jpg|A gexa d'Èllia, dedicä a San Bertumé
Ellera-chiesa di santa maria maddalena-facciata.jpg|A [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|gexa de Santa Marìa Madalena]]
Chiesa di S. Maria Maddalena.jpg|E ruvinn-e d'a [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|gexa vêgia de Santa Marìa]]
&lt;/gallery&gt;
* Gexa de San Bertumé: a l'è a gexa d'a parocchia d'[[Ellia|Èllia]], missa insc'ou stradùn sübbitu a l'inträ d'u paize. A sö custruçiùn, inandiä cun l'elevaçiùn d'u paize a parocchia d'u [[1628]], a l'è cumensä d'u [[1637]], pe finì d'u [[1642]]. A strutüa a gh'ha 'na cianta a aula, cun trè capelle pe parte recavè insce-i fianchi d'a gexa, e de drentu a l'è decurä da pitüe a frescu d'u [[Raffaello Resio|Resio]], d'u [[Antonio Novaro|Novaro]] e d'u [[Eso Peluzzi|Peluzzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/42381/|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.
* Vêgiu âtóiu de San Luensu: u l'è u vêgiu âtóiu d'u paize, d'ancö scunsacróu, custruìu a fiancu d'a gexa. U sö cunplessu, ch'u cunprende ancùn a canonica, u l'è stètu inaugüróu d'u [[1682]] e, int'u pasóu, u l'è vegnüu ascì a scöa matèrna d'u paize&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/il-borgo-di-ellera/storia-ed-architettura/413-le-chiese|tìtolo=Il borgo di Ellera. Le chiese|léngoa=IT|vìxita=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)|Gexa de Santa Marìa Madalena]]: a se tröva ciü a valle d'u paize e, int'u detaggiu, u sö cunplessu u se cunpunn-e de due custruçiuìn diferenti. Defèti, u se ghe pö ancùn vedde e ruvinn-e d'a gexa ciü antiga, fundä a-a fìn d'u [[X secolo|seculu X]] e primmu scitu säcru d'Èllia asemme a-a gexa de San Sarvatù, scentä d'u tüttu. A custruçiùn ancùn in pé a l'è pe cuntra d'a fìn d'u [[XVI secolo|Çinqueçentu]] e a l'è stèta fabricä tacandula a-a mu̇àggia drita d'a gexa vêgia; a gh'ha 'na cianta a retangulu e u teitu a capriè de leĝn̂u, cu'e mu̇àgge che de drentu sun spartìe da finte culonne cu'in çimma 'na curnixe ch'a ne fa tütt'u gìu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13646864_S20_PT_0700110898.pdf|tìtolo=Chiesa di S. M. Maddalena e ruderi chiesa precedente ad essa addossati|léngoa=IT|vìxita=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe civili ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Villa Gavotti.jpg|Villa Gavotti e u sö giardìn
Albisola Capo - Villa Balbi 0910.jpg|A villa d'i Balbi
Albisola Superiore-villa Gavotti-cantine cà piccola.jpg|E Cantinn-e
Albisola Capo - Stazione 0779.JPG|A vêgia staçiùn a-u Cävu
Ponte medievale 2018.jpg|L'antigu punte de D'Ätu
Alba docilia 1.jpg|Scitu archeulogicu de ''[[Alba Docilia]]''
&lt;/gallery&gt;
* Villa Gavotti: a villa d'i [[Gavotti (famiggia)|Gavotti]] a l'è 'na gran villa de canpaĝn̂a cumisciunä da-u [[Françesco Maia Da Rovie|Françescu Marìa D'a Ruvia]] d'u [[1744]], fèta a-u postu de 'na custruçiùn d'u [[XV secolo|Quattruçentu]], dita a Cà Grande, ch'a l'ea 'na villa a duì cen cun türe. Villa Gavotti, tantu de drentu cumme de föa, a gh'ha 'n güstu ''[[rococò]]'' e, ciü che d'u bloccu centräle a tréi livelli, a gh'ha due äe simetriche a 'n cian che ne sèran u giardìn, asemme a 'n'estensciùn a munte dund'a se tröva a sö capella privä&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.progettostoriadellarte.it/2020/12/04/villa-gavotti-ad-albisola-superiore/|tìtolo=Villa Gavotti ad Albisola Superiore|outô=Gabriele Cordi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa Balbi: a villa d'i [[Bàrbo (famìggia)|Balbi]] a se tröva a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]] e a l'ha pigióu e sö furme d'ancö d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]], insc'ê bäze de 'na custruçiùn ciü antiga, che foŝĉia a l'ea 'na villa cun türe o 'na cà furtificä. A sö strutüa a se cunpunn-e de 'n bloccu centräle ch'u gh'ha da-e parte due äe fabrichè ciü de reçente, cun quella vèrsu punente ch'a finiŝĉe int'a capella d'a villa, dedicä a [[San Françesco|San Françescu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1259/villa-balbi/|tìtolo=Villa Balbi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa La Lodola: dita Villa Bagnolo ascì, a se tröva int'a regiùn d'a Costa, de d'ätu a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], dund'a l'è stèta tiä sciü tra u [[1890]] e u [[1895]]. A custruçiùn, vinculä da-a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|suvrintendensa]], a l'è 'n prugèttu d'u [[Marco Aurelio Crotta]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700208489|tìtolo=Villa La Lodola, ora Bagnolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa Poggi: a se tröva int'a valä d'u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], insc'â riva de frunte a-u santuäju d'a Päxe. Villa de canpaĝn̂a de güstu baroccu, a l'è 'na custruçiùn d'u [[XVIII secolo|Setteçentu]] sciü tréi cen, da-a cianta a retangulu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110901|tìtolo=Villa Poggi|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Villa Sabatelli: zà cunusciüa cumme Villa Irene, a l'ea ünn-a de ville de canpaĝn̂a che gh'ean insc'â Via d'i Sciri, a vêgia stradda pe [[Çelle]]. Sta villa a ne duviea vegnì da-u [[XVII secolo|Seiçentu]], cun benbén d'interventi int'i seculi de doppu, pe pasä d'u [[XX secolo|Növeçentu]] in prupietè a-u çeramista e pitù [[Antonio Sabatelli]], ch'u gh'ha dètu u numme. U bloccu centräle, da tipica villa ligüre, u l'è 'n cübbu a tréi cen ch'u ne vegniea dritu da-a fundaçiùn d'a villa, mentre a streita e lunga mànega a punente, furmä da custruçiuìn de manimàn ciü basse, a l'è 'n'estensciùn ciü mudèrna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210508.pdf|tìtolo=Villa Sabatelli già Irene con terreni e pertinenze - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Cà de Via Piave 1: a custruçiùn a l'è 'na cà missa a l'inprinçippiu d'u caruggiu ancö cunusciüu cumme Via Piave, streita fra stu lì e u [[Rebascu (turente)|Rebascu]], ch'u gh'è scure a levante. Cumme p'ou rèstu d'a burgä, a fundaçiùn de sta cà a ne duviea vegnì da-u [[XV secolo|Quattruçentu]]. E sö faciäte gh'han de decuraçiùn a stüccu in rilievu e, insce-i tréi cen, se ghe trövan pe simetria di barcuìn tenzüi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209120.pdf|tìtolo=Edificio Via Piave 1 - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* E Cantinn-e: cunplèssu de cà cun türe sübbitu a levante de D'Ätu, insc'â via vêgia pe [[Çelle]], u l'ea in antigu u cö de 'n fundu d'i [[Bassu (famiggia)|Bassu]], ch'u l'è ciü avanti pasóu a-i [[D'a Ruvia (famiggia)|D'a Ruvia]], che l'han dövióu int'u scistema de tère a serviçiu d'a sö villa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://albisola.jimdofree.com/le-cantine/|tìtolo=Le cantine|outô=Dede Restagno|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110893.pdf|tìtolo=Casa con Torre detta &quot;Le Cantine&quot; - Decreto di vincolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Teätru &quot;Don Leone&quot;: a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], facióu insc'ou caruggiu de Via Cunbu, u l'è stètu tióu sciü tra u [[1834]] e u [[1837]] cumme primma gexa d'u paize, scicumme che a-u muntä d'a pupulaçiùn nu l'ea ciü abasta a capella de Villa Balbi. Int'a gexa, dedicä a-a Nostra Scignua d'u Mä, se gh'è ditu messa finn'â custruçiùn d'a paruchiäle d'ancö, fètu ch'u n'ha purtóu a-a scunsacraçiùn. A gexa, doppu ch'a l'è stèta döviä cumme magazìn e cine, a l'ea stèta turna abandunä, pe vegnì dunca 'n teätru, dedicóu a-u primmu pàrecu d'u Cävu, da-u [[1990]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110903.pdf|tìtolo=Teatro Don Leone - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* Furnäxe Barì: a l'è 'na vêgia furnäxe d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], fundä d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], cu'u cunplèssu che, int'e sö furme d'ancö, u se cunpunn-e de 'na rexidensa e d'i lucäli döviè p'â furnäxe e i magazìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110902|tìtolo=Fornace Barile|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;. 
* Staçiùn d'u Cävu: u fabricätu viagiatuì d'a staçiùn vêgia d'Arbissöa, serä d'u [[1977]] cu'u stramüu a munte d'a liĝn̂a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Zena-Vintimiggia]], u l'è 'na custruçiùn fèta in gìu a-u [[1861]], tipica d'e staçiuìn de media grandessa. U gh'ha duì cen, cun quellu de sutta ch'u l'ea dövióu pe-i serviççi a-i viagiatuì e p'â gestiùn d'u tràfegu mentre inte quellu de d'ätu u gh'ea d'e stansie pe-i dipendenti d'e fêruvie&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110906.pdf|tìtolo=Ex Stazione Ferroviaria - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;. 
* Punte insc'ou Rebascu: u l'è 'n punte de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] ch'u travèrsa u [[Rebascu (turente)|Rebascu]] int'u burgu de D'Ätu, fabricóu d'u [[XIII secolo|Duxentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110897|tìtolo=Ponte medioevale sul Rio Basco|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;. A sö custruçiùn a l'è stèta cumandä da-u pudestè Guglielmo Trucco d'u [[1215]] pe permette a-e gente de rivä paigiu in gexa quand'u gh'ea l'ègua äta, cu'i travaggi che sun stèti inandiè da-u Guglielmo Fodrato, prupietäju de sti sciti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/percorsi-di-visita-e-beni-culturali/95-il-centro-storico-di-superiore|tìtolo=Il centro storico di Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.
* ''Alba Docilia'': scitu archeulogicu de l'antiga ''mansio'' rumann-a insc'â ''[[Via Aurelia]]'', u se tröva vixìn a-a [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn d'ancö]], dund'u l'è stètu scruvìu a-a fin de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]]. U cunplèssu, che a-i tenpi de l'inperu u l'ea 'na gran villa de ciü de 9.000&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, u gh'ha a strutüa d'a tipica villa rüstega, spartìa int'e tre purçiuìn d'a ''pars urbana'', rexidensa d'u bacàn, d'a ''pars rustica'' o ''fructuaria'', dedicä a-e ativitè de l'agricultüa, e e terme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/villa-romana|tìtolo=Area archeologica di Alba Docilia|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Ruvinn-e rumann-e d'u Cävu: int'u pärcu de Villa Balbi a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], doppu d'e primme segnalaçiuìn de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]], inte 'n scävu d'u [[1975]] u s'è scruvìu i rèsti de mu̇àgge rumann-e da l'üzu nu guèi cèu. Ste lì, ch'u se n'è truvóu pe armenu quattru stansie diferenti, siean da ligä a 'n insediamentu rüstegu facióu insc'ou mä, abandunóu za a-a fin de l'etè rumànn-a&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070532.pdf|tìtolo=Resti di età romana in Villa Balbi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe militäri ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Albisola Superiore-castellaro-lato nordovest.jpg|U Castelä de D'Ätu
Torre Calcinara.jpg|A Türe Calcinara
&lt;/gallery&gt;
* Castelä de D'Ätu: missu insc'ou briccu d'u Castelä, in çimma a-u burgu D'Ätu, u l'è 'n castellu de l'äta [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], mençiunóu finn-a d'u [[1121]] cumme ''Castrum Albizole'' e de prubàbbile fètu int'u scitu de furtificaçiuìn ciü antighe, foŝĉia döviè da-i tenpi d'i [[Liguri Antighi|Ligüri Antighi]] e dapö ascì da-i rumen. Pigióu da-i zeneixi doppu 'n asediu d'u [[1227]], u l'è stètu zlargóu da sti lì d'u [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Setteçentu]], p'ese insc'â fin abandunóu d'u [[1805]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il &quot;Castellaro&quot; di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvenbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-06-17}}&lt;/ref&gt;.
* Türe Calcinara: missa a l'estremitè de punente d'u burgu D'Ätu, a l'è 'na ture d'u [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Çinqueçentu]] ch'a se zvilüppa sciü trei cen. Renbóu a-a türe u gh'è ascì 'na villa, fèta d'u [[XVII secolo|Seiçentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700208886|tìtolo=Torre Calcinara|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Müséi ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Museo della Ceramica &quot;Manlio Trucco&quot;.jpg|U müséu d'a çeramica &quot;Manlio Trucco&quot;
Giardino Museo Pacetti 3.jpg|U müséu giardìn Pacetti
&lt;/gallery&gt;
* Müséu d'a çeramica &quot;Manlio Trucco&quot;: u müséu u gh'ha a sö sede int'a cà-bu̇téga a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]] ch'a l'ea d'u çeramista [[Manlio Trucco]], da le dunä a-u cumüne asemme a-a culeçiùn ancö in mustra. Sta lì a cunprende tantu de çeramiche mudèrne, cumme di travaggi d'u Trucco mêximu, ma ascì 'na gran çèrnia de [[çeramica d'Arbissöa|çeramiche d'Arbissöa]] da-u [[XV secolo|Quattruçentu]] finn-a l'[[XIX secolo|Öttuçentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/ceramica-e/il-museo-della-ceramica-manlio-trucco|tìtolo=Il Museo della Ceramica Manlio Trucco|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/museo-della-ceramica-manlio-trucco|tìtolo=Museo della ceramica Manlio Trucco|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.
* Müséu giardìn Pacetti: müséu a l'äja avèrta, u l'è furmóu da 'na culeçiùn de çeramiche artistiche in mustra int'u giardìn da fiancu d'a fàbbrica d'i frè Pacetti, pasä d'u [[1974]] a-a ditta Studio Ernan. Int'e culeçiuìn d'u müséu, fundóu d'u [[1956]], se trövan di travaggi d'artisti mudèrni benbén cunusciüi, cumme u [[Lucio Fontana]], u [[Giuseppe Capogrossi]] e l'[[Emanuele Luzzati]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.langololigure.it/musei_e_collezioni_d_arte_liguri_dettagli.asp?id_musei=160&amp;Articolo=Museo%20Albisola%20Superiore%20Museo%20Giardino%20Ernan|tìtolo=Albisola Superiore - Museo Giardino Ernan|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Natüa ===
* Area prutètta pruvinciäle d'a Rocca d'u Farcùn: a se tröva a l'estremitè vèrsu setentriùn d'u teritoju d'u cumüne, esteiza pe 163,00&amp;nbsp;ha insc'ê rive sübbitu sutta a-u spartiègua, faciè a meridiùn. St'area prutètta, cunpreiza d'u tüttu int'u teritoju de D'Ätu, a l'è caraterizä da 'n teren ch'u cangia d'u bèlu, cun èrte strutüe de [[Dolòmia|dulomie]] da vixìn a rive ciü cianelle, cun benbén de vivaĝn̂e, de zmögge e de rien&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rocca-falcone|tìtolo=Area protetta Provinciale Rocca del Falcone|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.
* Area prutètta pruvinciäle d'u Sensöggia: area prutètta ch'a va aprövu a-u percursu d'u [[Sensöggia]], a gh'ha 'n'estensciùn pe 10,00&amp;nbsp;ha de gèa d'a sciumèa, spantegä fra u cumüne de D'Ätu e quellu d'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]]. St'area prutètta, ch'a cunprende a purçiùn mediu-bassa d'a sciumèa finn'â sö fuxe, a l'è 'n scitu d'interèsse scicumme che u sö ürtimu toccu u l'è dövióu da-i ouxelli d'ègua de passu pe pôsäse int'e sö migraçiuìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/torrente-sansobbia|tìtolo=Area protetta Provinciale Torrente Sansobbia|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.
* Area prutètta pruvinciäle Area Balbi: int'a burgä d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], a l'è 'n'area prutètta ch'a s'estende insce-i teren deré d'a villa d'i Balbi, scituä pe intregu int'u cumüne de D'Ätu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/area-balbi|tìtolo=Area protetta Provinciale Area Balbi|outô=Pruvincia de Sann-a|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.
* SIC fundu d'u mä Väze - Arbissöa: [[Scîto d'interèsse comunitâio|scitu d'interèsse cumünitäju]] (SIC) da-u [[1995]] e, da l'otubre d'u [[2016]], diciaróu ascì [[zona speciäle de cunservaçiùn]] (ZSC), st'area prutètta a cröve 91&amp;nbsp;ha de fundu d'u mä a-u lärgu d'i cumüni de D'Ätu, [[Çelle]] e [[Väze]], dunde se trövan i rèsti de 'n próu de ''[[Posidonia oceanica]]'' ciütóstu ruvinóu, cu'a prezensa ascì de pruéi de ''[[Cymodocea nodosa]]''. Fra e bestie d'ègua, chì u gh'è stètu truvóu a ''[[Pinna nobilis]]'' e tante specie de peŝĉi, cumme di [[Symphodus|turdi]] de diferenti qualitè&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic07/index.htm#|tìtolo=Fondali di Varazze – Albisola|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1322470|tìtolo=Fondali Varazze - Albisola|léngoa=IT|vìxita=2025-06-25}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
{{Véddi ascì|Çeramica d'Arbissöa|càngio variànte=U mêximu argumentu in detaggiu}}
[[Immaggine:Albisola, manifattura grosso, piatto, 1650-1700.JPG|miniatura|Tundu d'a [[Grossu (manifatüa)|manifatüa Grossu]] d'Arbissöa, segunda meitè d'u [[XVII secolo|Seiçentu]]]]
A-a giurnä d'ancö, l'ativitè ecunomica ciü inpurtante p'ou cumüne de D'Ätu a l'è vegnüa u türizmu, tióu int'a çitadinn-a da-u mä e da l'arte.

Int'a stoja, pe cuntra, a gh'äva benbén d'inpurtansa l'[[Agricoltûa|agricultüa]] e, survatüttu, a pruduçiùn d'a [[çeramica]], cu'e Arbissöe che sun stète pe de lungu [[Çeramica d'Arbissöa|u ciü inpurtante distreitu]] de stu genere int'a [[Liguria|Ligüria]] intrega. Int'u detaggiu, p'â primma meitè de l'[[XIX secolo|Öttuçentu]] u l'è scritu de cumm'u se faxesse d'u [[vin]] de qualitè e 'na çèrta quantitè d'[[Êuio d'oîva|öiu]], e de cumme, a despetu de 'na quärche crixi de quelli tenpi, a gh'ea ancùn dixinöve fàbbriche da pu̇gnàtte. Sti stabilimenti gh'ävan 'na gran inpurtansa p'ou cunpresoju, tantu che alantùa u ghe travagiäva 'na migiä de persunn-e insce 'na pupulaçiùn ch'a fäva 2.560 abitanti&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1833|''Albisola Superiore'', pp. 166-167}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
{{Çitaçión|«Arbissêua, taera nêua,&lt;br /&gt;«figge belle no s'attrêua...».&lt;br /&gt;Che boxarda de canson&lt;br /&gt;inventà da ûn mascarson,&lt;br /&gt;che de çerto l'é restôu&lt;br /&gt;da quarcûnn-a cöggionôu [...]|[[Giuseppe Cava]], ''[[:s:Cava in to remoin 1930/E FIGGE D'ARBISSÊUA|E figge d'Arbisseua]]'' inte ''[[:s:Cava in to remoin 1930|In to remoin]]'', 1930}}
=== Dialettu ===
A D'Ätu u se parla 'na varietè d'a [[Lengoa ligure|lengua ligüre]] ch'a l'è cunsciderä int'u cuscì ditu grüppu d'u [[Lìgure centrâle|ligüre d'u centru]]. De ciü, u l'è ciütóstu diferente da-u parlä de D'Ätu quellu d'[[Ellia|Èllia]], paize ciü luntàn da-a [[Rivêa de Ponénte|Rivea]] e da-e sö influense lenguistiche.

== Manifestaçiuìn ==
* Festivàl internaçionäle d'a [[maiòlica]]: festivàl dedicóu a-a [[çeramica d'Arbissöa]] e a [[Çeramica de Sann-a|quella de Sann-a]], u se tegne insce-i quattru cumüni d'u çircundäju da l'antiga tradiçiùn inte l'arte figulinn-a. U festivàl u se cunpunn-e de mustre d'arte, cunvegni e ezibiçiuìn arte da-u vivu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivaldellamaiolica.it/|tìtolo=Festival della Maiolica|léngoa=IT|vìxita=2025-06-16}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fêe ==
* Fèsta de Nostra Scignùa Stella Maris: a ricurensa p'â patrunn-a d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]], a l'è festezä tütti i anni a-a tèrsa duménega de mazzu. Pe sta ricurensa a se tegne 'na fêa int'u paize e, a-a seĵa, u se porta in pruçesciùn a cascia d'a Madonna, d'u [[XVII secolo|Seiçentu]], finn-a insc'â pasegiäta, dund'a dà a benediçiùn d'u mä&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/eventi/la-fiera-di-n-s-stella-maris/|tìtolo=La fiera di N.S. Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/albisola-capo-onora-la-patrona-stella-maris/|tìtolo=Albisola Capo onora la patrona Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.
* U dì d'u Segnù: int'a ricurensa d'u dì d'u Segnù, ciü che e funçiuìn religiuze e a pruçesciùn, p'e vie d'u burgu D'Ätu sun dizegnè tütti i anni i tapêti de sciùe tipichi de sta fèsta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://chiesasavona.it/corpus-domini-infiorata-ad-albisola-superiore/|tìtolo=Corpus Domini, infiorata ad Albisola Superiore|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Niculó: a l'è a ricurensa d'u santu patrùn de D'Ätu, ch'a se tegne tütti i anni a-i 6 de dixenbre. Ciü che a funçiùn religiuza, e celebraçiuìn pe [[San Nichioso|San Niculó]] cunprendan ascì 'na fêa, cun di banchetti spanteghè pe-i caruggi d'u burgu D'Ätu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/eventi/fiera-patronale-di-san-nicolo/|tìtolo=Fiera patronale di San Nicolò|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/12/04/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/san-nicolo-accende-il-natale-di-albisola-superiore.html|tìtolo=San Nicolò accende il Natale di Albisola Superiore|dæta=4 dixenbre 2019|léngoa=IT|vìxita=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;.

== Sport ==
[[Immaggine:Golf Club Albisola 1.jpg|miniatura|Vista d'u Golf Club Albisola]]
A D'Ätu se trövan ciü strutüe pe praticä diferenti ativitè spurtive:
* Canpu spurtivu de Luxéi: canpu da balùn a [[Luxéi]], dövióu da-i zueni de l'[[Albissole 1909]], a sucêtè de balùn d'e Arbissöe, che pe cuntra a zöga cu'a primma squaddra int'u staddiu Faraggiana, a-[[A Moenn-a d'Arbisseua|a Muènn-a]]. D'ancö, l'inpiantu de Luxéi u l'è vegnüu ascì u canpu de cà d'i [[Pirates Savona]], a squaddra de [[football americàn]] e [[flag football]] de [[Sann-a]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.asdalbissole1909.it/strutture/|tìtolo=Strutture|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Canpu &quot;Pomina&quot;: a Luxéi, de pocu ciü a levante d'u canpu spurtivu, u l'è 'n canpu a 7 d'èrba scintetica, dövióu da-e squaddre de figiö de l'Albissole 1909&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* Canpu &quot;Nifossé&quot;: int'a regiùn de Nifusè, a levante d'u burgu D'Ätu, u l'è 'n canpu in scinteticu a 6, dövióu da l'Albissole 1909 pe fäghe zügä a sö scöa de balùn&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* PalaBesio: palasettu d'u sport ch'u se tröva int'a regiùn d'a Massa, u l'è u canpu de cà de l'[[Albisola Pallavolo]], a squaddra de [[volley]] d'Arbissöa che, cu'a primma squaddra d'e donne, a zögä int'a [[Serie B2 (volley)|Serie B2]], mentre quella d'i ommi a l'è int'a [[Serie C (volley)|Serie C]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.albisolapallavolo.it/|tìtolo=Albisola Pallavolo|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Canpu spurtivu &quot;Gianfranco Fazzina&quot;: douvèrtu d'u [[1982]], u l'è 'n canpu d'atletica ch'u gh'ha 'na pista a sêi cursie da 250 metri, due pustaçiuìn p'ou [[Sâto in lóngo|sätu pe lungu]] e [[Sâto tréggio|triplu]], ünn-a p'ou [[Sâto in âto|sätu in ätu]] e ünn-a p'ou [[Sâtu con l'àsta|sätu cun l'asta]], ciü che due p'ou [[Slànso do péizo|tìu d'u peizu]], due pe [[Slànso do giavelòtto|quellu d'u giavelottu]] e 'na gaggia p'ou [[Slànso do martéllo|tìu d'u martellu]] e [[Slànso do dìsco|d'u discu]]. L'inpiantu u l'è gestìu da l'[[Atletica Alba Docilia]], sucêtè spurtiva fundä d'u [[1946]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/213-campo-sportivo-g-fazzina|tìtolo=Campo Sportivo &quot;G. Fazzina&quot;|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Golf Club Albisola: canpu d'a [[golf]] int'a regiùn d'u Carpineu, missu de là d'u [[Sensöggia]], a-i pé d'a culinn-a d'i Èrchi. U l'è 'n canpu a növe bandeinn-e, cun di ''green'' da ciü o menu çinqueçentu metri quaddri l'ün, cu'a strutüa ch'a cunprende ancùn 'n canpu de pratica e 'na ''club house'' cun risturante&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/211-golf-club-albisola|tìtolo=Golf Club Albisola|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Piscinn-a cumünäle: a l'è 'na piscinn-a a l'avèrtu ch'a se tröva a Luxéi, vixìn a-i canpi da balùn d'a burgä, dèta in gestiùn a-a [[Rari Nantes Savona]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/212-piscina|tìtolo=Piscina|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.
* Tennis Club: u club de [[tennis]] d'Arbissöa, u gh'ha trei canpi da zögu de tèra, ciü che 'n canpettu da balùn a 5 in scinteticu e ün pe praticä u [[beach tennis]], u [[beach volley]] e u [[foot volley]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/outdoor/sport-e/214-campi-di-tennis|tìtolo=Campi da tennis|léngoa=IT|vìxita=2025-06-19}}&lt;/ref&gt;.

== Aministraçiùn ==
=== Scìndichi de D'Ätu ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|14 otubre 1986|13 züĝn̂u 1990|Adelio Venturino|[[Partîo Socialìsta Italiàn|Partìu Sucialista Italiàn]]|[[Scindico|Scìndicu]]|}}
{{ComuniAmminPrec|13 züĝn̂u 1990|12 frevä 1993|Adelio Venturino|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U l'ha dètu e dimisciuìn da-a càrega&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|12 frevä 1993|24 arvì 1995|Giambattista Durante|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucraçia Cristiànn-a]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Giambattista Durante|lista civica de centru-mancinn-a|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Giambattista Durante|[[Partîo Popolâre Italiàn (1994)|Partìu Pupuläre Italiàn]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Lionello Parodi|lista civica de centru-mancinn-a|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|27 mazzu 2014|Franco Orsi|[[O Pòpolo da Libertæ|U Populu d'a Libertè]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Franco Orsi|La mia città&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 züĝn̂u 2024|Maurizio Garbarini|La nostra città&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 züĝn̂u 2024|''in càrega''|Maurizio Garbarini|La nostra città&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicaçiuìn ==
[[Immaggine:Albisola Superiore (SV) - stazione ferroviaria - fabbricato viaggiatori lato strada.jpg|miniatura|A staçiùn d'Arbissöa, a D'Ätu|250x250px]]
=== Stradde ===
D'Ätu u l'è ligóu cu'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], a punente, e cun [[Çelle]], a levante, pe mezu d'a [[Stràdda statâle 1 Vîa Aurelia|Stradda Statäle n° 1 Aurelia]], ch'a passa int'u sö teritoju vixìn a-u mä, traversandu a fraçiùn d'[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]]. Dapö, a D'Ätu se trövan due stradde pe l'entrutèra: sciü p'â valä d'u [[Sensöggia]] u ghe munta a [[Stradda pruvinsäle 2 D'Ätu-Èllia-San Giuàn d'a Steĵa|SP 2 D'Ätu-Èllia-San Giuàn d'a Steĵa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp2|tìtolo=SP 2 Albisola Superiore-Ellera-Stella S.Giovanni|léngoa=IT|vìxita=2025-06-13}}&lt;/ref&gt; mentre a valä d'u [[Rebascu (turente)|Rebascu]] a l'è traversä da-a [[stradda statäle 334 d'u Saŝĉellu]], ch'a riva finn-a in [[Acqui Terme|Acqui]].

De ciü, a ciann-a d'Arbissöa a l'è traversä da l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]], che chì a gh'ha 'n sö cazellu.

=== Feruvìa ===
{{Véddi ascì|Staçiùn d'Arbissöa|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaggiu}}
Int'u teritoju de D'Ätu, vixìn a-u cunfìn cu'[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Muènn-a]], a gh'è 'na [[Staçiùn d'Arbissöa|staçiùn]] insc'ä [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimiggia]] ch'a l'è stèta douvèrta d'u [[1977]], a-u mumentu d'u stramüu a munte d'a liĝn̂a. Primma, defèti, a feruvìa a pasäva tostu insc'ou mä, cu'a [[Staçiùn d'u Cävu|staçiùn]] d'e Arbissöe ch'a l'ea a-[[U Cävu d'Arbissöa|u Cävu]].

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli stati di S.M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=839UAAAAYAAJ|ànno=1833|editô=Forni Editore|çitæ=Bulogna|léngoa=IT|cid=Casalis, 1833}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garbarini|tìtolo=Cenni storici intorno al borgo di Albisola Marina|url=https://books.google.com/books?id=Y8dGIIgUU8sC|ànno=1886|editô=Luigi Sambolino|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Garbarini, 1886}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Parola|tìtolo=Albisola: natura, storia, arte, lavoro|url=https://books.google.com/books?id=StTgnQAACAAJ|ànno=1989|editô=|çitæ=|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianfranco Barcella|tìtolo=Le vie degli albisolesi illustri|url=https://books.google.com/books?id=ybUmKQEACAAJ|ànno=2011|editô=De Ferrari|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-64-05225-9}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|outô2=Francesco Murialdo|outô3=Giovanni Venturi|tìtolo=Toponimi delle albis(s)ole. (Comuni di Albisola Superiore e di Albissola Marina)|url=https://books.google.com/books?id=lx25tgEACAAJ|ànno=2012|editô=Società Savonese Storia Patria|çitæ=|léngoa=IT|volùmme=3|òpera=Progetto toponomastica storica|ISBN=88-85-86602-6}}

== Ätri prugètti == 
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.albisola-superiore.sv.it/|tìtolo=Scitu d'u Cumün|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}}
* {{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufiçiäle|léngoa=IT|vìxita=2025-05-29}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:D'Ätu d'Arbissöa| ]]</text>
      <sha1>ahl45jzpcx95q0o5teygk3do6ul3ntf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Vôxe de bâze</title>
    <ns>4</ns>
    <id>4957</id>
    <revision>
      <id>269883</id>
      <parentid>266641</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T14:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nòtta introdutîva */</comment>
      <origin>269883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35643" sha1="a0liluzdsfgptkcezv6expl8d9vuye6" xml:space="preserve">E '''Vôxe de bâze''' da Wikipedia Lìgure - 'na enciclopedia scrîta segóndo e variante lengoìstiche - lìbera e con l'agiùtto de tùtti.
== Nòtta introdutîva ==
Sta lìsta chi de tìtoli a l'é stæta pensâ cómme agiùtto pe chi veu creâ de nêuve vôxe inta nòstra lij.wiki. O l'é ’n prontoâio ch'o permétte a-i uténti de reciamâ a-a memöia argoménti da tratâ, ma a l'é 'n agiùtto ascì pe no fâ confuxón in sciâ giùsta diçión, inta [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]] e inte sò despæge parlâte, ni de paròlle, ni da scritûa de nómmi e cognómmi. L'émmo spartîe pe argoménto a-o fìn de rénde ciù fàçile a riçèrca e l'émmo ciamæ '''Vôxe de bâze''' perché pensémmo che - inti vàrri cànpi do savéi - ségian fondamentâli pe dâ 'n'idêa da conplescitæ de 'na cultûa enciclopédica che sta nòstra Wiki a veu abrasâ.

Naturalménte sta lìsta chi a l'é do tùtto indicatîva. Vôxe che màncan pêuan êse azónte da-i uténti, in rapòrto ascì a l'evòlvise into ténpo da cultûa generâle e da [[stöia]]. A-o prinçìpio do progràmma sta lìsta chi a l'êa fæta sôlo da ''links'' in rósso; dòppo són deventæ de lóngo ciù numerôxi quélli in bleu, ségno che l'é stæto creòu bén bén ciù vôxe de quélle da lìsta.

=== Conçetti base ===
1 - [[Animâ]]&lt;br&gt;
1a - [[Ëse uman]]&lt;br&gt;
1a -- [[Ommo]]&lt;br&gt;
1a -- [[Donna]]&lt;br&gt;
1a -- [[Poæ]]&lt;br&gt;
1a -- [[Moæ]]&lt;br&gt;
1a -- [[Figgeu]]&lt;br&gt;
1a -- [[Figgetta]]&lt;br&gt;
1a -- [[Sesso]]&lt;br&gt;
1a -- [[Sentimento|Sentimenti]]&lt;br&gt;
1a ------ [[Amô]]&lt;br&gt;
1a ------ [[Agrua]]&lt;br&gt;
1a ------ [[Poïa]]&lt;br&gt;
1a ------ [[Coæ]]&lt;br&gt;
1a ------ [[Beseugno]]&lt;br&gt;
2 - [[Vegetâ]]&lt;br&gt;
3 - [[Minerâ]]&lt;br&gt;
4 - [[Cosa]]&lt;br&gt;

=== [[:Category:Biografie|Biografie]] ===
==== [[Computer]], [[internet]] ====
{{Colonne|auto}}
1. [[Charles Babbage]]&lt;br&gt;
2. [[Alan Turing]]&lt;br&gt;
3. [[John Von Neumann]]&lt;br&gt;
4. [[Marvin Minsky]]&lt;br&gt;
5. [[Dennis Ritchie]]&lt;br&gt;
6. [[Brian Kernighan]]&lt;br&gt;
{{Colonne spezza}}
7. [[Tim Berners-Lee]]&lt;br&gt;
8. [[Steve Wozniak]]&lt;br&gt;
9. [[Steve Jobs]]&lt;br&gt;
10. [[Donald Knuth]]&lt;br&gt;
11. [[Richard Stallman]]&lt;br&gt;
12. [[Linus Torvalds]]&lt;br&gt;
13. [[Bill Gates]]&lt;br&gt;
{{Colonne fine}}
==== Esploratoï ====
{{Colonne|auto}}
1. [[Roald Amundsen]]&lt;br&gt;
2. [[Vittorio Bottego]]&lt;br&gt;
3. [[Jacques Cartier]]&lt;br&gt;
4. [[Cristoffa Combo]]&lt;br&gt;
5. [[James Cook]]&lt;br&gt;
6. [[Hernán Cortés]]&lt;br&gt;
7. [[Francis Drake]]&lt;br&gt;
8. [[Leif Ericsson]]&lt;br&gt;
{{Colonne spezza}}
9. [[Vasco da Gama]]&lt;br&gt;
10. [[Edmund Hillary]]&lt;br&gt;
11. [[Ferdinando Magellan]]&lt;br&gt;
12. [[Marco Polo]]&lt;br&gt;
13. [[Zheng He]]&lt;br&gt;
14. [[David Livingstone]]&lt;br&gt;
15. [[Henry Morton Stanley]]&lt;br&gt;
16. [[Sven Hedin]]&lt;br&gt;
{{Colonne fine}}
==== Figùe stöiche femminili ====
{{Colonne|auto}} 
1. [[Gro Harlem Brundtland]]&lt;br&gt;
2. [[Rachel Carson]]&lt;br&gt;
3. [[Catæn-a I de Ruscia]]&lt;br&gt;
4. [[Cixi]] (Tse Hsi, Tz'u-hsi) (Imperatrixe d'a [[Cinn-a]], 1835 - 1908)&lt;br&gt;
5. [[Cleopatra VII|Cleopatra]]&lt;br&gt;
6. [[Mary Dyer]]&lt;br&gt;
7. [[Amelia Earhart]]&lt;br&gt;
8. [[Elizabetta I d'Inghiltæra]]&lt;br&gt;
9. [[Zana d'Ærco]]&lt;br&gt;
10. [[Ildegarda de Bingen]]&lt;br&gt;
11. [[Emma Goldman]]&lt;br&gt;
12. [[Germaine Greer]]&lt;br&gt;
13. [[Mary Harris]]&lt;br&gt;
14. [[Kaahumanu]]&lt;br&gt;
15. [[Frida Kahlo]]&lt;br&gt;
16. [[Helen Keller]]&lt;br&gt;
17. [[Reginn-a Liliuokalani]]&lt;br&gt;
{{Colonne spezza}} 
18. [[Reusa Luxemburg]]&lt;br&gt;
19. [[Makeda]] Reginn-a de l'[[Etiòpia]]&lt;br&gt;
20. [[Golda Meir]]&lt;br&gt;
21. [[Nefertiti]]&lt;br&gt;
22. [[Florence Nightingale]]&lt;br&gt;
23. [[Emmeline Pankhurst]]&lt;br&gt;
24. [[Reusa Parks]]&lt;br&gt;
25. [[Eva Duarte de Perón|Evita Perón]]&lt;br&gt;
26. [[Eleanor Roosevelt]]&lt;br&gt;
27. [[Saffo]]&lt;br&gt;
28. [[Sojourner Truth]]&lt;br&gt;
29. [[Sammu-ramat]] o [[Semiramide (Ascïri)|Semiramide]], reginn-a de l'Ascïria&lt;br&gt;
30. [[Harriet Tubman]]&lt;br&gt;
31. [[Víctor Català]]&lt;br&gt;
32.[[Vitöia d'Inghiltæra]]&lt;br&gt;
33. [[Mary Wollstonecraft]]&lt;br&gt;
34. [[Matirde de Canossa]]&lt;br&gt;
35. [[Elenoa d'Arborea]]&lt;br&gt;
{{Colonne fine}}
==== Inventoï e sciensiæ ====
{{Colonne|auto}} 
1. [[Archimedde]]&lt;br&gt;
2. [[Alexander Graham Bell]]&lt;br&gt;
3. [[Carl Benz]]&lt;br&gt;
4. [[Tim Berners Lee]]&lt;br&gt;
5. [[Niels Bohr]]&lt;br&gt;
6. [[Tycho Brahe]]&lt;br&gt;
7. [[Niccolò Copernico]]&lt;br&gt;
8. [[Marie Curie]]&lt;br&gt;
9. [[Charles Darwin]]&lt;br&gt;
10. [[Thomas Alva Edison]]&lt;br&gt;
11. [[Albert Einstein]]&lt;br&gt;
12. [[Euclide]]&lt;br&gt;
13. [[Michael Faraday]]&lt;br&gt;
14. [[Enrico Fermi]]&lt;br&gt;
15. [[Richard Feynman]]&lt;br&gt;
16. [[Henry Ford]]&lt;br&gt;
17. [[Sigmund Freud]]&lt;br&gt;
18. [[Buckminster Fuller]]&lt;br&gt;
{{Colonne spezza}}
19. [[Galileo Galilei]]&lt;br&gt;
20 [[Johann Gutenberg]]&lt;br&gt; 
21. [[Edward Jenner]]&lt;br&gt;
22. [[John Maynard Keynes]]&lt;br&gt;
23. [[Antoine Lavoisier]]&lt;br&gt;
24. [[Guglielmo Marconi]]&lt;br&gt;
25. [[James Clerk Maxwell]]&lt;br&gt;
26. [[John von Neumann]]&lt;br&gt;
27. [[Isaac Newton]]&lt;br&gt;
28. [[Hans Christian Oersted]]&lt;br&gt;
29. [[Ole Romer|Ole Christensen Roemer]]&lt;br&gt;
30. [[Ernest Rutherford]]&lt;br&gt;
31. [[Ignàc Filip Semmelweis]]&lt;br&gt;
32. [[Nikola Tesla]]&lt;br&gt;
33. [[Alan Mathison Turing]]&lt;br&gt;
34. [[Leonardo da Vinci]]&lt;br&gt;
35. [[James Watt]]&lt;br&gt;
36. [[I fræ Wright]]&lt;br&gt;
{{Colonne fine}}
==== Matematici ====
{{Colonne|auto}}
1. [[Leonhard Euler]]&lt;br&gt;
2. [[Jean Baptiste Joseph Fourier]]&lt;br&gt;
3. [[Carl Friedrich Gauss]]&lt;br&gt;
4. [[Kurt Gödel]]&lt;br&gt;
{{Colonne spezza}}
5. [[David Hilbert]]&lt;br&gt;
6. [[Pierre Simon Laplace]]&lt;br&gt;
7. [[Blaise Pascal]]&lt;br&gt;
8. [[Jules Henri Poincaré]]&lt;br&gt;
9 [[Georg Friedrich Bernhard Riemann]]&lt;br&gt;
{{Colonne fine}}
==== Muxicisti ====
{{Colonne|auto}} 
# [[Carl Philipp Emanuel Bach]]
# [[Johann Christian Bach]]
# [[Johann Sebastian Bach]]
# [[Ludwig van Beethoven]]
# [[Vincenzo Bellini]]
# [[Alban Berg]]
# [[Luciano Berio]]
# [[Hector Berlioz]]
# [[Georges Bizet]]
# [[Johannes Brahms]]
# [[Joseph Anton Bruckner]]
# [[Dietrich Buxtehude]]
# [[Giulio Caccini]]
# [[John Cage]]
# [[Piotr Ilič Čaikovskij]]
# [[Giacomo Carissimi]]
# [[Mario Castelnuovo-Tedesco]]
# [[Alfredo Catalani]]
# [[Francesco Cavalli]]
# [[Marc-Antoine Charpentier]]
# [[Luigi Cherubini]]
# [[Frédéric Chopin]]
# [[Domenico Cimarosa]]
# [[Muzio Clementi]]
# [[Aaron Copland]]
# [[Arcangelo Corelli]]
# [[Claude Debussy]]
# [[Antonin Dvořak]]
# [[Andrea Gabrieli]]
# [[Giovanni Gabrieli]]
# [[Baldassarre Galuppi]]
# [[George Gershwin]]
# [[Carlo Gesualdo]]
# [[Christoph Willibald Gluck]]
# [[Edvard Grieg]]
# [[Georg Friedrich Händel]]
# [[George Harrison]]
# [[Johann Adolph Hasse]]
# [[Joseph Haydn]]
# [[Paul Hindemith]]
# [[Arthur Honegger]]
# [[Orlando di Lasso]]
# [[Franz Lehar]]
# [[John Lennon]]
# [[György Ligeti]]
# [[Franz Liszt]]
# [[Jean-Baptiste Lully]]
# [[Gustav Mahler]]
{{Colonne spezza}}
# [[Paul McCartney]]
# [[Felix Mendelssohn]]
# [[Olivier Messiaen]]
# [[Claudio Monteverdi]]
# [[Ennio Morricone]]
# [[Wolfgang Amadeus Mozart]]
# [[Modest Musorgskij]]
# [[Noemi]]
# [[Johannes Ockeghem]]
# [[Jacques Offenbach]]
# [[Carl Orff]]
# [[Johann Pachelbel]]
# [[Nicolò Paganin]]
# [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]]
# [[Sergej Prokofiev]] 
# [[Giacomo Puccini]]
# [[Henry Purcell]]
# [[Sergei Rachmaninov]]
# [[Jean-Philippe Rameau]]
# [[Maurice Ravel]]
# [[Ottorino Respighi]]
# [[Gioachino Rossini]]
# [[Nikolaj Rimskij-Korsakov]] 
# [[Camille Saint-Saëns]]
# [[Alessandro Scarlatti]]
# [[Domenico Scarlatti]]
# [[Arnold Schönberg]]
# [[Franz Schubert]]
# [[Robert Schumann]]
# [[Aleksandr Skrjabin]]
# [[Dmitrij Šostakovič]]
# [[Jean Sibelius]]
# [[Bedrich Smetana]]
# [[Ringo Starr]]
# [[Alessandro Stradella]]
# [[Demetrio Stratos]]
# [[Johann Strauss]]
# [[Richard Strauss]]
# [[Igor Stravinskij]]
# [[Giuseppe Tartini]]
# [[Giuseppe Torelli]]
# [[Giuseppe Verdi]]
# [[Antonio Vivadi]]
# [[Richard Wagner]]
# [[Carl Maria von Weber]]
# [[Anton Webern]]
# [[Patrick Wolf]]
# [[Jan Dismas Zelenka]]
{{Colonne fine}}
==== Politici, sovren e duxi ====
===== Do passòu =====
{{Colonne|auto}}
# [[Akbar o Grande]]
# [[Alessandro Magno]]
# [[Annibale]]
# [[Attila]]
# [[Pericle]]
# [[Augusto (imperatô roman)|Augusto]]
# [[Otto von Bismarck]]
# [[Simón Bolívar]]
# [[Napolion Bonaparte]]
# [[Marco Zunio Bruto]]
# [[Galioto do Caretto]]
# [[Carlomagno]]
# [[Carlo V]]
# [[Marco Porçio Caton]]
# [[Winston Churchill]]
# [[Giulio Cesare]]
# [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Federigo II]]
# [[Françesco Ferdinando]]
# [[Mohandas Gandhi]]
# [[Indira Gandhi]]
# [[Charles de Gaulle]]
# [[Hammurabi]]
# [[Hirohito]] 
# [[Adolf Hitler]]
{{Colonne spezza}}
# [[Thomas Jefferson]]
# [[Genghis Khan]]
# [[Ghigermo II de Germania]]
# [[Lenin]]
# [[Abraham Lincoln]]
# [[Maometto II]]
# [[Klemens von Metternich]]
# [[Benitto Mussolin]]
# [[Kwame Nkrumah]]
# [[Pê I de Ruscia]]
# [[Pol Pot]]
# [[Franklin Delano Roosevelt]]
# [[Saladin]]
# [[Shaka Zulu]]
# [[Too Assettao]]
# [[Qin Shihuang]]
# [[Josif Stalin]]
# [[Tamerlan]]
# [[Hideki Tojo]]
# [[Leon Trotsky]]
# [[Harry Truman]]
# [[George Washington]]
# [[Mao Zedong]]
# [[Scimon Boccaneigra]]
{{Colonne fine}}
===== Contemporanei =====
{{Colonne|auto}} 
# [[Kofi Annan]]
# [[Tony Blair]]
# [[George W. Bush]]
# [[Jacques Chirac]]
# [[Helmut Kohl]]
# [[Nelson Mandela]]
# [[Romano Prodi]]
# [[Vladimir Putin]]
{{Colonne spezza}}
# [[Angela Merkel]]
# [[Margaret Thatcher]]
# [[Beneito XVI]]
# [[Nicolas Sarkozy]]
# [[Ban Ki Moon]]
# [[Scirvio Berluscon]]
# [[José Manuel Durão Barroso]]
# [[Gerhard Schröder]]
{{Colonne fine}}
==== Scrittoi e pensatoi ====
{{Colonne|auto}}
# [[Lucco Açæn]]
# [[Dante Ardighê|Dante Alighieri]] 
# [[Aristotele]] 
# [[Matsuo Basho]]
# [[Italo Calvino]]
# [[Alejo Carpentier]]
# [[Anton Cekhov]] 
# [[Confucio]]
# [[Democrito]]
# [[Charles Dickens]] 
# [[Octave Mirbeau]]   
# [[Plotin]]
# [[Parmenide]]
# [[Erodoto]]
# [[Gustave Flaubert]] 
# [[Mahatma Gandhi]]
# [[Johann Wolfgang Goethe]]
# [[Ippocrate de Coo|Ippocrate]]
# [[Omero]]
# [[Immanuel Kant]]
# [[Martin Luther King]], Jr.
# [[Lao Tze]]
# [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]
# [[Li Po]]
# [[Martin Lutê]]
{{Colonne spezza}} 
# [[Reusa Luxemburg]]
# [[Karl Marx]]
# [[Montaigne]]
# [[Murasaki Shikibu]]
# [[George Orwell]]
# [[Pitagora]]
# [[Platon]]
# [[Karl Popper]]
# [[Sima Qian]]
# [[William Shakespeare]]
# [[Adam Smith]]
# [[Socrate]]
# [[Sun Tzu]]
# [[John Ronald Reuel Tolkien]]
# [[Tu Fu]]
# [[Tommaxo d'Aquin]]
# [[Publio Virgilio Maron|Virgilio]]
# [[Mary Wollstonecraft]]
# [[Zeami]]
# [[Jean Meslier]]
# [[Cartesio]]
# [[Blaise Pascal]]
# [[Baruch Spinoza]]
# [[Georg Hegel]]
# [[Arthur Schopenhauer]]
# [[Lucréçio]]
{{Colonne fine}}

==== Santi ====
{{Colonne|auto}}
# [[Maia, moæ de Gexù]]
# [[Paddre Pio da Pietralcina]]
# [[San Beneito]]
# [[San Camillo de Lellis]]
# [[Santa Catænn-a da Siena]]
# [[Catænn-a Fiéschi-Adórno]]
# [[Santa Ciæa]]
# [[Santa Çitta]]
# [[San Domenego]]
# [[San Feipo Neigri]]
# [[San Françesco]]
# [[San Françesco da Paola]]
# [[San Gioâne apostolo e evangelista]]
# [[San Gioâne Batista]]
# [[San Gioâne Batista de la Salle]]
# [[San Giœumo]]
# [[Sant'Ignaçio de Loyola]]
# [[San Loenso (personn-a)|San Loenço]]
# [[San Marco]]
{{Colonne spezza}}
# [[San Mascimilian Maia Kolbe]]
# [[Sàn Pòulo|San Paulo]]
# [[San Pê]]
# [[Santa Barboa]]
# [[Sant'Alfonso Maria de' Liguori]]
# [[Sant'Ambrœuxo]]
# [[Santa Margaita]]
# [[Sant'Aostin]]
# [[Santa Reusa da Limma]]
# [[Santa Texa d'Avila]]
# [[Santa Texa de Lisieux]]
# [[San Vicenço de' Paoli]]
# [[San Zane Bosco]]
# [[San Zane da Croxe]]
# [[San Zenâ]]
# [[Tomaxo Moro|San Tomaxo Moo]]
# [[Zane Paulo II]]
# [[San Zenexo]]
{{Colonne fine}}

=== Stati, lezze e politica ===
# [[Costituçion]]
# [[Lezze]]
# [[Magna Charta]]
# [[Manifesto do Partîo Comunista]]
# [[Deciaraçion Ûniversâ di Diritti de l'Òmmo]]
# [[Leviatan (Hobbes)|O Leviatan]]
# [[Codiçe de Hammurabi]]
=== [[Agricoltua]] e cöse da mangiâ ===
{{Colonne|auto}} 
# [[Agricoltua]]
# [[Avena (alimento)|Avena]]
# [[Giærava da sûccou]] 
# [[Bûtiro]]
# [[Càneva]]
# [[Canna da sûccou]]
# [[Çereâ]]
# [[Ciccolata]]
# [[Coton]]
# [[Formaggio]]
# [[A Fruta]]
## [[Apricotta|Apricotta o Bricòccalo]]
## [[Pateca]]
## [[Pèrsego]]
## [[Çetron]]
## [[Avocado]]
## [[Banann-a|Bananna]]
## [[Çëxa]]
## [[Limon]]
## [[Kiwi (fruta)|Kiwi]]
## [[Mandarin]]
## [[Mango]]
## [[Mei]]
## [[Meion|Meion o Romagnata]]
## [[Papaia]]
## [[Pei]]
## [[Persego]]
## [[Pompelmo]]
## [[Uga]]
{{Colonne spezza}}
# [[Giæ]]
# [[Gran]]
# [[Granon]]
# [[Lin]]
# [[Amê]]
# [[Euio]]
# [[Verdûa]]
# [[Òrzio]]
# [[Pan]] 
# [[Patatta (verdùa)|Patatta]]
# [[Tomata]]
# [[Riso]]
# [[Seuja]]
# [[Tabacco]]
# [[Sûcca]]
# [[Sûccou]]
{{Colonne fine}}
==== [[Beviaggi]] ====
{{Colonne|auto}} 
# [[Ægua]]
# [[Spïto]]
# [[Bïra]]
# [[Rappa]]
# [[Limonçello]]
# [[Rum]]
# [[Sake]]
# [[Scidro]]
{{Colonne spezza}}
# [[Vin]]
# [[Vodka]]
# [[Whisky]]
# [[Coca Cola]]
# [[Caffè]]
# [[Læte]]
# [[Sugo de fruta]]
# [[Tè]]
{{Colonne fine}}
=== [[Economìa]] ===
=== [[Economìa da dïta]] ===
==== [[Economìa familiâ]] ====
==== [[Economìa politica]] ====
==== [[Scistema economico]] I scistemi economici in ti paixi ====
==== [[Economìa monetaia]] ====
==== [[Scistema economico-finanziaio]] in ti paixi ====
===== [[Palanche]] ===== 
# [[Dollao]] (USA)
# [[Œüro]]
# [[Renminbi]] (Cinn-a)
# [[Rupia]] (India)
# [[Sterlinn-a britannega|Sterlinn-a]] (Regno Unïo)
# [[Yen]] (Giappon)
=== [[Sciensa de finanse]] ===
==== [[Imposta|Imposte]] ====
==== [[Tascia|Tasce]] ====
{{Colonne|auto}} 
# [[Accisa]]
# [[Acquatico]]
# [[Adiutoio]]
# [[Adoa]]
# [[Angaria]]
# [[Bagliva]]
# [[Canone (tascia)]]
# [[Censuo]]
# [[Colletta]]
# [[Dugann-a]]
# [[Dexima]]
# [[Dominio]]
# [[Donativo]]
# [[Erbatico]]
# [[Focatico]] 
# [[Foresteraggio]]
# [[Forletto]]
{{Colonne spezza}} 
# [[Gabella]]
# [[Giandatico]]
# [[Laudemio]]
# [[Pedatico]]
# [[Perangaria]]
# [[Plateatico]]
# [[Pontatico]]
# [[Quindennio]]
# [[Regalia]]
# [[Relevio]]
# [[Scalatico]]
# [[Servizio (tascia)]]
# [[Strenna (tascia)]]
# [[Terratico]]
# [[Testatico]]
# [[Vinatico]]
{{Colonne fine}} 
==== [[Bancoùto]] ====
# [[Tasso de cangio]]
==== [[Stöia e filosofia de l'Economìa]] ====
===== [[Economisti çelebri]] =====
===== [[Teorie economiche]] =====
=== [[Diritto]] ===
{{Colonne|auto}}
# [[Codice]]
# [[Diritto amministratïo]]
# [[Diritto bancaio]]
# [[Diritto canonego]]
# [[Diritto çivî]]
# [[Diritto commerçâ]]
{{Colonne spezza}} 
# [[Diritto industriâ]]
# [[Diritto internaçionâ]]
# [[Diritto penale]]
# [[Diritto privou]]
# [[Diritto pubbrico]]
# [[Diritto tributaio]]
{{Colonne fine}} 
=== [[Geografia]] ===
==== [[Continente|Continenti]] ====
{{Colonne|auto}}
# [[Africa]]
# [[Americhe]]
## [[America do Nòrd|Nòrd America]]
## [[Stati de l'America do Nòrd e Çentrâ|Centro America]]
## [[America do Sud|Sud America]]
{{Colonne spezza}}
# [[Antartego]]
# [[Artego]]
# [[Axia]]
# [[Œüropa]]
# [[Oçeania]]
{{Colonne fine}}
==== Grandi çittæ e çittæ d'arte ====
{{Colonne|auto}} 
# [[Çittæ d'Europa]]
## [[Amsterdam]]
## [[Atene]]
## [[Barçelónn-a]]
## [[Berlin]]
## [[Bruxelles]]
## [[Copenaghen]]
## [[Dresda]]
## [[Dublin]]
## [[Edimburgo]]
## [[Francoforte inscio Men]]
## [[Firense]]
## [[Helsinki]]
## [[Istanbul]] (into passòu [[Costantinopoli]])
## [[Lion]]
## [[Lisbonn-a]]
## [[Londra]]
## [[Madrid]]
## [[Marseggia]]
## [[Milan]]
## [[Principato de Monego|Monego]]
## [[Mosca (çittæ)|Mosca]]
## [[Nappoli]]
## [[Oslo]]
## [[Pariggi]]
## [[Parma]]
## [[Praga]]
## [[Romma]]
## [[Reykjavík]]
## [[San Peoburgo]]
## [[Salisburgo]]
## [[Siena]]
## [[Stoccolma]]
## [[Tallinn]]
## [[Toledo]]
## [[Turin]]
## [[Urbin]]
## [[Valençia]]
## [[Varsciavia]]
## [[Venessia]]
## [[Veronn-a]]
## [[Vienna]]
## [[Zena]]
# [[Africa]]
## [[Lusciandria d'Egitto]]
## [[Argê]]
## [[O Cairo]]
## [[Casablanca]]
## [[Çittæ do Cavo]]
## [[Nairobi]]
## [[Kinshasa]]
## [[Johannesburg]]
{{Colonne spezza}}
# [[Asia]]
## [[Baghdad]]
## [[Bangalore]]
## [[Bangkòk]]
## [[Bombay]] (Mumbai)
## [[Calcutta]]
## [[Delhi]]
## [[Gerusalemme]]
## [[Giacarta]]
## [[Hong Kong]]
## [[Manila]]
## [[Neuva Delhi]]
## [[A Mecca]]
## [[Osaka]]
## [[Pechin]]
## [[Samarcanda]]
## [[Shanghai]]
## [[Scingapô]]
## [[Teheran]]
## [[Tòkyo]]
# [[Americhe]]
## [[Boston]]
## [[Chicago]]
## [[Dallas]]
## [[Los Angeles]]
## [[Miami]]
## [[Neuva York (çittæ)|Neuva York]]
## [[San Francisco]]
## [[Toronto]]
## [[Vancouver]]
## [[Washington D.C.|Washington]]
## [[Bogotá]]
## [[Braxilia]]
## [[Buenos Aires]]
## [[Cancún]]
## [[Caracas]]
## [[Çittæ do Mescico]]
## [[Lìmma]]
## [[Montevideo]]
## [[Rio de Janeiro]]
## [[São Paulo]]
## [[Tenochtitlán]]
# [[Oçeania|Oceania]]
## [[Auckland]]
## [[Canberra]]
## [[Melbourne]]
## [[Perth]]
## [[Sydney]]
{{Colonne fine}}
==== Ätri scistemi geografici ====
{{Colonne|auto}}
# [[Caden-a montuosa]]
## [[Alpi]]
## [[Ande]]
## [[Appennin]]
## [[Balchen]]
## [[Caucaso]]
## [[Himalaya]]
## [[Karakorum]]
## [[Montagne rocciose]]
## [[Pamir]]
## [[Pirenei]]
## [[Urali]]
# [[Montagna]]
## [[Çervin]]
## [[Everest]]
## [[Gran Sascio]]
## [[K2]]
## [[Kilimangiaro]]
## [[Monte Gianco]]
## [[Monte Reusa]]
# [[Vulcan (geologia)|Vulcan]]
## [[Etna (vulcan)|Etna]]
## [[Krakatoa]]
## [[Vesuvio]]
# [[Mâ]]
## [[Mâ Mediterraneo]]
### [[Mâ Adriatico]]
### [[Mâ Egeo]]
### [[Mâ Tirren]]
### [[Mâ Ionio]]
### [[Mâ Ligure]]
## [[Mâ Baltico]]
## [[Mâ d'a Cinn-a]]
## [[Mâ do Nòrd]]
## [[Mâ Neigro]]
# [[Oçeano (geografia)|Oçeano]]
## [[Oçeano Indian]]
## [[Oçeano Artico]]
## [[Oçeano Atlantico]] 
## [[Oçeano Paciffico]]
{{Colonne spezza}} 
# [[Sciumme]] 
## [[Adexe]]
## [[Arno]]
## [[Danubio]]
## [[Sciumme Elba|Elba]]
## [[Eufrate]]
## [[Sciumme Turchin]]
## [[Sciumme Giäno]]
## [[Lena]]
## [[Loira]]
## [[Mississippi (sciumme)|Mississippi]]
## [[Nilo]]
## [[Ob]]
## [[Po]]
## [[Reno]] Germania
## [[Reno (Italia)|Reno]] Italia
## [[Rio d'e Amazzoni]]
## [[Senn-a]]
## [[Tamiggi]]
## [[Teivie]]
## [[Tigri]]
## [[Volga]]
# [[Deserto]]
## [[Deserto de Gobi]]
## [[Kalahari]]
## [[Sahara]]
# [[Lago]]
## [[Grandi Laghi]]
## [[Lago Tanganicca]]
## [[Lago Titicacca]]
## [[Lago Vitöia]]
## [[Lago de Garda]]
## [[Lago Maggiô]]
## [[Lago de Commo]]
# [[Canæ artifiçiæ]]
## [[Canâ do Panamá]]
## [[Canâ de Sues]]
# [[Cheita d'ægua]]
## [[Cheite Vitöia]]
## [[Cheite do Niagara]]
## [[Cheite de l'Iguazú]]
# Ätro
## [[Foresta pluviâ]]
## [[Grande barrêa coälinn-a]]
## [[Rift Valley]]
## [[Polo Nòrd]]
## [[Polo Sud]]
## [[Iceberg]]
## [[Streito]]
{{Colonne fine}}
=== [[Stöia]] ===
{{Colonne|auto}}
# [[Antigo Egitto]]
# [[Apartheid]]
# [[Califfo]]
# [[Colonizzaçion (America Nòrdorientale)]]
# [[Colonizzaçion (America meridionale)]]
# [[Compagna de Gesù]] (ordine di Gesuiti)
# [[Controriforma]]
# [[Croxæ]]
# [[Dinosauro]]
# [[Etæ do Brónzo|Etæ do bronzo]]
# [[Etæ do færo]]
# [[Etæ da pria]] 
# [[Dinastia Ming]]
# [[Dinastia Qing]]
# [[Greçia antiga]]
# [[Illuminiximo]]
# [[Impeo bizantin]]
# [[Impeo britannico]]
# [[Impeo mongolo]]
# [[Impeo ottoman]]
# [[Impeo Roman]]
# [[Inquixiçion Spagnolla]]
# [[Magna Grecia]]
# [[Etæ de Mëzo]]
# [[Olocausto]]
# [[Pesta neigra]]
# [[Programma Apollo]]
# [[Restauraçion]] (Congresso di Vienna)
# [[Restauraçion Meiji]]
# [[Renascimento]]
# [[Resorzimento]]
# [[Rivoluçion American-a]]
# [[Rivoluçion françeise]]
# [[Rivoluçion industriâ]]
# [[Rivoluçion ingleise]]
# [[Rivoluçion russa]]
# [[Rivoluçion de vellûo]]
# [[Antiga Romma|Romma antiga]]
# [[Sacro Roman Impèo]]
# [[Scciavitù]]
# [[Scisma d'Oççidente]]
# [[Scoverta de Americhe]]
# [[Stöia do colonialismo in Africa]]
# [[Stöia de l'integraçion europea]]
# [[Sumeri]]
# [[Vichinghi]]
{{Colonne spezza}} 
# Guære
## [[Guæra de secescion american-a]]
## [[Primma guæra Mondiâ]]
## [[Segonda guæra Mondiâ]]
## Guære çivî
### [[Guæra çivile ruscia]]
### [[Guæra çivile spagnolla]]
## [[Guæra de l'Afghanistan]]
## [[Guæra de Corea]]
## [[Guæra do Gorfo]]
## [[Guæra do Vietnam]]
## [[Guæra Freida]]
{{Colonne fine}}
=== [[Politica]] ===
{{Colonne|auto}} 
# [[Anarchia]]
# [[Capitaliximo]]
# [[Comuniximo]]
# [[Çittadinansa (Diritto)|Çittadinansa]]
# [[Democraçia]]
# [[Dittatüa]]
# [[Fascismo|Fasciximo]]
# [[Federaliximo]]
# [[Femminiximo]]
# [[Fondamentalismo|Fondamentalismo religioso]]
# [[Globalizaçion]]
# [[Imperialiximo]]
# [[Liberaliximo]]
# [[Monarchia]]
{{Colonne spezza}} 
# [[Naçionaliximo]]
# [[Movimento no-global]]
# [[Paxifiximo]] o [[Movimento paxifista]]
# [[Partîo polittego]]
# [[Rassiximo]]
# [[Repubbrica]]
# [[Sciensa politica]]
# [[Separatiximo]]
# [[Separaçion di poei]]
## [[Poei giudisiaio]]
## [[Poei legislatïvo]]
## [[Poei esecutïvo]]
# [[Soçialiximo]]
{{Colonne fine}}
=== [[Diritti umen]] ===
# [[Guæra]]
# [[Paxe]]
# [[Penn-a de morte]]
# [[Opprescion]]
# [[Libertæ]]
==== Driti discussi ====
# [[Aborto]]
# [[Eutanaxia]]
# [[Clonaçion]]
# [[Divorsio]]
# [[Omosessualitæ]]
# [[Saläio garantïo]]
# [[Controllo de nascite]]
=== Organismi internazionæ ===
{{Colonne|auto}}
# [[Comunitæ Europea]]
# [[Amnesty International]]
# [[ASEAN]]
# [[CIO]]
## [[Zeughi Olimpici]]
# [[Croxe Rossa]]
# [[Emergency]]
# [[FAO]]
# [[Fondo Monetaio Internaçionâ]]
# [[Lega Àraba]]
{{Colonne spezza}} 
# [[Mëghi sensa frontee]]
# [[NATO]]
# [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Organizzaçion de Naçioin Unïe]] (ONU)
## [[UNESCO]]
## [[UNICEF]]
## [[WHO]]
## [[WTO]]
# [[OPEC]]
# [[Premmio Nobel]]
{{Colonne fine}}
=== [[Religion]] ===
{{Colonne|auto}}
Un'introduçion de almeno çinque fraxi ai seguenti temi de natua religiosa:
# [[Animiximo]]
# [[Astrologia]]
# [[Buddiximo]] 
## [[Gautama Buddha]]
# [[Confucianeximo]] 
## [[Confucio]]
# [[Crestianeximo]]
## [[Gesù Cristo]]
## [[Pappa]]
## [[Gexa (organizzaçion)|Gexa]]
## [[Cattoliçeximo]]
## [[Protestanteximo]]
### [[Calvinismo]]
### [[Valdesismo]]
# [[Dê]]
# [[Crestianeximo]]
## [[Mosè]]
## [[Scinagoga]]
# [[Giainismo]]
# [[Induiximo]] 
## [[Brahma]]
## [[Visnu]]
## [[Siva]]
# [[Islamiximo]] 
## [[Alì (Islam)|Alì]]
## [[Maometto]]
## [[Moschea]]
## [[Omar]]
# [[Luteraneximo]]
# [[Mitologia]]
# [[Ortodossia]]
# [[Religion Sikh]]
# [[Scintoiximo]] 
# [[Spiritismo]]
# [[Superstiçion]]
# [[Taoismo]] 
# [[Voodoo]]
# [[Zoroastrismo]]
## [[Zoroastro]]
# Libbri sacri
## [[Bibbia]]
## [[Coran]]
## [[Torah]]
{{Colonne spezza}}
Con necessaia mençun a-a non-religioxitæ:
# [[Agnostiçeximo]]
# [[Ateismo]]
# [[Esoteriximo]]
# [[Umaneximo]]
{{Colonne fine}}
=== [[Coltûa]] ===
# [[Arte]]
# [[Pitûa]] 
# [[Scultûa]]
==== [[Tiatro]] ====
# [[Arte drammatica|Attoi]]
## [[Elenoa Duse]]
## [[Tino Carraro]]
## [[Valentin-a Corteise]]
## [[Salvo Randone]]
## [[Gilberto Govi]]
# [[Regia teatrale|Registi]]
## [[Jacques Copeau]]
## [[Max Reinhardt]]
## [[Zorzo Strehler]]
==== [[Cine]] ====
# [[Attô (spettacolo)|Attoî]]
## [[Roberto Benigni]]
## [[Humphrey Bogart]]
## [[Marlon Brando]]
## [[Charlie Chaplin]]
## [[Sean Connery]]
## [[Peppino De Filippo]]
## [[Robert De Niro]]
## [[Alain Delon]]
## [[Clint Eastwood]]
## [[Aldo Fabrizi]]
## [[Clark Gable]]
## [[Vittoio Gassman]]
## [[Giancarlo Giannini]]
## [[Audrey Hepburn]]
## [[Buster Keaton]]
## [[Grace Kelly]]
## [[Nino Manfredi]]
## [[Fræ Marx]]
## [[Marcello Mastroianni]]
## [[Marilyn Monroe]]
## [[Al Pacino]]
## [[Alberto Sordi]]
## [[James Stewart]]
## [[Shirley Temple]]
## [[Ugo Tognazzi]]
## [[Totò]]
## [[Eduardo De Filippo]]
## [[John Wayne]]
# [[Regia Cinetografica|Registi]]
## [[Woody Allen]]
## [[Robert Altman]]
## [[Dario Argento]]
## [[Ingmar Bergman]]
## [[Bernardo Bertolucci]]
## [[Luis Buñuel]]
## [[Francis Ford Coppola]]
## [[David Cronenberg]]
## [[Vittorio De Sica]]
## [[Federico Fellini]]
## [[John Ford]]
## [[Jean-Luc Godard]]
## [[Alfred Hitchcock]]
## [[Stanley Kubrick]]
## [[Akira Kurosawa]]
## [[Fritz Lang]]
## [[Ernst Lubitsch]]
## [[Sergio Leone]]
## [[Michael Moore]]
## [[Mario Monicelli]]
## [[Max Ophüls]]
## [[Roberto Rossellini]]
## [[Martin Scorsese]]
## [[Steven Spielberg]]
## [[Quentin Tarantino]]
## [[François Truffaut]]
## [[Luchino Visconti]]
## [[Orson Welles]]
# [[Cinema de animaçion]]
## [[Walt Disney]]
## [[Hayao Miyazaki]]
==== [[Lettiatua]] e [[poexia]] ====
# [[Amleto]]
# [[I anime morte]]
# [[Anna Karenina]]
# [[A cosciensa de Zeno]]
# [[Decameron]]
# [[D'i delitti e d'e penn-e]] ([[Cesare Beccaria|Beccaria]])
# [[Delitto e castigo]]
# [[Divin-a commedia]]
## [[Inferno (Divin-a Commedia)]]
## [[Purgateuio (Divin-a Commedia)]]
## [[Paradiso (Divin-a Commedia)]]
# [[Don Chisciotte]]
# [[O mego Xivago]]
# [[Faust]]
# [[I fræ Karamazov]]
# [[Gilgamesh]]
# [[Iliade (Omero)|Iliade]]
# [[Mille e una neutte]]
# [[Odissea]]
# [[O Prinçipe]] ([[Niccolò Macciavelli|Macciavelli]])
# [[O processo (romanzo)|O processo]] ([[Franz Kafka|Kafka]])
# [[I sposoei impromissi]]
# [[A Repubbrica (Platon)]]
# [[O Zibaldon]]
==== [[Muxica|Mûxica]] ====
# [[CD]]
# [[Jazz]]
# [[Muxica clascica]]
# [[Muxica popolâ]]
# [[Opera lirica|Opera]]
# [[Pop Music|Pop]]
## [[ABBA]]
## [[Buddy Holly]]
## [[Elvis Presley]]
# [[Rock]]
## [[The Beatles|Beatles]]
## [[Led Zeppelin]]
## [[Queen]]
## [[Pink Floyd]]
## [[Rolling Stones]]
# [[Strumenti Muxicali]]
## [[Strumenti a corda]]
### [[Basso elettrico]]
### [[Chitara]]
### [[Violin]]
## [[Baterîa]]
## [[Flauto]]
## [[Piano (Muxica)|Piano]]
## [[Tambùo]]
## [[Tromba]]
=== Zeughi ===
# [[Zeugo d'azardo]]
# [[Zeugo]]
## [[Backgammon]]
## [[Dæ]]
## [[Damma]]
## [[Scacchi]]
# [[Zeugo de carte|Zeughi de carte]]
## [[Ciappa Chinze]]
## [[Bridge (Zeugo)|Bridge]]
## [[Briscola]]
## [[Cirulla]]
## [[Poker]]
## [[Scopa (Zeugo)]]
## [[Scopon scientifico]]
=== [[Sciensa]] ===
# [[Stöia da sciensa e da tecnologia]]
==== [[Astronomia]] ====
# [[Annô lüxe|Anno luxe]]
# [[Asteroide]] 
# [[Big Bang]] 
# [[Pertuso neigro]]
# [[Lûnäio]]
# [[Cometa]]
# [[Galassia]] 
# [[Nebulosa]]
# [[Pianeta]]
# [[Pulsar]]
# [[Quark (particella)|Quark]]
# [[Scistema Solâre|Scistema Soâ]]
## [[Sô]]
## [[Tæra]] 
### [[Lunn-a]]
## [[Giòve (astronomia)|Giove]]
## [[Marte (astronomia)|Marte]] 
## [[Mercûrio (astronomia)|Mercuio]]
## [[Nettun (astronomia)|Nettun]] 
## [[Pluton (astronomia)|Pluton]]
## [[Satûrno (astronomia)|Saturno]]
## [[Uran (astronomia)|Uran]]
## [[Venere (astronomia)|Venere]]
# [[Stella]]
# [[Via Lattea]]
==== [[Biologia]] ====
===== Anatomia di [[Mammifei]] =====
# [[Apparato çircolatoio]]
## [[Cheu]]
# [[Apparato digerente]]
## [[Bëlo crasso]]
## [[Bëlo tenue]]
## [[Figæto]]
# [[Scistema endocrino]]
# [[Scistema nervoso]]
## [[Encefalo]]
## [[Scistema perçettïvo]]
### [[Scistema uditïvo]]
#### [[Oegio]]
### [[Apparato vixïvo]]
#### [[Euggio]]
### [[Scistema olfattïvo]]
### [[Scistema gustatïvo]]
### [[Reçettoi do senso]]
# [[Apparato respiatoio]]
## [[Pormon]]
# [[Apparato genitâ]]
## [[Pene]]
## [[Vaginn-a]]
# [[Apparato locomotoio]]
## [[Scistema scheletrico]]
## [[Scistema muscolâ]]
# [[Scistema tegumentaio]]
## [[Pelle]]
## [[Tettin]]
===== Processi biologici =====
# [[Digestion]]	 
# [[Escreçion]]
# [[Fotoscintexi]]
# [[Gravidansa]]
# [[Respiaçion]]
# [[Riproduçion]]	 
===== Vitta =====
# [[Anima]]
## [[Anfibbio]]
### [[Ræna]]
## [[Aracnide]]
### [[Ägno]]
## [[Mammifei]]
### [[Ëse uman]]
### [[Balenn-a]]
### [[Bestiamme]]
### [[Cammello]]
### [[Can]]
### [[Cavallo]]
### [[Drafin|Dräfin]]
### [[Elefante]]
### [[Gatto]]
### [[Giraffa]]
### [[Lion (bestia)|Lion]]
### [[Pòrco]]
### [[Pòrco sarvægo]]
### [[Mammut]]
### [[Orso]]
### [[Pëgoa]]
### [[Rattopennugo]]
### [[Rinoçeronte]]
### [[Scimia]]
### [[Tigre]]
## [[Insetti]]
### [[Ave]]
### [[Cattænn-a divota]]
### [[Porselletta]]
### [[Formigoa]]
## [[Pescio]]
### [[Squæo]]
### [[Ancioa]]
### [[Loaso]]
### [[Treggia]]
### [[Stocche]]
### [[Oâ]]
### [[Porpo]]
## [[Rettile]]
### [[Biscia]]
### [[Grigoa]]
## [[Oxello]]
### [[Agugia]]
### [[Cömbo]]
### [[Passoa]]
### [[Rundanin-a]]
# [[Archea]]
# [[Batterio]]
## [[Eucariota]]
## [[Procariota]]
# [[Fonzo]]
# [[Cianta]]
## [[Ærbo]]
## [[Sciô]]
## [[Parme]]
# [[Protozoo]]
==== [[Chimica]] ====
===== [[Chimica organica]] e [[Chimica inorganica]] =====
# [[Atomo]]
# [[Elemento chimico]]
# [[Toa periodica]]
# [[Molecola]]
## [[Composto ionico]]
## [[Composto molecolâ]]
# [[Composto chimico]]
## [[Ægua]]
## [[Ammoniaca]]
## [[Metan]]
## [[Benzen]]
## [[Acetilen]]
## [[Etilen]]
## [[Acido solforico]]
## [[Acido nitrico]]
## [[Acido cloridrico]]
## [[Acido fluoridrico]]
## [[Acido fosforico]]
## [[Acido acetico]]
## [[Idroscido de sodio]]
## [[Idroscido de caço]]
## [[Carbonato de sodio]]
## [[Bicarbonato de sodio]]
## [[Cloruro de sodio]]
## [[Etanolo]]
## [[Açeton]]
## [[Formaldeide]]
# [[Reaçion chimica]]
==== [[Meteorologia]] ====
# [[Çiclon tropicâ]]
# [[Gragneua]]
# [[O Niño]]
# [[A Niña]]
# [[Nuvia]]
# [[Nëgia]]
# [[Ægua (tempo)]]
# [[Rescadamento globâ]]
# [[Tornado]]
# [[Uragan]]
# [[Tromba de mâ]]
==== [[Ecologia]] ====
# [[Desertificaçion]]
# [[Desboscamento]]
# [[Inquinamento]]
# [[Cangiamenti climatici]]
==== [[Geologia]] ====
# [[Basalto]]
# [[Carcâ]]
# [[Deriva di continenti]]
# [[Selce]]
# [[Tettonica a placche]]
# [[Tufo (roccia)|Tufo]]
==== [[Fixica]] ====
# [[Atomo]]
## [[Nucleon]]
### [[Neutron]]
### [[Proton]]
## [[Elettron]]
## [[Fiscion nucliâ]]
## [[Fuxon nucliâ]]
# [[Spaçio]]
# [[Tempo]]
# [[Veloçitæ]]
## [[Veloçitæ istantanea]]
## [[Veloçitæ media]]
# [[Acceleraçion]]
# [[Energîa|Energia]]
# [[Forsa]]
## [[Gravitaçion]]
## [[Peiso]]
## [[Forse elettromagnetiche]]
## [[Forsa nucliâ]]
# [[Luxe]]
## [[Radiaçion elettromagnetica]]
### [[Onde radio]]
### [[Infrarosso]]
### [[Luxe vixibile]]
### [[Ultraviovetto]]
### [[Raggi gamma]]
# [[Massa (fixica)|Massa]]
# [[potensa (fixica)|Potensa]]
==== Risorse naturale ====
# [[Carbon]]
# [[Diamante]]
# [[Gas naturâ]]
# [[Minerali]]
# [[Petrolio]]
# [[Sâ]]
==== Unitæ de mesua ====
# [[SI]] (Scistema Internaçionâ)
# [[Chilogrammo]]
# [[Metro]]
# [[Newton (unitæ de mesua)|Newton]]
# [[Litro]]
# [[Volt]]
# [[Watt]]
=== Lengue ===
# [[Lengue naturæ]]
## [[Lengua àraba|Àrabo]]
## [[Lengua cineise mandarin|Cineise mandarin]]
## [[Lengua ebraica|Ebraico]]
## [[Lengua françèise|Françèise]]
## [[Lengua giapponeise|Giapponeise]]
## [[Lengua grega|Grego]]
## [[Lengua hindi|Hindi]]
## [[Lengua italiann-a|Italian]]
## [[Lengua ingleise|Ingleise]]
## [[Lengua latinn-a|Latin]]
## [[Lengua sanscrita|Sanscrito]]
## [[Lengua Spagnolla|Spagnòllo]]
## [[Lengua portogheise|Portogheise]]
## [[Lengua tedesca|Todesco]]
## [[Lengua russa|Russo]]
# [[Lengue artifiçiæ]]
## [[Lengua esperanto|Esperanto]]
## [[Ido]]
## [[Quenya]]
# [[Arfabeto|Arfabeti]]
## [[Arfabeto àrabo]]
## [[Arfabeto çirillico]]
## [[Arfabeto ebraico]]
## [[Arfabeto grego]]
## [[Arfabeto latin]]
## [[Arfabeto runico]]
## [[Arfabeto ugaritico]]
## [[Devanagari]]
## [[Hangul]]
## [[Jawi]]
# [[Grammatica]]
=== [[Architettua]] ===
# [[Elementi architettonici]]
## [[Erco (Architettua)|Erco]]
## [[Cupola]]
## [[Obelisco]]
## [[Piramide]]
## [[Ponte]]
## [[Votto]]
# [[Stili architettonici]]
# [[Architetti]]
# Monumenti
## [[Acropoli d'Atene]]
## [[Angkor Vat]]
## [[Colosseo]]
## [[Diga de Assuan]]
## [[Empire State Building]]
## [[Grande muägia cineise]]
## [[Lanterna de Zena]]
## [[Partenon]]
## [[Sfinge]]
## [[Statua da Libertæ]]
## [[Taj Mahal]]
## [[Tôre Eiffel]]
## [[Tôre de Pisa]]
# [[Sette mäveggie do mondo]]
=== [[Matematica]] ===
# [[Aritmetica]]
# [[Algebra]]
# [[Algoritmo]]
# [[Carcolo]]
# [[Carcolo infiniteximâ]]
## [[Derivata]]
## [[Funçion continua]]
## [[Integrâ]]
## [[Succescion]]
# [[Geometria]]
## [[Reuo]]
### [[Pi Grego]]
## [[Cubbo]]
## [[Triangolo]]
## [[Quaddro]]
## [[Piramide]]
## [[Poligono]]
## [[Prisma]]
# [[Infinïo]]
# [[Logica]]
# [[Sommatoia]]
# [[Produttoia]]
# [[Teorema]]
# [[Trigonometria]]
# [[Conzettua]]
# [[Ipotexi]] 
# [[Texi]]
# [[Dimostraçion]]
=== Sordatti ===
# [[Forse Armæ]]
## [[Armâ]]
### [[Fantaia]]
### [[Cavallaia]]
### [[Artagiaia]]
### [[Arma do Genio]]
### [[Arma de trasmiscioin|Trasmiscioin]]
### [[Trasporti e Materiali]]
### [[Corpi e Serviçi]]
### [[Sovran Militâ Orde de Mata]]
### [[Croxe Rossa]]
### [[Corpo de Infermëe Volontaie]] (Croxeroscinn-e)
## [[Marin-a Militâ Italian-a]]
### [[Guardia Costëa]]
## [[Aeronautica Militâ Italian-a]]
## [[Carabinê]]
# [[Corpi Armæ]]
## [[Carabinê]]
## [[Guardia de Finansa]]
## [[Poliçia de Stato]]
## [[Corpo Forestâ]]
## [[Poliçia Penitençiaia]]
# [[Sordatto]]
==== [[Arma|Armi]] ====
# [[Armi gianche]]
## [[Spâ (arma)|Spâ]]
## [[Lansa (arma)|Lansa]]
# [[Bocca da feugo]]
## [[Povie da spâo]]
## [[Esploxïvo]]
## [[Pistolla]] o Revolvero
## [[Fuxin]] o Scceuppo
## [[Mitragiatrixe]]
## [[Cannon]]
# [[Armi contra aree]]
## [[Miscile HAWK]]
## [[Sidam]]
## [[FIM-92 Stinger]]
# [[Mëzi da combattimento de tæra]]
## [[Cäro armoö]]
## [[Autoblindo]]
# [[Mezi da combattimento pe mâ]]
## [[Corazzâ]]
## [[Portarioplan]]
## [[Incroxatô]]
# [[Mëzi da combattimento aerospaçiâ]]
## [[Dirizzibile]]
## [[Arioplan da caccia]]
## [[Bombardê]]
## [[Aereo da ricogniçion]]
# [[Armi nucliæ]]
=== [[Sport]] ===
{{Colonne|auto}}
# [[Alpiniximo]]
# [[Atletica leggia]]
# [[Automobiliximo]]
# [[Baseball]]
# [[Zeugo do ballon]]
# [[Çiclismo]]
# [[Cricket]]
# [[Judo]]
# [[Karate]]
# [[Neuo]]
# [[Ballabanastra]]
{{Colonne spezza}}
# [[Ballaman]]
# [[Ballaneuo]]
# [[Ballaxeuo]]
# [[Balón (zêugo)|Ballon]]
# [[Rugby]]
# [[Scrimmia]]
# [[Sci]]
# [[Sci in mâ]]
# [[Sumo]]
# [[Tennis]]
# [[Lotta]]
{{Colonne fine}}
=== [[Tecnologia]] ===
==== [[Computer]] ====
# [[hardware]]
# [[software]]
## [[Scistema operatïvo]]
### [[GNU/Linux]]
### [[Unix]]
### [[Mac OS]]
### [[Windows]]
# [[Microsoft]]
# [[Apple]]
# [[Base de dæti]]
# [[ECDL]]
# [[File]]
# [[Internet]]
## [[HTML]]
## [[Posta elettronega]]
# [[lenguaggio de programmaçion]]
## [[assembly]]
## [[C (lenguaggio de programmaçion)|C]]
## [[Java (lenguazzo)|Java]]
# [[Videoscrïtua]]

==== Tecnologie comun-e ====
# [[Taggia (macchina)]]
# [[Conio]] e [[Monæa]]
# [[Cunio (fixica)|Cunio]]
# [[Fêugo|Feugo]]
# [[Leva (fixica)|Leva]]
# [[Metallurgia]]
# [[Motô a sccioeuppo]]
# [[Motô a vapô]]
# [[Cian inclinou]]
# [[Röa]]
# [[Stampa (processo)|Stampa]]
# [[Vïa (meccanica)|Vïa]]
==== [[Comunicaçion]] ====
# [[Arfabeto]]
# [[Çellulâ]]
## [[GPRS]]
## [[GSM]]
## [[MMS]]
## [[SMS]]
## [[TACS]]
## [[UMTS]]
# [[Ferrovia]]
# [[GPS]]
# [[Internet]]
# [[Mass media]]
## [[Radio (mass media)|Radio]]
## [[Televixion]]
# [[Scritûa|Scrïtua]]
# [[Stampa]]
## [[Giornale]]
## [[Periodico]]
## [[Cotidian]]
# [[Telefono]]
# [[Telegrafo]]

==== Fonti energetiche ====
# [[Energie che se peu rennuâ]]
## [[Biomassa]]
## [[Energia da o vento]]
## [[Energia idroelettrica]]
## [[Energia soâ]]
## [[Energia da e onde]]
# [[Energie non rinnovabili|Non rinnovabili]] e [[Combustibili foscili]]
## [[Carbon]]
## [[Energia nucleâ]]
## [[Gas natuâ]]
## [[Petrolio]]
==== Materiali ====
# [[Papê]]
# [[Legno]]
# [[Metàllo|Metallo]]
# [[Plastica]]
# [[Veddro]]
==== [[Traspòrti]] ====
# [[Arioplan]]
# [[Aotomobile]] 
# [[Barca (trasporto)]]
## [[Battello a vapô]]
## [[Gosso]]
## [[Barco a veia]] 
# [[Biçicletta]]
# [[Camio]]
# [[Ferrovia]]
# [[Treno]]

=== Desgraçie ===
# [[Desgraçia nucleâ]]
# [[Eruçion]]
# [[Liggia]]
# [[Inçendio]]
# [[Inondaçion]]
# [[Tæremotto]]
# [[Tornado]]
# [[Tsunami]]
# [[Uragan]]
# [[Liggia de neive]]
=== [[Cô|Coî]] ===
# [[Spettro]]
## [[Gianco (cô)|Gianco]] 
## [[Bleu]] 
## [[Giäno]]
## [[Neigro]]
## [[Rosso]]
## [[Verde]]
=== [[Filosofia]] ===
# [[Anima]]
# [[Conoscenza]]
# [[Corpo (metafisica)|Corpo]]
# [[Coscienza]]
# [[Decixoin basæ insce-o consenso]]
# [[Epistemologia]]
# [[Estetica]]
# [[Etica]]
# [[Gnoseologia]]
# [[Libero arbitrio]]
# [[Mente]]
# [[Metafixica]]
# [[Metodo scientifico]]
# [[Ontologia]]
# [[Politica]]
# [[Agiûtto:NPOV|Punto de vista neutrâ]]
# [[Realtæ]]
# [[Veitæ]]

[[Categorîa:Wikipedia]]</text>
      <sha1>a0liluzdsfgptkcezv6expl8d9vuye6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joseph Haydn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10552</id>
    <revision>
      <id>269895</id>
      <parentid>240490</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T04:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-30769-34</username>
        <id>19893</id>
      </contributor>
      <comment>/* Vitta */</comment>
      <origin>269895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4858" sha1="6xpufe361rn5j8et7lpi545udhzywup" xml:space="preserve">{{ZeneizeP}}
[[Immaggine:Haydn portrait by Thomas Hardy (small).jpg|thumbnail|O Joseph Haydn, quaddro do [[Thomas Hardy (pitô)|Thomas Hardy]]]]
'''Franz Joseph Haydn''' - Muxiçista ([[Rohrau]], [[Austria|Aostria]] Inf., 1732 - [[Vienna]] 1809).

== Vitta ==
Figgio de un carradô, dilettante de [[muxica]], o studiò da primma con [[G. Reutter]] a [[S. Steva]] in Vienna, da pœu con un tâ Spangler. O conobbe [[Metastaxio]] ch'o l'aviæ (segondo una tradiçion no açertâ) raccomandao a [[N. Porpora]]. Into 1759 o fu assonto comme [[meistro de cappella]] do conte Morzin e into 1761 quæ viçemeistro e da pœu meistro da-o prinçipe F. A. Esterházy a-o castello de [[Eisenstadt]]. Chì o l'ebbe moddo de çimentáse a-a compoxiçion orchestrâ. Compoxitô e direttô de l'[[orchestra]] da famiggia, o l'alternava i sogiorni estivi into castello de campagna de [[Esterház]] con quelli a Vienna. Into 1790, licençiao da-o nevo de l'Esterházy, Nicolla, o complesso da cappella, Haydn o conservò o titolo de meistro e una penscion annua; o l'aççettò quindi de recáse a [[Londra]], sciu invio de l'impresaio J. P. Salomon, pe a compoxiçion de muxiche pe l'orchestra de quella çittæ. Doppo un succescivo viægio a Londra (1794-95), o tornò in Aostria reciammao da un nœuvo prinçipe Esterházy, o segondo Nicolla, e o resezette, sorvetutto inti urtimi anni, a Vienna. 

A so nommina in patria e a l'estero a fu sempre ciu esteisa: molti fun i so allevi, grande fu pe lê a veniaçion do pubbrico muxicâ, notiscime fun e so œuvie. O mæximo inno naçionâ aostriaco o fu træto da un di so quartetti. In realtæ, a muxica de Haydn a rispondeiva in pin a-i idiæ de equilibbrio e de graçia de l'arte clascica setteçentesca: a l'ea una muxica de seña composteçça, senscibile a-i aççenti popolæ e a quelli de corte, profondamente colta e pù semplixe e naturâ inte l'apparença. 

Pe quante l'arte de Haydn a razonze di valoî âtiscimi ascì inte l'[[ótóio]] religioso (&quot;A creaçion&quot;) e profan (&quot;E saxoin&quot;) e inte de noteive pagine sacre (&quot;Messe&quot;), a dà l'intrega mezua da so grandeçça specce inta [[muxica scinfonica]] e da cammia. Doe corente muxicæ preceddan o momento storico haydnian: a lirica do sentimento e da galantaia di Italien, e o spiito intrinsecamente religioso e polifonico ch'o l'ea curminao in [[Johann Sebastian Bach|J. S. Bach]]. Haydn o l'aduña e refonde queste doe corente: l'unitæ ch'a ne sccioisce, mirabile processo de [[scintexi]], a l'è a forma-sunata pe orchestra ([[scinfonia]]), pe [[quartetto]], pe [[graviçimbalo]] ò [[pianoforte]], no into senso de l'astræta struttua, che za a l'existeiva ma a l'ea un'âtra cosa, ma comme essençialitæ de un nœuvo lenguaggio muxicâ púo, a quæ força a consciste prinçipalmente inte l'elaboraçion tematica. Da di motivi ascì inscignificanti Haydn o resce a sviluppâ nœuva e splendida muxica, inte tutte e immaginabile varietæ de struttua e de movimento. O l'è un lenguaggio ch'o parla co-ina finalitæ determinâ da-o so proprio procede e ch'o vive de una so organica necescitæ e de una so propria vexenda. Zugonditæ e contemplaçion son i elementi essençiæ do so tempiamento, inte una estremma abilitæ de trasformaçion do materiâ muxicâ in te 'na [[fantaxia]] ch'a l'è continuamente rinnovâ da una fresca senscibilitæ popolâ. 

Otr'a 25 melodrammi, açioin tiatræ e cantæ, arcuñe de quæ prexeive, e a-i belliscimi ''Lieder'' e baladde, devimo a-a feconditæ do genio haydnian 13 messe (celebre a ''Nelson-Messe'' e a ''Theresien-Messe''), 3 otoi, 104 scinfonie (celebre quelle do gruppo coscì díto &quot;françeize&quot; e i urtime, dîte &quot;londineixi&quot;), 12 ''ouvertures'', circa 50 tra conçerti solisteghi e scinfonie conçertante, divertimenti, 77 quartetti pe [[ærchi]] (ciu quello desonto da l'ótóio ''Die sieben Worte des Erlösers am Kreuze''), 15 trii pe ærchi e [[scioei]], 38 trii con pianoforte, 30 pe ærchi, 4 sunate pe pianoforte con [[violin]] d'accompagnamento e 52 pe [[çimbalo]] (da pœu pianoforte) solo. Fra i œuvie tiatræ emerze &quot;O speçiâ&quot; (libretto de [[Carlo Goldoni]], 1768), &quot;L'infedeltæ delusa&quot; (&quot;burletta&quot;, 1773), &quot;O mondo da [[Lunn-a|luña]]&quot; (libretto de C. Goldoni, 1777), &quot;L'isoa disabitâ&quot; (libretto de P. Metastaxio, 1779), &quot;A fedeltæ premiâ&quot; (libretto de G. B. Lorenzi, 1781). Famoxi son i doi za çitæ otoi ''Die Schöpfung'' (&quot;A creaçion&quot;, 1798) e ''Die Jahreszeiten'' (&quot;E stagioin&quot;, 1801). E prinçipæ scinfonie son soventi aregordæ con un nommiagio, vosciuo pe o ciu da-i editoî de Haydn, comme &quot;Scinfonia da pendola&quot;, &quot;di addii&quot;, &quot;do rollo do [[timpano]]&quot;, &quot;di figgiœu&quot;, &quot;O meistro de scœua&quot;, &quot;A sorpreisa&quot;, &quot;L'[[orso]]&quot;.

== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Muxicisti|Haydn]]
[[Categorîa:Muxica classica]]</text>
      <sha1>6xpufe361rn5j8et7lpi545udhzywup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1314</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22156</id>
    <revision>
      <id>269896</id>
      <parentid>233898</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T10:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sailko</username>
        <id>6258</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Andrea di bonaiuto, apotesosi di san tommaso d'aquino, scienze ed arti 02 Legge canonica e Clemente V 2.JPG]] → [[File:Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, scienze ed arti 02 Legge canonica e Clemente V 2.jpg]]</comment>
      <origin>269896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="674" sha1="oy6bi0vfsksiw5ewf34zc0priix6v14" xml:space="preserve">{{Anno}}
{{Anno in altri calendari}}
== Fæti ==
=== Euröpa ===

=== Àzia ===

=== Àfrica ===

=== Arte ===

=== Costruçión ===

=== Inovaçión ===
 
{{clear}}
{{Lunâio ànno|1314}}

=== Nasciûi ===

=== Mòrti ===
&lt;gallery&gt;
Immaggine:Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, scienze ed arti 02 Legge canonica e Clemente V 2.jpg||&lt;small&gt;[[Andrea di Bonaiuto]] (1343-1379), ''[[Clemente V]]'' ([[1264]]-[[20 arvî]] 1314) into ''Trionfo de [[Sant'Aostin]]'', 1365–1566 (Cappellone degli Spagnoli - [[Gêxa de Santa Maria Novella]] - Firénse)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
{{clear}}

== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Anni do XIV secolo|014]]</text>
      <sha1>oy6bi0vfsksiw5ewf34zc0priix6v14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mitocóndrio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32017</id>
    <revision>
      <id>269882</id>
      <parentid>269881</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T12:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <origin>269882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26635" sha1="pjlfdzbiz4nuoqrsqiqzsgzlr96rw52" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
O '''mitocóndrio''' o l'é ‘n òrganéllo de [[Çélola|çélole]] [[Eukaryota|eocariòtiche]] co-ìn seu [[DNA]] e a fórma de bachétto, drûo 0,5-1 µm e lóngo scìn a 10 μm. I mitocóndri móstran òrganizaçioìn despæge segóndo i tîpi de çélole, ma pò-u ciù s'atrêuvan inte ‘n nùmeo èrto pe ciaschedùnn-a de çélole (inti epatocîti do [[figæto]] ghe n'é squæxi 2000). Sti òrganélli són prezénti in tùtte e çélole, fêua che inti [[eritrocîti]] e inti [[cheratinocîti]] méui. A ògni mòddo, se moltìplican indipendenteménte da-a çélola dónde s'atrêuvan e dónca, ‘na vòtta chò-u [[DNA]] mitocondriâle (mtDNA) o l'é stæto duplicòu, un sórco de divixón o spartìsce o mitocóndrio in replicaçión. 

[[File:Animal mitochondrion diagram en (edit).svg|thumb|O mitocóndrio|centro]]

== Caraterìstiche e strutûa ==
Pe quant’o l’à da védde co-a seu òrganizaçión, o mitocóndrio o l'é contornòu da ‘n scistêma de dôe [[menbrànn-e]], dónde gh'é contegnûo a matrîce mitocondriâle ch'a l'achéugge e vàrie créste. Sti òrganélli pêuan prezentâ alteraçioìn da strutûa che són “indicatoî de moutîa”: prezénpio, i mitocóndri do [[cheu]] de ‘na persónn-a con problêmi cardìachi e òperâ són ipertròfichi e móstran di dànni a-a menbrànn-a. 

=== A menbrànn-a mitocondriâle estèrna ===
A menbrànn-a mitocondriâle estèrna, drûa 6÷7 nm, a prezénta ‘na superfìçie regolâre atraversâ da canæ iònichi voltàggio-dipendénti, dîti porìnn-e mitocondriâli, che se làscian pasâ da molécole picìnn-e, [[iöni]] e metabolîti. Pe de ciù a contégne di enzîmi ascì, cómme a [[fosfolipâxi A2]] e l'[[axetil coenzìmma A-scintetâxi]].

=== Inportaçión de proteìnn-e: o conplèsso TOM/TIM ===
[[File:Mitochondrial protein import.png|thumb|O scistêma de inportaçión de proteìnn-e into mitocóndrio]]

E [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] do mitocóndrio codificæ da-o DNA mitocondriâle són sôlo trézze, in càngio o [[nùcleo]] ne codìfica 'n migiâ ciù o mêno: ste proteìnn-e, ‘na vòtta prodûte, són inportæ gràçie a-o [[scistêma TIM/TOM]]. Defæti, ‘na proteìnn-a ch'a dêv'êse stramuâ into mitocóndrio a l'é conosciûa pe mêzo da seu sequénsa d'adrésso da pàrte de ‘na porçión da proteìnn-a TOM e a l'é fæta pasâ da-o rèsto de TOM, ch'a se conpòrta cómme ‘n canâ. Tra-o conplèsso TOM e TIM suscìste ‘n rapòrto struturâle ch'o goìdda o pasàggio de proteìnn-e vèrso a menbrànn-a mitocondriâle intèrna e-a matrîce in mòddo regolòu. Inta matrîce a sequénsa-segnâ e quélla de smistaménto vêgnan tagiæ da speçìfiche peptidâxi.

===A menbrànn-a mitocondriâle intèrna ===
A menbrànn-a mitocondriâle intèrna a l'é ciù sotî de quélla estèrna e-a prezénta numerôze cêghe dîte créste, che ouméntan asæ a seu superìçie e se avànsan vèrso o drénto do mitocóndrio. A menbrànn-a intèrna a l'é dotâ de ‘n [[fosfolipìde]] dîto [[cardiolipìnn-a]], ch’a-a fa vegnî stàgna a-i iöni. E seu [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] exegoìscian træ fonçioìn prinçipæ: 
# o traspòrto di eletroìn inta cadénn-a da respiraçión çelolâre
# a scìntexi de [[ATP]] pe mêzo de l'enzîma [[ATP-scintâxi]]
# a regolaçión do traspòrto di metabolîti

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;320&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:ATP synthase chemiosmosis and oxidative phosphorylation.gif|A cadénn-a de traspòrto di eletroìn a pòrta a formâ ‘n gradiénte de protoìn, ch'o l'é adêuviòu da l'ATP scintetâxi pe prodûe [[ATP]] da [[ADP]] e ‘n grùppo fosfâto
Immaggine:ATP synthesis - ATP synthase rotation.ogv|A rotaçión de l'ATP scintetâxi
&lt;/gallery&gt;

Pe de ciù, inta menbrànn-a intèrna gh'é di enzîmi ascì che, in colaboraçión co-i enzîmi do [[REL|retìcolo endoplasmàtico lìscio]] (REL), són deputæ a-a scìntexi di [[ormoìn steroidêi]]. A menbrànn-a mitocondriâle intèrna a l'achéugge a [[cadénn-a de traspòrto di eletroìn]], ch'a conprénde ciù conplèsci:
# conplèsso I (NADH-CoQ redutâxi); 
# conplèsso II (Succinato-CoQ redutâxi); 
# conplèsso III (CoQH2-çitocròmmo c redutâxi);
# conplèsso IV (çitocròmmo c òscidâxi)
# conplèsso de l’[[ATP scintetâxi]], constitoîo da-a porçión F0 (canâ protònico transmenbrànn-a) e da-a porçión F1 (dotâ de ativitæ ATP scintetâxi).

=== E créste mitocondriâli ===
[[File:Mitochondrion cristae tomogram.png|thumb|Strutûa di conpartiménti menbranôxi do mitocóndrio: (A) in giâno e créste mitocondriâli, in çelèste a menbrànn-a mitocondriâle intèrna e in bleu a menbrànn-a mitocondriâle estèrna; (B) in çelèste a menbrànn-a mitocondriâle intèrna, in rósso e in vèrde dôe créste mitocondriâli]]
E créste mitocondriâli conpòrtan de variaçioìn de aspêto e dónca són despæge pe longhéssa, fórma e nùmeo a segónda da domànda energética da [[çélola]]. Prezénpio, inte çélole normâli e créste se avànsan pi-â meitæ da matrîce e són cùrte pe ‘na bàssa domànda d'energîa; in càngio, inte çélole do móscolo e créste atravèrsan tùtta a matrîce, són inpachetæ bén bén stréite e s'atrêuvan inte ‘n nùmeo èrto pe ‘na grànde domànda de energîa. Coscì e créste pêuan dispónn-ise segóndo dôe configuraçioìn, ö sæ inte ‘n schêma ortodòsso, pe ‘n bàsso gràddo d'ativitæ, ò inte ‘n schêma condensòu pe ‘n èrta ativitæ de fosforilaçión òscidatîva.

=== E càmie mitocondriâli ===
A càmia mitocondriâle estèrna a l'é scîta tra-a menbrànn-a estèrna e quélla intèrna. A contégne di enzìmmi cómme a [[creatin-chinâxi]] (èrti valoî de CK són ségno de dànno a-i móscoli cómme [[córpo a-o cheu]], [[miocardîte]] ò [[distrofîa miscolâre]]), [[adenilâto-çîclâxi]] e [[çitocròmmo c]] (inplicòu inte l’[[apoptöxi|apoptôxi]]). 

Pe cóntra, a càmia mitocondriâle intèrna a særa ‘na série d'eleménti che fórman a matrîce. In sta càmia s'atrêuva:
# enzìmmi che intervégnan into [[çîclo de Krebs]] e inta [[β-òscidaçión|β-oscidaçión]] di àçidi gràsci;
# granétte spésse che amùggian iöni [[càlcio|càlçio]];
# [[DNA]] a fórma d'anéllo in ciù còpie (da 5 a 10 molécole pe mitocóndrio);
# [[RNA]] inte seu træ fórme despæge (mRNA, tRNA, rRNA);
# [[DNA-polimerâxi]], [[RNA-polimerâxi]], [[aminoacil-tRNA-scintetâxi]].
# ribozömi, ciù picìn de quélli into [[retìn endoplasmàtico rùdego|retìcolo endoplasmàtico rùdego]] (RER)

=== O DNA mitocondriâle ===
Inta matrîce do mitocóndrio l'é prezénte de molécole de [[DNA]], inte ‘n nùmeo variàbile, pe-o sòlito da 5 a 10 in ciaschedùn. O DNA mitocondriâle (MtDNA) ch’o l'é de fórma riónda e-o no l'é asoçiòu a proteìnn-e, o l'é scìmile a quéllo di [[Bacteria|batérri]]. O genöma mitocondriâle umàn o contêgne 37 gêni che codìfican pe doî RNA ribozomiâli (rRNA), 22 RNA de trasferiménto (tRNA) e 13 proteìnn-e che fàn pàrte di conplèsci enzimàtichi deputæ a-a fosforilaçión òscidatîva. O DNA mitocondriâle umàn o l'é ereditòu da-a [[moæ]], segóndo ‘n’ereditæ de tîpo no mendeliàn, dæto che into procèsso da [[fecondaçión]] i mitocóndri do [[spermatozòo|spermatozöo]] són marcæ con [[ubiquitìnn-a]], ‘na [[proteìnn-a]] ch'a se lîga a-e proteìnn-e che saiân desgradæ. Coscì, o genöma mitocondriâle da discendénsa o saiâ pægio a quéllo da moæ, fêua de eventoâli mutaçioìn: pi-â mæxima raxón, si-â moæ a l'é corpîa da ‘na moutîa a trasmisción mitocondriâle, tùtti i fìggi a ereditiàn, in càngio se l'é corpîo o [[poæ]], nisciùn de liâtri o saiâ interesòu.

[[File:MtDNA.jpg|thumb|L'òrganizaçión do DNA mitocondriâle]]

L'òrìgine de moutîe genétiche caxonæ da di cangiaménti da fonçión mitocondriâle a l'é a produçión de [[radicâli lìberi]] zu pi-â cadénn-a de traspòrto di eletroìn, che conpòrtan un dànno òscidatîvo. Inte sti câxi, i mitocóndri exégoan numerôxi çîcli de replicaçiòn, con magiô probabilitæ de eroî do procèsso: pe de ciù, o materiâle genético di mitocóndri o no l'é protètto da [[istoìn]] e-i mecanîximi de riparaçión són mêno eficénti rispètto a-o [[DNA]] do nùcleo (o tàscio de mutaçión do DNA mitocondriâle o l'é ciù o mêno dêxe vòtte magiô de quéllo into DNA do nùcleo). Pe sta raxón se peu òservâ de sequénse mitocondriâli despæge inta mæxima persónn-a ascì: un nùmeo andànte de moutîe genétiche són provocæ da alteraçioìn da fonçión di mitocóndri in caxón de mutaçioìn.

O genöma mitocondriâle o prezénta [[eteroplasmîa]], sàiva a dî a coexisténsa tànto do genöma sarvægo (“''wild''”) sénsa mutaçioìn cómme de quéllo muòu drénto i mitocóndri de [[Çélola|çèlole]] despæge (eteroplasmîa interçelolâre) ò scìnn-a drénto a-a mæxima çèlola (eteroplasmîa intraçelolâre). I quàddri clìnichi interesæ da mutaçioìn do [[DNA]] mitocondriâle tóccan sôviatùtto o [[scistêma nervôzo çentrâ]], l’[[éuggio]], l’[[udîa|udîo]], o [[cheu]], o [[scistêma gastrointestinâ|scistêma gastro-intestinâle]], o [[rén]], e [[gandùgge endòcrine|glàndole endòcrine]], o [[scistêma nervôzo periférico]]. L'eteroplasmîa a conpòrta ‘n &quot;efètto-pasàggio&quot;, za ch'a pòrta a-a prezénsa, inte ‘na [[Çélola|çèlola]] ò inte ‘n [[tesciûo]], de porçioìn variâbili de [[DNA]] mitocondriâle muòu: fintànto chi-â perçentoâle de mDNA cangiòu o rèsta sótta a 'n çèrto livéllo, a çélola a l'ariêsce a fonçionâ normalménte, ma quànde se pàssa 'na quantitæ crìtica, alôa a fonçión çelolâre a vêgne goastâ e sciòrte di scìntomi. Pe sta raxón, 'na patologîa asoçiâ a sto fenòmeno a peu manifestâse con di fenotîpi despægi in relaçión a-a quantitæ de DNA mitocondriâle muòu prezénte into tesciûo corpîo. Prezénpio, a mutaçión da subunitæ 6 do conplèsso da [[NAD redutâxi]] a-o codón 72 co-ìn càngio de ‘na [[guanìnn-a]] in [[axetosìnn-a|acetoxìnn-a]], ch’a conpòrta a sostituçión de ‘n'alanìnn-a co-îna valìnn-a, a caxónn-a l'atrofîa do [[nèrvo òtico]] ([[neoropatîa òtica ereditâia de Leber]], LHON) si-â quantitæ de DNA muòu a l'é bàssa, ma quànde a l'é èrta peu sciortî fêua di destùrbi tenpoîi do moviménto, con ritàrdo mentâle e degeneraçión di [[gàngli da bâze]].  ‘N âtro câxo o l'é quéllo da mutaçión pontifórme de l'[[ATP scintetâxi]] a-o codón 156, ch'a pòrta a-a sostituçión de ‘na leucìnn-a co-îna arginìnn-a e-a caxónn-a deboléssa di neoroìn, ataxîa e retinîte pigmentôza ([[scìndrome NARP]]) si-â quantitæ de [[DNA]] muòu a l'é minô do 75%, ma quànde quésta a l'é magiô do 95% a conpòrta a [[scìndrome de Leigh]] con sciortîa tenpôia, de spésso mortâ. 

== Òrìgine ==
Segóndo a [[teorîa endoscinbiòntica]], a [[çélola]] [[Eukaryota|eocariòtica]] a provêgne da l'ascimilaçión sénsa digestión da pàrte de ‘na çélola anaeròbica de mitocóndri evolûi da ‘n batério con metabolîximo òscidatîvo. Do rèsto o mitocóndrio o móstra dötræ caraterìstiche tìpiche di [[Bacteria|batérri]]:
# prezénsa de molécole de [[cardiolipìnn-a]]
# mancànsa de [[colesteròllo]] inta menbrànn-a intèrna
# prezénsa de ‘n [[DNA]] çircolâ a dóggio élice
# prezénsa de seu [[ribozömi]] e de ‘na dóggia menbrànn-a
# mancànsa de [[istoìn]]
# senscibilitæ di ribozömi a dötréi [[antibiòtichi]]) cómme o [[cloranfenicòlo]] 
# replicaçión outònoma respètto a-a çélola pe [[scisión binâia]] (òrganéllo semi-outònomo)
In raxón de ste somegiànse, a teorîa endoscinbiòntica a sostêgne che i mitocóndri provegniéivan da di antîghi [[Bacteria|batérri]] dotæ de ‘n metabolîximo òscidatîvo, che sàivan stæti dòppo incorpoæ da-e [[Çélola|çélole]] [[Eukaryota|eocariòtiche]] co-ìn avvantàggio pe l'un e pe l'âtro. Un stùddio do [[2011]] fæto da l'[[Universcitæ de Hawaii]] a [[Manoa]] e da l'[[Universcitæ do Stâto de l'Oregon]] o l'à fornîo de fòrti evidénse che conlîgan i mitocóndri a ‘n bezâvo comùn sconpartîo co-îna lìnia de batérri mæn conosciûa cómme SAR11&lt;ref&gt;J. Cameron Thrash et al.: Phylogenomic evidence for a common ancestor of mitochondria and the SAR11 clade &lt;/ref&gt;. 
[[File:Endosymbiotic theory.svg|thumb|Schêma da teorîa endoscinbiòntica|centro]]

== Fonçioìn == 
I mitocóndri pêuan êse conscideræ cómme a çentrâle energética da [[çélola]], za che arechéuggian e molécole de ADP e-e dàn inderê a-o çitoplàsma sótta fórma de [[ATP]]. L'[[energîa]] che adêuvian pe sto proçèsso a provêgne da-o deruâ e molécole carboniôze ([[sùcai]], [[gràsce|gràsci]] e [[Proteìnn-a|proteìnn-e]]), che vêgnan òscidæ a [[anidrîde carbònica]] (CO2) co-a produçión de [[ægoa]] (H2O). Defæti, l’[[ATP]] a l'à a capaçitæ de lasciâ de lengê e calorîe contegnûe into seu tèrso radicâle fosfòrico e de cangiâse cosci inte ‘na molécola descàrega, l’[[ADP]]. A seu vòtta, l'ADP o peu êse caregòu tórna segóndo a reaçión: 

ADP + Pi + 7.300 calorîe ⇄ ATP 

Tâ reaçión a l'é catalizâ da l'enzìmma [[ATP-scintâxi]], ch'o s'atrêuva in scîa menbrànn-a intèrna do mitocóndrio. Into detàggio, a scìntexi de ATP a l'acàpita in træ fâze, sàiva a dî a [[glicolîxi anaeròbica]] into çitosöl sénsa l'òscìgeno, o [[çîclo de Krebs]] e-a fosforilaçión òscidatîva inti mitocóndri. 

[[File:ATP structure.svg|thumb|Strutûa de l'ATP]]

A [[çélola]] a peu òscidâ in pàrte de molécole into çitosöl ma se tràtta de ‘n proçèsso de pöca réiza. A scisión de ‘na molécola de glucöxio into çitosöl ([[glicolîxi anaeròbica]]) a prodûe defæti dôe molécole de [[piruvâto]], che sénsa òscìgeno o vén cangiòu in latâto, e dôe molécole de ATP. A ògni mòddo, sò-u piruvâto o l'ìntra inti mitocóndri, o vén òscidòu a [[anidrîde carbònica]] (CO2) e ægoa (H2O), co-a produçión de âtre 34 molécole de ATP. A reaçión generâle a l'é:

C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; + 6O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 6CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 6H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O + 36 molécole de ATP

Dónca l'àçido pirùvico ch'o provêgne da-o deruâ o glucöxio o peu avéi doî destìn:
# in prezénsa de [[Oscigeno|òscìgeno]] (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), l'[[axetil-coenzìmma A]] ch'o vén da l'àçido pirùvico o l'ìntra into [[çîclo de Krebs]] e-o l'é òscidòu do tùtto a [[anidrîde carbònica]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) e [[ægoa]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) pe mêzo da [[respiaçión çelolâre|respiraçión çelolâre]] inti mitocóndri. Se fórma doî conpòsti, ö sæ i nucleotîdi ridûti [[NADH]] e [[FADH2|FADH2&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]], che són adêuviæ inta [[cadénn-a de traspòrto di eletroìn]] pe prodûe [[ATP]];
# in mancànsa [[Oscigeno|òscìgeno]] (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), l'àçido pirùvico o vén cangiòu in [[àçido làtico]] pe mêzo da fermentaçión into çitoplàsma. Inti móscoli schelètrichi, o montâ do travàggio e-a mancànsa de òscìgeno spóncian a produçión de àçido pirùvico: quésto o vén dòppo cangiòu in àçido làtico, un conpòsto téuscégo pe-i móscoli ch'o caxónn-a a tìpica sensaçión de afadigaménto e dô.

[[File:CellRespiration ku.svg|thumb|Respiaçión çelolâre]]

E molécole de piruvâto prodûte da-a glicolîxi són portæ drénto a-a matrîce do mitocóndrio, dónde conpòrtan decarbosilaçión pe formâ di grùppi axetîle: l'axetîle o l'é dòppo ligòu a-o [[coenzìmma A|coenzîma A]] (CoA) pe formâ axetil-coenzìmma A. Sta reaçión a l'é catalizâ da-a [[piruvâto deidrogenâxi]], ‘n gròsso conplèsso multi-enzimàtico. Aprêuvo a-a decarbosilaçión, l'axetil-coenzìmma A o l'ìntra into [[çîclo de Krebs]], dîto çîclo di àçidi tricarbossìlichi ò çîclo de l'àçido çìtrico ascì, ch'o permétte de generâ 3 molécole de NADH e ùnn-a de FADH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (nucleotîdi redûti che végnan da NAD e FADH). 

=== A cadénn-a de traspòrto di eletroìn e-a fosforilaçión òscidatîva === 
O NADH e-o FADH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; prodûti da-a glicolîxi e da-o çîclo de Krebs làscian i [[Elettron|eletroìn]] di seu [[Atomo|àtomi]] de [[Idrogeno|idrògeno]] a-a [[cadénn-a enzimàtica de traspòrto]] ch'a s'atrêuva in sciâ menbrànn-a intèrna do mitocóndrio. Aprêuvo a ‘na série de pasàggi into mêzo, i eletroìn són lasciæ a l'[[Oscigeno|òscìgeno]] molecolâre (O2) ch'o se redûe a [[ægoa]]. Into trànxito di eletroìn, e proteìnn-e trasportatôe conpòrtan di cangiaménti de conformaçión che ghe conséntan de stramuâ i [[Proton|protoìn]] - liberæ da-i nucleotîdi redûti insémme a-i eletroìn - da-a matrîce a-o spàçio tra-e menbrànn-e cóntra o gradiénte de conçentraçión. I protoìn coscì se amùggian inta càmia mitocondriâle estèrna: dæto chi-â menbrànn-a intèrna a l'é inpermeàbile, iöni H+ àn da pasâ l’[[ATP scintâxi]] pe anâ aprêuvo a-o seu gradiénte de conçentraçión. L’[[ATP scintâxi]] defæti a permétte o trànxito segóndo gradiénte de sti iöni e a-o mæximo ténpo a scintetìzza ATP. In sce sto proçèsso ch'o spiêga a produçión de l'ATP se bâza a [[teorîa chemiosmòtica]]. 

Dónca, l'[[energîa]] ch'a vén liberâ da-o pasàggio segóndo gradiénte de conçentraçión di protoìn da-a càmia mitocondriâle estèrna a-a càmia mitocondriâle intèrna a permétte a [[fosforilaçión]] de l'[[ADP]] in [[ATP]] da pàrte de l’[[ATP scintâxi]]. L'inportànsa do stramûo di protoìn de là da menbrànn-a mitocondriâle intèrna inta scìntexi de l’ATP, segóndo o mecanîximo chemiosmòtico, o l'é stæto descovèrto into [[1961]] da [[Peter Mitchell]], ch'o l'à coscì goagnòu o [[prémio Nobel]] pi-â [[Chimica|chìmica]] into [[1978]]. Into [[1997]] a [[Paul D. Boyer]] e [[John E Walker]] o l'é stæto dæto o mæximo prémio p'avéi ascciæîo o mecanîximo d'açión de l’[[ATP scintâxi]]. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;320&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Immaggine:2508 The Electron Transport Chain.jpg|A cadénn-a de traspòrto di eletroìn e-a fosforilaçión òscidatîva
Immaggine:ATPsynthase.jpg|A strutûa de l'ATP scintâxi e-o mecanîximo de fonçionaménto
&lt;/gallery&gt;

=== A stràdda mitocondriâle de apoptôxi ===
Inte [[Çélola|çélole]] di [[Mammalia|mamìferi]], divèrsci tìpi de segnæ de mòrte çelulâre caxónn-an l'[[apoptôxi]] cómme rispòsta a di dànni a-i mitocóndri: sto mecanîximo o l'é dîto stràdda mitocondriâle de apoptôxi e-o l'é ‘na fórma de mòrte çelulâre programâ. Into detàggio, e proteìnn-e pro-apoptòtiche Bax e Bak fórman di conplèsci in sciâ menbrànn-a estèrna do mitocóndrio, a pertûzan e caxónn-an dónca o relàscio do [[çitocròmmo c]]. A quésto pónto o çitocròmmo c o peu asoçiâse into çitoplàsma a formâ l'[[apoptosöma|apoptozöma]], che coscì ativòu o l'atîva a seu vòtta e capsâxi a vàlle, cómme caspâxi 3, pe-o tàggio de proteìnn-e.  

A diferénsa da [[nécroxi]], ö sæ a mòrte çelolâre ch'a rizùlta pe câxo da 'n’insùlto inténso ò da ‘n dànno da [[çélola]], l'apoptôxi a l'é portâ avànti in mòddo ordinòu e regolòu e dónca a pòrta pe comùn un avantàggio inta vìtta de l'[[òrganîximo]]. A ògni mòddo, ‘n'ativitæ apoptòtica stramezuâ a peu caxonâ de moutîe pi-â pèrdia de çélole (prezénpio in dötræ moutîe neorodegeneratîve comò-u [[mòrbo de Parkinson]]), in càngio ‘n'apoptôxi insufiçiénte a peu inplicâ ‘na cresciànsa de çélole fêua contròllo, ch'a l'é a bâze do svilùppo do [[càncou]]. 

=== Âtre ativitæ metabòliche do mitocóndrio === 
Into mitocóndrio acàpita pàrte de reaçioìn che pòrtan a-a scìntexi de l'[[ême]], ch'o l'é dòppo portòu fêua into çitoplàsma dónde o vén asoçiòu a-e cadénn-e polipeptìdiche. Pe de ciù, a scìntexi do [[colesteròllo]] a coménsa da l'axetil-coenzìmma A, prodûto into mitocóndrio into çîclo de Krebs, scibén chò-u proçèsso o l'acàpita dòppo into çitoplàsma çelulâre. 

=== A β-oscidaçión e-o çîclo da carnitìnn-a === 
[[File:Beta oxidation Anindita.jpg|thumb|O proçèsso da β-oscidaçión|414x414px]]
A [[β-oscidaçión]] a l'é ‘na stràdda metabòlica ripetitîva ch'a permétte de desgradâ i [[àçidi gràsci]] pe prodûe [[axetil-coenzìmma A]]. Defæti, in sciâ menbrànn-a estèrna do mitocóndrio i àçidi gràsci són ativæ e cangiæ in axetil-coenzìmma A, in càngio inta matrîce mitocondriâle s'atrêuva i enzìmmi che catalìzan l'oscidaçión di àçidi gràsci. A ògni mòddo, i açil-coenzîma A no pêuan trapasâ a menbrànn-a mitocondriâle.  

L'ativaçión di àçidi gràsci pi-â seu desgradaçión a l'acàpita into çitosöl, in càngio a seu degradaçión conpîa a l'acàpita into mitocóndrio. I àçidi gràsci ativæ s'atrêuvan sótta fórma de açil-coenzîma A, un àçido gràsso ligòu a ‘na molécola de coenzîma A: a ògni mòddo, un açil-coenzîma A o no peu pasâ a menbrànn-a mitocondriâle pe caxón da seu porçión açìlica. A porçión açìlica de l'açil-CoA dónca a l'é transferîa a ‘na molécola de [[carnitìnn-a]], co-a formaçión de açil-carnitìnna: sto pasàggio o l'acàpita pe mêzo de doî enzîmi, che són e [[carnitìnn-a/palmitoil transferâxi]] I e II. Sti doî enzîmi s'atrêuvan rispetivaménte in sciâ superfìçie de fêua e de drénto da menbrànn-a mitocondriâle e stramûan di grùppi açìlichi da ‘na pàrte a l'âtra da menbrànn-a: o traspòrto o l'é mediòu da ‘na proteìnn-a trasportatôa da carnitìnn-a, a [[translocâxi]], ch'a pòrta l'açil-carnitìnn-a into mitocóndrio e a-o mæximo ténpo a méscia a carnitìnn-a lìbera inta direçión contrâia. 

=== A termogénexi ===
Dötréi conpòsti pêuan da lêugo a ‘n desacobiaménto tra-o gradiénte protònico e-a scìntexi de ATP, gràçie a-a capaçitæ de trasportâ i protoìn de là da menbrànn-a mitocondriâle intèrna. O desacobiaménto o l'à a fonçión de prodûe [[câdo]] in divèrse condiçioìn co-o fìn de mantegnî costànre a [[tenperatûa]] do còrpo. Inte [[Animalia|béstie]] in [[scivèrno]], inti picìn da nasción, conpréixi quélli de l’[[Ëse uman|òmmo]] ascì, e inti [[Mammalia|mamìferi]] che se són adatæ a-i clìmmi fréidi, o desacobiaménto o l'é ‘n mecanîximo fixològico ch'o se conpìsce inte ‘n tesciûo speçializòu, ö sæ o [[tesciûo adipôzo maròn]]. Sto tîpo de gràscia defæti o l'é rìcco de ‘na proteìnn-a desacobiànte ciamâ [[termogenìnn-a]], ch'a l'à a capaçitæ de formâ ‘na stràdda dónde i protoìn pêuan pasâ pe intrâ inta matrîce. O proçèsso da termogénexi o l'é ativòu da-a prezénsa de [[àçidi gràsci]] liberæ da-i [[triglicéridi]] do tesciûo adipôzo, in rispòsta a-i segnæ di [[ormoìn]].

&lt;gallery widths=&quot;320&quot; heights=&quot;200&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:UCP1 in the cell.jpg|O fonçionaménto da termogenìnn-a (UCP1) a livéllo da cadénn-a de traspòrto di eletroìn.
Immaggine:ThermogeneseAdipozyten-en.svg|O mecanîximo biochìmico da termogénexi inte çélole do tesciûo adipôzo maròn.
&lt;/gallery&gt;

== Distribuçión di mitocóndri ==
Squæxi tùtte e [[Çélola|çélole]] gh'àn di mitocóndri, sôviatùtto alugæ inte regioìn che domàndan ciù energîa, in càngio i mitocóndri són ciù pöco numerôxi inte çélole che travàggian in condiçioìn anaeròbiche, sàiva a dî sénsa [[Oscigeno|òscìgeno]]. 

I mitocóndri són prezénti in abondànsa:
# into [[móscolo]] schelètrico, dónde o travàggio de contraçión pe prodûe [[fòrsa]] o detèrmina ‘n'inportànte domànda energética, sôviatùtto inte fîe rósse;
# into [[móscolo]] do [[cheu]], ch'o domànda tànta energîa in fórma de [[ATP]] pi-â seu contraçión contìnoa;
# inte çélole da miâgia do [[stéumago]], che prodûan [[àçido clorìdrico]] (HCl);
# inti [[neuroìn|neoroìn]] pre-sinàptichi, che scàngian vescighétte de [[neutrotransmetitoî|neotrotransmetitoî]], dónde i mitocóndri fornìscian l’energîa pe l'ativitæ sinàptica;
# inta côa di [[spermatozòi|spermatozöi]], dónde o fragéllo o domànda ATP pe mesciâse;
# into [[tûbulo intortignòu proscimâle|tûbolo intortignòu proscimâle]], dónde a filtraçión di [[rén]] a conpòrta a [[difuxón pascîva]] inta menbrànn-a de iöni [[Sodio|sòdio]] (Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) e dónca o traspòrto atîvo pe mêzo de l'[[ATPasi Na+/K+]] inta menbrànn-a da bâze;
# inta [[gràscia maròn]], ch'a prodûe [[calô]] p'ascâdâ o [[sàngue|sàngoe]] di capilâri, dónde i mitocóndri prezéntan a termogenìnn-a inta menbrànn-a intèrna;
# inta scòrsa do [[surén]], dónde i mitocóndri trasfórman o [[colesteròlo|colesteròllo]] in [[pregnenolón]], ch'o l'é dòppo cangiòu in [[steròidi]] into [[retìn endoplasmàtico lìscio|retìcolo endoplasmàtico lìscio]] (REL).

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;320&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Mitochondria, mammalian lung - TEM.jpg|Doî mitocóndri into tesciûo do [[pormón]] de ‘n [[Mammalia|mamìfero]], òservæ con [[microscòpio eletrònico a trasmisción]]
Immaggine:Miocito Mitocondrias RS.png|Mitocóndri inte çélole do móscolo schelètrico
Immaggine:Mitochondria trafficking in neurons.gif|Mitocóndri inti [[neoroìn]] marcæ co-ìn cô florescénte
&lt;/gallery&gt;

Pe cóntra, tra-e çélole con pöchi mitocóndri s'atrêuva e fîe do schéletro de tîpo II, ö sæ e “fîe giànche” a contraçión lèsta che dêuvian a [[glicolîxi]], i cheratinocîti de l'[[epidèrmide]] che móstran sôlo ‘n ròllo de proteçión e i [[neotròfili]], che se sèrvan de l'anaeorbiôxi pe amasâ i [[Bacteria|batérri]] inti tesciûi con pöco [[Oscigeno|òscìgeno]].

== Anotaçioìn ==
&lt;references/&gt;

== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Bruce Alberts, Alexander Johnson, Julian Lewis, David Morgan, Martin Raff, Keith Roberts, Peter Walter|tìtolo=Biologia molecolare della cellula|editô=Zanichelli|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Ross M.H., Pawlina W.|tìtolo=Istologia: testo e atlantide|editô=Casa Editrice Ambrosiana
|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=J. Cameron Thrash et al.|tìtolo=Phylogenomic evidence for a common ancestor of mitochondria and the SAR11 clade|léngoa=EN|url=https://www.nature.com/articles/srep00013}}

== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}

== Conligaménti estèrni ==

[[Categorîa:Biologîa]]</text>
      <sha1>pjlfdzbiz4nuoqrsqiqzsgzlr96rw52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cheu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32707</id>
    <revision>
      <id>269884</id>
      <parentid>269191</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T14:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Coreçioìn</comment>
      <origin>269884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9988" sha1="7w5i663qqjbg02j0toe2v6rl3z53d0r" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
O '''cheu''' o l'é 'n òrgano moscolâre vêuo ch'o constitoìsce o çéntro motô de l'aparâto çircolatöio&lt;ref&gt;Treccani, Thesaurus: [https://www.treccani.it/vocabolario/cuore_res-098f9b2c-df3c-11eb-94e0-00271042e8d9/ Cuore]&lt;/ref&gt;. O spóncia o [[sàngoe]] inti [[vertebræ]] craniòti e inte l'[[Ëse uman|òmmo]] o s'atrêuva tra-i doî pormoìn, davànti a-o fî da schénn-a e derê a l'òsso do pêto. O l'à 'na fórma scìmile a quélla de 'n cöno e o l'é constitoîo da quàttro càmie, doî àtri e doî vertìcoli. 

[[File:Human heart male adult autopsy.jpg|thumb|Un cheu umàn da 'n'outopsîa|centro]]

== Anatomîa ==
O cheu o s'atrêuva into [[mediàstino]] davànti, tra-i doî [[pormoìn]] spostòu de pöco a mancìnn-a, sôvia o [[diafràmma]], davànti a-o [[fî da schénn-a]], derê a l'[[òsso do pêto]]. O l'à ciù ò mêno a fórma de 'n cöno e o l'é constitoîo da quàttro càmie, doî àtri e doî ventrìcoli, spartî da-o sètto interatriâle e da-o sètto interventricolâre. O cheu o l'à un schéletro fiôzo, mìsso tra-i àtri e-i ventrìcoli, con quàttro anélli che fórman i pertûxi de vàlvole. E vàlvole do cheu són de lengoétte fiôze che contròllan o pasàggio do sàngoe e i moviménti di seu oêxìn se realìzzan in mòddo pascîvo, ö sæ pe-a diferénsa de presción tra-e dôe pàrte che quéste sepàran. 

A miâgia do cheu a l'é formâ in sostànsa da 'na scciàssa tónega de [[móscolo]], dîta miocàrdio: o miocàrdio o l'é ingugéito da l'epicàrdio (o fugétto viscerâle do pericàrdio sierôzo) e drénto o l'é tapesòu da l'endocàrdio. O cheu o l’é dotòu de ‘n scistêma de conduçión, formòu da ‘na ræ de çélole specializæ che géneran e transméttan l’inpùlso elétrico a-i àtri e a-i ventrìcoli pe prodûe a contraçión: sto scistêma o l’é constitoîo da-o gróppo senoatriâle, un relais, o gróppo atrioverticolâre e-o fàscio de His.

Ògni àtrio o comùnica co-o rispetîvo ventrìcolo pe mêzo de 'n pertûzo atrioverticolâre, dotòu de 'na vàlvola, ch'a permétte o pasàggio do sàngoe sôlo da l'àtrio a vèrso o ventrìcolo e no a-a revèrsa: a mancìnn-a a vàlvola a l'é dîta bicùspide ò mitrâle, a drîta tricùspide. Ògni ventrìcolo o prezénta 'n pertûzo arteriôzo ascì, pe comunicâ a mancìnn-a con l'aòrta e a drîta con l'artêia pormonâia, e sti pasàggi són regolæ da træ vàlvole dîte semilunâie ò sigmoidêe. Pe cóntra, no gh'é de vàlvole che sepàran i àtri da-e seu vénn-e, ö sæ da-e vénn-e câve de sôvia e de sótta pe l'àtrio de drîta e da-e vénn-e pormonâie pe l'âtrio de mancìnn-a.

A l'àtrio drîto l'arîva o sàngoe da-o çìrcolo scistémico pe mêzo da vénn-a câva de sôvia, ch'a vêgne da-o çìrcolo do çervéllo, e-a vénn-a câva de sótta, ch'a l'arechéugge o sàngoe da-e âtre pàrte do còrpo. Da pe-a vàlvola tricùspide o sàngoe o pàssa dónca da l'àtrio a-o ventrìcolo drîto, dónde o l'é pöi ponpòu pe-a vàlvola pormonâia a l'artêia pormonâia. Da-o pormón, o sàngoe rìcco de [[Oscigeno|òscìgeno]] o tórna a-o cheu co-a vénn-a pormonâia e o pàssa da l'àtrio a-o ventrìcolo mancìn da pe-a vàlvola bicùspide. In sciâ fìn o sàngoe o l'é ponpòu da-o ventrìcolo mancìn a-o çìrcolo scistémico da pe-a vàlvola aòrtica inte l'aòrta. A particolâ dispoxiçión de fîe moscolâre do cheu into ''vortex cordis'' (&quot;remoìn do cheu&quot;) o permétte 'na bónn-a emisción do sàngoe da-i ventrìcoli vèrso l'artêia pormonâia a mancìnn-a e vèrso l'aòrta a drîta.

De là do çìrcolo fonçionâle ch'o spóncia o sàngoe a tùtto o còrpo, o cheu o l'é dotòu de 'n çìrcolo de drénto ascì pe-o seu mæximo sostentaménto, constitoîo da-e artêie e da-e vénn-e coronâie. 

&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
Immagine:Gray505.png|Anatomîa do cheu]]
Immagine:Diagram of the human heart.svg|Reprezentaçión da strutûa de drénto do cheu
&lt;/gallery&gt;

== Fixiologîa ==
O cheu o travàggia cómme 'na pónpa e o l’exégoe a seu ativitæ inte dôe fâze, ö sæ 'n perîodo dónde o s'ìnpe de sàngoe (diàstole) e dòppo 'n perîodo dónd'o o mànda vîa (scìstole). Tùtto l'òrgàno o se conpòrta cómme 'n sinciçio fonçionâle, dæto che e [[Çélola|çélole]] travàggian cómme 'na sôla unitæ de contraçión. E çélole do móscolo do cheu (cardiomiocîti) àn quàttro caraterìstiche fonçionâle speçìfiche:
# batmotropìsmo: pêuan êse invexendæ e prodûe di potençiâli d'açión pe inandiâ 'n fenòmeno elétrico ch'o se trasmétte
# cronotropìsmo: fonçiónn-an in mòddo outònomo, ö sæ prodûan 'n invexéndo rìtmico indipendénte da l'inervaçión de fêua, scibén ch'a l'é controlâ da quésta
# dromotropìsmo: són bónn-e a condûe o fenòmeno elétrico a tùtta a màssa do cheu
# inotropìsmo: pêuan acobiâ o fenòmeno elétrico a quéllo mecànico, ö sæ a contraçión
E [[Çélola|çélole]] do cheu vêgnan divîze inte dôe popolaçioìn, ö sæ o miocàrdio speçìfico, co-e çélole di gróppi e di fàsci che prodûan e spàntegan o stìmolo elétrico, e o miocàrdio de travàggio, co-e çélole che rispóndan a l’invexéndo co-îna contraçión produtîva.

[[File:Cardiac-Cycle-Animated.gif|thumb|O cìclo do cheu]]

Scibén chò-u cheu o bàtte in mòddo outònomo, o l'é bón a adatâ a seu ativitæ a-a domànda de l'òrganîximo. Pe sta raxón l'inervaçión do [[scistêma nervôzo outònomo]] e dötréi [[ormoìn]] infloénsan a frequénsa de batûe, a veloçitæ de propagaçión e-a fòrsa de contraçión. A divixón parascinpàtica, pe mêzo do nèrvo vâgo, a l'innèrva o cheu pe regolâ l'ativitæ do gróppo senoatriâle e do gróppo atrioverticolâre; in càngio a divixón ortoscinpàtica a l'exèrçita 'n'açión ciù difûza in sce tùtta a strutûa do cheu, za ch'a l'innèrva e miâge de càmie cardìache ascì. Defæti, a frequénsa prodûta da-e célole ''pacemaker'' a l'é regolâ pe ciæo asbasciaménto da mæxima da pàrte da divixón parascinpàtica.

O gróppo senoatriâle o l'é o ''pacemaker'' naturâle do cheu, mìsso into sórco terminâle da miâgia do cheu, vixìn a-a zontûa tra-a vénn-a câva de sôvia e l'àtrio drîto. Con tùtto che in câxo de dànno a-o ''pacemaker'' prinçipâ o gróppo atrioverticolâre o peu exerçitâ 'n ròllo de conpénso, a seu vêa fonçión fixiològica a l'é quélla de ralentâ a veloçitæ de conduçión di stìmoli. Dafæti a scìstole di àtri e quélla di ventrìcoli àn da avegnî in ténpi despægi e dónca gh'é de bezéugno de 'n scistêma ch'o ritàrde o segnâ de contraçión ch'o vêgne da-o gróppo senoatriâle vèrso i ventrìcoli. Pe de ciù, sto scistêma o l'à 'n ròllo de &quot;coaieu&quot;, dæto che into câxo de 'n invexéndo stramezuòu do gróppo senoatriâle (fibrilaçión atriâle) o permétte de amermâlo into pasàggio vèrso i ventrìcoli. 

L'[[eletrocardiogràmma]] (ECG) o l'é 'na técnica ch'a permétte a reprezentaçioìn gràfica de l'[[Elettriçitæ|ativitæ elétrica]] do cheu con l'identificâ moménti despægi de deflesción, che pêuan êse positîvi o negatîvi. Inte l'ECG se distìngoe l'ónda P e-o træto PQ (intervàllo PQ), o conplèsso QRS, o træto ST e l'ónda T (intervallo QT). L’ónda P a reprezénta l’invexéndo di àtri, o conplèsso QRS a depolarizaçión di ventrìcoli e l’ónda R a ripolarizaçión di ventrìcoli. In azónta a-e deflescioìn, l'ECG o se bâza in sce tréi tîpi de derivaçioìn prinçipæ che stùdian l'ativitæ elétrica do cheu da pónti de vìsta despægi, ö sæ e derviaçioìn de Eithoven, de Goldberg e de Wilson.

In pónto da mecànica do cheu, in condiçioìn de ripözo, o ténpo che i ventrìcoli se strénzan, sàiva a dî a scìstole (0,27 segóndi), o dûa a meitæ do ténpo che se mòllan, sàiva a dî a diàstole (0,53 segóndi). E fâze de l’açión do ventrìcolo do cheu (riferîe a quéllo de mancìnn-a) són quàttro e vêgnan aprêuvo a l’invexéndo elétrico di àtri e di ventrìcoli: inta diàstole gh’é e fâze de tensción e sponción, inta diàstole quélle de relàscio e inpiménto. Quànde o ventrìcolo o l’é do tùtto pìn o l’arîva a-o coscì dîto volùmme telediastòlico (120-140 ml) e co-a scìstole ch’a vêgne aprêuvo o làscia ciù ò mêno 70 ml a l’aòrta: dòppo a contraçión o mantêgne dónca ‘na çèrta quantitæ de sàngoe ch’a l’é dîta volùmme telescistòlico (50-70 ml).

== Patologîa ==
A moutîa ciù frequénte do cheu a l'é a cardiopatîa ischémica, caxonâ sôviatùtto da l'atapâse de coronâie pe l'[[aterosclerôxi]]. De conseguénsa se stabilìsce 'na condiçión dónde o moscolo do cheu o riçéive mêno sàngoe, ch'a peu sfoxâ inta soferénsa metabòlica e inta disfonçión ventricolâre, tranxitöia o ireverscìbile ([[ischemîa]] e [[córpo]]). Di càngi anatomo-fonçionâli pêuan interesâ o móscolo do cheu a-o prinçìpio ma in caxón ascì de l’insciamaçión speçìfica in sciâ bâze de ‘n’[[infeçión]] (endocardîte e miocardîte) ò de moutîe scistémiche. Dötréi proçèsci de degeneraçión pêuan tocâ e vàlvole do cheu, co-a conpàrsa de sténoxi valvolâre ò de insuficénsa valvolâre. De moutîe speçìfiche pêuan interesâ o scistêma de conduçión elétrica do cheu. Pe finî, tànte moutîe do cheu pêuan caxonâ ‘na condiçión de ridûta contraçión do ventrìcolo mancìn e sfoxâ into quàddro clìnico de insuficénsa cardìaca. 

[[File:Myocardial infarction 2015.jpg|thumb|Seçión de cheu fisòu ch’a móstra o dànno caxonòu da ‘n córpo. Se peu òservâ a mòrte do tesciûo do cheu into ventrìcolo mancìn e into sètto interventricolâre (tratezòu), co-o rèsto do ventrìcolo ingrosciòu (*).|centro]]

== Anotaçioìn ==
&lt;references /&gt;

== Vôxe corelæ ==
;[[Shock]]

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Mëxinn-a]]</text>
      <sha1>7w5i663qqjbg02j0toe2v6rl3z53d0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32755</id>
    <revision>
      <id>269885</id>
      <timestamp>2026-05-22T18:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>Creà, travaju facciu insemme au Comitato Ellerese</comment>
      <origin>269885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11463" sha1="a9a3uc8ncl3s8shnim4c09su295kpoy" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#1a4b0a; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''EL'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#74c25b; color:black&quot;| &lt;small&gt;Su föju u l'è scritu intu '''parlà d'Ellia'''&lt;/small&gt; 
|}
{{Wikipedia parlâ|Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia).ogg|269885|2026-05-22|Matteo Rossello - Comitato Ellerese, Ellia}}
[[Immaggine:Ellera-chiesa di santa maria maddalena-facciata.jpg|miniatura|Facià da gexa de Santa Maria Madalena]]
A '''gexa de Santa Maria Madalena''' a l'è ina gexa d'[[Ellia]] ch'a se tröva inta lucalitè dita de l'Eremitta, aa fin du paize, custruia aa fin du [[XVI secolo|Sinquesentu]] vixin a l'antiga gexa de Santa Maria, ina rara architetüa pre-rumann-a du [[X secolo|X seculu]]. A l'è cumpreiza intu teritoiu da gexa d'Ellia, parte da [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi de Sann-a-Noli]].

== Storia ==
U cumplessu de Santa Maria Madalena u nasce inte ina curva du [[sciümme Sansobbia]] a ciü o menu 500 metri in fundu a Ellia, inta puzisiun ch'a permeteiva de cuntrulà a via che a caminava sciü lungu tütta a valà&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Coccoluto, 1974|p. 53}}&lt;/ref&gt;. A primma gexa, dita da Santa Maria, a l'è steta fundà aa fin du [[X secolo|X seculu]], quandu u s'è cumensà a furmà u paize. E tere ande se tröva sun fra quelle regalè intu [[991]] da [[Anselmu I de Sann-a|Anselmu]], [[Marca de Sann-a|marcheize de Sann-a]], a l'[[Abasia de San Quintin (Spignu)|abasia de San Quintin]] de [[Spigno Monferrato|Spignu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/il-borgo-di-ellera/storia-ed-architettura/413-le-chiese|tìtolo=Storia ed Architettura: Le chiese|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}&lt;/ref&gt;.

A primma citasiun cunusciüa de questa gexa a l'è cuntegnüa inte ina bulla papale du [[Pàppa Lisciàndro III|Pappa Alesandru III]] du 5 mazzu [[1179]], dande a vegne cunfermà insemme a atre prupietè a l'abasia de San Quintin de Spignu. In questu attu, anche se u manche l'intitulasiun, u se tröva a mensiun de due gexe a Ellia, che se pöran identificà cu'a gexa de Santa Maria e cun quella, ormai scumparsa, de San Salvatù. In'atra citasiun du [[1213]] a l'è cuntegnüa inte in attu du nutaiu Ubertu, de [[Sann-a]], dande se cittan di travaji feti in sa gexa de ''Sancta Maria'' de Ellia&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Pasè ciü de tre seculi, inta lista de [[Parocchie d'a diocexi de Sann-a-Noi|gexe da diocexi de Sann-a]] scrita intu [[1530]] dau preve Giuan Zuccarello, Santa Maria a l'è dita in ruinn-a. U vescuvu [[Nicolò Mascardi]], ch'u l'ha vixità a gexa intu [[1585]], u l'ha cumandà in quell'ocaxun ina serie de travaji pe ripaà &quot;l'oatoiu campestre de Nostra Scignua&quot;&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Mensunà cumme ''Oratorium Dominae Nostrae''.&lt;/ref&gt; da fase tempu de dui meixi, altrimenti l'edificiu saieva stetu da demulì&lt;ref&gt;{{Çitta|Coccoluto, 1974|p. 52}}&lt;/ref&gt;. A gente du paize a l'ha sceltu invece de fabricà in növu postu de cültu, a gexa de Santa Maria Madalena, ch'a l'è steta cunsacrà intu [[1590]]. Intu [[1621]], detu ch'a l'ea ciü grossa e a pureva ospità a pupulasiun d'Ellia, u parrucu de [[D'Ätu d'Arbissöa|D'Atu]] u l'ha cuncessu ch'u ghe fisse in preve fissu inte quella gexa&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.promusicantiqua.it/SMMaddalena/ComplessodiSMariaMaddalena.pdf|tìtolo=Complesso di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}&lt;/ref&gt;.

Intu [[1628]], cu'a separasiun d'Ellia daa [[Gexa de San Niculó da Bäri (D'Ätu d'Arbissöa)|parocchia de San Nicolò de D'Atu]], a gexa de Santa Maria Madalena a l'è steta inasà a parocchia, funsiun ch'a cunserva fin au [[1643]], quand'a vegne cunsacrà a gexa de San Bertumé&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Da alua, pe quarant'anni a l'è steta üzà cumme sede da cunfraternita de i Disciplinè, fintantu che intu [[1682]] u l'è stetu inaugurà u növu uatoiu de sciancu aa gexa de San Bertumé&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Inta primma meitè du [[XVIII secolo|Settesentu]] u cumplessu u l'ha ospità in eremitta ch'u ne vegniva daa Sardegna, Michele Manica, che segundu a tradisiun du postu u l'ha purtà a cultivasiun de l'uivu inta valà. Tegnüu in gran cuntu di paizen de Ellia, aa sö morte intu [[1742]] u l'è stetu sepurtu inta gexa duv'u l'aba visciüu. Da quandu nu s'è ciü sepurtu i morti inta parochiale intu [[1829]], sin au [[1832]] e sepultüe sun stete fete inta gexa de Santa Maria Madalena. Sübitu doppu sun cumensè i travaji pe custruì in simiteiu in giu aa gexa, ma pe mancansa de spassiu u s'è sceltu u teren and'u se tröva ancun ancö u simiteiu de Ellia. A ogni moddu, intu [[1835]], i teren in giu a Santa Maria Madalena sun steti üzè de növu cumme simiteiu pruvizoiu pe pueia du culera&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Siri, 2004|''La costruzione del cimitero e la prima epidemia di colera'', pp. 42-45}}&lt;/ref&gt;.

A gexa, and'u se cuntinua a dì messa inta ricurensa da titulare, a l'è steta restaurà inti [[Anni 1960|anni '60]] pe vuluntè du preve don Giovanni Vallarino&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;, e ciü recentemente a l'è steta interesà da atre inisiative pe ripaala&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2013/08/ellera-opere-darte-allasta-per-ristrutturare-la-chiesa-di-santa-maria-maddalena/|tìtolo=Ellera, opere d’arte all'asta per ristrutturare la chiesa di Santa Maria Maddalena|dæta=30 agusto 2013|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Purtè avanti pe l'interesse de Giovanni Rossello, Silvia Siri e Roberto Siri&lt;/ref&gt;.

== Descrisiun ==
=== Gexa vegia ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ellera-chiesa di santa maria maddalena-ex facciata.jpg|Ruinn-e da facià
Ellera-chiesa di santa maria maddalena-muri.jpg|A miagia in sa sinistra
Ellera (Albisola Superiore) chiesa Maria Maddalena transetto.jpg|A capella in sa sinistra
Ellera-chiesa di santa maria maddalena-abside.jpg|Vista du coru
&lt;/gallery&gt;
A gexa vegia de Santa Maria, cun facià a punente e coru a levante, a se tröva inte in'ansa du [[Sansobbia]] in simma a ina basa de pria che pe'a sö cunsistensa a se sfainn-a e a dev'esse steta a cauza da sö ruinn-a. Pe'e caateistiche da tera, che a ogni moddu ne mustran i segni de esse stetu sccianà, a strutüa l'ha ina furma iregulare e de dimensciuin picinn-e, de ciü o menu 6,40 metri in lunghessa e 6 metri in larghessa. L'ha ina cianta a navata unica, streita e lunga, cegà in petinin versu sinistra in curispundensa de due capelle laterali. In fundu a l'è serà da in coru riundu, alungà, cuvertu da in vultin riundu and'u se dorviva in barcunettu ch'u l'è stetu in parte müà. Deré, inte miaje intu coru se tröva ina nicchia quadrata a fundu ciattu, üzà pe cunservà i furnimenti da gexa&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Coccoluto, 1974|p. 54}}&lt;/ref&gt;.

In se miaje au fundu da gexa se tröva carche traccia de pitüe a dizegnu in se miaje, ormai ciü o menu scumparse. In mezu aa votta in s'ou coru se tröva ina pitüa de in'amandua cun dentru a testa du Cristu e ai sö scianchi i cunturni de due teste che fosce reprezentavan dui angeli. De questi afreschi u l'è difissile dì ina data, datu u sugettu frequente in Liguria e e cative cundisiuin de cunservasiun e dunque nu puremmu strenze a ciü du periudu [[XIII secolo|Duxentu]]-[[XIV secolo|Quattrusentu]]. L'arcu du coru u l'aveiva cumme curnixe ina fascia russa e in socculu, pe l'altessa de sirca in metru, che u l'ea decuou cun de ruzette maruin in s'ou fundu giancu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Tra e atre miaje da gexa, a facià a l'è crulà pe'a magiù parte, cuscì cumme a primma meitè da miaja de drita. Inte miaje laterali se trövan i resti de due nicchie, ünn-a pe parte, mentre a vota che a cruviva a navà a l'è supravisciüa in sa baze du campanin. U pà che a fisse a butte, ata 4 metri da tera. Versu u fundu da gexa se dorvan due capelle laterali, daa furma quadrata e cighè versu levante, fetu ch'u dà aa gexa ina strutüa ünica fra e architetüe liguri di sö tempi. E capelle laterali ean cuverte anche luatre da vote a butte e in ciascüna se dorvivan ina porta inta miaja versu punente, otre a in atru barcunettu ciascüna inte miaje che a seran intu fundu&lt;ref&gt;{{Çitta|Coccoluto, 1974|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

In generale, e miaje da gexa sun spesse circa 60-65 citti, tiè sciü cun prie du sciümme e nu, e tegnüe insemme da malta. U pavimentu, ch'u l'è supravisciüu sulu pe ina parte, u l'è fetu cun da calce batüa ciütostu grezza, posà diretamente in sa pria&lt;ref&gt;{{Çitta|Coccoluto, 1974|p. 57}}&lt;/ref&gt;.

=== Gexa növa ===
[[Immaggine:Chiesa di S. Maria Maddalena.jpg|miniatura|U campanin in se ruinn-e da gexa vegia]]
A gexa de Santa Maria Madalena a l'ha ina strutüa semplice, furmà da in'aula a retangulu cuverta da in teitu a dui scciüventi, rezüu da de capriè de legnu. E miaje laterali sun decurè cun de finte culonne, surmuntè da ina curnixe ch'a cure lungu parte du perimetru da gexa. A facià, a cabanna, a l'ha in barcun grossu a mezalünn-a, missu intu mezu, dau purtun d'ingressu&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13646864_S20_PT_0700110898.pdf|tìtolo=Chiesa di S. M. Maddalena e ruderi chiesa precedente ad essa addossati - Relazione storico-artistica|dæta=1997|léngoa=IT|p=4|cid=Relazione storico-artistica, 1997}}&lt;/ref&gt;.

Questa custrusiun a l'è steta amplià e ripaà, ciü votte, vegnindu alungà versu u sciümme quand'a s'è ingrandia u coru e u fabricà da sagrestia. Inti anni ch'a l'è steta sede da parocchia u l'è stetu prubabilmente custruiu in campanin, che in parte u l'è stetu posà in se miaje da gexa vegia&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. In simma au campanin u se tröva ina cupola, cuverta da de ciastrelle smaltè daa furma a semiserciu. In se ünn-a de queste a l'è scrita a data du [[1774]] cu'u numme de Giuliano Giuseppe Grasso, segnu de in prubabile interventu inte quei tempi pe ripaalu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Notte ==
;Notte au testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references /&gt;

== Bibliugrafia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=Giovanni Coccoluto|ànno=1974|tìtolo=II, Contributo allo studio degli edifici a pianta cruciforme: S. Maria Maddalena di Ellera|revìsta=Atti e Memorie|editô=Società Savonese di Storia Patria|çitæ=Savona|volùmme=VIII|pp=52-66|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2021/10/Atti-e-Memorie-nuova-serie-1974-Vol-8.pdf|cid=Coccoluto, 1974}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Roberto Siri|tìtolo=I 125 anni del comune di Ellera (1804-1929)|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0011337|ànno=Agustu 2004|editô=Comitato Ellerese - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|cid=Siri, 2004}}

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110898|tìtolo=Chiesetta di S. Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}
* {{Çitta web|url=https://www.ellera.it/|tìtolo=Le Chiese di Ellera: dal nucleo monastico millenario alla parrocchia monumentale|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}
* {{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/chiesa-santa-maria-maddalena-albisola-superiore|tìtolo=Chiesa Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}
* {{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1252/chiesa-di-santa-maria-maddalena/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria Maddalena – Ellera|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}

[[Categorîa:D'Ätu d'Arbissöa]]
[[Categorîa:Gêxe da Ligùria]]</text>
      <sha1>a9a3uc8ncl3s8shnim4c09su295kpoy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269889</id>
      <parentid>269885</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T18:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protètto &quot;[[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)]]&quot; ([Modìfica=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo) [Méscia=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo))</comment>
      <origin>269885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11463" sha1="a9a3uc8ncl3s8shnim4c09su295kpoy" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#1a4b0a; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''EL'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#74c25b; color:black&quot;| &lt;small&gt;Su föju u l'è scritu intu '''parlà d'Ellia'''&lt;/small&gt; 
|}
{{Wikipedia parlâ|Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia).ogg|269885|2026-05-22|Matteo Rossello - Comitato Ellerese, Ellia}}
[[Immaggine:Ellera-chiesa di santa maria maddalena-facciata.jpg|miniatura|Facià da gexa de Santa Maria Madalena]]
A '''gexa de Santa Maria Madalena''' a l'è ina gexa d'[[Ellia]] ch'a se tröva inta lucalitè dita de l'Eremitta, aa fin du paize, custruia aa fin du [[XVI secolo|Sinquesentu]] vixin a l'antiga gexa de Santa Maria, ina rara architetüa pre-rumann-a du [[X secolo|X seculu]]. A l'è cumpreiza intu teritoiu da gexa d'Ellia, parte da [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi de Sann-a-Noli]].

== Storia ==
U cumplessu de Santa Maria Madalena u nasce inte ina curva du [[sciümme Sansobbia]] a ciü o menu 500 metri in fundu a Ellia, inta puzisiun ch'a permeteiva de cuntrulà a via che a caminava sciü lungu tütta a valà&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Coccoluto, 1974|p. 53}}&lt;/ref&gt;. A primma gexa, dita da Santa Maria, a l'è steta fundà aa fin du [[X secolo|X seculu]], quandu u s'è cumensà a furmà u paize. E tere ande se tröva sun fra quelle regalè intu [[991]] da [[Anselmu I de Sann-a|Anselmu]], [[Marca de Sann-a|marcheize de Sann-a]], a l'[[Abasia de San Quintin (Spignu)|abasia de San Quintin]] de [[Spigno Monferrato|Spignu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albisolaturismo.it/index.php/vivi-albisola/il-borgo-di-ellera/storia-ed-architettura/413-le-chiese|tìtolo=Storia ed Architettura: Le chiese|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}&lt;/ref&gt;.

A primma citasiun cunusciüa de questa gexa a l'è cuntegnüa inte ina bulla papale du [[Pàppa Lisciàndro III|Pappa Alesandru III]] du 5 mazzu [[1179]], dande a vegne cunfermà insemme a atre prupietè a l'abasia de San Quintin de Spignu. In questu attu, anche se u manche l'intitulasiun, u se tröva a mensiun de due gexe a Ellia, che se pöran identificà cu'a gexa de Santa Maria e cun quella, ormai scumparsa, de San Salvatù. In'atra citasiun du [[1213]] a l'è cuntegnüa inte in attu du nutaiu Ubertu, de [[Sann-a]], dande se cittan di travaji feti in sa gexa de ''Sancta Maria'' de Ellia&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Pasè ciü de tre seculi, inta lista de [[Parocchie d'a diocexi de Sann-a-Noi|gexe da diocexi de Sann-a]] scrita intu [[1530]] dau preve Giuan Zuccarello, Santa Maria a l'è dita in ruinn-a. U vescuvu [[Nicolò Mascardi]], ch'u l'ha vixità a gexa intu [[1585]], u l'ha cumandà in quell'ocaxun ina serie de travaji pe ripaà &quot;l'oatoiu campestre de Nostra Scignua&quot;&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Mensunà cumme ''Oratorium Dominae Nostrae''.&lt;/ref&gt; da fase tempu de dui meixi, altrimenti l'edificiu saieva stetu da demulì&lt;ref&gt;{{Çitta|Coccoluto, 1974|p. 52}}&lt;/ref&gt;. A gente du paize a l'ha sceltu invece de fabricà in növu postu de cültu, a gexa de Santa Maria Madalena, ch'a l'è steta cunsacrà intu [[1590]]. Intu [[1621]], detu ch'a l'ea ciü grossa e a pureva ospità a pupulasiun d'Ellia, u parrucu de [[D'Ätu d'Arbissöa|D'Atu]] u l'ha cuncessu ch'u ghe fisse in preve fissu inte quella gexa&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.promusicantiqua.it/SMMaddalena/ComplessodiSMariaMaddalena.pdf|tìtolo=Complesso di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}&lt;/ref&gt;.

Intu [[1628]], cu'a separasiun d'Ellia daa [[Gexa de San Niculó da Bäri (D'Ätu d'Arbissöa)|parocchia de San Nicolò de D'Atu]], a gexa de Santa Maria Madalena a l'è steta inasà a parocchia, funsiun ch'a cunserva fin au [[1643]], quand'a vegne cunsacrà a gexa de San Bertumé&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Da alua, pe quarant'anni a l'è steta üzà cumme sede da cunfraternita de i Disciplinè, fintantu che intu [[1682]] u l'è stetu inaugurà u növu uatoiu de sciancu aa gexa de San Bertumé&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Inta primma meitè du [[XVIII secolo|Settesentu]] u cumplessu u l'ha ospità in eremitta ch'u ne vegniva daa Sardegna, Michele Manica, che segundu a tradisiun du postu u l'ha purtà a cultivasiun de l'uivu inta valà. Tegnüu in gran cuntu di paizen de Ellia, aa sö morte intu [[1742]] u l'è stetu sepurtu inta gexa duv'u l'aba visciüu. Da quandu nu s'è ciü sepurtu i morti inta parochiale intu [[1829]], sin au [[1832]] e sepultüe sun stete fete inta gexa de Santa Maria Madalena. Sübitu doppu sun cumensè i travaji pe custruì in simiteiu in giu aa gexa, ma pe mancansa de spassiu u s'è sceltu u teren and'u se tröva ancun ancö u simiteiu de Ellia. A ogni moddu, intu [[1835]], i teren in giu a Santa Maria Madalena sun steti üzè de növu cumme simiteiu pruvizoiu pe pueia du culera&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Siri, 2004|''La costruzione del cimitero e la prima epidemia di colera'', pp. 42-45}}&lt;/ref&gt;.

A gexa, and'u se cuntinua a dì messa inta ricurensa da titulare, a l'è steta restaurà inti [[Anni 1960|anni '60]] pe vuluntè du preve don Giovanni Vallarino&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;, e ciü recentemente a l'è steta interesà da atre inisiative pe ripaala&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2013/08/ellera-opere-darte-allasta-per-ristrutturare-la-chiesa-di-santa-maria-maddalena/|tìtolo=Ellera, opere d’arte all'asta per ristrutturare la chiesa di Santa Maria Maddalena|dæta=30 agusto 2013|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Purtè avanti pe l'interesse de Giovanni Rossello, Silvia Siri e Roberto Siri&lt;/ref&gt;.

== Descrisiun ==
=== Gexa vegia ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ellera-chiesa di santa maria maddalena-ex facciata.jpg|Ruinn-e da facià
Ellera-chiesa di santa maria maddalena-muri.jpg|A miagia in sa sinistra
Ellera (Albisola Superiore) chiesa Maria Maddalena transetto.jpg|A capella in sa sinistra
Ellera-chiesa di santa maria maddalena-abside.jpg|Vista du coru
&lt;/gallery&gt;
A gexa vegia de Santa Maria, cun facià a punente e coru a levante, a se tröva inte in'ansa du [[Sansobbia]] in simma a ina basa de pria che pe'a sö cunsistensa a se sfainn-a e a dev'esse steta a cauza da sö ruinn-a. Pe'e caateistiche da tera, che a ogni moddu ne mustran i segni de esse stetu sccianà, a strutüa l'ha ina furma iregulare e de dimensciuin picinn-e, de ciü o menu 6,40 metri in lunghessa e 6 metri in larghessa. L'ha ina cianta a navata unica, streita e lunga, cegà in petinin versu sinistra in curispundensa de due capelle laterali. In fundu a l'è serà da in coru riundu, alungà, cuvertu da in vultin riundu and'u se dorviva in barcunettu ch'u l'è stetu in parte müà. Deré, inte miaje intu coru se tröva ina nicchia quadrata a fundu ciattu, üzà pe cunservà i furnimenti da gexa&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Coccoluto, 1974|p. 54}}&lt;/ref&gt;.

In se miaje au fundu da gexa se tröva carche traccia de pitüe a dizegnu in se miaje, ormai ciü o menu scumparse. In mezu aa votta in s'ou coru se tröva ina pitüa de in'amandua cun dentru a testa du Cristu e ai sö scianchi i cunturni de due teste che fosce reprezentavan dui angeli. De questi afreschi u l'è difissile dì ina data, datu u sugettu frequente in Liguria e e cative cundisiuin de cunservasiun e dunque nu puremmu strenze a ciü du periudu [[XIII secolo|Duxentu]]-[[XIV secolo|Quattrusentu]]. L'arcu du coru u l'aveiva cumme curnixe ina fascia russa e in socculu, pe l'altessa de sirca in metru, che u l'ea decuou cun de ruzette maruin in s'ou fundu giancu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Tra e atre miaje da gexa, a facià a l'è crulà pe'a magiù parte, cuscì cumme a primma meitè da miaja de drita. Inte miaje laterali se trövan i resti de due nicchie, ünn-a pe parte, mentre a vota che a cruviva a navà a l'è supravisciüa in sa baze du campanin. U pà che a fisse a butte, ata 4 metri da tera. Versu u fundu da gexa se dorvan due capelle laterali, daa furma quadrata e cighè versu levante, fetu ch'u dà aa gexa ina strutüa ünica fra e architetüe liguri di sö tempi. E capelle laterali ean cuverte anche luatre da vote a butte e in ciascüna se dorvivan ina porta inta miaja versu punente, otre a in atru barcunettu ciascüna inte miaje che a seran intu fundu&lt;ref&gt;{{Çitta|Coccoluto, 1974|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

In generale, e miaje da gexa sun spesse circa 60-65 citti, tiè sciü cun prie du sciümme e nu, e tegnüe insemme da malta. U pavimentu, ch'u l'è supravisciüu sulu pe ina parte, u l'è fetu cun da calce batüa ciütostu grezza, posà diretamente in sa pria&lt;ref&gt;{{Çitta|Coccoluto, 1974|p. 57}}&lt;/ref&gt;.

=== Gexa növa ===
[[Immaggine:Chiesa di S. Maria Maddalena.jpg|miniatura|U campanin in se ruinn-e da gexa vegia]]
A gexa de Santa Maria Madalena a l'ha ina strutüa semplice, furmà da in'aula a retangulu cuverta da in teitu a dui scciüventi, rezüu da de capriè de legnu. E miaje laterali sun decurè cun de finte culonne, surmuntè da ina curnixe ch'a cure lungu parte du perimetru da gexa. A facià, a cabanna, a l'ha in barcun grossu a mezalünn-a, missu intu mezu, dau purtun d'ingressu&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13646864_S20_PT_0700110898.pdf|tìtolo=Chiesa di S. M. Maddalena e ruderi chiesa precedente ad essa addossati - Relazione storico-artistica|dæta=1997|léngoa=IT|p=4|cid=Relazione storico-artistica, 1997}}&lt;/ref&gt;.

Questa custrusiun a l'è steta amplià e ripaà, ciü votte, vegnindu alungà versu u sciümme quand'a s'è ingrandia u coru e u fabricà da sagrestia. Inti anni ch'a l'è steta sede da parocchia u l'è stetu prubabilmente custruiu in campanin, che in parte u l'è stetu posà in se miaje da gexa vegia&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. In simma au campanin u se tröva ina cupola, cuverta da de ciastrelle smaltè daa furma a semiserciu. In se ünn-a de queste a l'è scrita a data du [[1774]] cu'u numme de Giuliano Giuseppe Grasso, segnu de in prubabile interventu inte quei tempi pe ripaalu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Notte ==
;Notte au testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references /&gt;

== Bibliugrafia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=Giovanni Coccoluto|ànno=1974|tìtolo=II, Contributo allo studio degli edifici a pianta cruciforme: S. Maria Maddalena di Ellera|revìsta=Atti e Memorie|editô=Società Savonese di Storia Patria|çitæ=Savona|volùmme=VIII|pp=52-66|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2021/10/Atti-e-Memorie-nuova-serie-1974-Vol-8.pdf|cid=Coccoluto, 1974}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Roberto Siri|tìtolo=I 125 anni del comune di Ellera (1804-1929)|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0011337|ànno=Agustu 2004|editô=Comitato Ellerese - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|cid=Siri, 2004}}

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110898|tìtolo=Chiesetta di S. Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}
* {{Çitta web|url=https://www.ellera.it/|tìtolo=Le Chiese di Ellera: dal nucleo monastico millenario alla parrocchia monumentale|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}
* {{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/chiesa-santa-maria-maddalena-albisola-superiore|tìtolo=Chiesa Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}
* {{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/1252/chiesa-di-santa-maria-maddalena/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria Maddalena – Ellera|léngoa=IT|vìxita=2026-05-22}}

[[Categorîa:D'Ätu d'Arbissöa]]
[[Categorîa:Gêxe da Ligùria]]</text>
      <sha1>a9a3uc8ncl3s8shnim4c09su295kpoy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Immaggine:Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia).ogg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>32756</id>
    <revision>
      <id>269886</id>
      <timestamp>2026-05-22T18:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>{{Dæti vôxe parlâ
|tìtolo=Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)
|duâta=7:17
|nómme_uténte=N.Longo
|dæta=22-05-2026
|variànte=parlà d'Ellia
|sèsso=òmmo
|}}</comment>
      <origin>269886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180" sha1="mbzomwm5jq0oqazx0zt90qzdzm7s90n" xml:space="preserve">== Detàggi ==
{{Dæti vôxe parlâ
|tìtolo=Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)
|duâta=7:17
|nómme_uténte=N.Longo
|dæta=22-05-2026
|variànte=parlà d'Ellia
|sèsso=òmmo
|}}</text>
      <sha1>mbzomwm5jq0oqazx0zt90qzdzm7s90n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269887</id>
      <parentid>269886</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T18:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="am35oi8wdrhqwgpe1zqxlt5mdv1hb4a" xml:space="preserve">== Detàggi ==
{{Dæti vôxe parlâ
|tìtolo=Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)
|duâta=7:17
|nómme_uténte=N.Longo
|dæta=22-05-2026
|variànte=parlà d'Ellia
|sèsso=òmmo
|}}
== Licénsa ==
{{GFDL|migration=not-eligible}}</text>
      <sha1>am35oi8wdrhqwgpe1zqxlt5mdv1hb4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269888</id>
      <parentid>269887</parentid>
      <timestamp>2026-05-22T18:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protètto &quot;[[Immaggine:Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia).ogg]]&quot; ([Modìfica=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo) [Méscia=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo) [Càrega=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo))</comment>
      <origin>269887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="am35oi8wdrhqwgpe1zqxlt5mdv1hb4a" xml:space="preserve">== Detàggi ==
{{Dæti vôxe parlâ
|tìtolo=Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)
|duâta=7:17
|nómme_uténte=N.Longo
|dæta=22-05-2026
|variànte=parlà d'Ellia
|sèsso=òmmo
|}}
== Licénsa ==
{{GFDL|migration=not-eligible}}</text>
      <sha1>am35oi8wdrhqwgpe1zqxlt5mdv1hb4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gexa de Santa Maria (Ellia)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32757</id>
    <redirect title="Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)" />
    <revision>
      <id>269893</id>
      <timestamp>2026-05-22T18:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ rdr</comment>
      <origin>269893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="5xhx2yojkkbdt8ym66mkkzvmry989oh" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)]]</text>
      <sha1>5xhx2yojkkbdt8ym66mkkzvmry989oh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>