Berzezzi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Berzezzi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1719</id>
    <revision>
      <id>269898</id>
      <parentid>269875</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Giografìa */ wl</comment>
      <origin>269898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22384" sha1="854hp4iqwl1owl710li8rapyqaed8hn" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l’ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni ’60]] cu’u scàregu in mä, zona Prìa d’u Menu (scöggiu ch’u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre ’n miliùn de metri cübbi de tèra de ’n brichettu sc-cianä p’â realizasiùn d’a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh’ea ’na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l’atuäle, ch’andäva da l’albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d’u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d’a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d’a feruvìa ch’a se tröva dederé apena travèrsä l’Aurelia. Questa a l’ea cunsciderä “a spiaggia d’i bagnanti” e, aredossu d’a scügêa, d’i vadeixi. Chì u gh’ea l’ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia”.

Pe dä ’n’idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut’a-u cazegiätu, u s’ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d’a veranda d’u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh’ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh’ea a spiagetta d’u Scöggiu d’u Pussu (u̇n scöggiu ch’a-u centru u l’aveiva ’na spece de pussu) e a l’ea cunsciderä a spiaggia d’i berzezìn. Spiagetta ch’a l’aveiva u frunte de l’atuäle lìbera atresä, ma cun ’na prufunditè màŝĉima ch’a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d’u pussu a-a “cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l’altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh’ea spiaggia ma ’n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l’ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a “tremuiza”, u̇n vèrméttu ch’u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

’N’ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int’e sta zona pina de scöggi se distìngueivan “a Prìa d’u Menu”, a “Prìa Sèa” e i “Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d’a spiaggia a l’ha pigiä furma cu’a realizasiùn, a-a fin d’i [[Anni 1970|anni ’70]], d’u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d’i anni ’80 e inissiu ’90, d’u grande penellu custruìu a difeiza de l’avansamentu de l’àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d’u Mä vêi spiaggia d’u Merellu, ch’a piggia u numme da l’ Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch’a l’è restä custante int’i anni cun u̇n legeru aumentu d’a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int’i anni ’60, insemme a-u lungu trètu int’u cumüne de Spôtùrnu, ünna d’e ciü bèlle spiagge d’a Ligüria ascì perché a regalla a vista ’nsce l’îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d’i “Preni” aredossu d’a “Punta d’i Preni” restä custante int’u tenpu e quella de l’ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l’îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni ’50 da-u materiäle d’i scävi p’â custrusiùn d’e stradde de Ture d’u Mä e d’e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. 
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>854hp4iqwl1owl710li8rapyqaed8hn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269899</id>
      <parentid>269898</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Giografìa */ Giüstä i apostrufi &lt;’&gt;, sensa cangi de cuntegnüu</comment>
      <origin>269899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22196" sha1="2tpftdufm75a2ow2es2tt10udjqw88c" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä “a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia”.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a “cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a “tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan “a Prìa d'u Menu”, a “Prìa Sèa” e i “Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i “Preni” aredossu d'a “Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. 
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>2tpftdufm75a2ow2es2tt10udjqw88c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269900</id>
      <parentid>269899</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aministrasiùn */ +tab scindichi</comment>
      <origin>269900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23836" sha1="rxpi5y4w2dk8h0ps1mxspgzvz7x0rk2" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä “a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia”.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a “cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a “tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan “a Prìa d'u Menu”, a “Prìa Sèa” e i “Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i “Preni” aredossu d'a “Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. 
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italian|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italian|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italian|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica de centru-sinistra)|Sindaco|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette daa càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}


== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>rxpi5y4w2dk8h0ps1mxspgzvz7x0rk2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269902</id>
      <parentid>269900</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Evulusiùn demugràfica */ +cugnummi</comment>
      <origin>269902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24183" sha1="ggfceu088hyhr058psqw8kzswgr68zb" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä “a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia”.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a “cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a “tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan “a Prìa d'u Menu”, a “Prìa Sèa” e i “Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i “Preni” aredossu d'a “Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü i sun: ''Rovere'', ''Bruzzone'', ''Griffo'', ''D'Antonio'' e ''Isnardi''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. 
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italian|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italian|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italian|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica de centru-sinistra)|Sindaco|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette daa càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}


== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>ggfceu088hyhr058psqw8kzswgr68zb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269903</id>
      <parentid>269902</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü */ spec.</comment>
      <origin>269903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24194" sha1="bghiv67qrv7e87oh0977aibr3rkk7pq" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista civica de çentru-mancinn-a &quot;Uniti per Bergeggi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu]], [[Vuè]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|Nome abitanti = Berzezìn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puziçiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä “a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia”.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a “cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a “tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan “a Prìa d'u Menu”, a “Prìa Sèa” e i “Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i “Preni” aredossu d'a “Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da Bergensis, d'a bäse lìgure bergo, munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Rovere'', ''Bruzzone'', ''Griffo'', ''D'Antonio'' e ''Isnardi''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===

* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi e sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. 
Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte au mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italian|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italian|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italian|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica de centru-sinistra)|Sindaco|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette daa càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}


== Cumünicaçiuìn ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>bghiv67qrv7e87oh0977aibr3rkk7pq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Casargo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25354</id>
    <revision>
      <id>269904</id>
      <parentid>215020</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T14:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme originäle</comment>
      <origin>269904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1249" sha1="itlcnd8j24n8uuudqzrgylmhth9nzkd" xml:space="preserve">'''Casargo''' (''Casargh'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Casargo
|Panorama = Chiesa_parrocchiale_di_San_Bernardino_in_Casargo.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Lecco
|Amministratore locale = Antonio Leonardo Pasquini
|Partito = lìsta cìvica ''Valore Casargo''
|Data elezione = 27-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Bellano]], [[Crandola Valsassina]], [[Margno]], [[Pagnona]], [[Premana]], [[Primaluna]], [[Taceno]], [[Valvarrone (Italia)|Valvarrone]]
|Nome abitanti = (it) ''Casarghesi''
|Patrono = 
|Festivo = 
|Mappa = Map_of_comune_of_Casargo_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Casargo inta provìnsa de Lecco.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lecco}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]]</text>
      <sha1>itlcnd8j24n8uuudqzrgylmhth9nzkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Casatenovo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25355</id>
    <revision>
      <id>269905</id>
      <parentid>215021</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T14:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme originäle</comment>
      <origin>269905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1311" sha1="8j1d2in636ud3jad7r7z3x0grwxnbl3" xml:space="preserve">'''Casatenovo''' (''Casanoeuv'' ò anche ''Casaa'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Casatenovo
|Panorama = Chiesa_Prepositurale_Casatenovo.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Lecco
|Amministratore locale = Filippo Galbiati
|Partito = lìsta cìvica ''Persone ed idee per Casatenovo''
|Data elezione = 26-5-2014
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Besana in Brianza]] (MB), [[Camparada]] (MB), [[Correzzana]] (MB), [[Lesmo]] (MB), [[Lomagna]], [[Missaglia]], [[Monticello Brianza]], [[Usmate Velate]] (MB)
|Nome abitanti = (it) ''Casatesi''
|Patrono = Sàn Zòrzo
|Festivo = 23 arvî
|Mappa = Map_of_comune_of_Casatenovo_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Casatenovo inta provìnsa de Lecco.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lecco}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]]</text>
      <sha1>8j1d2in636ud3jad7r7z3x0grwxnbl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cassago Brianza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25356</id>
    <revision>
      <id>269906</id>
      <parentid>215022</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T14:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme originäle</comment>
      <origin>269906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1266" sha1="gnjndjgs0m0mxyft9kkgl81xapmtmlm" xml:space="preserve">'''Cassago Brianza''' (''Cassagh'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Cassago Brianza
|Panorama = Mausoleo Visconti.JPG
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Lecco
|Amministratore locale = Roberta Marabese
|Partito = lìsta cìvica ''Cassago ideale''
|Data elezione = 26-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Barzanò]], [[Bulciago]], [[Cremella]], [[Monticello Brianza]], [[Nibionno]], [[Renate]] (MB), [[Veduggio con Colzano]] (MB)
|Nome abitanti = (it) ''Cassaghesi''
|Patrono = Sànti Giàcomo e Brìgida
|Festivo = 25 agósto
|Mappa = Map_of_comune_of_Cassago_Brianza_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Cassago Brianza inta provìnsa de Lecco.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lecco}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]]</text>
      <sha1>gnjndjgs0m0mxyft9kkgl81xapmtmlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorîa:Pàgine in Arbenganese</title>
    <ns>14</ns>
    <id>28009</id>
    <revision>
      <id>269915</id>
      <parentid>269843</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="718" sha1="4zz17zat982p5v5s6k1q4lp3b2ialvv" xml:space="preserve">Sta categorîa a l'arechéugge e pàgine ch'én scrîte in ''arbenganese'', a-a mainêa da çitæ ò inte unn-a de variànte da lìsta chi de sótta. Into detàggio, gh'é:
* 58 pàgine in ''arbenganese sitadìn''
** 9 pàgine inta ''grafia du Gastaldi''
** 1 pàgina inta ''grafia du Bolia''
* 11 pàgine in ''tuiranìn''
* 9 pàgine intu ''parlâ de Castrevegliu''
* 6 pàgine in ''parlà d'Èrli''
* 4 pàgine in ''burghetìn''
* 4 pàgine in ''burghetìn di Prigè''
* 3 pàgine in ''castergianchìn''
* 2 pàgine in ''baresté''
* 2 pàgine in ''lecaiö''
* 1 pàgina in ''carendìn''
* 1 pàgina in ''parlà de Villanöva''
* 1 pàgina in ''carporu''

[[Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Arbenganese]]</text>
      <sha1>4zz17zat982p5v5s6k1q4lp3b2ialvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diocexi de Arbenga e Impeia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29999</id>
    <revision>
      <id>269913</id>
      <parentid>269824</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>269913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42542" sha1="aep8vfkf3gyysybjzwl86i503ul2m19" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[File:Diocesi di Albenga-Imperia.png|thumb|Màppa du teritòiu diucesan|250px]]
A '''diocexi de Arbenga e Impeia''' (in [[Léngoa latìnn-a|latin]]: ''Dioecesis Albingaunensis-Imperiae'') l'è ina sêde da [[Catoliceximo|Gêxa catôlica]] in Italia, dipendente da l'[[Arcidiòcexi de Zêna|arcidiocexi de Zena]], apartenente aa [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn eclexiastica Ligüria]]. Intu [[2020]] a l'ha cuntàu 157.000 batezài in sce 176.000 abitanti. L'è rezüa dau véscu Guglielmo Borghetti.

== Teritòiu ==
{{Véddi ascì|Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}}
U teritòiu da diocexi u cumprende a parte de punènte da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e quella de levante da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]]. A cunfina a punènte cu'a [[Diocexi de Ventemiglia-Sanremu|diocexi de Vintimìa-Sanremmu]], a setentriùn cun [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e a levante cun [[Diocexi de Sann-a-Noi|quella de Savuna-Nûi]].

A sêde vescuvìle a l'è a sitài d'[[Arbenga]], dund'a se tröva a catedrâle de San Michê. A [[Imperia|Impeia]] a [[Baxilica de San Maurissiu (U Pòrtu)|baxîlica de San Mau(r)issiu]] a mantegne l'incaregu de cuncatedrâle diucesàna. Inta diocexi se trövan ascì due baxìliche minuri, quella de San Giuànni Batìsta a [[Inéia|Ineja]] e quella de [[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Nicolò]] aa [[A Prìa|Prìa]].

U teritòiu da diocexi u l'è estesu pe ben 979&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; frasiunàu poi inte 162 paròcchie, distribuìe fra:
* a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cu-i cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arbenga]], [[Andôa|Andöa]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[Buinzan|Buinsan]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)éssu]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Castreveju]], [[U Sejô|U Sejâ]], [[Cixan]], [[Èrli]], [[Finô|Finâ]] (numma pe e frasiun de [[Gura|Gûra]] e [[Olle]]), [[Garlenda]], [[Giüstexine]], [[L'Aigheuja|L'Aigueja]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Naxin]], [[Unsu]], [[Utuê]], [[A Prìa]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Tuiran|Tui(r)an]], [[U Téstegu]], [[U Tû]], [[Vendùn|Vendun]], [[Villanöva|Vilanöva]] e [[Süccaellu]];
* a [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]], cu-i cumüi de [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Armu]], [[Uigu|Aurîgu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Burgumau|Burgumâu]], [[Cairònega|Ca(r)iònega]], [[U Sèrvu|Sêrvu]], [[Cexi|Céxi]], [[Ciüsànegu|Ciüsanegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsavegia]], [[Sivessa|Civessa]], [[Cuxe]], [[Aèntìn|Diàn Arentin]], [[U Castéllu de Diàn|U Castellu de Diàn]], [[A Maina de Dian|A Maina de Diàn]], [[Dian San Pê]], [[U Duseu|Dusseu]], [[Imperia|Impeia]], [[Lüxinascu|Lüxinàscu]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegròssu]], [[Prebüna|Priabrüna]] (sulu u sentru du paìse), [[A Cêve]], [[Puntedasce]], [[Purnasce|Purnàsce]], [[Prelà]], [[Ransu]], [[Ressu]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[Vaxìa|Vaxîa]], [[Vesargu]] e [[Vìlla Faròdi|A Villa]].

== Stòia ==
=== Etài clascica ===
A tradisiun lucâle a cunscide(r)a Arbenga a sêde du marti(r)iu de san calocciu, tradisiunalmente fissâ fra i ànni [[121]] e [[125]], u santu u l'éa in üfisiâle bresciàn aa curte de l'impe(r)atû ruman Adriàn; i àtti du sò marti(r)iu e nu sun ben cià(r)i, asemme a quelli de san Faustin e Giuvìtta, pe questu van ancù ve(r)ificàe du tüttu.

Nunustante questu, in sciu pre-supòstu scitu de sepurtüa du santu a se riünìva a primma cumünitài cristiàna ingàuna, e dai scàvi archeulogici u pà che u pòstu (curispundente au sucescìvu munastê de San Calocciu au Munte)&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|tìtolo=Albenga. Un antico spazio cristiano, Chiesa e monastero di San Calocero al Monte|url=https://books.google.com/books?id=mOkSQgAACAAJ|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-75-63521-8}}&lt;/ref&gt;, l'éa zà stàu in postu privuegiàu inte l'epuca imperiâle pe sepelì e sàrme. Düante u prucèssu de &lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Paganetti|tìtolo=Istoria ecclesiastica della Liguria|ànno=1765|editô=|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=11, 270}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Semeria, 1843|p. 353}}; {{Çitta|Rossi, 1870|p. 76}}&lt;/ref&gt; vangelizasiun d'Arbenga, l'axeva avüu impurtansa ascì san Calimêu, véscu de Milan, atîvu inta secunda metài du [[III secolo|III seculu]]; sta côsa a leghe(r)éva a difuxùn du cristianêximu inta sitài e lungu tütta a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punente]] aa diocexi milanese.

I stüddi archeulògici mustran cumme za dau [[V secolo|V seculu]] in sitài se truvava ina ben difüza cumünitài cristiana, fàttu testimuniàu ascì daa cuntempuranea custrusiùn da catedrâle de San Michê e du [[Batiste(r)u d'Arbenga|batistêu]] lucâle, ma ascì dae gêxe simite(r)iàli föa dae müagie sitadine, cumme quelle de San Calocciu e de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]].

Âtru eventu fundamentâle pe a stòia religiusa ingàuna l'è stâ a presensa de [[San Martìn de Tours|San Martìn]], vescu de Tours, in sce l'[[ìsua Gainâa]] pôcu doppu a metài du [[IV secolo|IV seculu]] ch'u pà êsse a pröva da presensa de in polu religiusu zà urganisàu, ben primma da mensciun du véscu ''Quintius:'' propiu a questu sentru u santu l'axeva pusciüu fa riferimentu.&lt;ref name=&quot;beweb&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Leonis Magni Epistule'', XCVII, 3, in ''Patrologiae cursus completus, series latina'', a cüa de J.P. Migne, 54, Pa(r)îgi, 1881&lt;/ref&gt;

L'istitusiun da diocexi rizülta cumunque ciütòstu tarda, in quantu fundâ següamente dòppu a mòrte de Sant'Ambrogiu.&lt;ref&gt;{{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 6}}&lt;/ref&gt; U primmu vescu, Quinsiu, du quale l'emmu nutissa sèrta, remunta au [[451]], firmatà(r)iu da lete(r)a du scinudu de Euzebiu, [[Arcidiocexi de Milan|véscu de Milàn]], inviâ au pappa Leun I; inta curispundensa a se stabuiva a cundànna de Nestò(r)iu e de Eutiche (Mànsi); tüttavia fra e istitusiun religiuse de questu genere, a duxéa esse a primma in urdine de fundasiun, vistu che nu se tröva tràccia di véscuvi de Vinimìa e de Savuna armenu fin a l'ànnu 680, annu da partecipasiun de queste due figüe a ün di cuncui de quel'epuca.&lt;ref&gt;''Aghatonis Pape Epistule'', III, col 1238, in ''Patrologiae'', cit., 87, Pa(r)îgi, 1863&lt;/ref&gt;

U(r)igina(r)iamènte ae dipendense de l'arcidiocexi de Milan, u sò teritòiu u l'éa limitàu a setentriùn dau spartiaiva arpìn, mèntre a levante rivava scin a [[Finô|Finâ]] e a Punente cumprendeva a zòna sanremasca. 

A scuvèrta de in edifissiu eclexiàsticu cun funte bateximâle intu paise da [[A Riva (cumüna)|Riva]], cun datasiun curispundente au [[VI secolo|VI seculu]] mustran in urganisasiun cristiàna de campagne e testimonian ascì in urganisasiun du teritòiu bazâ in scia cêve lucâle.

=== Etài de Mezzu ===
Inti seculi a vegnì e nutissie insci vescuvi de Arbenga sun framentà(r)ie, armenu fin a l'ànnu Mule. Âtri scavi archeulogici l'han purtau turna aa lüxe u numme de 'n véscu cuntempuraneu a l'etài de Quinsiu, stu lì u se(r)éva Benedettu. 

Au cunciliu pruvinsâle de [[Milan|Milan]] du [[679]], ch'u s'éa espressu cuntru i ideâli du munutelismu, l'axeva piàu parte ascì u véscu arbenganese: ''Bono''; pa(r)eggia a partecipasiun au scinudu rumàn in prepa(r)asiunau seguente cuncuiu ecümenicu du 680-681. Âtri dui véscuvi, Iünsiu e Martirian, culucài stu(r)icamente fra a metài du [[VI secolo|VI]] e a metài de l'[[VIII secolo|VIII seculu]], sun reciamài inti ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris''. 

De l'epuca presedente a quella carulingia gh'è Dexide(r)iu, che u l'ha cunsacràu a gêxa de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pê]], inta [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atella]]. Egidürfu l'axeva piàu parte invêce au cunciliu milanese a livellu pruvinsale de l'[[864]], cun 'na funsiun de sarvaguardia de l'urdinamentu eclexiasticu e du cuntrollu de l'upe(r)àu du véscu inta giü(r)isdisiun diucesana. 

Sèra u [[IX secolo|IX seculu]] u véscu Benedettu Revelli, a l'imprensippiu abâte du munastêu de l'Ìsua epoi elezüu vescu arbenganese, vene(r)àu intu Mediuevu e canunisàu poi intu [[XVII secolo|XVII seculu]]. 

Arbenga, asemme ae sitài de Vadu e de Vintimìa, aturnu a l'[[825]], vegne cunscide(r)â, dandu amèntu au capitulàre de Lutà(r)iu I, cumme üna de mête pe i zueni ch'i vönen stüdià, mèntre i chierici duxevan andà a stüdià a [[Turin]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=J. Carbonara|nómme=|cognómme=|tìtolo=Giovanni|ànno=1981|editô=|çitæ=Rumma|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|tìtolo=La Cattedrale di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Litografia Bacchetta|çitæ=A Burdighea - Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86-79631-5}}&lt;/ref&gt;

Ina presensa de fundamentale impurtansa a l'éa quella di munasté(r)i benedetìn ch'i cuntribuìvan au rafursamentu religiusu da diocexi. Fra sti chi, particularmente, se distinguéva quellu de l'Ìsua, giüstu de frunte aa sitài, che intu [[1044]], grassie a ina particulâre cuncesciùn du Pappa Benedettu IX, l'éa stàu ezentàu da l'aministrasiùn vescuvìle.

Grassie a questa particularitài u munastê u l'éa sciurtìu a utegnì diverse prupietài nu sulu in Itàlia, ma ascì in [[Catalogna|Catalògna]], in [[Provensa|Pruvensa]] e in [[Corsega]]. Inte l'annu [[1064]] a cü(r)ia ingàuna l'éa ancù sutta ae dipendense lumbàrde, difatti l'éa in vigure u pagamentu de tàsce d'in annu in annu.

U prelàu diucesàn Erembertu axéva poi partesipàu au scinudu de Pavìa, ch'u s'éa svoltu u [[25 òtôbre|25 d'utubre]] [[1046]], u sulu fra tütti i vescuvi ligü(r)i, incuntrandu u suvràn Enrîcu III u Negru, ch'u rapresentava ina reuniùn de curte aa fìn de stabuì a so ca(r)â versu Rumma, a testimuniâ u legamme fra u teritòiu arbenganese e u Regnu d'Italia.

Se cumprende invêce, grassie aa còppi de 'n ducumentu du 29 de zügnu du [[1076]], a cuncesciùn a l'abasìa de San Pê de Tui(r)àn de 'n mu(r)ìn intu paìse, firmàu cun u cunsensu de ben 22 canònici da cattedrâle elencài in urdine de dignitài e de duzze ''muites Sancti Ioanis'', ( primmu de l'elencu ''Conradus'', avucàu de l'episcòpiu).

U ducumentu u ne mustra ducca cumme a cü(r)ia a l'éa gestìa da in alunga sé(r)ie de canònici ch'i fiancavan u vèscu (a l'epuca Deudàu), asemme a 'na clientêla armâ, con incàreghi ben definìi e ch'a fa imaginâ in patrimôniu vastu, tantu da paê puntu de riferimentu ascì a livellu puliticu.&lt;ref&gt;Navone, Dell'Ingaunia, cit., III, pp. 204-205, còpia du Seisentu du canônicu Paneri&lt;/ref&gt;

Du [[1127]] u munastê de San Luénsu a [[Varigotti|Va(r)igòtti]] vegne cucessu da parte de Bunifassiu du Vastu au vescu ingàunu, intu stessu periudu sun strétti i rapòrti cu-a sitài de Lerìn. A furtüna de l'abasia a Tui(r)àn a munta, grassie püe a l'asiun du véscu Utùn, intu [[1149]], che paralelamènte sette ànni primma l'axéva cunfermàu u cuntròllu da parte da gêxa de San Steva de [[Zena]] e gêxe de San Steva a [[Sanremu|Sanremmu]] e de Vuarêgia.

Inte sta fase a prusegue l'uranisasiun cu-e cêvi lucâli, inta fàscia cumprésa fra a valâ de dl'Aròscia e u finalese, e (in scia còsta) fin au Pòrtu. Au de föa de questa sudivixun gh'éa u gurfu de Diàn, ancù sutta a l'abasìa de [[Dian San Pê|San Pê]].

Intu [[1169]], invêce, u munastê da Gainâa vegne culucàu sutta u direttu cuntrollu de l'arcivescuvàu de Zena; aa fin du [[1473]], in cuntempuranea aa perdita de prupietài prestigiuse vegne cuncessu in cumênda. Cu-u 1179 e a paxe in Lateran fra l'Impe(r)u e a Lega di cumüi italiàni, l'éa presente u véscu Lanteriu, ch'u rapresentàva a [[Marca d'Arbenga]]. L'annu [[1159]] [[Pappa Lisciàndro III|pappa Lisciandru III]] l'axeva asegnàu a diocexi aa pruvinsa eclexiàstica de l'arcidiocexi de Zena, ma u pruvedimentu, u nu tröva imediàu riscuntru, tantu che ancùa intu [[1213]] pappa Inucensu III ribadìsce au véscu Enrîcu a sutumisciùn duvüa a l'auturitài diucesana zenesi.

L'éa propiu a partì da-u [[XIII secolo|XIII seculu]] ch'i s'èan fai ciü streiti i rapôrti cun Zena. Fàttu ch'u mustra l'avixinamentu de due realtài l'è u lungu episcopàu de Lanfrancu de Negru ([[1255]]-[[1288]]), zenese: vellu u và a eliminà serti ben da mensa vescuvìle a favûre de famìe zenesi, i quali membri vegnivan cuscì inse(r)ìi ad aministrà u capitulu da catedrâle; Au sò mandàu se fan ascì remuntà i primmi urdini mendicànti diucesài.

Düante u [[1292]] u seggiu vescuvìle u rezültava vöiu, fin a quande nu munta u sevaschìn Nicolò Guascun (o Vascun di Marchesi de Séva) da [[Pàppa Niccolò IV|pappa Niccolò IV]] u 29 de zenà. Vell'u se(r)à u priummu de ina sé(r)ie de sevaschìn a ucupà a cattedra diucesana inta primma metài du [[XIV secolo|XIV seculu]].

Fedeîgu de Séva, fìu de Benedettu di Marchesi de Seva, scignû de Muntezemu(r)u, u l'éa stàu elezüu u 4 dixembre du 1330 a l'etài de numma 22 ànni, pe a quale u l'utegne ina dispensa da parte du pappa [[Pappa Zane XXII|Giùanni XXII]] pe a sòa cunuscensa pe i me(r)iti zà utegnüi.

U [[7 arvî|7 d'arvì]] du [[1334]] vegne urdinàu u scinudu diucesàn, ai quali a segue a pübbricasiùn di àtti ai seguenti [[2 mazzo|2 de màzzu]]. Ascì pe sta côsa chi u pappa Benedettu XII cu'ina létera du [[27 mazzo|27 mazzu]] [[1336]] u incàrrega de infurmâse e de furnì 'na scistemasiùn ai prublemi nasciüi fra u marchese du Carettu de Savuna e u véscu de Nôli, Teudôxiu.

Ai [[31 lûggio|31 de lüiu]] du [[1337]] u l'axéva apruvàu i statüi capitulà(r)i di canonici da sò catedrâle. U mö(r)e [[1349]] e u [[18 frevâ|18 de frevâ]] du mèximu ànnu u pìa u trônu u prubabue névu Giuanni di marchesi de Séva, cunscignû de Priéru e Sâle.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Oliviero|tìtolo=Memorie storiche della Città di Ceva|url=https://it.wikisource.org/wiki/Memorie_storiche_della_citt%C3%A0_e_marchesato_di_Ceva|ànno=1858|editô=Teonesto Gareone|çitæ=Seva|léngoa=IT|p=343|capìtolo=Uomini illustri|vìxita=2021-12-07}}&lt;/ref&gt; Dau [[1380]] au [[1419]] u véscu in càrega l'è stàu Girbertu Fieschi, ch'u l'aministàva a diocexi grassie a 'na sé(r)ie de vicàri, mustrandu ina scarsa presensa.

Doppu se vegghe Antôgnu Da Punte, prelàu atentu a l'ambitu artisticu, ch'u porta aa fin i travaji pe u növu cô(r)u da catedrâle ascì grassie aa puscibuitài dâ dau pàppa Martin Vpe puê vende e indurgense dü(r)ànte a festivitài ''conluant ad eandem ecclesiam et ad eius conservationem seu fabricam manus prompte porrigant adiutrices''. Intu [[1427]] u ròllu vegne ricuvèrtu da Matêu du Carettu, che partecipandu au Cuncuiu de Baxuêa u cuntrasta furtemente a linea de Rumma, pe poi turnâ in derê a paxificâse primma ch'u fusse tròppu tardi.

=== Etài mudèrna ===
[[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - A diòcexi d'Arbénga do Benàrdo Raibâdo da-o Palàçio do Vésco (3).jpg|miniatura|250x250px|Benardu Raibadu, ''A diocexi d'Arbenga'', öiu in sce tèia, 1636]]
Fra i seculi [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] se fa stradda a figüa de Leunardu Marchese ([[1476]]-[[1513]]), ricurdàu pe a cüa du teritòiu diucesàn, a riurganisasiùn di ben pusedüi e a fundasiun de növe paròcchie.&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt; Carlu Siga(r)a ([[1554]]-[[1572]]), doppu avê piàu parte au Cuncuilu de Trentu, rezülta êsse ün di prìmmi a aplicâ efetivamente e növe nurmatìve. L'8 de màzzu du [[1564]] u fa cunvucà u primmu scinudu diucesàn.

Ai 21 d'arvì du [[1569]] istituìsce u [[Seminario vescovile di Albenga|seminà(r)iu vescuvìle]] intu ciòstru da catedrâle, ch'u l'ha utegnüu in növu edifissiu primma intu [[1622]] e poi [[1929]], qund'u s'è spustàu inta sêde de ancöi. U nüme(r)u de scinudi va multiplicanduse cu-i vescuvi chìi vegnen: fra tütti Luca Fieschi n'axéva cunvucàu trei, mèntre Vincensu Landiintuli e Pier Fransescu Costa dui pe ün.

A st'ürtimu se dêve ascì a redasiùn, atuâ dau canônicu Gio Antôgnu Paniêri, da munumentâle òpe(r)a, restâ scrìta a màn e cunservâ inti archivi diucesài, cu-u titulu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'', fundamentâle pe a cunuscensa du stàttu da diocexi d'Arbenga inta primma metài du [[XVII secolo|XVII seculu]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello, succinto repilogo delle Ragioni delle Chiese, e Diocesi d'Albenga, cominciato da Pier Francesco Costa Vescovo d'Albenga dell'anno 1624, in tre tomi diviso|url=https://www.andoraneltempo.it/sacro-e-vago-giardinello.php|ànno=1624-1625|editô=Diocexi de Arbenga-Impéia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LA}}, manuscrîtu in papê, divisu in tréi tômmi, cunservàu inte l'archiviu diucesàn&lt;/ref&gt;

Aa fin du [[XVI secolo|XVI seculu]] u se regòrda u vescuvàu de Luca Fieschi, membru de 'na ricca famìa zenese, ch'u mette(r)à a dispusisiun ina gròssa parte du so patrimôniu intu rifasimentu da catedrâle arbenganese, adatâ cuscì ai canuni fissài dau Cuncuiu trentìn.

Sciben st'impurtante òpe(r)a de restrüttü(r)asiùn, u nu l'ha avüu vitta fasue, tantu che a vîxita aa fin du seculu, cumpiüu dau munscignû Mascàrdi, se(r)éva stâ vusciüa dau papàu pe meju cuntrulâ u mandàu du véscu, ludàu cumunque pe u so upe(r)àu inta magiuransa de gêxe sutta aa diocexi. U marcuntentu di âtri eclexiastici e de serti sitadìn uustri se(r)éva stàu racoltu e messu in evidensa cun in ducumentu (nu 'rivàu aa giurnâ d'ancöi) du [[1600]]: i ''mugugni'' i vegnivan survatüttu dai ciü cunservatùi, ch'i cuntestavan e òpe(r) da vellu fàe e dumandavan ascì a vîxita in diocexi de 'n cumisâiu e a cunvucasiun a [[Rumma]] du prelàu pe rênde cùntu da sò aministrasiun.

In âtru papê, inviàu dau cumün aa Santa Sêde, dumanda a presensa du vescu in sitài dü(r)ante u periudu de Qua(r)éxima de l'ànnu du Giubuêu, in mòddu ch'i possen finì ascì i travaji entru a fin de l'ànnu santu. U Fieschi u mö(r)e in [[Arbenga]] intu [[1610]], sepurtu inta capélla de San Ricàrdu, dund'u sò sucesû Pê Fransescu Còsta u fa(r)à custruìi in büstu e mete(r)à ina tàrga a memôia du véscu, poi spustâ inta sacrestìa.

Dòppu San Benedettu, véscu du [[IX secolo|IX seculu]], intu [[XVIII secolo|Setesentu]] a diocexi l'ha purtàu aa Gêxa catôlica in âtru sàntu, Leunardu dau Pòrtu, fràtte di Minûi rifurmài, predicatû de ruiêvu in tütta Itàlia, ma survatüttu a Rumma, dunde u l'è ina figüa sentrâle du grande giubuêu de l'ànnu [[1750]], ricurdàu ascì cumme prumutû da pràtica da Via Crûci, che pe primmu prêdica au [[Colosseo|Culussêu]], propiu dü(r)ànte l'Annu Sàntu inandiàu da pappa [[Pappa Benêito XIV|Benedettu XIV]].&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;

=== Etài cuntempuranea ===
Inta primma parte de l'[[XIX secolo|Utusentu]] a diocexi a vegghe in ridimensciunamentu da sò sfé(r)a de influènsa terituiâle. Vegnen difatti sedüe fra u [[1803]] e u [[1804]] quattru paròcchie de l'entrutèra arbenganese, in sciu crinâle arpìn: sun quella de [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] (frasiun de [[Garesce|Garésce]]) inta [[Valâ du Neva|valâ du Néva]] e quelle de Autu, Cravaüna e naxin, inta valâ du Pennavaire.

Tütte queste e passan sutta aa diocexi de Munduvì. De suguitu, intu [[1831]], âtre vintisinque parocchie da parte ciü a punente vegnen pasàe aa diocexi de Vintimìa, fra ste chi: [[Sanremu|Sanremmu]], [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]], [[Baaücu|Bâüccu]], [[Muntautu Carpaxe|Muntâutu Carpàxe]], [[Triöra|Triöa]], [[Baiardu|Bajardu]], [[Seriana|Se(r)iàna]], A Còlla de Sanremmu, [[U Castelà (cumüna)|U Castelâ]], [[U Tersö|Tersôiu]], [[Pumpiana|Pompêiàna]], [[A Riva (cumüna)|A Riva]], [[San Steva a Mâ|San Stêva au Mâ]], [[A Sipressa|Ciprèssa]], [[Lingueglietta|Lenguejetta]], [[A Còsta]], [[San Luensu (cumüna)|San Luensu au Mâ]], [[Prebüna|Priabrüna]] (numma e frasiui de [[Boscomare|Bòscumâ]] e da Tûre), [[I Moin|I Mu(r)in de Triöa]] e [[I Spiareti|Uspedaletti]].&lt;ref&gt;Testu da bulla in: {{Çitta|Rossi, 1870|pp. 351-355}}&lt;/ref&gt;

Fra i véscuvi ch'i figü(r)an intu [[XIX secolo|XIX seculu]], gh'è stàu Raffaele Biale ([[1840]]-[[1870]]) ch'u l'axéva favu(r)ìu i stüddi teulogici du clêru e l'inìu de 'na misciùn de sacerdòtti diucesài. 

Zà intu [[1816]] in saceròtte de [[Triöra|Triöa]], Giuànni dai Mu(r)ìn, l'éa mòrtu martì(r)e inta [[Cinn-a|Cìna]]. I primmi dui patriàrchi da restaurâ sêde da Geruxalèmme di latìn l'éan u(r)iginài da diocexi: [[Giuseppe Valerga|Giüseppe Valerga]] de [[Löa]] e [[Vincenzo Bracco|Vincenso Bràcco]] da [[Torrazza (Imperia)|Turàssa]].

Sempre intu mèximu periudu gh'è stâ a nàscita de arcüne ciungregasiun religiuse feminìli: intu [[1836]] Te(r)esa Munardu l'axéva fundàu a Löa e muneghe da Vixitasiùn, ancù a Löa, intu [[1885]], [[Maria Francesca Rubatto|Ma(r)ia Fransesca de Gesù Rübàttu]] l'axéva fundàu e Tersiàrie Capucîne. Ancù du [[1848]] [[Maria Leonarda Ranixe|Ma(r)ìa Leunarda Ranìxe]] l'ha istituìu e Cla(r)ìsse da Santìscima Nunsiâ.

Intu [[XX secolo|Növesentu]], pe diversci ànni u véscu d'Arbenga l'è stàu Ange(r)u Cambiâxu, ch'u vìve i ànni dü(r)ìscimi de due guère, intervenendu ascì persunalmente inti cunfrunti du cumandu tedescu, fin au [[1945]]. In particulâre ufrenduse intu [[1942]], u [[29 seténbre|29 de setembre]], cumme ustàggiu au pòstu de ciü de sentusinquanta pixuné(r)i sivìli.&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;

L'8 de lüiu du [[1949]], cu-a leté(r)a apustôlica ''Qua Augustus Imperator'', u pappa Piu XII u l'ha pruclamàu a Beâta Ma(r)ìa Vèrgine, cunusciüa cu-u titulu de ''Madònna de Puntelungu'', prutetrixe prinsipâle da sitài d'Arbenga e da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1950|tìtolo=Létte(r)a apustòlica &quot;Qua Augustus Imperator&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. XLII|pp=591-593|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt; Ai 2 de frevâ du [[1965]] a diocexi asciòrbe intu sò teritòiu a paròcchia de [[Naxin]], ch'a l'éa apartegnüa aa diocexi de Munduvì dau [[1804]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1965|tìtolo=Decretti &quot;Quo aptius animarum&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LVII|pp=610-611|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt; Vista l'impurtansa da sitài de Impeia, u numme da diocexi u l'è stàu cangiàu in diocexi de Arbenga-Impeia a partì dau 1º de dixembre du [[1973]], mèntre a baxìlica de San Mau(r)ìssiu au Portu, l'è stà elevâ a cuncatedrâle da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1974|tìtolo=I dui decretti &quot;In dioecesi Albinganensi&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LXVI|pp=27-29|léngoa=LA|url=https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-66-1974-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Vescuvi ==
Sun chi de sutta inse(r)ìi i vescuvi da diocexi scin daa sò fundasiun, umetendu i periudi de sêde vacànte ch'i nu süpe(r)an i dui anni o nu sun acertài.

* Quinsiu † (mensciunàu intu [[451]])
* Benedettu I ([[V secolo|V seculu]])&lt;ref&gt;Numme du véscu restituìu mediante in'epigrafe atribuìbile au V seculu ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 10}}).&lt;/ref&gt;
* Gaudensiu? † (mensciunàu intu [[465]])&lt;ref&gt;Segundu serti studiuxi l'éa véscu de Avêia, in Abrüssu. Pe âtri dòppu Gaudensiu ghe se(r)éa stàu Sarviu, destinatâiu peò da diocexi de Albi, in Fransa &lt;/ref&gt;
* ''Anonimu'' † (mensciunàu intu [[552]])&lt;ref&gt;Mensciunàu pe u scinudu milanese de quell'ànnu asemme ai âtri vescuvi ligüri, nu se ne cunusce u numme ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}; a p. 33 se dîxe che u véscu u l'éa Iünsiu)&lt;/ref&gt;
* Unu(r)àu? † (mensciunàu intu [[585]])&lt;ref&gt;Inta ''Vita sancti Verani'', [[San Ve(r)àn de Cavaillon|vescu de Cavaillon]], u l'è mensiunàu in vescu ''Honoratus''; ma segundu u Lanzoni, Unu(r)àu u l'éa u numme du vescu de Milàn e nu d'Arbenga, atìvu int'in periudu quande i milanesi i staxevan a Zena; l'è in questu periudu ch'u ciamma u santu e u cumensa a predicâ u Vange(r)u intu teritòiu de Arbenga.&lt;/ref&gt;
* Iünsiu † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])
* ''San'' Martirian † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])&lt;ref&gt;I nummi de Iünsiu (''Iuncius'') e de Martirian i sun ducumentài dai ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris'', cunusciüi in Itàlia numma dau [[1969]]. Cfr. {{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 10, 22}}; {{Çitta publicaçión|outô=Nino Lamboglia|ànno=1973-1975|tìtolo=Un Vescovo di Albenga sconosciuto: S. Martiriano|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|editô=|çitæ=|nùmero=XXVIII-XXX (n.1-4)|pp=pp. 1-10}}&lt;/ref&gt;
* Bônu † (primma du [[679]] - dòppu u [[680]])
* Dexidê(r)iu† (primma du [[IX secolo|IX seculu]])&lt;ref&gt;Segundu a ''Chronica'' du [[Abasia de San Pêru in Varatella|munastê de San Pê in Va(r)atèlla]], Dexidê(r)iu u l'axéva cunsacràu a baxilica int'in epuca inserta, primma de l'etài carulingia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}).&lt;/ref&gt;
* Egidürfu † (mensciunàu inte l'[[864]])&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;
* San [[Benedetto Revelli|Benedettu]] [[Benedetto Revelli|II]], [[Ordine de San Benêito|O.S.B.]] † (primma de l'[[885]] - 16 frevâ [[900]] mòrtu)
* Ingu o Ingorfu? † (primma du [[940]] - dòppu u [[962]])&lt;ref&gt;Inserta l'è l'apartenensa de stu véscu aa sêde de Arbenga, perché inti dui ducumenti ch'i ripòrtan u sò numme, nu ven mai dìtu de quale diocexi u fusse véscu ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 365}}).&lt;/ref&gt;
* ''Anonimu'' † (? - [[998]] diméssu)
* Erimbèrtu † (mensciunàu intu [[1046]])
* Diudàu, [[Órdine certozin|O.Carth.]] † (primma du [[1075]] - tòstu [[1098]] depòstu)&lt;ref&gt;L'éa stàu cundanàu cumme scimunìacu au scinudu de Milan inte l'arvì du [[1098]], ''sub conditione'', &quot;se ducca entru a festa di sànti Pê e Paulu u nu l'avésse abandunàu a sêde invàsa o u nu l'avesse dàu ina giüsta repa(r)asiùn&quot; ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 28, 33}}).&lt;/ref&gt;
* Adalbèrtu (o Aldebèrtu) † (primma du [[1103]] - 2 dixembre [[1124]] mòrtu)&lt;ref&gt;In papê du [[1123]] u ripòrta e firme di véscuvi che ghe sucedden e cunferman a dunasiun fâ da Aldebertu; in urdine sun ripurtài i nummi de Utùn, Lanteriu, Alnardu e Trüccu. {{Çitta|Semeria, 1843|pp. 367-368}}&lt;/ref&gt;
* Utùn † ([[1125]] - dòppu u [[1142]])
* Trüccu I †
* Bunifassiu I †&lt;ref&gt;I véscuvi Trüccu I e Bunifassiu I i sun mensciunài da Üghelli, ma sensa nisciün rife(r)imentu ducumentà(r)iu a sustegnu.&lt;/ref&gt;
* Uduàrdu † (primma du [[1150]] - dòppu u [[1155]])
* Rubertu † (mensciunàu intu [[1159]])
* Lanteriu I † (primma du [[1171]] - dòppu u [[1179]])
* Lisciandru † (mensciunàu intu [[1180]] tòstu)
* Alnàrdu † (mensciunàu intu [[1189]] e [[1196]])&lt;ref&gt;Üghelli u ripòrta in vescu Alraudu intu 1189 e Airaldu intu 1196; in tütt'i dui câxi nu s'ha arcüna ducumemtasiun a sustegnu da crunulugia; pe Semeria u se tratta du mèximu véscu, du quale nu existen ducumenti ch'i repòrten u sò numme.&lt;/ref&gt;
* Ibàrdu Fieschi † (fìn du [[XII secolo|seculu XII]])
* Trüccu II † (mensciunàu intu [[1199]])&lt;ref&gt;Üghelli rife(r)isce che u numme de stu vescu chi ''&quot;floruit a. 1199&quot;'' (col. 915), ma nu ne ripòrta a funte; segundu Semeria ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 373}}) a nu l'existe nisciün ducumentu che u parle de Trüccu II.&lt;/ref&gt;
* Ubèrtu I † ([[1205]] - 1º utùbre [[1211]] depòstu)
* Enrîcu † (mensciunàu intu [[1212]])
* Ubèrtu II † ([[1216]] o [[1217]]&lt;ref&gt;Segundu Gams e Eubel, Ubèrtu u l'è stàu cunsacràu ai 8 de marsu du 1217; Calzamiglia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 29}}) u marca pe' cuntru cumme data i 5 de marsu du 1216.&lt;/ref&gt; - dòppu u [[1225]])
* Scimùn I † (primma du [[1230]] - dòppu u [[1231]])
* Bunifassiu II † (mensciunàu intu [[1233]])
* [[Papa Innocenzo IV|Sinibardu Fieschi]] † (primma du [[1235]] - [[1238]] diméssu, in seguitu elezüu pàppa cu-u numme de Inocensu IV)
* Scimùn II † ([[1238]] - ?)
* Imperiâle Dô(r)ia †
* Lanteriu II † (primma du [[1250]] - [[1255]] ? mòrtu)
* Lanfràncu de Negru, O.F.M. † (17 frevâ [[1255]] - tòstu [[1288]] mòrtu)
* Nicolò Vaschin, O.F.M. † (28 zenà [[1292]] - dòppu u [[1302]] mòrtu)
* Manuêle Spinnu(r)a † (13 mazzu [[1309]]&lt;ref&gt;L'éa aministratû apustolicu da sêde primma da so nomina (zà intu [[1306]]).&lt;/ref&gt; - tòstu [[1320]] mòrtu)
* Giuànni, O.F.M. † (18 lüiu [[1321]] - [[1328]] mòrtu)
** Fedeîgu Cibo † (28 nuvèmbre [[1328]] - 4 dixembre [[1329]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Fedeîgu de Séva † (4 dixembre [[1329]] - [[1349]] mòrtu)
* Giuànni de Séva † (18 frevâ [[1350]] - 13 setèmbre [[1364]] numinàu véscu de [[Diocexi de Tortonn-a|Turtuna]])
* Giuànni Fieschi † (13 setèmbre [[1364]] - [[1390]] mòrtu)
* Girbertu Fieschi † ([[1390]] - dòppu u [[1415]] mòrtu)
* [[Antonio Da Ponte (vescovo)|Antôgnu Da Punte]] † (10 lüiu [[1419]] - [[1429]] mòrtu)
* Matêu Du Carettu † (2 dixembre [[1429]] - [[1448]] mòrtu)
** [[Giorgio Fieschi|Zorzu Fieschi]] † (31 lüiu [[1448]] - 21 dixembre [[1459]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
** [[Napoleone Fieschi|Napuleun Fieschi]] † (21 dixembre [[1459]] - [[1466]] mòrtu) (aministratû apustôlicu)
* Valé(r)iu Caldeîna † (5 nuvèmbre [[1466]] - zenà [[1472]] mòrtu)
* Girolamu Bassu da Rûve † (14 frevâ [[1472]] - 5 utùbre [[1476]] numinàu véscu de [[Diocexi de Maseâa-Tolentin-Recanâti-Cingoli-Treia|Recanâti e de Mase(r)â]])
* Leunardu Marchese † (5 utùbre [[1476]] - 31 lüiu [[1513]] mòrtu)
** Bandinellu Sauli † (5 austu [[1513]] - 19 nuvèmbre [[1517]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
** Giuliu de' Medici † (19 nuvèmbre [[1517]] - 5 mazzu [[1518]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Giangiacumu de Gambarâna † (5 mazzu [[1518]] - [[1538]] mòrtu)
** Girolamo Grimaldi † (15 nuvèmbre [[1538]] - 27 nuvèmbre [[1543]] mòrtu) (aministratû apustôlicu)
** Giuànni Battista Sigâ(r)a † (5 dixembre [[1543]] - 30 marsu [[1554]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Carlu Sigâ(r)a † (30 marsu [[1554]] - [[1572]] diméssu)
* Carlu Grimaldi † (26 nuvèmbre [[1572]] - 11 utùbre [[1581]] mòrtu)
** U(r)àssiu Malaspina † (8 zenà [[1582]] - [[1582]] mòrtu) (véscu elezüu)
* Luca Fieschi † (28 marsu [[1582]] - 29 dixembre [[1610]] mòrtu)
* Dumenegu de' Marini † (11 arvì [[1611]] - 18 lüiu [[1616]] numinàu arcivéscu de [[Arcidiocexi de Zena|Zena]])
* Vincensu Landinelli † (3 austu [[1616]] - [[1624]] diméssu)
* Pê Fransescu Costa † (29 arvì [[1624]] - 14 marsu [[1655]] mòrtu)
* Fransescu de' Marini † (2 austu [[1655]] - 29 marsu [[1666]] numinàu véscu de [[Diocexi de Molfetta-Rûvo-Giovinasso-Terlissi|Mulfetta]])
* Giuànni Tumâsu Piintuli, C.R. † (29 marsu [[1666]] - zügnu [[1688]] mòrtu)
* Albertu Blotto, O.Carm. † (24 zenà [[1689]] - dixembre [[1690]] mòrtu)
* Zorzu Spinnu(r)a † (12 nuvèmbre [[1691]] - setèmbre [[1714]] mòrtu)
* Carlu Maria Giüseppe de Furnari † (20 frevâ [[1715]] - 16 nuvèmbre [[1730]] diméssu)
* Gustìn Rivarola † (11 dixembre [[1730]] - 31 dixembre [[1745]] mòrtu)
* Custantìn Sèra, [[Chierici regolari di Somasca|C.R.S.]] † (9 marsu [[1746]] - 21 dixembre [[1763]] mòrtu)
* Giüseppe Fransescu Ma(r)ìa da Tûre † (11 mazzu [[1764]] - 9 frevâ [[1779]] mòrtu)
* Stêva Giüstiniani † (12 lüiu [[1779]] - 29 marsu [[1791]] mòrtu)
* Paulu Mazzulo † (26 setèmbre [[1791]] - 7 austu [[1802]] mòrtu)
* Ange(r)u Vincensu Andrìa Ma(r)ia Dania, [[Órdine dei fratti predicatoî|O.P.]] † (20 dixembre [[1802]] - 6 setèmbre [[1818]] mòrtu)
* Carmine Cordiviola † (2 utùbre [[1820]] - 29 austu [[1827]] mòrtu)
** ''Sêde vacànte (1827-1832)''
* [[Vincenzo Tommaso Pirattoni|Vincensu Tumâsu Pirattoni]], [[Órdine di fratti predicatoî|O.P.]] † (24 frevâ [[1832]] - 25 utùbre [[1839]] mòrtu)
* Raffaêle Biâle † (27 arvì [[1840]] - 12 arvì [[1870]] mòrtu)
* Pê Anacleêtu Siboni † (27 utùbre [[1871]] - 23 zügnu [[1877]] mòrtu)
* [[Gaetano Alimonda|Gaetan Alimonda]] † (21 setèmbre [[1877]] - 12 mazzu [[1879]] diméssu&lt;ref&gt; U 12 de mazzu ven incaregàu cardinâle de Santa Ma(r)ìa in Traspuntìna&lt;/ref&gt;)
* Feìppu Alegru † (12 mazzu [[1879]] - 2 dixembre [[1910]] mòrtu)
* [[Giosuè Cattarossi|Giusuè Cattarossi]] † (11 arvì [[1911]] - 21 nuvèmbre [[1913]] numinàu véscu de [[Diocexi di Bellun-Feltre|Fèltre e Bellün]])
* Cèlsu Carletti (Pacifico da Seggiano), [[Órdine di fratti minoî capuçìn|O.F.M.Cap.]] † (25 austu [[1914]] - 22 utùbre [[1914]] mòrtu)
* Ange(r)u Cambiâxiu † (22 zenà [[1915]] - 6 zenà [[1946]] mòrtu)
* [[Raffaele De Giuli|Raffaêle De Giuli]] † (18 frevâ [[1946]] - 18 arvì [[1963]] mòrtu)
* [[Gilberto Baroni|Girbertu Baroni]] † (30 mazzu [[1963]] - 27 marsu [[1965]] numinàu véscu da [[Diocesxi de Réggio Emilia-Guastalla|Reggiu Emìlia]])
* [[Alessandro Piazza (vescovo)|Lisciandru Piazza]] † (18 mazzu [[1965]] - 6 utùbre [[1990]] riti(r)àu)
* [[Mario Oliveri|Màriu Uliveri]] (6 utùbre [[1990]] - 1º setèmbre [[2016]] diméssu)
* [[Guglielmo Borghetti|Guglielmu Burghetti]], sucedüu u 1º setèmbre [[2016]]

== Statistighe ==
A diocexi a cuntava du 2022 de 153.000 batezzi in sce 'na pupulasiùn de 172.000 persune, ch'i curispunden a l'89,0% du tutâle.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;820&quot; style=&quot;font-size:95%;width:80%;margin:auto;clear:both;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;823&quot; |ànnu
! colspan=&quot;3&quot; id=&quot;825&quot; |pupulasiùn
! colspan=&quot;4&quot; id=&quot;827&quot; |presbite(r)i
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;829&quot; |diacuni
! colspan=&quot;2&quot; id=&quot;831&quot; |religiusi
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;833&quot; |parocchie
|- id=&quot;835&quot;
! id=&quot;836&quot; style=&quot;width:10%;&quot; |&lt;small&gt;battezài&lt;/small&gt;
! id=&quot;838&quot; style=&quot;width:10%;&quot; |&lt;small&gt;tutâle&lt;/small&gt;
! id=&quot;840&quot; style=&quot;width:5%;&quot; |&lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! id=&quot;842&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;nüme(r)u&lt;/small&gt;
! id=&quot;844&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;seculâri&lt;/small&gt;
! id=&quot;846&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;regulâri&lt;/small&gt;
! id=&quot;848&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |batezài pe presbite(r)u
! id=&quot;850&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;òmmi&lt;/small&gt;
! id=&quot;852&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;dònne&lt;/small&gt;
|- id=&quot;854&quot;
|- id=&quot;855&quot;
| id=&quot;856&quot; |1905
| id=&quot;858&quot; | ?
| id=&quot;860&quot; |119.280
| id=&quot;862&quot; | ?
| id=&quot;864&quot; |571
| id=&quot;866&quot; |485
| id=&quot;868&quot; |86
| id=&quot;870&quot; | ?
| id=&quot;872&quot; |
| id=&quot;873&quot; | ?
| id=&quot;875&quot; | ?
| id=&quot;877&quot; |170
|- id=&quot;879&quot;
| id=&quot;880&quot; |1959
| id=&quot;882&quot; |117.280
| id=&quot;884&quot; |117.500
| id=&quot;886&quot; |99,8
| id=&quot;888&quot; |328
| id=&quot;890&quot; |226
| id=&quot;892&quot; |102
| id=&quot;894&quot; |357
| id=&quot;896&quot; |
| id=&quot;897&quot; |140
| id=&quot;899&quot; |935
| id=&quot;901&quot; |169
|- id=&quot;903&quot;
| id=&quot;904&quot; |1969
| id=&quot;906&quot; |148.584
| id=&quot;908&quot; |148.770
| id=&quot;910&quot; |99,9
| id=&quot;912&quot; |268
| id=&quot;914&quot; |182
| id=&quot;916&quot; |86
| id=&quot;918&quot; |554
| id=&quot;920&quot; |
| id=&quot;921&quot; |94
| id=&quot;923&quot; |895
| id=&quot;925&quot; |136
|- id=&quot;927&quot;
| id=&quot;928&quot; |1980
| id=&quot;930&quot; |165.500
| id=&quot;932&quot; |165.792
| id=&quot;934&quot; |99,8
| id=&quot;936&quot; |252
| id=&quot;938&quot; |168
| id=&quot;940&quot; |84
| id=&quot;942&quot; |656
| id=&quot;944&quot; |1
| id=&quot;946&quot; |111
| id=&quot;948&quot; |786
| id=&quot;950&quot; |192
|- id=&quot;952&quot;
| id=&quot;953&quot; |1990
| id=&quot;955&quot; |164.700
| id=&quot;957&quot; |165.300
| id=&quot;959&quot; |99,6
| id=&quot;961&quot; |216
| id=&quot;963&quot; |140
| id=&quot;965&quot; |76
| id=&quot;967&quot; |762
| id=&quot;969&quot; |2
| id=&quot;971&quot; |98
| id=&quot;973&quot; |703
| id=&quot;975&quot; |164
|- id=&quot;977&quot;
| id=&quot;978&quot; |1999
| id=&quot;980&quot; |162.000
| id=&quot;982&quot; |164.000
| id=&quot;984&quot; |98,8
| id=&quot;986&quot; |197
| id=&quot;988&quot; |129
| id=&quot;990&quot; |68
| id=&quot;992&quot; |822
| id=&quot;994&quot; |12
| id=&quot;996&quot; |84
| id=&quot;998&quot; |481
| id=&quot;1000&quot; |162
|- id=&quot;1002&quot;
| id=&quot;1003&quot; |2000
| id=&quot;1005&quot; |162.000
| id=&quot;1007&quot; |164.000
| id=&quot;1009&quot; |98,8
| id=&quot;1011&quot; |194
| id=&quot;1013&quot; |130
| id=&quot;1015&quot; |64
| id=&quot;1017&quot; |835
| id=&quot;1019&quot; |14
| id=&quot;1021&quot; |80
| id=&quot;1023&quot; |470
| id=&quot;1025&quot; |162
|- id=&quot;1027&quot;
| id=&quot;1028&quot; |2001
| id=&quot;1030&quot; |162.000
| id=&quot;1032&quot; |164.000
| id=&quot;1034&quot; |98,8
| id=&quot;1036&quot; |192
| id=&quot;1038&quot; |131
| id=&quot;1040&quot; |61
| id=&quot;1042&quot; |843
| id=&quot;1044&quot; |16
| id=&quot;1046&quot; |77
| id=&quot;1048&quot; |470
| id=&quot;1050&quot; |162
|- id=&quot;1052&quot;
| id=&quot;1053&quot; |2002
| id=&quot;1055&quot; |162.000
| id=&quot;1057&quot; |164.000
| id=&quot;1059&quot; |98,8
| id=&quot;1061&quot; |195
| id=&quot;1063&quot; |136
| id=&quot;1065&quot; |59
| id=&quot;1067&quot; |830
| id=&quot;1069&quot; |16
| id=&quot;1071&quot; |75
| id=&quot;1073&quot; |468
| id=&quot;1075&quot; |162
|- id=&quot;1077&quot;
| id=&quot;1078&quot; |2003
| id=&quot;1080&quot; |162.000
| id=&quot;1082&quot; |164.000
| id=&quot;1084&quot; |98,8
| id=&quot;1086&quot; |182
| id=&quot;1088&quot; |128
| id=&quot;1090&quot; |54
| id=&quot;1092&quot; |890
| id=&quot;1094&quot; |16
| id=&quot;1096&quot; |72
| id=&quot;1098&quot; |464
| id=&quot;1100&quot; |162
|- id=&quot;1102&quot;
| id=&quot;1103&quot; |2004
| id=&quot;1105&quot; |162.000
| id=&quot;1107&quot; |164.000
| id=&quot;1109&quot; |98,8
| id=&quot;1111&quot; |192
| id=&quot;1113&quot; |134
| id=&quot;1115&quot; |58
| id=&quot;1117&quot; |843
| id=&quot;1119&quot; |17
| id=&quot;1121&quot; |74
| id=&quot;1123&quot; |403
| id=&quot;1125&quot; |162
|- id=&quot;1127&quot;
| id=&quot;1128&quot; |2006
| id=&quot;1130&quot; |163.000
| id=&quot;1132&quot; |165.000
| id=&quot;1134&quot; |98,8
| id=&quot;1136&quot; |196
| id=&quot;1138&quot; |139
| id=&quot;1140&quot; |57
| id=&quot;1142&quot; |831
| id=&quot;1144&quot; |17
| id=&quot;1146&quot; |73
| id=&quot;1148&quot; |443
| id=&quot;1150&quot; |163
|- id=&quot;1152&quot;
| id=&quot;1153&quot; |2012
| id=&quot;1155&quot; |158.000
| id=&quot;1157&quot; |168.200
| id=&quot;1159&quot; |93,9
| id=&quot;1161&quot; |176
| id=&quot;1163&quot; |129
| id=&quot;1165&quot; |47
| id=&quot;1167&quot; |897
| id=&quot;1169&quot; |22
| id=&quot;1171&quot; |61
| id=&quot;1173&quot; |331
| id=&quot;1175&quot; |162
|- id=&quot;1177&quot;
| id=&quot;1178&quot; |2015
| id=&quot;1180&quot; |158.400
| id=&quot;1182&quot; |171.500
| id=&quot;1184&quot; |92,4
| id=&quot;1186&quot; |182
| id=&quot;1188&quot; |135
| id=&quot;1190&quot; |47
| id=&quot;1192&quot; |870
| id=&quot;1194&quot; |21
| id=&quot;1196&quot; |59
| id=&quot;1198&quot; |316
| id=&quot;1200&quot; |162
|- id=&quot;1202&quot;
| id=&quot;1203&quot; |2018
| id=&quot;1205&quot; |162.600
| id=&quot;1207&quot; |176.000
| id=&quot;1209&quot; |92,4
| id=&quot;1211&quot; |173
| id=&quot;1213&quot; |134
| id=&quot;1215&quot; |39
| id=&quot;1217&quot; |939
| id=&quot;1219&quot; |23
| id=&quot;1221&quot; |48
| id=&quot;1223&quot; |233
| id=&quot;1225&quot; |162
|- id=&quot;1227&quot;
| id=&quot;1228&quot; |2020
| id=&quot;1230&quot; |157.000
| id=&quot;1232&quot; |176.000
| id=&quot;1234&quot; |89,2
| id=&quot;1236&quot; |165
| id=&quot;1238&quot; |126
| id=&quot;1240&quot; |39
| id=&quot;1242&quot; |952
| id=&quot;1244&quot; |22
| id=&quot;1246&quot; |45
| id=&quot;1248&quot; |230
| id=&quot;1250&quot; |162
|-
|2022
|153.000
|172.000
|89,0
|146
|115
|31
|1.047
|20
|40
|199
|161
|}

== Nòtte ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* Anuàriu puntifissiu du 2019 e presedenti, in {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|outô=David Cheney|léngoa=EN|vìxita=2024-03-09}}
* Anuàriu puntifissiu de papê du 2021
* {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Ughelli|outô2=Nicola Coleti|tìtolo=Italia sacra|url=http://books.google.com/books?id=3p1GpyF9BUQC|ediçión=2|ànno=1719|çitæ=Venessia|léngoa=LA|volùmme=vul. IV, coll. 910-924}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Semeria|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&amp;pg=PA529|ànno=1843|çitæ=Turin|léngoa=IT|pp=345-473|volùmme=vul. II|cid=Semeria, 1843}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cappelletti|tìtolo=Le Chiese d'Italia della loro origine sino ai nostri giorni|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&amp;pg=PA529|ànno=1857|çitæ=Venessia|léngoa=IT|pp=529-575|volùmme=vul. XIII}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=http://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}}
* {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catholic Encyclopedia|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Diocese_of_Albenga|ànno=1913|editô=Encyclopedia Press|çitæ=New York|léngoa=EN|capìtolo=Diocese of Albenga}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://web.archive.org/web/20190709140633/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002716&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 1], pp.&amp;nbsp;81-82; [https://web.archive.org/web/20181004040657/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002717&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 2], p.&amp;nbsp;84; [https://web.archive.org/web/20160304085415/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002718&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 3], pp.&amp;nbsp;101-102; [https://web.archive.org/web/20181004040718/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002719&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 4], pp.&amp;nbsp;75-76; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/75/mode/1up vul. 5], p.&amp;nbsp;75; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/73/mode/1up vul. 6], pp.&amp;nbsp;73-74|léngoa=LA|ànno=1913-1958}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Lanzoni|tìtolo=Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)|url=https://www.archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n882/mode/2up|ànno=1927|çitæ=Faensa|léngoa=IT|pp=841-842|volùmme=vul. II}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pius Bonifacius Gams|tìtolo=Series episcoporum Ecclesiae Catholicae|url=https://archive.org/stream/seriesepiscoporu00gamsuoft#page/810/mode/1up|ànno=1957|editô=|çitæ=Graz|léngoa=LA|pp=810-811}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Philippe Pergola|outô2=Giuseppina Spadea|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano : chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-7563-521-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Argomenti di storia della Chiesa di Albenga-Imperia|url=https://web.archive.org/web/20150518084548/http://www.issralbim.it/dispense/Argomenti-di-Storia-della-Chiesa-di-Albenga-Imperia.pdf|ànno=2014|editô=|çitæ=Impeia|léngoa=IT|cid=Calzamiglia, 2014}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://gcatholic.org/dioceses/diocese/albe0.htm|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]]
[[Categorîa:Religión in Ligùria]]</text>
      <sha1>aep8vfkf3gyysybjzwl86i503ul2m19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269918</id>
      <parentid>269913</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T19:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>up</comment>
      <origin>269918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42545" sha1="db1i1zag4svri8ki17zjcx11o76cgld" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[File:Diocesi di Albenga-Imperia.png|thumb|Mappa du teritòiu da diocexi|250px]]
A '''diocexi de Arbenga e Impeia''' (''Dioecesis Albingaunensis-Imperiae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]) a l'è ina sêde da [[Catoliceximo|Gêxa catôlica]] in Italia, dipendente da l'[[Arcidiòcexi de Zêna|arcidiocexi de Zena]], apartenente aa [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn eclexiastica Ligüria]]. Intu [[2022]] a l'ha cuntàu 153.000 batezài in sce 172.000 abitanti. L'è rezüa dau véscu Guglielmo Borghetti.

== Teritòiu ==
{{Véddi ascì|Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}}
U teritòiu da diocexi u cumprende a parte de punènte da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e quella de levante da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]]. A cunfina a punènte cu'a [[Diocexi de Ventemiglia-Sanremu|diocexi de Vintimìa-Sanremmu]], a setentriùn cun [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e a levante cun [[Diocexi de Sann-a-Noi|quella de Savuna-Nûi]].

A sêde vescuvìle a l'è a sitài d'[[Arbenga]], dund'a se tröva a catedrâle de San Michê. A [[Imperia|Impeia]] a [[Baxilica de San Maurissiu (U Pòrtu)|baxìlica de San Mau(r)issiu]] a mantegne l'incaregu de cuncatedrâle diucesàna. Inta diocexi se trövan ascì due baxìliche minuri, quella de San Giuànni Batìsta a [[Inéia|Ineja]] e quella de [[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Nicolò]] aa [[A Prìa|Prìa]].

U teritòiu da diocexi u l'è estesu pe ben 979&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; frasiunàu poi inte 161 paròcchie, distribuìe fra:
* a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cu-i cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arbenga]], [[Andôa|Andöa]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[Buinzan|Buinsan]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)éssu]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Castreveju]], [[U Sejô|U Sejâ]], [[Cixan]], [[Èrli]], [[Finô|Finâ]] (numma pe e frasiun de [[Gura|Gûra]] e [[Olle]]), [[Garlenda]], [[Giüstexine]], [[L'Aigheuja|L'Aigueja]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Naxin]], [[Unsu]], [[Utuê]], [[A Prìa]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Tuiran|Tui(r)an]], [[U Téstegu]], [[U Tû]], [[Vendùn|Vendun]], [[Villanöva|Vilanöva]] e [[Süccaellu]];
* a [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]], cu-i cumüi de [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Armu]], [[Uigu|Aurîgu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Burgumau|Burgumâu]], [[Cairònega|Ca(r)iònega]], [[U Sèrvu|Sêrvu]], [[Cexi|Céxi]], [[Ciüsànegu|Ciüsanegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsavegia]], [[Sivessa|Civessa]], [[Cuxe]], [[Aèntìn|Diàn Arentin]], [[U Castéllu de Diàn|U Castellu de Diàn]], [[A Maina de Dian|A Maina de Diàn]], [[Dian San Pê]], [[U Duseu|Dusseu]], [[Imperia|Impeia]], [[Lüxinascu|Lüxinàscu]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegròssu]], [[Prebüna|Priabrüna]] (sulu u sentru du paìse), [[A Cêve]], [[Puntedasce]], [[Purnasce|Purnàsce]], [[Prelà]], [[Ransu]], [[Ressu]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[Vaxìa|Vaxîa]], [[Vesargu]] e [[Vìlla Faròdi|A Villa]].

== Stòia ==
=== Etài clascica ===
A tradisiun lucâle a cunscide(r)a Arbenga a sêde du marti(r)iu de san calocciu, tradisiunalmente fissâ fra i ànni [[121]] e [[125]], u santu u l'éa in üfisiâle bresciàn aa curte de l'impe(r)atû ruman Adriàn; i àtti du sò marti(r)iu e nu sun ben cià(r)i, asemme a quelli de san Faustin e Giuvìtta, pe questu van ancù ve(r)ificàe du tüttu.

Nunustante questu, in sciu pre-supòstu scitu de sepurtüa du santu a se riünìva a primma cumünitài cristiàna ingàuna, e dai scàvi archeulogici u pà che u pòstu (curispundente au sucescìvu munastê de San Calocciu au Munte)&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|tìtolo=Albenga. Un antico spazio cristiano, Chiesa e monastero di San Calocero al Monte|url=https://books.google.com/books?id=mOkSQgAACAAJ|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-75-63521-8}}&lt;/ref&gt;, l'éa zà stàu in postu privuegiàu inte l'epuca imperiâle pe sepelì e sàrme. Düante u prucèssu de &lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Paganetti|tìtolo=Istoria ecclesiastica della Liguria|ànno=1765|editô=|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=11, 270}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Semeria, 1843|p. 353}}; {{Çitta|Rossi, 1870|p. 76}}&lt;/ref&gt; vangelizasiun d'Arbenga, l'axeva avüu impurtansa ascì san Calimêu, véscu de Milan, atîvu inta secunda metài du [[III secolo|III seculu]]; sta côsa a leghe(r)éva a difuxùn du cristianêximu inta sitài e lungu tütta a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punente]] aa diocexi milanese.

I stüddi archeulògici mustran cumme za dau [[V secolo|V seculu]] in sitài se truvava ina ben difüza cumünitài cristiana, fàttu testimuniàu ascì daa cuntempuranea custrusiùn da catedrâle de San Michê e du [[Batiste(r)u d'Arbenga|batistêu]] lucâle, ma ascì dae gêxe simite(r)iàli föa dae müagie sitadine, cumme quelle de San Calocciu e de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]].

Âtru eventu fundamentâle pe a stòia religiusa ingàuna l'è stâ a presensa de [[San Martìn de Tours|San Martìn]], vescu de Tours, in sce l'[[ìsua Gainâa]] pôcu doppu a metài du [[IV secolo|IV seculu]] ch'u pà êsse a pröva da presensa de in polu religiusu zà urganisàu, ben primma da mensciun du véscu ''Quintius:'' propiu a questu sentru u santu l'axeva pusciüu fa riferimentu.&lt;ref name=&quot;beweb&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Leonis Magni Epistule'', XCVII, 3, in ''Patrologiae cursus completus, series latina'', a cüa de J.P. Migne, 54, Pa(r)îgi, 1881&lt;/ref&gt;

L'istitusiun da diocexi rizülta cumunque ciütòstu tarda, in quantu fundâ següamente dòppu a mòrte de Sant'Ambrogiu.&lt;ref&gt;{{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 6}}&lt;/ref&gt; U primmu vescu, Quinsiu, du quale l'emmu nutissa sèrta, remunta au [[451]], firmatà(r)iu da lete(r)a du scinudu de Euzebiu, [[Arcidiocexi de Milan|véscu de Milàn]], inviâ au pappa Leun I; inta curispundensa a se stabuiva a cundànna de Nestò(r)iu e de Eutiche (Mànsi); tüttavia fra e istitusiun religiuse de questu genere, a duxéa esse a primma in urdine de fundasiun, vistu che nu se tröva tràccia di véscuvi de Vinimìa e de Savuna armenu fin a l'ànnu 680, annu da partecipasiun de queste due figüe a ün di cuncui de quel'epuca.&lt;ref&gt;''Aghatonis Pape Epistule'', III, col 1238, in ''Patrologiae'', cit., 87, Pa(r)îgi, 1863&lt;/ref&gt;

U(r)igina(r)iamènte ae dipendense de l'arcidiocexi de Milan, u sò teritòiu u l'éa limitàu a setentriùn dau spartiaiva arpìn, mèntre a levante rivava scin a [[Finô|Finâ]] e a Punente cumprendeva a zòna sanremasca. 

A scuvèrta de in edifissiu eclexiàsticu cun funte bateximâle intu paise da [[A Riva (cumüna)|Riva]], cun datasiun curispundente au [[VI secolo|VI seculu]] mustran in urganisasiun cristiàna de campagne e testimonian ascì in urganisasiun du teritòiu bazâ in scia cêve lucâle.

=== Etài de Mezzu ===
Inti seculi a vegnì e nutissie insci vescuvi de Arbenga sun framentà(r)ie, armenu fin a l'ànnu Mule. Âtri scavi archeulogici l'han purtau turna aa lüxe u numme de 'n véscu cuntempuraneu a l'etài de Quinsiu, stu lì u se(r)éva Benedettu. 

Au cunciliu pruvinsâle de [[Milan|Milan]] du [[679]], ch'u s'éa espressu cuntru i ideâli du munutelismu, l'axeva piàu parte ascì u véscu arbenganese: ''Bono''; pa(r)eggia a partecipasiun au scinudu rumàn in prepa(r)asiunau seguente cuncuiu ecümenicu du 680-681. Âtri dui véscuvi, Iünsiu e Martirian, culucài stu(r)icamente fra a metài du [[VI secolo|VI]] e a metài de l'[[VIII secolo|VIII seculu]], sun reciamài inti ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris''. 

De l'epuca presedente a quella carulingia gh'è Dexide(r)iu, che u l'ha cunsacràu a gêxa de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pê]], inta [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atella]]. Egidürfu l'axeva piàu parte invêce au cunciliu milanese a livellu pruvinsale de l'[[864]], cun 'na funsiun de sarvaguardia de l'urdinamentu eclexiasticu e du cuntrollu de l'upe(r)àu du véscu inta giü(r)isdisiun diucesana. 

Sèra u [[IX secolo|IX seculu]] u véscu Benedettu Revelli, a l'imprensippiu abâte du munastêu de l'Ìsua epoi elezüu vescu arbenganese, vene(r)àu intu Mediuevu e canunisàu poi intu [[XVII secolo|XVII seculu]]. 

Arbenga, asemme ae sitài de Vadu e de Vintimìa, aturnu a l'[[825]], vegne cunscide(r)â, dandu amèntu au capitulàre de Lutà(r)iu I, cumme üna de mête pe i zueni ch'i vönen stüdià, mèntre i chierici duxevan andà a stüdià a [[Turin]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=J. Carbonara|nómme=|cognómme=|tìtolo=Giovanni|ànno=1981|editô=|çitæ=Rumma|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|tìtolo=La Cattedrale di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Litografia Bacchetta|çitæ=A Burdighea - Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86-79631-5}}&lt;/ref&gt;

Ina presensa de fundamentale impurtansa a l'éa quella di munasté(r)i benedetìn ch'i cuntribuìvan au rafursamentu religiusu da diocexi. Fra sti chi, particularmente, se distinguéva quellu de l'Ìsua, giüstu de frunte aa sitài, che intu [[1044]], grassie a ina particulâre cuncesciùn du Pappa Benedettu IX, l'éa stàu ezentàu da l'aministrasiùn vescuvìle.

Grassie a questa particularitài u munastê u l'éa sciurtìu a utegnì diverse prupietài nu sulu in Itàlia, ma ascì in [[Catalogna|Catalògna]], in [[Provensa|Pruvensa]] e in [[Corsega]]. Inte l'annu [[1064]] a cü(r)ia ingàuna l'éa ancù sutta ae dipendense lumbàrde, difatti l'éa in vigure u pagamentu de tàsce d'in annu in annu.

U prelàu diucesàn Erembertu axéva poi partesipàu au scinudu de Pavìa, ch'u s'éa svoltu u [[25 òtôbre|25 d'utubre]] [[1046]], u sulu fra tütti i vescuvi ligü(r)i, incuntrandu u suvràn Enrîcu III u Negru, ch'u rapresentava ina reuniùn de curte aa fìn de stabuì a so ca(r)â versu Rumma, a testimuniâ u legamme fra u teritòiu arbenganese e u Regnu d'Italia.

Se cumprende invêce, grassie aa còppi de 'n ducumentu du 29 de zügnu du [[1076]], a cuncesciùn a l'abasìa de San Pê de Tui(r)àn de 'n mu(r)ìn intu paìse, firmàu cun u cunsensu de ben 22 canònici da cattedrâle elencài in urdine de dignitài e de duzze ''muites Sancti Ioanis'', ( primmu de l'elencu ''Conradus'', avucàu de l'episcòpiu).

U ducumentu u ne mustra ducca cumme a cü(r)ia a l'éa gestìa da in alunga sé(r)ie de canònici ch'i fiancavan u vèscu (a l'epuca Deudàu), asemme a 'na clientêla armâ, con incàreghi ben definìi e ch'a fa imaginâ in patrimôniu vastu, tantu da paê puntu de riferimentu ascì a livellu puliticu.&lt;ref&gt;Navone, Dell'Ingaunia, cit., III, pp. 204-205, còpia du Seisentu du canônicu Paneri&lt;/ref&gt;

Du [[1127]] u munastê de San Luénsu a [[Varigotti|Va(r)igòtti]] vegne cucessu da parte de Bunifassiu du Vastu au vescu ingàunu, intu stessu periudu sun strétti i rapòrti cu-a sitài de Lerìn. A furtüna de l'abasia a Tui(r)àn a munta, grassie püe a l'asiun du véscu Utùn, intu [[1149]], che paralelamènte sette ànni primma l'axéva cunfermàu u cuntròllu da parte da gêxa de San Steva de [[Zena]] e gêxe de San Steva a [[Sanremu|Sanremmu]] e de Vuarêgia.

Inte sta fase a prusegue l'uranisasiun cu-e cêvi lucâli, inta fàscia cumprésa fra a valâ de dl'Aròscia e u finalese, e (in scia còsta) fin au Pòrtu. Au de föa de questa sudivixun gh'éa u gurfu de Diàn, ancù sutta a l'abasìa de [[Dian San Pê|San Pê]].

Intu [[1169]], invêce, u munastê da Gainâa vegne culucàu sutta u direttu cuntrollu de l'arcivescuvàu de Zena; aa fin du [[1473]], in cuntempuranea aa perdita de prupietài prestigiuse vegne cuncessu in cumênda. Cu-u 1179 e a paxe in Lateran fra l'Impe(r)u e a Lega di cumüi italiàni, l'éa presente u véscu Lanteriu, ch'u rapresentàva a [[Marca d'Arbenga]]. L'annu [[1159]] [[Pappa Lisciàndro III|pappa Lisciandru III]] l'axeva asegnàu a diocexi aa pruvinsa eclexiàstica de l'arcidiocexi de Zena, ma u pruvedimentu, u nu tröva imediàu riscuntru, tantu che ancùa intu [[1213]] pappa Inucensu III ribadìsce au véscu Enrîcu a sutumisciùn duvüa a l'auturitài diucesana zenesi.

L'éa propiu a partì da-u [[XIII secolo|XIII seculu]] ch'i s'èan fai ciü streiti i rapôrti cun Zena. Fàttu ch'u mustra l'avixinamentu de due realtài l'è u lungu episcopàu de Lanfrancu de Negru ([[1255]]-[[1288]]), zenese: vellu u và a eliminà serti ben da mensa vescuvìle a favûre de famìe zenesi, i quali membri vegnivan cuscì inse(r)ìi ad aministrà u capitulu da catedrâle; Au sò mandàu se fan ascì remuntà i primmi urdini mendicànti diucesài.

Düante u [[1292]] u seggiu vescuvìle u rezültava vöiu, fin a quande nu munta u sevaschìn Nicolò Guascun (o Vascun di Marchesi de Séva) da [[Pàppa Niccolò IV|pappa Niccolò IV]] u 29 de zenà. Vell'u se(r)à u priummu de ina sé(r)ie de sevaschìn a ucupà a cattedra diucesana inta primma metài du [[XIV secolo|XIV seculu]].

Fedeîgu de Séva, fìu de Benedettu di Marchesi de Seva, scignû de Muntezemu(r)u, u l'éa stàu elezüu u 4 dixembre du 1330 a l'etài de numma 22 ànni, pe a quale u l'utegne ina dispensa da parte du pappa [[Pappa Zane XXII|Giùanni XXII]] pe a sòa cunuscensa pe i me(r)iti zà utegnüi.

U [[7 arvî|7 d'arvì]] du [[1334]] vegne urdinàu u scinudu diucesàn, ai quali a segue a pübbricasiùn di àtti ai seguenti [[2 mazzo|2 de màzzu]]. Ascì pe sta côsa chi u pappa Benedettu XII cu'ina létera du [[27 mazzo|27 mazzu]] [[1336]] u incàrrega de infurmâse e de furnì 'na scistemasiùn ai prublemi nasciüi fra u marchese du Carettu de Savuna e u véscu de Nôli, Teudôxiu.

Ai [[31 lûggio|31 de lüiu]] du [[1337]] u l'axéva apruvàu i statüi capitulà(r)i di canonici da sò catedrâle. U mö(r)e [[1349]] e u [[18 frevâ|18 de frevâ]] du mèximu ànnu u pìa u trônu u prubabue névu Giuanni di marchesi de Séva, cunscignû de Priéru e Sâle.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Oliviero|tìtolo=Memorie storiche della Città di Ceva|url=https://it.wikisource.org/wiki/Memorie_storiche_della_citt%C3%A0_e_marchesato_di_Ceva|ànno=1858|editô=Teonesto Gareone|çitæ=Seva|léngoa=IT|p=343|capìtolo=Uomini illustri|vìxita=2021-12-07}}&lt;/ref&gt; Dau [[1380]] au [[1419]] u véscu in càrega l'è stàu Girbertu Fieschi, ch'u l'aministàva a diocexi grassie a 'na sé(r)ie de vicàri, mustrandu ina scarsa presensa.

Doppu se vegghe Antôgnu Da Punte, prelàu atentu a l'ambitu artisticu, ch'u porta aa fin i travaji pe u növu cô(r)u da catedrâle ascì grassie aa puscibuitài dâ dau pàppa Martin Vpe puê vende e indurgense dü(r)ànte a festivitài ''conluant ad eandem ecclesiam et ad eius conservationem seu fabricam manus prompte porrigant adiutrices''. Intu [[1427]] u ròllu vegne ricuvèrtu da Matêu du Carettu, che partecipandu au Cuncuiu de Baxuêa u cuntrasta furtemente a linea de Rumma, pe poi turnâ in derê a paxificâse primma ch'u fusse tròppu tardi.

=== Etài mudèrna ===
[[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - A diòcexi d'Arbénga do Benàrdo Raibâdo da-o Palàçio do Vésco (3).jpg|miniatura|250x250px|Benardu Raibadu, ''A diocexi d'Arbenga'', öiu in sce tèia, 1636]]
Fra i seculi [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] se fa stradda a figüa de Leunardu Marchese ([[1476]]-[[1513]]), ricurdàu pe a cüa du teritòiu diucesàn, a riurganisasiùn di ben pusedüi e a fundasiun de növe paròcchie.&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt; Carlu Siga(r)a ([[1554]]-[[1572]]), doppu avê piàu parte au Cuncuilu de Trentu, rezülta êsse ün di prìmmi a aplicâ efetivamente e növe nurmatìve. L'8 de màzzu du [[1564]] u fa cunvucà u primmu scinudu diucesàn.

Ai 21 d'arvì du [[1569]] istituìsce u [[Seminario vescovile di Albenga|seminà(r)iu vescuvìle]] intu ciòstru da catedrâle, ch'u l'ha utegnüu in növu edifissiu primma intu [[1622]] e poi [[1929]], qund'u s'è spustàu inta sêde de ancöi. U nüme(r)u de scinudi va multiplicanduse cu-i vescuvi chìi vegnen: fra tütti Luca Fieschi n'axéva cunvucàu trei, mèntre Vincensu Landiintuli e Pier Fransescu Costa dui pe ün.

A st'ürtimu se dêve ascì a redasiùn, atuâ dau canônicu Gio Antôgnu Paniêri, da munumentâle òpe(r)a, restâ scrìta a màn e cunservâ inti archivi diucesài, cu-u titulu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'', fundamentâle pe a cunuscensa du stàttu da diocexi d'Arbenga inta primma metài du [[XVII secolo|XVII seculu]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello, succinto repilogo delle Ragioni delle Chiese, e Diocesi d'Albenga, cominciato da Pier Francesco Costa Vescovo d'Albenga dell'anno 1624, in tre tomi diviso|url=https://www.andoraneltempo.it/sacro-e-vago-giardinello.php|ànno=1624-1625|editô=Diocexi de Arbenga-Impéia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LA}}, manuscrîtu in papê, divisu in tréi tômmi, cunservàu inte l'archiviu diucesàn&lt;/ref&gt;

Aa fin du [[XVI secolo|XVI seculu]] u se regòrda u vescuvàu de Luca Fieschi, membru de 'na ricca famìa zenese, ch'u mette(r)à a dispusisiun ina gròssa parte du so patrimôniu intu rifasimentu da catedrâle arbenganese, adatâ cuscì ai canuni fissài dau Cuncuiu trentìn.

Sciben st'impurtante òpe(r)a de restrüttü(r)asiùn, u nu l'ha avüu vitta fasue, tantu che a vîxita aa fin du seculu, cumpiüu dau munscignû Mascàrdi, se(r)éva stâ vusciüa dau papàu pe meju cuntrulâ u mandàu du véscu, ludàu cumunque pe u so upe(r)àu inta magiuransa de gêxe sutta aa diocexi. U marcuntentu di âtri eclexiastici e de serti sitadìn uustri se(r)éva stàu racoltu e messu in evidensa cun in ducumentu (nu 'rivàu aa giurnâ d'ancöi) du [[1600]]: i ''mugugni'' i vegnivan survatüttu dai ciü cunservatùi, ch'i cuntestavan e òpe(r) da vellu fàe e dumandavan ascì a vîxita in diocexi de 'n cumisâiu e a cunvucasiun a [[Rumma]] du prelàu pe rênde cùntu da sò aministrasiun.

In âtru papê, inviàu dau cumün aa Santa Sêde, dumanda a presensa du vescu in sitài dü(r)ante u periudu de Qua(r)éxima de l'ànnu du Giubuêu, in mòddu ch'i possen finì ascì i travaji entru a fin de l'ànnu santu. U Fieschi u mö(r)e in [[Arbenga]] intu [[1610]], sepurtu inta capélla de San Ricàrdu, dund'u sò sucesû Pê Fransescu Còsta u fa(r)à custruìi in büstu e mete(r)à ina tàrga a memôia du véscu, poi spustâ inta sacrestìa.

Dòppu San Benedettu, véscu du [[IX secolo|IX seculu]], intu [[XVIII secolo|Setesentu]] a diocexi l'ha purtàu aa Gêxa catôlica in âtru sàntu, Leunardu dau Pòrtu, fràtte di Minûi rifurmài, predicatû de ruiêvu in tütta Itàlia, ma survatüttu a Rumma, dunde u l'è ina figüa sentrâle du grande giubuêu de l'ànnu [[1750]], ricurdàu ascì cumme prumutû da pràtica da Via Crûci, che pe primmu prêdica au [[Colosseo|Culussêu]], propiu dü(r)ànte l'Annu Sàntu inandiàu da pappa [[Pappa Benêito XIV|Benedettu XIV]].&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;

=== Etài cuntempuranea ===
Inta primma parte de l'[[XIX secolo|Utusentu]] a diocexi a vegghe in ridimensciunamentu da sò sfé(r)a de influènsa terituiâle. Vegnen difatti sedüe fra u [[1803]] e u [[1804]] quattru paròcchie de l'entrutèra arbenganese, in sciu crinâle arpìn: sun quella de [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] (frasiun de [[Garesce|Garésce]]) inta [[Valâ du Neva|valâ du Néva]] e quelle de Autu, Cravaüna e naxin, inta valâ du Pennavaire.

Tütte queste e passan sutta aa diocexi de Munduvì. De suguitu, intu [[1831]], âtre vintisinque parocchie da parte ciü a punente vegnen pasàe aa diocexi de Vintimìa, fra ste chi: [[Sanremu|Sanremmu]], [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]], [[Baaücu|Bâüccu]], [[Muntautu Carpaxe|Muntâutu Carpàxe]], [[Triöra|Triöa]], [[Baiardu|Bajardu]], [[Seriana|Se(r)iàna]], A Còlla de Sanremmu, [[U Castelà (cumüna)|U Castelâ]], [[U Tersö|Tersôiu]], [[Pumpiana|Pompêiàna]], [[A Riva (cumüna)|A Riva]], [[San Steva a Mâ|San Stêva au Mâ]], [[A Sipressa|Ciprèssa]], [[Lingueglietta|Lenguejetta]], [[A Còsta]], [[San Luensu (cumüna)|San Luensu au Mâ]], [[Prebüna|Priabrüna]] (numma e frasiui de [[Boscomare|Bòscumâ]] e da Tûre), [[I Moin|I Mu(r)in de Triöa]] e [[I Spiareti|Uspedaletti]].&lt;ref&gt;Testu da bulla in: {{Çitta|Rossi, 1870|pp. 351-355}}&lt;/ref&gt;

Fra i véscuvi ch'i figü(r)an intu [[XIX secolo|XIX seculu]], gh'è stàu Raffaele Biale ([[1840]]-[[1870]]) ch'u l'axéva favu(r)ìu i stüddi teulogici du clêru e l'inìu de 'na misciùn de sacerdòtti diucesài. 

Zà intu [[1816]] in saceròtte de [[Triöra|Triöa]], Giuànni dai Mu(r)ìn, l'éa mòrtu martì(r)e inta [[Cinn-a|Cìna]]. I primmi dui patriàrchi da restaurâ sêde da Geruxalèmme di latìn l'éan u(r)iginài da diocexi: [[Giuseppe Valerga|Giüseppe Valerga]] de [[Löa]] e [[Vincenzo Bracco|Vincenso Bràcco]] da [[Torrazza (Imperia)|Turàssa]].

Sempre intu mèximu periudu gh'è stâ a nàscita de arcüne ciungregasiun religiuse feminìli: intu [[1836]] Te(r)esa Munardu l'axéva fundàu a Löa e muneghe da Vixitasiùn, ancù a Löa, intu [[1885]], [[Maria Francesca Rubatto|Ma(r)ia Fransesca de Gesù Rübàttu]] l'axéva fundàu e Tersiàrie Capucîne. Ancù du [[1848]] [[Maria Leonarda Ranixe|Ma(r)ìa Leunarda Ranìxe]] l'ha istituìu e Cla(r)ìsse da Santìscima Nunsiâ.

Intu [[XX secolo|Növesentu]], pe diversci ànni u véscu d'Arbenga l'è stàu Ange(r)u Cambiâxu, ch'u vìve i ànni dü(r)ìscimi de due guère, intervenendu ascì persunalmente inti cunfrunti du cumandu tedescu, fin au [[1945]]. In particulâre ufrenduse intu [[1942]], u [[29 seténbre|29 de setembre]], cumme ustàggiu au pòstu de ciü de sentusinquanta pixuné(r)i sivìli.&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;

L'8 de lüiu du [[1949]], cu-a leté(r)a apustôlica ''Qua Augustus Imperator'', u pappa Piu XII u l'ha pruclamàu a Beâta Ma(r)ìa Vèrgine, cunusciüa cu-u titulu de ''Madònna de Puntelungu'', prutetrixe prinsipâle da sitài d'Arbenga e da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1950|tìtolo=Létte(r)a apustòlica &quot;Qua Augustus Imperator&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. XLII|pp=591-593|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt; Ai 2 de frevâ du [[1965]] a diocexi asciòrbe intu sò teritòiu a paròcchia de [[Naxin]], ch'a l'éa apartegnüa aa diocexi de Munduvì dau [[1804]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1965|tìtolo=Decretti &quot;Quo aptius animarum&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LVII|pp=610-611|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt; Vista l'impurtansa da sitài de Impeia, u numme da diocexi u l'è stàu cangiàu in diocexi de Arbenga-Impeia a partì dau 1º de dixembre du [[1973]], mèntre a baxìlica de San Mau(r)ìssiu au Portu, l'è stà elevâ a cuncatedrâle da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1974|tìtolo=I dui decretti &quot;In dioecesi Albinganensi&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LXVI|pp=27-29|léngoa=LA|url=https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-66-1974-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Vescuvi ==
Sun chi de sutta inse(r)ìi i vescuvi da diocexi scin daa sò fundasiun, umetendu i periudi de sêde vacànte ch'i nu süpe(r)an i dui anni o nu sun acertài.

* Quinsiu † (mensciunàu intu [[451]])
* Benedettu I ([[V secolo|V seculu]])&lt;ref&gt;Numme du véscu restituìu mediante in'epigrafe atribuìbile au V seculu ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 10}}).&lt;/ref&gt;
* Gaudensiu? † (mensciunàu intu [[465]])&lt;ref&gt;Segundu serti studiuxi l'éa véscu de Avêia, in Abrüssu. Pe âtri dòppu Gaudensiu ghe se(r)éa stàu Sarviu, destinatâiu peò da diocexi de Albi, in Fransa &lt;/ref&gt;
* ''Anonimu'' † (mensciunàu intu [[552]])&lt;ref&gt;Mensciunàu pe u scinudu milanese de quell'ànnu asemme ai âtri vescuvi ligüri, nu se ne cunusce u numme ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}; a p. 33 se dîxe che u véscu u l'éa Iünsiu)&lt;/ref&gt;
* Unu(r)àu? † (mensciunàu intu [[585]])&lt;ref&gt;Inta ''Vita sancti Verani'', [[San Ve(r)àn de Cavaillon|vescu de Cavaillon]], u l'è mensiunàu in vescu ''Honoratus''; ma segundu u Lanzoni, Unu(r)àu u l'éa u numme du vescu de Milàn e nu d'Arbenga, atìvu int'in periudu quande i milanesi i staxevan a Zena; l'è in questu periudu ch'u ciamma u santu e u cumensa a predicâ u Vange(r)u intu teritòiu de Arbenga.&lt;/ref&gt;
* Iünsiu † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])
* ''San'' Martirian † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])&lt;ref&gt;I nummi de Iünsiu (''Iuncius'') e de Martirian i sun ducumentài dai ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris'', cunusciüi in Itàlia numma dau [[1969]]. Cfr. {{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 10, 22}}; {{Çitta publicaçión|outô=Nino Lamboglia|ànno=1973-1975|tìtolo=Un Vescovo di Albenga sconosciuto: S. Martiriano|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|editô=|çitæ=|nùmero=XXVIII-XXX (n.1-4)|pp=pp. 1-10}}&lt;/ref&gt;
* Bônu † (primma du [[679]] - dòppu u [[680]])
* Dexidê(r)iu† (primma du [[IX secolo|IX seculu]])&lt;ref&gt;Segundu a ''Chronica'' du [[Abasia de San Pêru in Varatella|munastê de San Pê in Va(r)atèlla]], Dexidê(r)iu u l'axéva cunsacràu a baxilica int'in epuca inserta, primma de l'etài carulingia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}).&lt;/ref&gt;
* Egidürfu † (mensciunàu inte l'[[864]])&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;
* San [[Benedetto Revelli|Benedettu]] [[Benedetto Revelli|II]], [[Ordine de San Benêito|O.S.B.]] † (primma de l'[[885]] - 16 frevâ [[900]] mòrtu)
* Ingu o Ingorfu? † (primma du [[940]] - dòppu u [[962]])&lt;ref&gt;Inserta l'è l'apartenensa de stu véscu aa sêde de Arbenga, perché inti dui ducumenti ch'i ripòrtan u sò numme, nu ven mai dìtu de quale diocexi u fusse véscu ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 365}}).&lt;/ref&gt;
* ''Anonimu'' † (? - [[998]] diméssu)
* Erimbèrtu † (mensciunàu intu [[1046]])
* Diudàu, [[Órdine certozin|O.Carth.]] † (primma du [[1075]] - tòstu [[1098]] depòstu)&lt;ref&gt;L'éa stàu cundanàu cumme scimunìacu au scinudu de Milan inte l'arvì du [[1098]], ''sub conditione'', &quot;se ducca entru a festa di sànti Pê e Paulu u nu l'avésse abandunàu a sêde invàsa o u nu l'avesse dàu ina giüsta repa(r)asiùn&quot; ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 28, 33}}).&lt;/ref&gt;
* Adalbèrtu (o Aldebèrtu) † (primma du [[1103]] - 2 dixembre [[1124]] mòrtu)&lt;ref&gt;In papê du [[1123]] u ripòrta e firme di véscuvi che ghe sucedden e cunferman a dunasiun fâ da Aldebertu; in urdine sun ripurtài i nummi de Utùn, Lanteriu, Alnardu e Trüccu. {{Çitta|Semeria, 1843|pp. 367-368}}&lt;/ref&gt;
* Utùn † ([[1125]] - dòppu u [[1142]])
* Trüccu I †
* Bunifassiu I †&lt;ref&gt;I véscuvi Trüccu I e Bunifassiu I i sun mensciunài da Üghelli, ma sensa nisciün rife(r)imentu ducumentà(r)iu a sustegnu.&lt;/ref&gt;
* Uduàrdu † (primma du [[1150]] - dòppu u [[1155]])
* Rubertu † (mensciunàu intu [[1159]])
* Lanteriu I † (primma du [[1171]] - dòppu u [[1179]])
* Lisciandru † (mensciunàu intu [[1180]] tòstu)
* Alnàrdu † (mensciunàu intu [[1189]] e [[1196]])&lt;ref&gt;Üghelli u ripòrta in vescu Alraudu intu 1189 e Airaldu intu 1196; in tütt'i dui câxi nu s'ha arcüna ducumemtasiun a sustegnu da crunulugia; pe Semeria u se tratta du mèximu véscu, du quale nu existen ducumenti ch'i repòrten u sò numme.&lt;/ref&gt;
* Ibàrdu Fieschi † (fìn du [[XII secolo|seculu XII]])
* Trüccu II † (mensciunàu intu [[1199]])&lt;ref&gt;Üghelli rife(r)isce che u numme de stu vescu chi ''&quot;floruit a. 1199&quot;'' (col. 915), ma nu ne ripòrta a funte; segundu Semeria ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 373}}) a nu l'existe nisciün ducumentu che u parle de Trüccu II.&lt;/ref&gt;
* Ubèrtu I † ([[1205]] - 1º utùbre [[1211]] depòstu)
* Enrîcu † (mensciunàu intu [[1212]])
* Ubèrtu II † ([[1216]] o [[1217]]&lt;ref&gt;Segundu Gams e Eubel, Ubèrtu u l'è stàu cunsacràu ai 8 de marsu du 1217; Calzamiglia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 29}}) u marca pe' cuntru cumme data i 5 de marsu du 1216.&lt;/ref&gt; - dòppu u [[1225]])
* Scimùn I † (primma du [[1230]] - dòppu u [[1231]])
* Bunifassiu II † (mensciunàu intu [[1233]])
* [[Papa Innocenzo IV|Sinibardu Fieschi]] † (primma du [[1235]] - [[1238]] diméssu, in seguitu elezüu pàppa cu-u numme de Inocensu IV)
* Scimùn II † ([[1238]] - ?)
* Imperiâle Dô(r)ia †
* Lanteriu II † (primma du [[1250]] - [[1255]] ? mòrtu)
* Lanfràncu de Negru, O.F.M. † (17 frevâ [[1255]] - tòstu [[1288]] mòrtu)
* Nicolò Vaschin, O.F.M. † (28 zenà [[1292]] - dòppu u [[1302]] mòrtu)
* Manuêle Spinnu(r)a † (13 mazzu [[1309]]&lt;ref&gt;L'éa aministratû apustolicu da sêde primma da so nomina (zà intu [[1306]]).&lt;/ref&gt; - tòstu [[1320]] mòrtu)
* Giuànni, O.F.M. † (18 lüiu [[1321]] - [[1328]] mòrtu)
** Fedeîgu Cibo † (28 nuvèmbre [[1328]] - 4 dixembre [[1329]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Fedeîgu de Séva † (4 dixembre [[1329]] - [[1349]] mòrtu)
* Giuànni de Séva † (18 frevâ [[1350]] - 13 setèmbre [[1364]] numinàu véscu de [[Diocexi de Tortonn-a|Turtuna]])
* Giuànni Fieschi † (13 setèmbre [[1364]] - [[1390]] mòrtu)
* Girbertu Fieschi † ([[1390]] - dòppu u [[1415]] mòrtu)
* [[Antonio Da Ponte (vescovo)|Antôgnu Da Punte]] † (10 lüiu [[1419]] - [[1429]] mòrtu)
* Matêu Du Carettu † (2 dixembre [[1429]] - [[1448]] mòrtu)
** [[Giorgio Fieschi|Zorzu Fieschi]] † (31 lüiu [[1448]] - 21 dixembre [[1459]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
** [[Napoleone Fieschi|Napuleun Fieschi]] † (21 dixembre [[1459]] - [[1466]] mòrtu) (aministratû apustôlicu)
* Valé(r)iu Caldeîna † (5 nuvèmbre [[1466]] - zenà [[1472]] mòrtu)
* Girolamu Bassu da Rûve † (14 frevâ [[1472]] - 5 utùbre [[1476]] numinàu véscu de [[Diocexi de Maseâa-Tolentin-Recanâti-Cingoli-Treia|Recanâti e de Mase(r)â]])
* Leunardu Marchese † (5 utùbre [[1476]] - 31 lüiu [[1513]] mòrtu)
** Bandinellu Sauli † (5 austu [[1513]] - 19 nuvèmbre [[1517]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
** Giuliu de' Medici † (19 nuvèmbre [[1517]] - 5 mazzu [[1518]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Giangiacumu de Gambarâna † (5 mazzu [[1518]] - [[1538]] mòrtu)
** Girolamo Grimaldi † (15 nuvèmbre [[1538]] - 27 nuvèmbre [[1543]] mòrtu) (aministratû apustôlicu)
** Giuànni Battista Sigâ(r)a † (5 dixembre [[1543]] - 30 marsu [[1554]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Carlu Sigâ(r)a † (30 marsu [[1554]] - [[1572]] diméssu)
* Carlu Grimaldi † (26 nuvèmbre [[1572]] - 11 utùbre [[1581]] mòrtu)
** U(r)àssiu Malaspina † (8 zenà [[1582]] - [[1582]] mòrtu) (véscu elezüu)
* Luca Fieschi † (28 marsu [[1582]] - 29 dixembre [[1610]] mòrtu)
* Dumenegu de' Marini † (11 arvì [[1611]] - 18 lüiu [[1616]] numinàu arcivéscu de [[Arcidiocexi de Zena|Zena]])
* Vincensu Landinelli † (3 austu [[1616]] - [[1624]] diméssu)
* Pê Fransescu Costa † (29 arvì [[1624]] - 14 marsu [[1655]] mòrtu)
* Fransescu de' Marini † (2 austu [[1655]] - 29 marsu [[1666]] numinàu véscu de [[Diocexi de Molfetta-Rûvo-Giovinasso-Terlissi|Mulfetta]])
* Giuànni Tumâsu Piintuli, C.R. † (29 marsu [[1666]] - zügnu [[1688]] mòrtu)
* Albertu Blotto, O.Carm. † (24 zenà [[1689]] - dixembre [[1690]] mòrtu)
* Zorzu Spinnu(r)a † (12 nuvèmbre [[1691]] - setèmbre [[1714]] mòrtu)
* Carlu Maria Giüseppe de Furnari † (20 frevâ [[1715]] - 16 nuvèmbre [[1730]] diméssu)
* Gustìn Rivarola † (11 dixembre [[1730]] - 31 dixembre [[1745]] mòrtu)
* Custantìn Sèra, [[Chierici regolari di Somasca|C.R.S.]] † (9 marsu [[1746]] - 21 dixembre [[1763]] mòrtu)
* Giüseppe Fransescu Ma(r)ìa da Tûre † (11 mazzu [[1764]] - 9 frevâ [[1779]] mòrtu)
* Stêva Giüstiniani † (12 lüiu [[1779]] - 29 marsu [[1791]] mòrtu)
* Paulu Mazzulo † (26 setèmbre [[1791]] - 7 austu [[1802]] mòrtu)
* Ange(r)u Vincensu Andrìa Ma(r)ia Dania, [[Órdine dei fratti predicatoî|O.P.]] † (20 dixembre [[1802]] - 6 setèmbre [[1818]] mòrtu)
* Carmine Cordiviola † (2 utùbre [[1820]] - 29 austu [[1827]] mòrtu)
** ''Sêde vacànte (1827-1832)''
* [[Vincenzo Tommaso Pirattoni|Vincensu Tumâsu Pirattoni]], [[Órdine di fratti predicatoî|O.P.]] † (24 frevâ [[1832]] - 25 utùbre [[1839]] mòrtu)
* Raffaêle Biâle † (27 arvì [[1840]] - 12 arvì [[1870]] mòrtu)
* Pê Anacleêtu Siboni † (27 utùbre [[1871]] - 23 zügnu [[1877]] mòrtu)
* [[Gaetano Alimonda|Gaetan Alimonda]] † (21 setèmbre [[1877]] - 12 mazzu [[1879]] diméssu&lt;ref&gt; U 12 de mazzu ven incaregàu cardinâle de Santa Ma(r)ìa in Traspuntìna&lt;/ref&gt;)
* Feìppu Alegru † (12 mazzu [[1879]] - 2 dixembre [[1910]] mòrtu)
* [[Giosuè Cattarossi|Giusuè Cattarossi]] † (11 arvì [[1911]] - 21 nuvèmbre [[1913]] numinàu véscu de [[Diocexi di Bellun-Feltre|Fèltre e Bellün]])
* Cèlsu Carletti (Pacifico da Seggiano), [[Órdine di fratti minoî capuçìn|O.F.M.Cap.]] † (25 austu [[1914]] - 22 utùbre [[1914]] mòrtu)
* Ange(r)u Cambiâxiu † (22 zenà [[1915]] - 6 zenà [[1946]] mòrtu)
* [[Raffaele De Giuli|Raffaêle De Giuli]] † (18 frevâ [[1946]] - 18 arvì [[1963]] mòrtu)
* [[Gilberto Baroni|Girbertu Baroni]] † (30 mazzu [[1963]] - 27 marsu [[1965]] numinàu véscu da [[Diocesxi de Réggio Emilia-Guastalla|Reggiu Emìlia]])
* [[Alessandro Piazza (vescovo)|Lisciandru Piazza]] † (18 mazzu [[1965]] - 6 utùbre [[1990]] riti(r)àu)
* [[Mario Oliveri|Màriu Uliveri]] (6 utùbre [[1990]] - 1º setèmbre [[2016]] diméssu)
* [[Guglielmo Borghetti|Guglielmu Burghetti]], sucedüu u 1º setèmbre [[2016]]

== Statistighe ==
A diocexi a cuntava du 2022 de 153.000 batezzi in sce 'na pupulasiùn de 172.000 persune, ch'i curispunden a l'89,0% du tutâle.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;820&quot; style=&quot;font-size:95%;width:80%;margin:auto;clear:both;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;823&quot; |ànnu
! colspan=&quot;3&quot; id=&quot;825&quot; |pupulasiùn
! colspan=&quot;4&quot; id=&quot;827&quot; |presbite(r)i
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;829&quot; |diacuni
! colspan=&quot;2&quot; id=&quot;831&quot; |religiusi
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;833&quot; |parocchie
|- id=&quot;835&quot;
! id=&quot;836&quot; style=&quot;width:10%;&quot; |&lt;small&gt;battezài&lt;/small&gt;
! id=&quot;838&quot; style=&quot;width:10%;&quot; |&lt;small&gt;tutâle&lt;/small&gt;
! id=&quot;840&quot; style=&quot;width:5%;&quot; |&lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! id=&quot;842&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;nüme(r)u&lt;/small&gt;
! id=&quot;844&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;seculâri&lt;/small&gt;
! id=&quot;846&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;regulâri&lt;/small&gt;
! id=&quot;848&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |batezài pe presbite(r)u
! id=&quot;850&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;òmmi&lt;/small&gt;
! id=&quot;852&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;dònne&lt;/small&gt;
|- id=&quot;854&quot;
|- id=&quot;855&quot;
| id=&quot;856&quot; |1905
| id=&quot;858&quot; | ?
| id=&quot;860&quot; |119.280
| id=&quot;862&quot; | ?
| id=&quot;864&quot; |571
| id=&quot;866&quot; |485
| id=&quot;868&quot; |86
| id=&quot;870&quot; | ?
| id=&quot;872&quot; |
| id=&quot;873&quot; | ?
| id=&quot;875&quot; | ?
| id=&quot;877&quot; |170
|- id=&quot;879&quot;
| id=&quot;880&quot; |1959
| id=&quot;882&quot; |117.280
| id=&quot;884&quot; |117.500
| id=&quot;886&quot; |99,8
| id=&quot;888&quot; |328
| id=&quot;890&quot; |226
| id=&quot;892&quot; |102
| id=&quot;894&quot; |357
| id=&quot;896&quot; |
| id=&quot;897&quot; |140
| id=&quot;899&quot; |935
| id=&quot;901&quot; |169
|- id=&quot;903&quot;
| id=&quot;904&quot; |1969
| id=&quot;906&quot; |148.584
| id=&quot;908&quot; |148.770
| id=&quot;910&quot; |99,9
| id=&quot;912&quot; |268
| id=&quot;914&quot; |182
| id=&quot;916&quot; |86
| id=&quot;918&quot; |554
| id=&quot;920&quot; |
| id=&quot;921&quot; |94
| id=&quot;923&quot; |895
| id=&quot;925&quot; |136
|- id=&quot;927&quot;
| id=&quot;928&quot; |1980
| id=&quot;930&quot; |165.500
| id=&quot;932&quot; |165.792
| id=&quot;934&quot; |99,8
| id=&quot;936&quot; |252
| id=&quot;938&quot; |168
| id=&quot;940&quot; |84
| id=&quot;942&quot; |656
| id=&quot;944&quot; |1
| id=&quot;946&quot; |111
| id=&quot;948&quot; |786
| id=&quot;950&quot; |192
|- id=&quot;952&quot;
| id=&quot;953&quot; |1990
| id=&quot;955&quot; |164.700
| id=&quot;957&quot; |165.300
| id=&quot;959&quot; |99,6
| id=&quot;961&quot; |216
| id=&quot;963&quot; |140
| id=&quot;965&quot; |76
| id=&quot;967&quot; |762
| id=&quot;969&quot; |2
| id=&quot;971&quot; |98
| id=&quot;973&quot; |703
| id=&quot;975&quot; |164
|- id=&quot;977&quot;
| id=&quot;978&quot; |1999
| id=&quot;980&quot; |162.000
| id=&quot;982&quot; |164.000
| id=&quot;984&quot; |98,8
| id=&quot;986&quot; |197
| id=&quot;988&quot; |129
| id=&quot;990&quot; |68
| id=&quot;992&quot; |822
| id=&quot;994&quot; |12
| id=&quot;996&quot; |84
| id=&quot;998&quot; |481
| id=&quot;1000&quot; |162
|- id=&quot;1002&quot;
| id=&quot;1003&quot; |2000
| id=&quot;1005&quot; |162.000
| id=&quot;1007&quot; |164.000
| id=&quot;1009&quot; |98,8
| id=&quot;1011&quot; |194
| id=&quot;1013&quot; |130
| id=&quot;1015&quot; |64
| id=&quot;1017&quot; |835
| id=&quot;1019&quot; |14
| id=&quot;1021&quot; |80
| id=&quot;1023&quot; |470
| id=&quot;1025&quot; |162
|- id=&quot;1027&quot;
| id=&quot;1028&quot; |2001
| id=&quot;1030&quot; |162.000
| id=&quot;1032&quot; |164.000
| id=&quot;1034&quot; |98,8
| id=&quot;1036&quot; |192
| id=&quot;1038&quot; |131
| id=&quot;1040&quot; |61
| id=&quot;1042&quot; |843
| id=&quot;1044&quot; |16
| id=&quot;1046&quot; |77
| id=&quot;1048&quot; |470
| id=&quot;1050&quot; |162
|- id=&quot;1052&quot;
| id=&quot;1053&quot; |2002
| id=&quot;1055&quot; |162.000
| id=&quot;1057&quot; |164.000
| id=&quot;1059&quot; |98,8
| id=&quot;1061&quot; |195
| id=&quot;1063&quot; |136
| id=&quot;1065&quot; |59
| id=&quot;1067&quot; |830
| id=&quot;1069&quot; |16
| id=&quot;1071&quot; |75
| id=&quot;1073&quot; |468
| id=&quot;1075&quot; |162
|- id=&quot;1077&quot;
| id=&quot;1078&quot; |2003
| id=&quot;1080&quot; |162.000
| id=&quot;1082&quot; |164.000
| id=&quot;1084&quot; |98,8
| id=&quot;1086&quot; |182
| id=&quot;1088&quot; |128
| id=&quot;1090&quot; |54
| id=&quot;1092&quot; |890
| id=&quot;1094&quot; |16
| id=&quot;1096&quot; |72
| id=&quot;1098&quot; |464
| id=&quot;1100&quot; |162
|- id=&quot;1102&quot;
| id=&quot;1103&quot; |2004
| id=&quot;1105&quot; |162.000
| id=&quot;1107&quot; |164.000
| id=&quot;1109&quot; |98,8
| id=&quot;1111&quot; |192
| id=&quot;1113&quot; |134
| id=&quot;1115&quot; |58
| id=&quot;1117&quot; |843
| id=&quot;1119&quot; |17
| id=&quot;1121&quot; |74
| id=&quot;1123&quot; |403
| id=&quot;1125&quot; |162
|- id=&quot;1127&quot;
| id=&quot;1128&quot; |2006
| id=&quot;1130&quot; |163.000
| id=&quot;1132&quot; |165.000
| id=&quot;1134&quot; |98,8
| id=&quot;1136&quot; |196
| id=&quot;1138&quot; |139
| id=&quot;1140&quot; |57
| id=&quot;1142&quot; |831
| id=&quot;1144&quot; |17
| id=&quot;1146&quot; |73
| id=&quot;1148&quot; |443
| id=&quot;1150&quot; |163
|- id=&quot;1152&quot;
| id=&quot;1153&quot; |2012
| id=&quot;1155&quot; |158.000
| id=&quot;1157&quot; |168.200
| id=&quot;1159&quot; |93,9
| id=&quot;1161&quot; |176
| id=&quot;1163&quot; |129
| id=&quot;1165&quot; |47
| id=&quot;1167&quot; |897
| id=&quot;1169&quot; |22
| id=&quot;1171&quot; |61
| id=&quot;1173&quot; |331
| id=&quot;1175&quot; |162
|- id=&quot;1177&quot;
| id=&quot;1178&quot; |2015
| id=&quot;1180&quot; |158.400
| id=&quot;1182&quot; |171.500
| id=&quot;1184&quot; |92,4
| id=&quot;1186&quot; |182
| id=&quot;1188&quot; |135
| id=&quot;1190&quot; |47
| id=&quot;1192&quot; |870
| id=&quot;1194&quot; |21
| id=&quot;1196&quot; |59
| id=&quot;1198&quot; |316
| id=&quot;1200&quot; |162
|- id=&quot;1202&quot;
| id=&quot;1203&quot; |2018
| id=&quot;1205&quot; |162.600
| id=&quot;1207&quot; |176.000
| id=&quot;1209&quot; |92,4
| id=&quot;1211&quot; |173
| id=&quot;1213&quot; |134
| id=&quot;1215&quot; |39
| id=&quot;1217&quot; |939
| id=&quot;1219&quot; |23
| id=&quot;1221&quot; |48
| id=&quot;1223&quot; |233
| id=&quot;1225&quot; |162
|- id=&quot;1227&quot;
| id=&quot;1228&quot; |2020
| id=&quot;1230&quot; |157.000
| id=&quot;1232&quot; |176.000
| id=&quot;1234&quot; |89,2
| id=&quot;1236&quot; |165
| id=&quot;1238&quot; |126
| id=&quot;1240&quot; |39
| id=&quot;1242&quot; |952
| id=&quot;1244&quot; |22
| id=&quot;1246&quot; |45
| id=&quot;1248&quot; |230
| id=&quot;1250&quot; |162
|-
|2022
|153.000
|172.000
|89,0
|146
|115
|31
|1.047
|20
|40
|199
|161
|}

== Nòtte ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* Anuàriu puntifissiu du 2019 e presedenti, in {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|outô=David Cheney|léngoa=EN|vìxita=2024-03-09}}
* Anuàriu puntifissiu de papê du 2021
* {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Ughelli|outô2=Nicola Coleti|tìtolo=Italia sacra|url=http://books.google.com/books?id=3p1GpyF9BUQC|ediçión=2|ànno=1719|çitæ=Venessia|léngoa=LA|volùmme=vul. IV, coll. 910-924}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Semeria|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&amp;pg=PA529|ànno=1843|çitæ=Turin|léngoa=IT|pp=345-473|volùmme=vul. II|cid=Semeria, 1843}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cappelletti|tìtolo=Le Chiese d'Italia della loro origine sino ai nostri giorni|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&amp;pg=PA529|ànno=1857|çitæ=Venessia|léngoa=IT|pp=529-575|volùmme=vul. XIII}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=http://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}}
* {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catholic Encyclopedia|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Diocese_of_Albenga|ànno=1913|editô=Encyclopedia Press|çitæ=New York|léngoa=EN|capìtolo=Diocese of Albenga}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://web.archive.org/web/20190709140633/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002716&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 1], pp.&amp;nbsp;81-82; [https://web.archive.org/web/20181004040657/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002717&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 2], p.&amp;nbsp;84; [https://web.archive.org/web/20160304085415/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002718&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 3], pp.&amp;nbsp;101-102; [https://web.archive.org/web/20181004040718/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002719&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 4], pp.&amp;nbsp;75-76; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/75/mode/1up vul. 5], p.&amp;nbsp;75; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/73/mode/1up vul. 6], pp.&amp;nbsp;73-74|léngoa=LA|ànno=1913-1958}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Lanzoni|tìtolo=Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)|url=https://www.archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n882/mode/2up|ànno=1927|çitæ=Faensa|léngoa=IT|pp=841-842|volùmme=vul. II}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pius Bonifacius Gams|tìtolo=Series episcoporum Ecclesiae Catholicae|url=https://archive.org/stream/seriesepiscoporu00gamsuoft#page/810/mode/1up|ànno=1957|editô=|çitæ=Graz|léngoa=LA|pp=810-811}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Philippe Pergola|outô2=Giuseppina Spadea|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano : chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-7563-521-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Argomenti di storia della Chiesa di Albenga-Imperia|url=https://web.archive.org/web/20150518084548/http://www.issralbim.it/dispense/Argomenti-di-Storia-della-Chiesa-di-Albenga-Imperia.pdf|ànno=2014|editô=|çitæ=Impeia|léngoa=IT|cid=Calzamiglia, 2014}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://gcatholic.org/dioceses/diocese/albe0.htm|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]]
[[Categorîa:Religión in Ligùria]]</text>
      <sha1>db1i1zag4svri8ki17zjcx11o76cgld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269926</id>
      <parentid>269918</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T07:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ rev</comment>
      <origin>269926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42554" sha1="fah3mbqbn2n3p0s1ybydsfg0q68lvo2" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[File:Diocesi di Albenga-Imperia.png|thumb|Mappa du teritòiu da diocexi|250px]]
A '''diocexi de Arbenga e Impe(r)ia''' (''Dioecesis Albingaunensis-Imperiae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]) a l'è ina sêde da [[Catoliceximo|Gêxa catôlica]] in Italia, ch'a dipènfe da l'[[Arcidiòcexi de Zêna|arcidiocexi de Zena]] e a fa parte da [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn eclexiastica Ligü(r)ia]]. Intu [[2022]] a l'ha cuntàu 153.000 batezèi in sce 172.000 abitanti. A l'è rezüa dau vescu Guglielmo Borghetti.

== Teritòiu ==
{{Véddi ascì|Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}}
U teritòiu da diocexi u cumprende a parte de punènte da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e quella de levante da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]]. A cunfina a punènte cu'a [[Diocexi de Ventemiglia-Sanremu|diocexi de Vintimìa-Sanremmu]], a setentriùn cun [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e a levante cun [[Diocexi de Sann-a-Noi|quella de Savuna-Nûi]].

A sêde vescuvìle a l'è a sitài d'[[Arbenga]], dund'a se tröva a catedrâle de San Michê. A [[Imperia|Impeia]] a [[Baxilica de San Maurissiu (U Pòrtu)|baxìlica de San Mau(r)issiu]] a mantegne l'incaregu de cuncatedrâle diucesàna. Inta diocexi se trövan ascì due baxìliche minuri, quella de San Giuànni Batìsta a [[Inéia|Ineja]] e quella de [[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Nicolò]] aa [[A Prìa|Prìa]].

U teritòiu da diocexi u l'è estesu pe ben 979&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; frasiunàu poi inte 161 paròcchie, distribuìe fra:
* a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cu-i cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arbenga]], [[Andôa|Andöa]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[Buinzan|Buinsan]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)éssu]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Castreveju]], [[U Sejô|U Sejâ]], [[Cixan]], [[Èrli]], [[Finô|Finâ]] (numma pe e frasiun de [[Gura|Gûra]] e [[Olle]]), [[Garlenda]], [[Giüstexine]], [[L'Aigheuja|L'Aigueja]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Naxin]], [[Unsu]], [[Utuê]], [[A Prìa]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Tuiran|Tui(r)an]], [[U Téstegu]], [[U Tû]], [[Vendùn|Vendun]], [[Villanöva|Vilanöva]] e [[Süccaellu]];
* a [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]], cu-i cumüi de [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Armu]], [[Uigu|Aurîgu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Burgumau|Burgumâu]], [[Cairònega|Ca(r)iònega]], [[U Sèrvu|Sêrvu]], [[Cexi|Céxi]], [[Ciüsànegu|Ciüsanegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsavegia]], [[Sivessa|Civessa]], [[Cuxe]], [[Aèntìn|Diàn Arentin]], [[U Castéllu de Diàn|U Castellu de Diàn]], [[A Maina de Dian|A Maina de Diàn]], [[Dian San Pê]], [[U Duseu|Dusseu]], [[Imperia|Impeia]], [[Lüxinascu|Lüxinàscu]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegròssu]], [[Prebüna|Priabrüna]] (sulu u sentru du paìse), [[A Cêve]], [[Puntedasce]], [[Purnasce|Purnàsce]], [[Prelà]], [[Ransu]], [[Ressu]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[Vaxìa|Vaxîa]], [[Vesargu]] e [[Vìlla Faròdi|A Villa]].

== Stòia ==
=== Etài clascica ===
A tradisiun lucâle a cunscide(r)a Arbenga a sêde du marti(r)iu de san calocciu, tradisiunalmente fissâ fra i ànni [[121]] e [[125]], u santu u l'éa in üfisiâle bresciàn aa curte de l'impe(r)atû ruman Adriàn; i àtti du sò marti(r)iu e nu sun ben cià(r)i, asemme a quelli de san Faustin e Giuvìtta, pe questu van ancù ve(r)ificàe du tüttu.

Nunustante questu, in sciu pre-supòstu scitu de sepurtüa du santu a se riünìva a primma cumünitài cristiàna ingàuna, e dai scàvi archeulogici u pà che u pòstu (curispundente au sucescìvu munastê de San Calocciu au Munte)&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|tìtolo=Albenga. Un antico spazio cristiano, Chiesa e monastero di San Calocero al Monte|url=https://books.google.com/books?id=mOkSQgAACAAJ|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-75-63521-8}}&lt;/ref&gt;, l'éa zà stàu in postu privuegiàu inte l'epuca imperiâle pe sepelì e sàrme. Düante u prucèssu de &lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Paganetti|tìtolo=Istoria ecclesiastica della Liguria|ànno=1765|editô=|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=11, 270}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Semeria, 1843|p. 353}}; {{Çitta|Rossi, 1870|p. 76}}&lt;/ref&gt; vangelizasiun d'Arbenga, l'axeva avüu impurtansa ascì san Calimêu, véscu de Milan, atîvu inta secunda metài du [[III secolo|III seculu]]; sta côsa a leghe(r)éva a difuxùn du cristianêximu inta sitài e lungu tütta a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punente]] aa diocexi milanese.

I stüddi archeulògici mustran cumme za dau [[V secolo|V seculu]] in sitài se truvava ina ben difüza cumünitài cristiana, fàttu testimuniàu ascì daa cuntempuranea custrusiùn da catedrâle de San Michê e du [[Batiste(r)u d'Arbenga|batistêu]] lucâle, ma ascì dae gêxe simite(r)iàli föa dae müagie sitadine, cumme quelle de San Calocciu e de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]].

Âtru eventu fundamentâle pe a stòia religiusa ingàuna l'è stâ a presensa de [[San Martìn de Tours|San Martìn]], vescu de Tours, in sce l'[[ìsua Gainâa]] pôcu doppu a metài du [[IV secolo|IV seculu]] ch'u pà êsse a pröva da presensa de in polu religiusu zà urganisàu, ben primma da mensciun du véscu ''Quintius:'' propiu a questu sentru u santu l'axeva pusciüu fa riferimentu.&lt;ref name=&quot;beweb&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Leonis Magni Epistule'', XCVII, 3, in ''Patrologiae cursus completus, series latina'', a cüa de J.P. Migne, 54, Pa(r)îgi, 1881&lt;/ref&gt;

L'istitusiun da diocexi rizülta cumunque ciütòstu tarda, in quantu fundâ següamente dòppu a mòrte de Sant'Ambrogiu.&lt;ref&gt;{{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 6}}&lt;/ref&gt; U primmu vescu, Quinsiu, du quale l'emmu nutissa sèrta, remunta au [[451]], firmatà(r)iu da lete(r)a du scinudu de Euzebiu, [[Arcidiocexi de Milan|véscu de Milàn]], inviâ au pappa Leun I; inta curispundensa a se stabuiva a cundànna de Nestò(r)iu e de Eutiche (Mànsi); tüttavia fra e istitusiun religiuse de questu genere, a duxéa esse a primma in urdine de fundasiun, vistu che nu se tröva tràccia di véscuvi de Vinimìa e de Savuna armenu fin a l'ànnu 680, annu da partecipasiun de queste due figüe a ün di cuncui de quel'epuca.&lt;ref&gt;''Aghatonis Pape Epistule'', III, col 1238, in ''Patrologiae'', cit., 87, Pa(r)îgi, 1863&lt;/ref&gt;

U(r)igina(r)iamènte ae dipendense de l'arcidiocexi de Milan, u sò teritòiu u l'éa limitàu a setentriùn dau spartiaiva arpìn, mèntre a levante rivava scin a [[Finô|Finâ]] e a Punente cumprendeva a zòna sanremasca. 

A scuvèrta de in edifissiu eclexiàsticu cun funte bateximâle intu paise da [[A Riva (cumüna)|Riva]], cun datasiun curispundente au [[VI secolo|VI seculu]] mustran in urganisasiun cristiàna de campagne e testimonian ascì in urganisasiun du teritòiu bazâ in scia cêve lucâle.

=== Etài de Mezzu ===
Inti seculi a vegnì e nutissie insci vescuvi de Arbenga sun framentà(r)ie, armenu fin a l'ànnu Mule. Âtri scavi archeulogici l'han purtau turna aa lüxe u numme de 'n véscu cuntempuraneu a l'etài de Quinsiu, stu lì u se(r)éva Benedettu. 

Au cunciliu pruvinsâle de [[Milan|Milan]] du [[679]], ch'u s'éa espressu cuntru i ideâli du munutelismu, l'axeva piàu parte ascì u véscu arbenganese: ''Bono''; pa(r)eggia a partecipasiun au scinudu rumàn in prepa(r)asiunau seguente cuncuiu ecümenicu du 680-681. Âtri dui véscuvi, Iünsiu e Martirian, culucài stu(r)icamente fra a metài du [[VI secolo|VI]] e a metài de l'[[VIII secolo|VIII seculu]], sun reciamài inti ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris''. 

De l'epuca presedente a quella carulingia gh'è Dexide(r)iu, che u l'ha cunsacràu a gêxa de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pê]], inta [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atella]]. Egidürfu l'axeva piàu parte invêce au cunciliu milanese a livellu pruvinsale de l'[[864]], cun 'na funsiun de sarvaguardia de l'urdinamentu eclexiasticu e du cuntrollu de l'upe(r)àu du véscu inta giü(r)isdisiun diucesana. 

Sèra u [[IX secolo|IX seculu]] u véscu Benedettu Revelli, a l'imprensippiu abâte du munastêu de l'Ìsua epoi elezüu vescu arbenganese, vene(r)àu intu Mediuevu e canunisàu poi intu [[XVII secolo|XVII seculu]]. 

Arbenga, asemme ae sitài de Vadu e de Vintimìa, aturnu a l'[[825]], vegne cunscide(r)â, dandu amèntu au capitulàre de Lutà(r)iu I, cumme üna de mête pe i zueni ch'i vönen stüdià, mèntre i chierici duxevan andà a stüdià a [[Turin]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=J. Carbonara|nómme=|cognómme=|tìtolo=Giovanni|ànno=1981|editô=|çitæ=Rumma|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|tìtolo=La Cattedrale di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Litografia Bacchetta|çitæ=A Burdighea - Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86-79631-5}}&lt;/ref&gt;

Ina presensa de fundamentale impurtansa a l'éa quella di munasté(r)i benedetìn ch'i cuntribuìvan au rafursamentu religiusu da diocexi. Fra sti chi, particularmente, se distinguéva quellu de l'Ìsua, giüstu de frunte aa sitài, che intu [[1044]], grassie a ina particulâre cuncesciùn du Pappa Benedettu IX, l'éa stàu ezentàu da l'aministrasiùn vescuvìle.

Grassie a questa particularitài u munastê u l'éa sciurtìu a utegnì diverse prupietài nu sulu in Itàlia, ma ascì in [[Catalogna|Catalògna]], in [[Provensa|Pruvensa]] e in [[Corsega]]. Inte l'annu [[1064]] a cü(r)ia ingàuna l'éa ancù sutta ae dipendense lumbàrde, difatti l'éa in vigure u pagamentu de tàsce d'in annu in annu.

U prelàu diucesàn Erembertu axéva poi partesipàu au scinudu de Pavìa, ch'u s'éa svoltu u [[25 òtôbre|25 d'utubre]] [[1046]], u sulu fra tütti i vescuvi ligü(r)i, incuntrandu u suvràn Enrîcu III u Negru, ch'u rapresentava ina reuniùn de curte aa fìn de stabuì a so ca(r)â versu Rumma, a testimuniâ u legamme fra u teritòiu arbenganese e u Regnu d'Italia.

Se cumprende invêce, grassie aa còppi de 'n ducumentu du 29 de zügnu du [[1076]], a cuncesciùn a l'abasìa de San Pê de Tui(r)àn de 'n mu(r)ìn intu paìse, firmàu cun u cunsensu de ben 22 canònici da cattedrâle elencài in urdine de dignitài e de duzze ''muites Sancti Ioanis'', ( primmu de l'elencu ''Conradus'', avucàu de l'episcòpiu).

U ducumentu u ne mustra ducca cumme a cü(r)ia a l'éa gestìa da in alunga sé(r)ie de canònici ch'i fiancavan u vèscu (a l'epuca Deudàu), asemme a 'na clientêla armâ, con incàreghi ben definìi e ch'a fa imaginâ in patrimôniu vastu, tantu da paê puntu de riferimentu ascì a livellu puliticu.&lt;ref&gt;Navone, Dell'Ingaunia, cit., III, pp. 204-205, còpia du Seisentu du canônicu Paneri&lt;/ref&gt;

Du [[1127]] u munastê de San Luénsu a [[Varigotti|Va(r)igòtti]] vegne cucessu da parte de Bunifassiu du Vastu au vescu ingàunu, intu stessu periudu sun strétti i rapòrti cu-a sitài de Lerìn. A furtüna de l'abasia a Tui(r)àn a munta, grassie püe a l'asiun du véscu Utùn, intu [[1149]], che paralelamènte sette ànni primma l'axéva cunfermàu u cuntròllu da parte da gêxa de San Steva de [[Zena]] e gêxe de San Steva a [[Sanremu|Sanremmu]] e de Vuarêgia.

Inte sta fase a prusegue l'uranisasiun cu-e cêvi lucâli, inta fàscia cumprésa fra a valâ de dl'Aròscia e u finalese, e (in scia còsta) fin au Pòrtu. Au de föa de questa sudivixun gh'éa u gurfu de Diàn, ancù sutta a l'abasìa de [[Dian San Pê|San Pê]].

Intu [[1169]], invêce, u munastê da Gainâa vegne culucàu sutta u direttu cuntrollu de l'arcivescuvàu de Zena; aa fin du [[1473]], in cuntempuranea aa perdita de prupietài prestigiuse vegne cuncessu in cumênda. Cu-u 1179 e a paxe in Lateran fra l'Impe(r)u e a Lega di cumüi italiàni, l'éa presente u véscu Lanteriu, ch'u rapresentàva a [[Marca d'Arbenga]]. L'annu [[1159]] [[Pappa Lisciàndro III|pappa Lisciandru III]] l'axeva asegnàu a diocexi aa pruvinsa eclexiàstica de l'arcidiocexi de Zena, ma u pruvedimentu, u nu tröva imediàu riscuntru, tantu che ancùa intu [[1213]] pappa Inucensu III ribadìsce au véscu Enrîcu a sutumisciùn duvüa a l'auturitài diucesana zenesi.

L'éa propiu a partì da-u [[XIII secolo|XIII seculu]] ch'i s'èan fai ciü streiti i rapôrti cun Zena. Fàttu ch'u mustra l'avixinamentu de due realtài l'è u lungu episcopàu de Lanfrancu de Negru ([[1255]]-[[1288]]), zenese: vellu u và a eliminà serti ben da mensa vescuvìle a favûre de famìe zenesi, i quali membri vegnivan cuscì inse(r)ìi ad aministrà u capitulu da catedrâle; Au sò mandàu se fan ascì remuntà i primmi urdini mendicànti diucesài.

Düante u [[1292]] u seggiu vescuvìle u rezültava vöiu, fin a quande nu munta u sevaschìn Nicolò Guascun (o Vascun di Marchesi de Séva) da [[Pàppa Niccolò IV|pappa Niccolò IV]] u 29 de zenà. Vell'u se(r)à u priummu de ina sé(r)ie de sevaschìn a ucupà a cattedra diucesana inta primma metài du [[XIV secolo|XIV seculu]].

Fedeîgu de Séva, fìu de Benedettu di Marchesi de Seva, scignû de Muntezemu(r)u, u l'éa stàu elezüu u 4 dixembre du 1330 a l'etài de numma 22 ànni, pe a quale u l'utegne ina dispensa da parte du pappa [[Pappa Zane XXII|Giùanni XXII]] pe a sòa cunuscensa pe i me(r)iti zà utegnüi.

U [[7 arvî|7 d'arvì]] du [[1334]] vegne urdinàu u scinudu diucesàn, ai quali a segue a pübbricasiùn di àtti ai seguenti [[2 mazzo|2 de màzzu]]. Ascì pe sta côsa chi u pappa Benedettu XII cu'ina létera du [[27 mazzo|27 mazzu]] [[1336]] u incàrrega de infurmâse e de furnì 'na scistemasiùn ai prublemi nasciüi fra u marchese du Carettu de Savuna e u véscu de Nôli, Teudôxiu.

Ai [[31 lûggio|31 de lüiu]] du [[1337]] u l'axéva apruvàu i statüi capitulà(r)i di canonici da sò catedrâle. U mö(r)e [[1349]] e u [[18 frevâ|18 de frevâ]] du mèximu ànnu u pìa u trônu u prubabue névu Giuanni di marchesi de Séva, cunscignû de Priéru e Sâle.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Oliviero|tìtolo=Memorie storiche della Città di Ceva|url=https://it.wikisource.org/wiki/Memorie_storiche_della_citt%C3%A0_e_marchesato_di_Ceva|ànno=1858|editô=Teonesto Gareone|çitæ=Seva|léngoa=IT|p=343|capìtolo=Uomini illustri|vìxita=2021-12-07}}&lt;/ref&gt; Dau [[1380]] au [[1419]] u véscu in càrega l'è stàu Girbertu Fieschi, ch'u l'aministàva a diocexi grassie a 'na sé(r)ie de vicàri, mustrandu ina scarsa presensa.

Doppu se vegghe Antôgnu Da Punte, prelàu atentu a l'ambitu artisticu, ch'u porta aa fin i travaji pe u növu cô(r)u da catedrâle ascì grassie aa puscibuitài dâ dau pàppa Martin Vpe puê vende e indurgense dü(r)ànte a festivitài ''conluant ad eandem ecclesiam et ad eius conservationem seu fabricam manus prompte porrigant adiutrices''. Intu [[1427]] u ròllu vegne ricuvèrtu da Matêu du Carettu, che partecipandu au Cuncuiu de Baxuêa u cuntrasta furtemente a linea de Rumma, pe poi turnâ in derê a paxificâse primma ch'u fusse tròppu tardi.

=== Etài mudèrna ===
[[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - A diòcexi d'Arbénga do Benàrdo Raibâdo da-o Palàçio do Vésco (3).jpg|miniatura|250x250px|Benardu Raibadu, ''A diocexi d'Arbenga'', öiu in sce tèia, 1636]]
Fra i seculi [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] se fa stradda a figüa de Leunardu Marchese ([[1476]]-[[1513]]), ricurdàu pe a cüa du teritòiu diucesàn, a riurganisasiùn di ben pusedüi e a fundasiun de növe paròcchie.&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt; Carlu Siga(r)a ([[1554]]-[[1572]]), doppu avê piàu parte au Cuncuilu de Trentu, rezülta êsse ün di prìmmi a aplicâ efetivamente e növe nurmatìve. L'8 de màzzu du [[1564]] u fa cunvucà u primmu scinudu diucesàn.

Ai 21 d'arvì du [[1569]] istituìsce u [[Seminario vescovile di Albenga|seminà(r)iu vescuvìle]] intu ciòstru da catedrâle, ch'u l'ha utegnüu in növu edifissiu primma intu [[1622]] e poi [[1929]], qund'u s'è spustàu inta sêde de ancöi. U nüme(r)u de scinudi va multiplicanduse cu-i vescuvi chìi vegnen: fra tütti Luca Fieschi n'axéva cunvucàu trei, mèntre Vincensu Landiintuli e Pier Fransescu Costa dui pe ün.

A st'ürtimu se dêve ascì a redasiùn, atuâ dau canônicu Gio Antôgnu Paniêri, da munumentâle òpe(r)a, restâ scrìta a màn e cunservâ inti archivi diucesài, cu-u titulu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'', fundamentâle pe a cunuscensa du stàttu da diocexi d'Arbenga inta primma metài du [[XVII secolo|XVII seculu]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello, succinto repilogo delle Ragioni delle Chiese, e Diocesi d'Albenga, cominciato da Pier Francesco Costa Vescovo d'Albenga dell'anno 1624, in tre tomi diviso|url=https://www.andoraneltempo.it/sacro-e-vago-giardinello.php|ànno=1624-1625|editô=Diocexi de Arbenga-Impéia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LA}}, manuscrîtu in papê, divisu in tréi tômmi, cunservàu inte l'archiviu diucesàn&lt;/ref&gt;

Aa fin du [[XVI secolo|XVI seculu]] u se regòrda u vescuvàu de Luca Fieschi, membru de 'na ricca famìa zenese, ch'u mette(r)à a dispusisiun ina gròssa parte du so patrimôniu intu rifasimentu da catedrâle arbenganese, adatâ cuscì ai canuni fissài dau Cuncuiu trentìn.

Sciben st'impurtante òpe(r)a de restrüttü(r)asiùn, u nu l'ha avüu vitta fasue, tantu che a vîxita aa fin du seculu, cumpiüu dau munscignû Mascàrdi, se(r)éva stâ vusciüa dau papàu pe meju cuntrulâ u mandàu du véscu, ludàu cumunque pe u so upe(r)àu inta magiuransa de gêxe sutta aa diocexi. U marcuntentu di âtri eclexiastici e de serti sitadìn uustri se(r)éva stàu racoltu e messu in evidensa cun in ducumentu (nu 'rivàu aa giurnâ d'ancöi) du [[1600]]: i ''mugugni'' i vegnivan survatüttu dai ciü cunservatùi, ch'i cuntestavan e òpe(r) da vellu fàe e dumandavan ascì a vîxita in diocexi de 'n cumisâiu e a cunvucasiun a [[Rumma]] du prelàu pe rênde cùntu da sò aministrasiun.

In âtru papê, inviàu dau cumün aa Santa Sêde, dumanda a presensa du vescu in sitài dü(r)ante u periudu de Qua(r)éxima de l'ànnu du Giubuêu, in mòddu ch'i possen finì ascì i travaji entru a fin de l'ànnu santu. U Fieschi u mö(r)e in [[Arbenga]] intu [[1610]], sepurtu inta capélla de San Ricàrdu, dund'u sò sucesû Pê Fransescu Còsta u fa(r)à custruìi in büstu e mete(r)à ina tàrga a memôia du véscu, poi spustâ inta sacrestìa.

Dòppu San Benedettu, véscu du [[IX secolo|IX seculu]], intu [[XVIII secolo|Setesentu]] a diocexi l'ha purtàu aa Gêxa catôlica in âtru sàntu, Leunardu dau Pòrtu, fràtte di Minûi rifurmài, predicatû de ruiêvu in tütta Itàlia, ma survatüttu a Rumma, dunde u l'è ina figüa sentrâle du grande giubuêu de l'ànnu [[1750]], ricurdàu ascì cumme prumutû da pràtica da Via Crûci, che pe primmu prêdica au [[Colosseo|Culussêu]], propiu dü(r)ànte l'Annu Sàntu inandiàu da pappa [[Pappa Benêito XIV|Benedettu XIV]].&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;

=== Etài cuntempuranea ===
Inta primma parte de l'[[XIX secolo|Utusentu]] a diocexi a vegghe in ridimensciunamentu da sò sfé(r)a de influènsa terituiâle. Vegnen difatti sedüe fra u [[1803]] e u [[1804]] quattru paròcchie de l'entrutèra arbenganese, in sciu crinâle arpìn: sun quella de [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] (frasiun de [[Garesce|Garésce]]) inta [[Valâ du Neva|valâ du Néva]] e quelle de Autu, Cravaüna e naxin, inta valâ du Pennavaire.

Tütte queste e passan sutta aa diocexi de Munduvì. De suguitu, intu [[1831]], âtre vintisinque parocchie da parte ciü a punente vegnen pasàe aa diocexi de Vintimìa, fra ste chi: [[Sanremu|Sanremmu]], [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]], [[Baaücu|Bâüccu]], [[Muntautu Carpaxe|Muntâutu Carpàxe]], [[Triöra|Triöa]], [[Baiardu|Bajardu]], [[Seriana|Se(r)iàna]], A Còlla de Sanremmu, [[U Castelà (cumüna)|U Castelâ]], [[U Tersö|Tersôiu]], [[Pumpiana|Pompêiàna]], [[A Riva (cumüna)|A Riva]], [[San Steva a Mâ|San Stêva au Mâ]], [[A Sipressa|Ciprèssa]], [[Lingueglietta|Lenguejetta]], [[A Còsta]], [[San Luensu (cumüna)|San Luensu au Mâ]], [[Prebüna|Priabrüna]] (numma e frasiui de [[Boscomare|Bòscumâ]] e da Tûre), [[I Moin|I Mu(r)in de Triöa]] e [[I Spiareti|Uspedaletti]].&lt;ref&gt;Testu da bulla in: {{Çitta|Rossi, 1870|pp. 351-355}}&lt;/ref&gt;

Fra i véscuvi ch'i figü(r)an intu [[XIX secolo|XIX seculu]], gh'è stàu Raffaele Biale ([[1840]]-[[1870]]) ch'u l'axéva favu(r)ìu i stüddi teulogici du clêru e l'inìu de 'na misciùn de sacerdòtti diucesài. 

Zà intu [[1816]] in saceròtte de [[Triöra|Triöa]], Giuànni dai Mu(r)ìn, l'éa mòrtu martì(r)e inta [[Cinn-a|Cìna]]. I primmi dui patriàrchi da restaurâ sêde da Geruxalèmme di latìn l'éan u(r)iginài da diocexi: [[Giuseppe Valerga|Giüseppe Valerga]] de [[Löa]] e [[Vincenzo Bracco|Vincenso Bràcco]] da [[Torrazza (Imperia)|Turàssa]].

Sempre intu mèximu periudu gh'è stâ a nàscita de arcüne ciungregasiun religiuse feminìli: intu [[1836]] Te(r)esa Munardu l'axéva fundàu a Löa e muneghe da Vixitasiùn, ancù a Löa, intu [[1885]], [[Maria Francesca Rubatto|Ma(r)ia Fransesca de Gesù Rübàttu]] l'axéva fundàu e Tersiàrie Capucîne. Ancù du [[1848]] [[Maria Leonarda Ranixe|Ma(r)ìa Leunarda Ranìxe]] l'ha istituìu e Cla(r)ìsse da Santìscima Nunsiâ.

Intu [[XX secolo|Növesentu]], pe diversci ànni u véscu d'Arbenga l'è stàu Ange(r)u Cambiâxu, ch'u vìve i ànni dü(r)ìscimi de due guère, intervenendu ascì persunalmente inti cunfrunti du cumandu tedescu, fin au [[1945]]. In particulâre ufrenduse intu [[1942]], u [[29 seténbre|29 de setembre]], cumme ustàggiu au pòstu de ciü de sentusinquanta pixuné(r)i sivìli.&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;

L'8 de lüiu du [[1949]], cu-a leté(r)a apustôlica ''Qua Augustus Imperator'', u pappa Piu XII u l'ha pruclamàu a Beâta Ma(r)ìa Vèrgine, cunusciüa cu-u titulu de ''Madònna de Puntelungu'', prutetrixe prinsipâle da sitài d'Arbenga e da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1950|tìtolo=Létte(r)a apustòlica &quot;Qua Augustus Imperator&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. XLII|pp=591-593|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt; Ai 2 de frevâ du [[1965]] a diocexi asciòrbe intu sò teritòiu a paròcchia de [[Naxin]], ch'a l'éa apartegnüa aa diocexi de Munduvì dau [[1804]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1965|tìtolo=Decretti &quot;Quo aptius animarum&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LVII|pp=610-611|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt; Vista l'impurtansa da sitài de Impeia, u numme da diocexi u l'è stàu cangiàu in diocexi de Arbenga-Impeia a partì dau 1º de dixembre du [[1973]], mèntre a baxìlica de San Mau(r)ìssiu au Portu, l'è stà elevâ a cuncatedrâle da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1974|tìtolo=I dui decretti &quot;In dioecesi Albinganensi&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LXVI|pp=27-29|léngoa=LA|url=https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-66-1974-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Vescuvi ==
Sun chi de sutta inse(r)ìi i vescuvi da diocexi scin daa sò fundasiun, umetendu i periudi de sêde vacànte ch'i nu süpe(r)an i dui anni o nu sun acertài.

* Quinsiu † (mensciunàu intu [[451]])
* Benedettu I ([[V secolo|V seculu]])&lt;ref&gt;Numme du véscu restituìu mediante in'epigrafe atribuìbile au V seculu ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 10}}).&lt;/ref&gt;
* Gaudensiu? † (mensciunàu intu [[465]])&lt;ref&gt;Segundu serti studiuxi l'éa véscu de Avêia, in Abrüssu. Pe âtri dòppu Gaudensiu ghe se(r)éa stàu Sarviu, destinatâiu peò da diocexi de Albi, in Fransa &lt;/ref&gt;
* ''Anonimu'' † (mensciunàu intu [[552]])&lt;ref&gt;Mensciunàu pe u scinudu milanese de quell'ànnu asemme ai âtri vescuvi ligüri, nu se ne cunusce u numme ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}; a p. 33 se dîxe che u véscu u l'éa Iünsiu)&lt;/ref&gt;
* Unu(r)àu? † (mensciunàu intu [[585]])&lt;ref&gt;Inta ''Vita sancti Verani'', [[San Ve(r)àn de Cavaillon|vescu de Cavaillon]], u l'è mensiunàu in vescu ''Honoratus''; ma segundu u Lanzoni, Unu(r)àu u l'éa u numme du vescu de Milàn e nu d'Arbenga, atìvu int'in periudu quande i milanesi i staxevan a Zena; l'è in questu periudu ch'u ciamma u santu e u cumensa a predicâ u Vange(r)u intu teritòiu de Arbenga.&lt;/ref&gt;
* Iünsiu † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])
* ''San'' Martirian † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])&lt;ref&gt;I nummi de Iünsiu (''Iuncius'') e de Martirian i sun ducumentài dai ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris'', cunusciüi in Itàlia numma dau [[1969]]. Cfr. {{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 10, 22}}; {{Çitta publicaçión|outô=Nino Lamboglia|ànno=1973-1975|tìtolo=Un Vescovo di Albenga sconosciuto: S. Martiriano|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|editô=|çitæ=|nùmero=XXVIII-XXX (n.1-4)|pp=pp. 1-10}}&lt;/ref&gt;
* Bônu † (primma du [[679]] - dòppu u [[680]])
* Dexidê(r)iu† (primma du [[IX secolo|IX seculu]])&lt;ref&gt;Segundu a ''Chronica'' du [[Abasia de San Pêru in Varatella|munastê de San Pê in Va(r)atèlla]], Dexidê(r)iu u l'axéva cunsacràu a baxilica int'in epuca inserta, primma de l'etài carulingia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}).&lt;/ref&gt;
* Egidürfu † (mensciunàu inte l'[[864]])&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;
* San [[Benedetto Revelli|Benedettu]] [[Benedetto Revelli|II]], [[Ordine de San Benêito|O.S.B.]] † (primma de l'[[885]] - 16 frevâ [[900]] mòrtu)
* Ingu o Ingorfu? † (primma du [[940]] - dòppu u [[962]])&lt;ref&gt;Inserta l'è l'apartenensa de stu véscu aa sêde de Arbenga, perché inti dui ducumenti ch'i ripòrtan u sò numme, nu ven mai dìtu de quale diocexi u fusse véscu ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 365}}).&lt;/ref&gt;
* ''Anonimu'' † (? - [[998]] diméssu)
* Erimbèrtu † (mensciunàu intu [[1046]])
* Diudàu, [[Órdine certozin|O.Carth.]] † (primma du [[1075]] - tòstu [[1098]] depòstu)&lt;ref&gt;L'éa stàu cundanàu cumme scimunìacu au scinudu de Milan inte l'arvì du [[1098]], ''sub conditione'', &quot;se ducca entru a festa di sànti Pê e Paulu u nu l'avésse abandunàu a sêde invàsa o u nu l'avesse dàu ina giüsta repa(r)asiùn&quot; ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 28, 33}}).&lt;/ref&gt;
* Adalbèrtu (o Aldebèrtu) † (primma du [[1103]] - 2 dixembre [[1124]] mòrtu)&lt;ref&gt;In papê du [[1123]] u ripòrta e firme di véscuvi che ghe sucedden e cunferman a dunasiun fâ da Aldebertu; in urdine sun ripurtài i nummi de Utùn, Lanteriu, Alnardu e Trüccu. {{Çitta|Semeria, 1843|pp. 367-368}}&lt;/ref&gt;
* Utùn † ([[1125]] - dòppu u [[1142]])
* Trüccu I †
* Bunifassiu I †&lt;ref&gt;I véscuvi Trüccu I e Bunifassiu I i sun mensciunài da Üghelli, ma sensa nisciün rife(r)imentu ducumentà(r)iu a sustegnu.&lt;/ref&gt;
* Uduàrdu † (primma du [[1150]] - dòppu u [[1155]])
* Rubertu † (mensciunàu intu [[1159]])
* Lanteriu I † (primma du [[1171]] - dòppu u [[1179]])
* Lisciandru † (mensciunàu intu [[1180]] tòstu)
* Alnàrdu † (mensciunàu intu [[1189]] e [[1196]])&lt;ref&gt;Üghelli u ripòrta in vescu Alraudu intu 1189 e Airaldu intu 1196; in tütt'i dui câxi nu s'ha arcüna ducumemtasiun a sustegnu da crunulugia; pe Semeria u se tratta du mèximu véscu, du quale nu existen ducumenti ch'i repòrten u sò numme.&lt;/ref&gt;
* Ibàrdu Fieschi † (fìn du [[XII secolo|seculu XII]])
* Trüccu II † (mensciunàu intu [[1199]])&lt;ref&gt;Üghelli rife(r)isce che u numme de stu vescu chi ''&quot;floruit a. 1199&quot;'' (col. 915), ma nu ne ripòrta a funte; segundu Semeria ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 373}}) a nu l'existe nisciün ducumentu che u parle de Trüccu II.&lt;/ref&gt;
* Ubèrtu I † ([[1205]] - 1º utùbre [[1211]] depòstu)
* Enrîcu † (mensciunàu intu [[1212]])
* Ubèrtu II † ([[1216]] o [[1217]]&lt;ref&gt;Segundu Gams e Eubel, Ubèrtu u l'è stàu cunsacràu ai 8 de marsu du 1217; Calzamiglia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 29}}) u marca pe' cuntru cumme data i 5 de marsu du 1216.&lt;/ref&gt; - dòppu u [[1225]])
* Scimùn I † (primma du [[1230]] - dòppu u [[1231]])
* Bunifassiu II † (mensciunàu intu [[1233]])
* [[Papa Innocenzo IV|Sinibardu Fieschi]] † (primma du [[1235]] - [[1238]] diméssu, in seguitu elezüu pàppa cu-u numme de Inocensu IV)
* Scimùn II † ([[1238]] - ?)
* Imperiâle Dô(r)ia †
* Lanteriu II † (primma du [[1250]] - [[1255]] ? mòrtu)
* Lanfràncu de Negru, O.F.M. † (17 frevâ [[1255]] - tòstu [[1288]] mòrtu)
* Nicolò Vaschin, O.F.M. † (28 zenà [[1292]] - dòppu u [[1302]] mòrtu)
* Manuêle Spinnu(r)a † (13 mazzu [[1309]]&lt;ref&gt;L'éa aministratû apustolicu da sêde primma da so nomina (zà intu [[1306]]).&lt;/ref&gt; - tòstu [[1320]] mòrtu)
* Giuànni, O.F.M. † (18 lüiu [[1321]] - [[1328]] mòrtu)
** Fedeîgu Cibo † (28 nuvèmbre [[1328]] - 4 dixembre [[1329]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Fedeîgu de Séva † (4 dixembre [[1329]] - [[1349]] mòrtu)
* Giuànni de Séva † (18 frevâ [[1350]] - 13 setèmbre [[1364]] numinàu véscu de [[Diocexi de Tortonn-a|Turtuna]])
* Giuànni Fieschi † (13 setèmbre [[1364]] - [[1390]] mòrtu)
* Girbertu Fieschi † ([[1390]] - dòppu u [[1415]] mòrtu)
* [[Antonio Da Ponte (vescovo)|Antôgnu Da Punte]] † (10 lüiu [[1419]] - [[1429]] mòrtu)
* Matêu Du Carettu † (2 dixembre [[1429]] - [[1448]] mòrtu)
** [[Giorgio Fieschi|Zorzu Fieschi]] † (31 lüiu [[1448]] - 21 dixembre [[1459]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
** [[Napoleone Fieschi|Napuleun Fieschi]] † (21 dixembre [[1459]] - [[1466]] mòrtu) (aministratû apustôlicu)
* Valé(r)iu Caldeîna † (5 nuvèmbre [[1466]] - zenà [[1472]] mòrtu)
* Girolamu Bassu da Rûve † (14 frevâ [[1472]] - 5 utùbre [[1476]] numinàu véscu de [[Diocexi de Maseâa-Tolentin-Recanâti-Cingoli-Treia|Recanâti e de Mase(r)â]])
* Leunardu Marchese † (5 utùbre [[1476]] - 31 lüiu [[1513]] mòrtu)
** Bandinellu Sauli † (5 austu [[1513]] - 19 nuvèmbre [[1517]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
** Giuliu de' Medici † (19 nuvèmbre [[1517]] - 5 mazzu [[1518]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Giangiacumu de Gambarâna † (5 mazzu [[1518]] - [[1538]] mòrtu)
** Girolamo Grimaldi † (15 nuvèmbre [[1538]] - 27 nuvèmbre [[1543]] mòrtu) (aministratû apustôlicu)
** Giuànni Battista Sigâ(r)a † (5 dixembre [[1543]] - 30 marsu [[1554]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Carlu Sigâ(r)a † (30 marsu [[1554]] - [[1572]] diméssu)
* Carlu Grimaldi † (26 nuvèmbre [[1572]] - 11 utùbre [[1581]] mòrtu)
** U(r)àssiu Malaspina † (8 zenà [[1582]] - [[1582]] mòrtu) (véscu elezüu)
* Luca Fieschi † (28 marsu [[1582]] - 29 dixembre [[1610]] mòrtu)
* Dumenegu de' Marini † (11 arvì [[1611]] - 18 lüiu [[1616]] numinàu arcivéscu de [[Arcidiocexi de Zena|Zena]])
* Vincensu Landinelli † (3 austu [[1616]] - [[1624]] diméssu)
* Pê Fransescu Costa † (29 arvì [[1624]] - 14 marsu [[1655]] mòrtu)
* Fransescu de' Marini † (2 austu [[1655]] - 29 marsu [[1666]] numinàu véscu de [[Diocexi de Molfetta-Rûvo-Giovinasso-Terlissi|Mulfetta]])
* Giuànni Tumâsu Piintuli, C.R. † (29 marsu [[1666]] - zügnu [[1688]] mòrtu)
* Albertu Blotto, O.Carm. † (24 zenà [[1689]] - dixembre [[1690]] mòrtu)
* Zorzu Spinnu(r)a † (12 nuvèmbre [[1691]] - setèmbre [[1714]] mòrtu)
* Carlu Maria Giüseppe de Furnari † (20 frevâ [[1715]] - 16 nuvèmbre [[1730]] diméssu)
* Gustìn Rivarola † (11 dixembre [[1730]] - 31 dixembre [[1745]] mòrtu)
* Custantìn Sèra, [[Chierici regolari di Somasca|C.R.S.]] † (9 marsu [[1746]] - 21 dixembre [[1763]] mòrtu)
* Giüseppe Fransescu Ma(r)ìa da Tûre † (11 mazzu [[1764]] - 9 frevâ [[1779]] mòrtu)
* Stêva Giüstiniani † (12 lüiu [[1779]] - 29 marsu [[1791]] mòrtu)
* Paulu Mazzulo † (26 setèmbre [[1791]] - 7 austu [[1802]] mòrtu)
* Ange(r)u Vincensu Andrìa Ma(r)ia Dania, [[Órdine dei fratti predicatoî|O.P.]] † (20 dixembre [[1802]] - 6 setèmbre [[1818]] mòrtu)
* Carmine Cordiviola † (2 utùbre [[1820]] - 29 austu [[1827]] mòrtu)
** ''Sêde vacànte (1827-1832)''
* [[Vincenzo Tommaso Pirattoni|Vincensu Tumâsu Pirattoni]], [[Órdine di fratti predicatoî|O.P.]] † (24 frevâ [[1832]] - 25 utùbre [[1839]] mòrtu)
* Raffaêle Biâle † (27 arvì [[1840]] - 12 arvì [[1870]] mòrtu)
* Pê Anacleêtu Siboni † (27 utùbre [[1871]] - 23 zügnu [[1877]] mòrtu)
* [[Gaetano Alimonda|Gaetan Alimonda]] † (21 setèmbre [[1877]] - 12 mazzu [[1879]] diméssu&lt;ref&gt; U 12 de mazzu ven incaregàu cardinâle de Santa Ma(r)ìa in Traspuntìna&lt;/ref&gt;)
* Feìppu Alegru † (12 mazzu [[1879]] - 2 dixembre [[1910]] mòrtu)
* [[Giosuè Cattarossi|Giusuè Cattarossi]] † (11 arvì [[1911]] - 21 nuvèmbre [[1913]] numinàu véscu de [[Diocexi di Bellun-Feltre|Fèltre e Bellün]])
* Cèlsu Carletti (Pacifico da Seggiano), [[Órdine di fratti minoî capuçìn|O.F.M.Cap.]] † (25 austu [[1914]] - 22 utùbre [[1914]] mòrtu)
* Ange(r)u Cambiâxiu † (22 zenà [[1915]] - 6 zenà [[1946]] mòrtu)
* [[Raffaele De Giuli|Raffaêle De Giuli]] † (18 frevâ [[1946]] - 18 arvì [[1963]] mòrtu)
* [[Gilberto Baroni|Girbertu Baroni]] † (30 mazzu [[1963]] - 27 marsu [[1965]] numinàu véscu da [[Diocesxi de Réggio Emilia-Guastalla|Reggiu Emìlia]])
* [[Alessandro Piazza (vescovo)|Lisciandru Piazza]] † (18 mazzu [[1965]] - 6 utùbre [[1990]] riti(r)àu)
* [[Mario Oliveri|Màriu Uliveri]] (6 utùbre [[1990]] - 1º setèmbre [[2016]] diméssu)
* [[Guglielmo Borghetti|Guglielmu Burghetti]], sucedüu u 1º setèmbre [[2016]]

== Statistighe ==
A diocexi a cuntava du 2022 de 153.000 batezzi in sce 'na pupulasiùn de 172.000 persune, ch'i curispunden a l'89,0% du tutâle.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;820&quot; style=&quot;font-size:95%;width:80%;margin:auto;clear:both;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;823&quot; |ànnu
! colspan=&quot;3&quot; id=&quot;825&quot; |pupulasiùn
! colspan=&quot;4&quot; id=&quot;827&quot; |presbite(r)i
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;829&quot; |diacuni
! colspan=&quot;2&quot; id=&quot;831&quot; |religiusi
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;833&quot; |parocchie
|- id=&quot;835&quot;
! id=&quot;836&quot; style=&quot;width:10%;&quot; |&lt;small&gt;battezài&lt;/small&gt;
! id=&quot;838&quot; style=&quot;width:10%;&quot; |&lt;small&gt;tutâle&lt;/small&gt;
! id=&quot;840&quot; style=&quot;width:5%;&quot; |&lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! id=&quot;842&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;nüme(r)u&lt;/small&gt;
! id=&quot;844&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;seculâri&lt;/small&gt;
! id=&quot;846&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;regulâri&lt;/small&gt;
! id=&quot;848&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |batezài pe presbite(r)u
! id=&quot;850&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;òmmi&lt;/small&gt;
! id=&quot;852&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;dònne&lt;/small&gt;
|- id=&quot;854&quot;
|- id=&quot;855&quot;
| id=&quot;856&quot; |1905
| id=&quot;858&quot; | ?
| id=&quot;860&quot; |119.280
| id=&quot;862&quot; | ?
| id=&quot;864&quot; |571
| id=&quot;866&quot; |485
| id=&quot;868&quot; |86
| id=&quot;870&quot; | ?
| id=&quot;872&quot; |
| id=&quot;873&quot; | ?
| id=&quot;875&quot; | ?
| id=&quot;877&quot; |170
|- id=&quot;879&quot;
| id=&quot;880&quot; |1959
| id=&quot;882&quot; |117.280
| id=&quot;884&quot; |117.500
| id=&quot;886&quot; |99,8
| id=&quot;888&quot; |328
| id=&quot;890&quot; |226
| id=&quot;892&quot; |102
| id=&quot;894&quot; |357
| id=&quot;896&quot; |
| id=&quot;897&quot; |140
| id=&quot;899&quot; |935
| id=&quot;901&quot; |169
|- id=&quot;903&quot;
| id=&quot;904&quot; |1969
| id=&quot;906&quot; |148.584
| id=&quot;908&quot; |148.770
| id=&quot;910&quot; |99,9
| id=&quot;912&quot; |268
| id=&quot;914&quot; |182
| id=&quot;916&quot; |86
| id=&quot;918&quot; |554
| id=&quot;920&quot; |
| id=&quot;921&quot; |94
| id=&quot;923&quot; |895
| id=&quot;925&quot; |136
|- id=&quot;927&quot;
| id=&quot;928&quot; |1980
| id=&quot;930&quot; |165.500
| id=&quot;932&quot; |165.792
| id=&quot;934&quot; |99,8
| id=&quot;936&quot; |252
| id=&quot;938&quot; |168
| id=&quot;940&quot; |84
| id=&quot;942&quot; |656
| id=&quot;944&quot; |1
| id=&quot;946&quot; |111
| id=&quot;948&quot; |786
| id=&quot;950&quot; |192
|- id=&quot;952&quot;
| id=&quot;953&quot; |1990
| id=&quot;955&quot; |164.700
| id=&quot;957&quot; |165.300
| id=&quot;959&quot; |99,6
| id=&quot;961&quot; |216
| id=&quot;963&quot; |140
| id=&quot;965&quot; |76
| id=&quot;967&quot; |762
| id=&quot;969&quot; |2
| id=&quot;971&quot; |98
| id=&quot;973&quot; |703
| id=&quot;975&quot; |164
|- id=&quot;977&quot;
| id=&quot;978&quot; |1999
| id=&quot;980&quot; |162.000
| id=&quot;982&quot; |164.000
| id=&quot;984&quot; |98,8
| id=&quot;986&quot; |197
| id=&quot;988&quot; |129
| id=&quot;990&quot; |68
| id=&quot;992&quot; |822
| id=&quot;994&quot; |12
| id=&quot;996&quot; |84
| id=&quot;998&quot; |481
| id=&quot;1000&quot; |162
|- id=&quot;1002&quot;
| id=&quot;1003&quot; |2000
| id=&quot;1005&quot; |162.000
| id=&quot;1007&quot; |164.000
| id=&quot;1009&quot; |98,8
| id=&quot;1011&quot; |194
| id=&quot;1013&quot; |130
| id=&quot;1015&quot; |64
| id=&quot;1017&quot; |835
| id=&quot;1019&quot; |14
| id=&quot;1021&quot; |80
| id=&quot;1023&quot; |470
| id=&quot;1025&quot; |162
|- id=&quot;1027&quot;
| id=&quot;1028&quot; |2001
| id=&quot;1030&quot; |162.000
| id=&quot;1032&quot; |164.000
| id=&quot;1034&quot; |98,8
| id=&quot;1036&quot; |192
| id=&quot;1038&quot; |131
| id=&quot;1040&quot; |61
| id=&quot;1042&quot; |843
| id=&quot;1044&quot; |16
| id=&quot;1046&quot; |77
| id=&quot;1048&quot; |470
| id=&quot;1050&quot; |162
|- id=&quot;1052&quot;
| id=&quot;1053&quot; |2002
| id=&quot;1055&quot; |162.000
| id=&quot;1057&quot; |164.000
| id=&quot;1059&quot; |98,8
| id=&quot;1061&quot; |195
| id=&quot;1063&quot; |136
| id=&quot;1065&quot; |59
| id=&quot;1067&quot; |830
| id=&quot;1069&quot; |16
| id=&quot;1071&quot; |75
| id=&quot;1073&quot; |468
| id=&quot;1075&quot; |162
|- id=&quot;1077&quot;
| id=&quot;1078&quot; |2003
| id=&quot;1080&quot; |162.000
| id=&quot;1082&quot; |164.000
| id=&quot;1084&quot; |98,8
| id=&quot;1086&quot; |182
| id=&quot;1088&quot; |128
| id=&quot;1090&quot; |54
| id=&quot;1092&quot; |890
| id=&quot;1094&quot; |16
| id=&quot;1096&quot; |72
| id=&quot;1098&quot; |464
| id=&quot;1100&quot; |162
|- id=&quot;1102&quot;
| id=&quot;1103&quot; |2004
| id=&quot;1105&quot; |162.000
| id=&quot;1107&quot; |164.000
| id=&quot;1109&quot; |98,8
| id=&quot;1111&quot; |192
| id=&quot;1113&quot; |134
| id=&quot;1115&quot; |58
| id=&quot;1117&quot; |843
| id=&quot;1119&quot; |17
| id=&quot;1121&quot; |74
| id=&quot;1123&quot; |403
| id=&quot;1125&quot; |162
|- id=&quot;1127&quot;
| id=&quot;1128&quot; |2006
| id=&quot;1130&quot; |163.000
| id=&quot;1132&quot; |165.000
| id=&quot;1134&quot; |98,8
| id=&quot;1136&quot; |196
| id=&quot;1138&quot; |139
| id=&quot;1140&quot; |57
| id=&quot;1142&quot; |831
| id=&quot;1144&quot; |17
| id=&quot;1146&quot; |73
| id=&quot;1148&quot; |443
| id=&quot;1150&quot; |163
|- id=&quot;1152&quot;
| id=&quot;1153&quot; |2012
| id=&quot;1155&quot; |158.000
| id=&quot;1157&quot; |168.200
| id=&quot;1159&quot; |93,9
| id=&quot;1161&quot; |176
| id=&quot;1163&quot; |129
| id=&quot;1165&quot; |47
| id=&quot;1167&quot; |897
| id=&quot;1169&quot; |22
| id=&quot;1171&quot; |61
| id=&quot;1173&quot; |331
| id=&quot;1175&quot; |162
|- id=&quot;1177&quot;
| id=&quot;1178&quot; |2015
| id=&quot;1180&quot; |158.400
| id=&quot;1182&quot; |171.500
| id=&quot;1184&quot; |92,4
| id=&quot;1186&quot; |182
| id=&quot;1188&quot; |135
| id=&quot;1190&quot; |47
| id=&quot;1192&quot; |870
| id=&quot;1194&quot; |21
| id=&quot;1196&quot; |59
| id=&quot;1198&quot; |316
| id=&quot;1200&quot; |162
|- id=&quot;1202&quot;
| id=&quot;1203&quot; |2018
| id=&quot;1205&quot; |162.600
| id=&quot;1207&quot; |176.000
| id=&quot;1209&quot; |92,4
| id=&quot;1211&quot; |173
| id=&quot;1213&quot; |134
| id=&quot;1215&quot; |39
| id=&quot;1217&quot; |939
| id=&quot;1219&quot; |23
| id=&quot;1221&quot; |48
| id=&quot;1223&quot; |233
| id=&quot;1225&quot; |162
|- id=&quot;1227&quot;
| id=&quot;1228&quot; |2020
| id=&quot;1230&quot; |157.000
| id=&quot;1232&quot; |176.000
| id=&quot;1234&quot; |89,2
| id=&quot;1236&quot; |165
| id=&quot;1238&quot; |126
| id=&quot;1240&quot; |39
| id=&quot;1242&quot; |952
| id=&quot;1244&quot; |22
| id=&quot;1246&quot; |45
| id=&quot;1248&quot; |230
| id=&quot;1250&quot; |162
|-
|2022
|153.000
|172.000
|89,0
|146
|115
|31
|1.047
|20
|40
|199
|161
|}

== Nòtte ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* Anuàriu puntifissiu du 2019 e presedenti, in {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|outô=David Cheney|léngoa=EN|vìxita=2024-03-09}}
* Anuàriu puntifissiu de papê du 2021
* {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Ughelli|outô2=Nicola Coleti|tìtolo=Italia sacra|url=http://books.google.com/books?id=3p1GpyF9BUQC|ediçión=2|ànno=1719|çitæ=Venessia|léngoa=LA|volùmme=vul. IV, coll. 910-924}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Semeria|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&amp;pg=PA529|ànno=1843|çitæ=Turin|léngoa=IT|pp=345-473|volùmme=vul. II|cid=Semeria, 1843}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cappelletti|tìtolo=Le Chiese d'Italia della loro origine sino ai nostri giorni|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&amp;pg=PA529|ànno=1857|çitæ=Venessia|léngoa=IT|pp=529-575|volùmme=vul. XIII}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=http://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}}
* {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catholic Encyclopedia|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Diocese_of_Albenga|ànno=1913|editô=Encyclopedia Press|çitæ=New York|léngoa=EN|capìtolo=Diocese of Albenga}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://web.archive.org/web/20190709140633/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002716&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 1], pp.&amp;nbsp;81-82; [https://web.archive.org/web/20181004040657/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002717&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 2], p.&amp;nbsp;84; [https://web.archive.org/web/20160304085415/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002718&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 3], pp.&amp;nbsp;101-102; [https://web.archive.org/web/20181004040718/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002719&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 4], pp.&amp;nbsp;75-76; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/75/mode/1up vul. 5], p.&amp;nbsp;75; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/73/mode/1up vul. 6], pp.&amp;nbsp;73-74|léngoa=LA|ànno=1913-1958}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Lanzoni|tìtolo=Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)|url=https://www.archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n882/mode/2up|ànno=1927|çitæ=Faensa|léngoa=IT|pp=841-842|volùmme=vul. II}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pius Bonifacius Gams|tìtolo=Series episcoporum Ecclesiae Catholicae|url=https://archive.org/stream/seriesepiscoporu00gamsuoft#page/810/mode/1up|ànno=1957|editô=|çitæ=Graz|léngoa=LA|pp=810-811}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Philippe Pergola|outô2=Giuseppina Spadea|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano : chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-7563-521-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Argomenti di storia della Chiesa di Albenga-Imperia|url=https://web.archive.org/web/20150518084548/http://www.issralbim.it/dispense/Argomenti-di-Storia-della-Chiesa-di-Albenga-Imperia.pdf|ànno=2014|editô=|çitæ=Impeia|léngoa=IT|cid=Calzamiglia, 2014}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://gcatholic.org/dioceses/diocese/albe0.htm|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]]
[[Categorîa:Religión in Ligùria]]</text>
      <sha1>fah3mbqbn2n3p0s1ybydsfg0q68lvo2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269927</id>
      <parentid>269926</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T07:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Teritòiu */ rev, da giüstà ancu carcosa in sci nummi di paixi</comment>
      <origin>269927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42592" sha1="b6pprq2l9yxhxtsree0crei54uo550x" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[File:Diocesi di Albenga-Imperia.png|thumb|Mappa du teritòiu da diocexi|250px]]
A '''diocexi de Arbenga e Impe(r)ia''' (''Dioecesis Albingaunensis-Imperiae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]) a l'è ina sêde da [[Catoliceximo|Gêxa catôlica]] in Italia, ch'a dipènfe da l'[[Arcidiòcexi de Zêna|arcidiocexi de Zena]] e a fa parte da [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn eclexiastica Ligü(r)ia]]. Intu [[2022]] a l'ha cuntàu 153.000 batezèi in sce 172.000 abitanti. A l'è rezüa dau vescu Guglielmo Borghetti.

== Terito(r)iu ==
{{Véddi ascì|Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}}
U terito(r)iu da diocexi u cumprènde a parte de punènte da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e quella de levante da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]]. A cunfina a punènte cu'a [[Diocexi de Ventemiglia-Sanremu|diocexi de Vintimìa-Sanremmu]], a setentriùn cun [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e a levante cun [[Diocexi de Sann-a-Noi|quella de Savuna-Nûi]].

A sêde vescuvìle a l'è a sitè d'[[Arbenga]], dund'a se tröva a catedrâle de San Michê. A [[Imperia|Impeia]] a [[Baxilica de San Maurissiu (U Pòrtu)|baxìlica de San Mau(r)issiu]] a mantegne l'incàregu de cuncatedrâle da diocexi. In ciü i se trövan ascì due baxìliche minui, quella de San Giuànni Batìsta a [[Inéia|Uneja]] e quella de [[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Nicolò]] aa [[A Prìa|Prìa]].

U terito(r)iu da diocexi u l'è estesu pe' bèn 979&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; frasiunàu poi inte 161 paròcchie, distribuìe fra:
* a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cu-i cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arbenga]], [[Andôa|Andöa]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[Buinzan|Buissàn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Cixan|Cixàn]], [[Èrli]], [[Finô|Finâ]] (numma pe'e frasiùi de [[Gura|Gûra]] e [[Olle]]), [[Garlenda]], [[Giüstexine|Giüstènexe]], [[L'Aigheuja|Leigueja]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Naxin|Naxìn]], [[Unsu]], [[Utuê]], [[A Prìa]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Téstegu]], [[U Tû|U Tuvu]], [[Vendùn]], [[Villanöva]] e [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]];
* a [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]], cu-i cumüi de [[Aquila (cumüne)|Àquila]], [[Armu]], [[Uigu|Au(r)ìgu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Burgumau|Burgumàu]], [[Cairònega|Ca(r)iònega]], [[U Sèrvu|Sêrvu]], [[Cexi|Céxi]], [[Ciüsànegu|Ciüsanegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsavegia]], [[Sivessa|Civessa]], [[Cuxe]], [[Aèntìn|Diàn Arentin]], [[U Castéllu de Diàn|U Castellu de Diàn]], [[A Maina de Dian|A Maina de Diàn]], [[Dian San Pê]], [[U Duseu|U Dusseu]], [[Imperia|Impe(r)ia]], [[Lüxinascu|Lüxinàscu]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegròssu]], [[Prebüna|Priabrüna]] (numma pe'u paìse), [[A Cêve]], [[Puntedasce]], [[Purnasce|Purnàsce]], [[Prelà]], [[Ransu]], [[Ressu]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[Vaxìa]], [[Vesargu]] e [[Vìlla Faròdi|A Villa]].

== Stòia ==
=== Etài clascica ===
A tradisiun lucâle a cunscide(r)a Arbenga a sêde du marti(r)iu de san calocciu, tradisiunalmente fissâ fra i ànni [[121]] e [[125]], u santu u l'éa in üfisiâle bresciàn aa curte de l'impe(r)atû ruman Adriàn; i àtti du sò marti(r)iu e nu sun ben cià(r)i, asemme a quelli de san Faustin e Giuvìtta, pe questu van ancù ve(r)ificàe du tüttu.

Nunustante questu, in sciu pre-supòstu scitu de sepurtüa du santu a se riünìva a primma cumünitài cristiàna ingàuna, e dai scàvi archeulogici u pà che u pòstu (curispundente au sucescìvu munastê de San Calocciu au Munte)&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|tìtolo=Albenga. Un antico spazio cristiano, Chiesa e monastero di San Calocero al Monte|url=https://books.google.com/books?id=mOkSQgAACAAJ|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-75-63521-8}}&lt;/ref&gt;, l'éa zà stàu in postu privuegiàu inte l'epuca imperiâle pe sepelì e sàrme. Düante u prucèssu de &lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Paganetti|tìtolo=Istoria ecclesiastica della Liguria|ànno=1765|editô=|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=11, 270}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Semeria, 1843|p. 353}}; {{Çitta|Rossi, 1870|p. 76}}&lt;/ref&gt; vangelizasiun d'Arbenga, l'axeva avüu impurtansa ascì san Calimêu, véscu de Milan, atîvu inta secunda metài du [[III secolo|III seculu]]; sta côsa a leghe(r)éva a difuxùn du cristianêximu inta sitài e lungu tütta a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punente]] aa diocexi milanese.

I stüddi archeulògici mustran cumme za dau [[V secolo|V seculu]] in sitài se truvava ina ben difüza cumünitài cristiana, fàttu testimuniàu ascì daa cuntempuranea custrusiùn da catedrâle de San Michê e du [[Batiste(r)u d'Arbenga|batistêu]] lucâle, ma ascì dae gêxe simite(r)iàli föa dae müagie sitadine, cumme quelle de San Calocciu e de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]].

Âtru eventu fundamentâle pe a stòia religiusa ingàuna l'è stâ a presensa de [[San Martìn de Tours|San Martìn]], vescu de Tours, in sce l'[[ìsua Gainâa]] pôcu doppu a metài du [[IV secolo|IV seculu]] ch'u pà êsse a pröva da presensa de in polu religiusu zà urganisàu, ben primma da mensciun du véscu ''Quintius:'' propiu a questu sentru u santu l'axeva pusciüu fa riferimentu.&lt;ref name=&quot;beweb&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Leonis Magni Epistule'', XCVII, 3, in ''Patrologiae cursus completus, series latina'', a cüa de J.P. Migne, 54, Pa(r)îgi, 1881&lt;/ref&gt;

L'istitusiun da diocexi rizülta cumunque ciütòstu tarda, in quantu fundâ següamente dòppu a mòrte de Sant'Ambrogiu.&lt;ref&gt;{{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 6}}&lt;/ref&gt; U primmu vescu, Quinsiu, du quale l'emmu nutissa sèrta, remunta au [[451]], firmatà(r)iu da lete(r)a du scinudu de Euzebiu, [[Arcidiocexi de Milan|véscu de Milàn]], inviâ au pappa Leun I; inta curispundensa a se stabuiva a cundànna de Nestò(r)iu e de Eutiche (Mànsi); tüttavia fra e istitusiun religiuse de questu genere, a duxéa esse a primma in urdine de fundasiun, vistu che nu se tröva tràccia di véscuvi de Vinimìa e de Savuna armenu fin a l'ànnu 680, annu da partecipasiun de queste due figüe a ün di cuncui de quel'epuca.&lt;ref&gt;''Aghatonis Pape Epistule'', III, col 1238, in ''Patrologiae'', cit., 87, Pa(r)îgi, 1863&lt;/ref&gt;

U(r)igina(r)iamènte ae dipendense de l'arcidiocexi de Milan, u sò teritòiu u l'éa limitàu a setentriùn dau spartiaiva arpìn, mèntre a levante rivava scin a [[Finô|Finâ]] e a Punente cumprendeva a zòna sanremasca. 

A scuvèrta de in edifissiu eclexiàsticu cun funte bateximâle intu paise da [[A Riva (cumüna)|Riva]], cun datasiun curispundente au [[VI secolo|VI seculu]] mustran in urganisasiun cristiàna de campagne e testimonian ascì in urganisasiun du teritòiu bazâ in scia cêve lucâle.

=== Etài de Mezzu ===
Inti seculi a vegnì e nutissie insci vescuvi de Arbenga sun framentà(r)ie, armenu fin a l'ànnu Mule. Âtri scavi archeulogici l'han purtau turna aa lüxe u numme de 'n véscu cuntempuraneu a l'etài de Quinsiu, stu lì u se(r)éva Benedettu. 

Au cunciliu pruvinsâle de [[Milan|Milan]] du [[679]], ch'u s'éa espressu cuntru i ideâli du munutelismu, l'axeva piàu parte ascì u véscu arbenganese: ''Bono''; pa(r)eggia a partecipasiun au scinudu rumàn in prepa(r)asiunau seguente cuncuiu ecümenicu du 680-681. Âtri dui véscuvi, Iünsiu e Martirian, culucài stu(r)icamente fra a metài du [[VI secolo|VI]] e a metài de l'[[VIII secolo|VIII seculu]], sun reciamài inti ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris''. 

De l'epuca presedente a quella carulingia gh'è Dexide(r)iu, che u l'ha cunsacràu a gêxa de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pê]], inta [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atella]]. Egidürfu l'axeva piàu parte invêce au cunciliu milanese a livellu pruvinsale de l'[[864]], cun 'na funsiun de sarvaguardia de l'urdinamentu eclexiasticu e du cuntrollu de l'upe(r)àu du véscu inta giü(r)isdisiun diucesana. 

Sèra u [[IX secolo|IX seculu]] u véscu Benedettu Revelli, a l'imprensippiu abâte du munastêu de l'Ìsua epoi elezüu vescu arbenganese, vene(r)àu intu Mediuevu e canunisàu poi intu [[XVII secolo|XVII seculu]]. 

Arbenga, asemme ae sitài de Vadu e de Vintimìa, aturnu a l'[[825]], vegne cunscide(r)â, dandu amèntu au capitulàre de Lutà(r)iu I, cumme üna de mête pe i zueni ch'i vönen stüdià, mèntre i chierici duxevan andà a stüdià a [[Turin]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=J. Carbonara|nómme=|cognómme=|tìtolo=Giovanni|ànno=1981|editô=|çitæ=Rumma|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|tìtolo=La Cattedrale di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Litografia Bacchetta|çitæ=A Burdighea - Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86-79631-5}}&lt;/ref&gt;

Ina presensa de fundamentale impurtansa a l'éa quella di munasté(r)i benedetìn ch'i cuntribuìvan au rafursamentu religiusu da diocexi. Fra sti chi, particularmente, se distinguéva quellu de l'Ìsua, giüstu de frunte aa sitài, che intu [[1044]], grassie a ina particulâre cuncesciùn du Pappa Benedettu IX, l'éa stàu ezentàu da l'aministrasiùn vescuvìle.

Grassie a questa particularitài u munastê u l'éa sciurtìu a utegnì diverse prupietài nu sulu in Itàlia, ma ascì in [[Catalogna|Catalògna]], in [[Provensa|Pruvensa]] e in [[Corsega]]. Inte l'annu [[1064]] a cü(r)ia ingàuna l'éa ancù sutta ae dipendense lumbàrde, difatti l'éa in vigure u pagamentu de tàsce d'in annu in annu.

U prelàu diucesàn Erembertu axéva poi partesipàu au scinudu de Pavìa, ch'u s'éa svoltu u [[25 òtôbre|25 d'utubre]] [[1046]], u sulu fra tütti i vescuvi ligü(r)i, incuntrandu u suvràn Enrîcu III u Negru, ch'u rapresentava ina reuniùn de curte aa fìn de stabuì a so ca(r)â versu Rumma, a testimuniâ u legamme fra u teritòiu arbenganese e u Regnu d'Italia.

Se cumprende invêce, grassie aa còppi de 'n ducumentu du 29 de zügnu du [[1076]], a cuncesciùn a l'abasìa de San Pê de Tui(r)àn de 'n mu(r)ìn intu paìse, firmàu cun u cunsensu de ben 22 canònici da cattedrâle elencài in urdine de dignitài e de duzze ''muites Sancti Ioanis'', ( primmu de l'elencu ''Conradus'', avucàu de l'episcòpiu).

U ducumentu u ne mustra ducca cumme a cü(r)ia a l'éa gestìa da in alunga sé(r)ie de canònici ch'i fiancavan u vèscu (a l'epuca Deudàu), asemme a 'na clientêla armâ, con incàreghi ben definìi e ch'a fa imaginâ in patrimôniu vastu, tantu da paê puntu de riferimentu ascì a livellu puliticu.&lt;ref&gt;Navone, Dell'Ingaunia, cit., III, pp. 204-205, còpia du Seisentu du canônicu Paneri&lt;/ref&gt;

Du [[1127]] u munastê de San Luénsu a [[Varigotti|Va(r)igòtti]] vegne cucessu da parte de Bunifassiu du Vastu au vescu ingàunu, intu stessu periudu sun strétti i rapòrti cu-a sitài de Lerìn. A furtüna de l'abasia a Tui(r)àn a munta, grassie püe a l'asiun du véscu Utùn, intu [[1149]], che paralelamènte sette ànni primma l'axéva cunfermàu u cuntròllu da parte da gêxa de San Steva de [[Zena]] e gêxe de San Steva a [[Sanremu|Sanremmu]] e de Vuarêgia.

Inte sta fase a prusegue l'uranisasiun cu-e cêvi lucâli, inta fàscia cumprésa fra a valâ de dl'Aròscia e u finalese, e (in scia còsta) fin au Pòrtu. Au de föa de questa sudivixun gh'éa u gurfu de Diàn, ancù sutta a l'abasìa de [[Dian San Pê|San Pê]].

Intu [[1169]], invêce, u munastê da Gainâa vegne culucàu sutta u direttu cuntrollu de l'arcivescuvàu de Zena; aa fin du [[1473]], in cuntempuranea aa perdita de prupietài prestigiuse vegne cuncessu in cumênda. Cu-u 1179 e a paxe in Lateran fra l'Impe(r)u e a Lega di cumüi italiàni, l'éa presente u véscu Lanteriu, ch'u rapresentàva a [[Marca d'Arbenga]]. L'annu [[1159]] [[Pappa Lisciàndro III|pappa Lisciandru III]] l'axeva asegnàu a diocexi aa pruvinsa eclexiàstica de l'arcidiocexi de Zena, ma u pruvedimentu, u nu tröva imediàu riscuntru, tantu che ancùa intu [[1213]] pappa Inucensu III ribadìsce au véscu Enrîcu a sutumisciùn duvüa a l'auturitài diucesana zenesi.

L'éa propiu a partì da-u [[XIII secolo|XIII seculu]] ch'i s'èan fai ciü streiti i rapôrti cun Zena. Fàttu ch'u mustra l'avixinamentu de due realtài l'è u lungu episcopàu de Lanfrancu de Negru ([[1255]]-[[1288]]), zenese: vellu u và a eliminà serti ben da mensa vescuvìle a favûre de famìe zenesi, i quali membri vegnivan cuscì inse(r)ìi ad aministrà u capitulu da catedrâle; Au sò mandàu se fan ascì remuntà i primmi urdini mendicànti diucesài.

Düante u [[1292]] u seggiu vescuvìle u rezültava vöiu, fin a quande nu munta u sevaschìn Nicolò Guascun (o Vascun di Marchesi de Séva) da [[Pàppa Niccolò IV|pappa Niccolò IV]] u 29 de zenà. Vell'u se(r)à u priummu de ina sé(r)ie de sevaschìn a ucupà a cattedra diucesana inta primma metài du [[XIV secolo|XIV seculu]].

Fedeîgu de Séva, fìu de Benedettu di Marchesi de Seva, scignû de Muntezemu(r)u, u l'éa stàu elezüu u 4 dixembre du 1330 a l'etài de numma 22 ànni, pe a quale u l'utegne ina dispensa da parte du pappa [[Pappa Zane XXII|Giùanni XXII]] pe a sòa cunuscensa pe i me(r)iti zà utegnüi.

U [[7 arvî|7 d'arvì]] du [[1334]] vegne urdinàu u scinudu diucesàn, ai quali a segue a pübbricasiùn di àtti ai seguenti [[2 mazzo|2 de màzzu]]. Ascì pe sta côsa chi u pappa Benedettu XII cu'ina létera du [[27 mazzo|27 mazzu]] [[1336]] u incàrrega de infurmâse e de furnì 'na scistemasiùn ai prublemi nasciüi fra u marchese du Carettu de Savuna e u véscu de Nôli, Teudôxiu.

Ai [[31 lûggio|31 de lüiu]] du [[1337]] u l'axéva apruvàu i statüi capitulà(r)i di canonici da sò catedrâle. U mö(r)e [[1349]] e u [[18 frevâ|18 de frevâ]] du mèximu ànnu u pìa u trônu u prubabue névu Giuanni di marchesi de Séva, cunscignû de Priéru e Sâle.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Oliviero|tìtolo=Memorie storiche della Città di Ceva|url=https://it.wikisource.org/wiki/Memorie_storiche_della_citt%C3%A0_e_marchesato_di_Ceva|ànno=1858|editô=Teonesto Gareone|çitæ=Seva|léngoa=IT|p=343|capìtolo=Uomini illustri|vìxita=2021-12-07}}&lt;/ref&gt; Dau [[1380]] au [[1419]] u véscu in càrega l'è stàu Girbertu Fieschi, ch'u l'aministàva a diocexi grassie a 'na sé(r)ie de vicàri, mustrandu ina scarsa presensa.

Doppu se vegghe Antôgnu Da Punte, prelàu atentu a l'ambitu artisticu, ch'u porta aa fin i travaji pe u növu cô(r)u da catedrâle ascì grassie aa puscibuitài dâ dau pàppa Martin Vpe puê vende e indurgense dü(r)ànte a festivitài ''conluant ad eandem ecclesiam et ad eius conservationem seu fabricam manus prompte porrigant adiutrices''. Intu [[1427]] u ròllu vegne ricuvèrtu da Matêu du Carettu, che partecipandu au Cuncuiu de Baxuêa u cuntrasta furtemente a linea de Rumma, pe poi turnâ in derê a paxificâse primma ch'u fusse tròppu tardi.

=== Etài mudèrna ===
[[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - A diòcexi d'Arbénga do Benàrdo Raibâdo da-o Palàçio do Vésco (3).jpg|miniatura|250x250px|Benardu Raibadu, ''A diocexi d'Arbenga'', öiu in sce tèia, 1636]]
Fra i seculi [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] se fa stradda a figüa de Leunardu Marchese ([[1476]]-[[1513]]), ricurdàu pe a cüa du teritòiu diucesàn, a riurganisasiùn di ben pusedüi e a fundasiun de növe paròcchie.&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt; Carlu Siga(r)a ([[1554]]-[[1572]]), doppu avê piàu parte au Cuncuilu de Trentu, rezülta êsse ün di prìmmi a aplicâ efetivamente e növe nurmatìve. L'8 de màzzu du [[1564]] u fa cunvucà u primmu scinudu diucesàn.

Ai 21 d'arvì du [[1569]] istituìsce u [[Seminario vescovile di Albenga|seminà(r)iu vescuvìle]] intu ciòstru da catedrâle, ch'u l'ha utegnüu in növu edifissiu primma intu [[1622]] e poi [[1929]], qund'u s'è spustàu inta sêde de ancöi. U nüme(r)u de scinudi va multiplicanduse cu-i vescuvi chìi vegnen: fra tütti Luca Fieschi n'axéva cunvucàu trei, mèntre Vincensu Landiintuli e Pier Fransescu Costa dui pe ün.

A st'ürtimu se dêve ascì a redasiùn, atuâ dau canônicu Gio Antôgnu Paniêri, da munumentâle òpe(r)a, restâ scrìta a màn e cunservâ inti archivi diucesài, cu-u titulu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'', fundamentâle pe a cunuscensa du stàttu da diocexi d'Arbenga inta primma metài du [[XVII secolo|XVII seculu]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello, succinto repilogo delle Ragioni delle Chiese, e Diocesi d'Albenga, cominciato da Pier Francesco Costa Vescovo d'Albenga dell'anno 1624, in tre tomi diviso|url=https://www.andoraneltempo.it/sacro-e-vago-giardinello.php|ànno=1624-1625|editô=Diocexi de Arbenga-Impéia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LA}}, manuscrîtu in papê, divisu in tréi tômmi, cunservàu inte l'archiviu diucesàn&lt;/ref&gt;

Aa fin du [[XVI secolo|XVI seculu]] u se regòrda u vescuvàu de Luca Fieschi, membru de 'na ricca famìa zenese, ch'u mette(r)à a dispusisiun ina gròssa parte du so patrimôniu intu rifasimentu da catedrâle arbenganese, adatâ cuscì ai canuni fissài dau Cuncuiu trentìn.

Sciben st'impurtante òpe(r)a de restrüttü(r)asiùn, u nu l'ha avüu vitta fasue, tantu che a vîxita aa fin du seculu, cumpiüu dau munscignû Mascàrdi, se(r)éva stâ vusciüa dau papàu pe meju cuntrulâ u mandàu du véscu, ludàu cumunque pe u so upe(r)àu inta magiuransa de gêxe sutta aa diocexi. U marcuntentu di âtri eclexiastici e de serti sitadìn uustri se(r)éva stàu racoltu e messu in evidensa cun in ducumentu (nu 'rivàu aa giurnâ d'ancöi) du [[1600]]: i ''mugugni'' i vegnivan survatüttu dai ciü cunservatùi, ch'i cuntestavan e òpe(r) da vellu fàe e dumandavan ascì a vîxita in diocexi de 'n cumisâiu e a cunvucasiun a [[Rumma]] du prelàu pe rênde cùntu da sò aministrasiun.

In âtru papê, inviàu dau cumün aa Santa Sêde, dumanda a presensa du vescu in sitài dü(r)ante u periudu de Qua(r)éxima de l'ànnu du Giubuêu, in mòddu ch'i possen finì ascì i travaji entru a fin de l'ànnu santu. U Fieschi u mö(r)e in [[Arbenga]] intu [[1610]], sepurtu inta capélla de San Ricàrdu, dund'u sò sucesû Pê Fransescu Còsta u fa(r)à custruìi in büstu e mete(r)à ina tàrga a memôia du véscu, poi spustâ inta sacrestìa.

Dòppu San Benedettu, véscu du [[IX secolo|IX seculu]], intu [[XVIII secolo|Setesentu]] a diocexi l'ha purtàu aa Gêxa catôlica in âtru sàntu, Leunardu dau Pòrtu, fràtte di Minûi rifurmài, predicatû de ruiêvu in tütta Itàlia, ma survatüttu a Rumma, dunde u l'è ina figüa sentrâle du grande giubuêu de l'ànnu [[1750]], ricurdàu ascì cumme prumutû da pràtica da Via Crûci, che pe primmu prêdica au [[Colosseo|Culussêu]], propiu dü(r)ànte l'Annu Sàntu inandiàu da pappa [[Pappa Benêito XIV|Benedettu XIV]].&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;

=== Etài cuntempuranea ===
Inta primma parte de l'[[XIX secolo|Utusentu]] a diocexi a vegghe in ridimensciunamentu da sò sfé(r)a de influènsa terituiâle. Vegnen difatti sedüe fra u [[1803]] e u [[1804]] quattru paròcchie de l'entrutèra arbenganese, in sciu crinâle arpìn: sun quella de [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] (frasiun de [[Garesce|Garésce]]) inta [[Valâ du Neva|valâ du Néva]] e quelle de Autu, Cravaüna e naxin, inta valâ du Pennavaire.

Tütte queste e passan sutta aa diocexi de Munduvì. De suguitu, intu [[1831]], âtre vintisinque parocchie da parte ciü a punente vegnen pasàe aa diocexi de Vintimìa, fra ste chi: [[Sanremu|Sanremmu]], [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]], [[Baaücu|Bâüccu]], [[Muntautu Carpaxe|Muntâutu Carpàxe]], [[Triöra|Triöa]], [[Baiardu|Bajardu]], [[Seriana|Se(r)iàna]], A Còlla de Sanremmu, [[U Castelà (cumüna)|U Castelâ]], [[U Tersö|Tersôiu]], [[Pumpiana|Pompêiàna]], [[A Riva (cumüna)|A Riva]], [[San Steva a Mâ|San Stêva au Mâ]], [[A Sipressa|Ciprèssa]], [[Lingueglietta|Lenguejetta]], [[A Còsta]], [[San Luensu (cumüna)|San Luensu au Mâ]], [[Prebüna|Priabrüna]] (numma e frasiui de [[Boscomare|Bòscumâ]] e da Tûre), [[I Moin|I Mu(r)in de Triöa]] e [[I Spiareti|Uspedaletti]].&lt;ref&gt;Testu da bulla in: {{Çitta|Rossi, 1870|pp. 351-355}}&lt;/ref&gt;

Fra i véscuvi ch'i figü(r)an intu [[XIX secolo|XIX seculu]], gh'è stàu Raffaele Biale ([[1840]]-[[1870]]) ch'u l'axéva favu(r)ìu i stüddi teulogici du clêru e l'inìu de 'na misciùn de sacerdòtti diucesài. 

Zà intu [[1816]] in saceròtte de [[Triöra|Triöa]], Giuànni dai Mu(r)ìn, l'éa mòrtu martì(r)e inta [[Cinn-a|Cìna]]. I primmi dui patriàrchi da restaurâ sêde da Geruxalèmme di latìn l'éan u(r)iginài da diocexi: [[Giuseppe Valerga|Giüseppe Valerga]] de [[Löa]] e [[Vincenzo Bracco|Vincenso Bràcco]] da [[Torrazza (Imperia)|Turàssa]].

Sempre intu mèximu periudu gh'è stâ a nàscita de arcüne ciungregasiun religiuse feminìli: intu [[1836]] Te(r)esa Munardu l'axéva fundàu a Löa e muneghe da Vixitasiùn, ancù a Löa, intu [[1885]], [[Maria Francesca Rubatto|Ma(r)ia Fransesca de Gesù Rübàttu]] l'axéva fundàu e Tersiàrie Capucîne. Ancù du [[1848]] [[Maria Leonarda Ranixe|Ma(r)ìa Leunarda Ranìxe]] l'ha istituìu e Cla(r)ìsse da Santìscima Nunsiâ.

Intu [[XX secolo|Növesentu]], pe diversci ànni u véscu d'Arbenga l'è stàu Ange(r)u Cambiâxu, ch'u vìve i ànni dü(r)ìscimi de due guère, intervenendu ascì persunalmente inti cunfrunti du cumandu tedescu, fin au [[1945]]. In particulâre ufrenduse intu [[1942]], u [[29 seténbre|29 de setembre]], cumme ustàggiu au pòstu de ciü de sentusinquanta pixuné(r)i sivìli.&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;

L'8 de lüiu du [[1949]], cu-a leté(r)a apustôlica ''Qua Augustus Imperator'', u pappa Piu XII u l'ha pruclamàu a Beâta Ma(r)ìa Vèrgine, cunusciüa cu-u titulu de ''Madònna de Puntelungu'', prutetrixe prinsipâle da sitài d'Arbenga e da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1950|tìtolo=Létte(r)a apustòlica &quot;Qua Augustus Imperator&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. XLII|pp=591-593|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt; Ai 2 de frevâ du [[1965]] a diocexi asciòrbe intu sò teritòiu a paròcchia de [[Naxin]], ch'a l'éa apartegnüa aa diocexi de Munduvì dau [[1804]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1965|tìtolo=Decretti &quot;Quo aptius animarum&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LVII|pp=610-611|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt; Vista l'impurtansa da sitài de Impeia, u numme da diocexi u l'è stàu cangiàu in diocexi de Arbenga-Impeia a partì dau 1º de dixembre du [[1973]], mèntre a baxìlica de San Mau(r)ìssiu au Portu, l'è stà elevâ a cuncatedrâle da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=1974|tìtolo=I dui decretti &quot;In dioecesi Albinganensi&quot;|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LXVI|pp=27-29|léngoa=LA|url=https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-66-1974-ocr.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Vescuvi ==
Sun chi de sutta inse(r)ìi i vescuvi da diocexi scin daa sò fundasiun, umetendu i periudi de sêde vacànte ch'i nu süpe(r)an i dui anni o nu sun acertài.

* Quinsiu † (mensciunàu intu [[451]])
* Benedettu I ([[V secolo|V seculu]])&lt;ref&gt;Numme du véscu restituìu mediante in'epigrafe atribuìbile au V seculu ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 10}}).&lt;/ref&gt;
* Gaudensiu? † (mensciunàu intu [[465]])&lt;ref&gt;Segundu serti studiuxi l'éa véscu de Avêia, in Abrüssu. Pe âtri dòppu Gaudensiu ghe se(r)éa stàu Sarviu, destinatâiu peò da diocexi de Albi, in Fransa &lt;/ref&gt;
* ''Anonimu'' † (mensciunàu intu [[552]])&lt;ref&gt;Mensciunàu pe u scinudu milanese de quell'ànnu asemme ai âtri vescuvi ligüri, nu se ne cunusce u numme ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}; a p. 33 se dîxe che u véscu u l'éa Iünsiu)&lt;/ref&gt;
* Unu(r)àu? † (mensciunàu intu [[585]])&lt;ref&gt;Inta ''Vita sancti Verani'', [[San Ve(r)àn de Cavaillon|vescu de Cavaillon]], u l'è mensiunàu in vescu ''Honoratus''; ma segundu u Lanzoni, Unu(r)àu u l'éa u numme du vescu de Milàn e nu d'Arbenga, atìvu int'in periudu quande i milanesi i staxevan a Zena; l'è in questu periudu ch'u ciamma u santu e u cumensa a predicâ u Vange(r)u intu teritòiu de Arbenga.&lt;/ref&gt;
* Iünsiu † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])
* ''San'' Martirian † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])&lt;ref&gt;I nummi de Iünsiu (''Iuncius'') e de Martirian i sun ducumentài dai ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris'', cunusciüi in Itàlia numma dau [[1969]]. Cfr. {{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 10, 22}}; {{Çitta publicaçión|outô=Nino Lamboglia|ànno=1973-1975|tìtolo=Un Vescovo di Albenga sconosciuto: S. Martiriano|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|editô=|çitæ=|nùmero=XXVIII-XXX (n.1-4)|pp=pp. 1-10}}&lt;/ref&gt;
* Bônu † (primma du [[679]] - dòppu u [[680]])
* Dexidê(r)iu† (primma du [[IX secolo|IX seculu]])&lt;ref&gt;Segundu a ''Chronica'' du [[Abasia de San Pêru in Varatella|munastê de San Pê in Va(r)atèlla]], Dexidê(r)iu u l'axéva cunsacràu a baxilica int'in epuca inserta, primma de l'etài carulingia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}).&lt;/ref&gt;
* Egidürfu † (mensciunàu inte l'[[864]])&lt;ref name=&quot;beweb&quot; /&gt;
* San [[Benedetto Revelli|Benedettu]] [[Benedetto Revelli|II]], [[Ordine de San Benêito|O.S.B.]] † (primma de l'[[885]] - 16 frevâ [[900]] mòrtu)
* Ingu o Ingorfu? † (primma du [[940]] - dòppu u [[962]])&lt;ref&gt;Inserta l'è l'apartenensa de stu véscu aa sêde de Arbenga, perché inti dui ducumenti ch'i ripòrtan u sò numme, nu ven mai dìtu de quale diocexi u fusse véscu ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 365}}).&lt;/ref&gt;
* ''Anonimu'' † (? - [[998]] diméssu)
* Erimbèrtu † (mensciunàu intu [[1046]])
* Diudàu, [[Órdine certozin|O.Carth.]] † (primma du [[1075]] - tòstu [[1098]] depòstu)&lt;ref&gt;L'éa stàu cundanàu cumme scimunìacu au scinudu de Milan inte l'arvì du [[1098]], ''sub conditione'', &quot;se ducca entru a festa di sànti Pê e Paulu u nu l'avésse abandunàu a sêde invàsa o u nu l'avesse dàu ina giüsta repa(r)asiùn&quot; ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 28, 33}}).&lt;/ref&gt;
* Adalbèrtu (o Aldebèrtu) † (primma du [[1103]] - 2 dixembre [[1124]] mòrtu)&lt;ref&gt;In papê du [[1123]] u ripòrta e firme di véscuvi che ghe sucedden e cunferman a dunasiun fâ da Aldebertu; in urdine sun ripurtài i nummi de Utùn, Lanteriu, Alnardu e Trüccu. {{Çitta|Semeria, 1843|pp. 367-368}}&lt;/ref&gt;
* Utùn † ([[1125]] - dòppu u [[1142]])
* Trüccu I †
* Bunifassiu I †&lt;ref&gt;I véscuvi Trüccu I e Bunifassiu I i sun mensciunài da Üghelli, ma sensa nisciün rife(r)imentu ducumentà(r)iu a sustegnu.&lt;/ref&gt;
* Uduàrdu † (primma du [[1150]] - dòppu u [[1155]])
* Rubertu † (mensciunàu intu [[1159]])
* Lanteriu I † (primma du [[1171]] - dòppu u [[1179]])
* Lisciandru † (mensciunàu intu [[1180]] tòstu)
* Alnàrdu † (mensciunàu intu [[1189]] e [[1196]])&lt;ref&gt;Üghelli u ripòrta in vescu Alraudu intu 1189 e Airaldu intu 1196; in tütt'i dui câxi nu s'ha arcüna ducumemtasiun a sustegnu da crunulugia; pe Semeria u se tratta du mèximu véscu, du quale nu existen ducumenti ch'i repòrten u sò numme.&lt;/ref&gt;
* Ibàrdu Fieschi † (fìn du [[XII secolo|seculu XII]])
* Trüccu II † (mensciunàu intu [[1199]])&lt;ref&gt;Üghelli rife(r)isce che u numme de stu vescu chi ''&quot;floruit a. 1199&quot;'' (col. 915), ma nu ne ripòrta a funte; segundu Semeria ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 373}}) a nu l'existe nisciün ducumentu che u parle de Trüccu II.&lt;/ref&gt;
* Ubèrtu I † ([[1205]] - 1º utùbre [[1211]] depòstu)
* Enrîcu † (mensciunàu intu [[1212]])
* Ubèrtu II † ([[1216]] o [[1217]]&lt;ref&gt;Segundu Gams e Eubel, Ubèrtu u l'è stàu cunsacràu ai 8 de marsu du 1217; Calzamiglia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 29}}) u marca pe' cuntru cumme data i 5 de marsu du 1216.&lt;/ref&gt; - dòppu u [[1225]])
* Scimùn I † (primma du [[1230]] - dòppu u [[1231]])
* Bunifassiu II † (mensciunàu intu [[1233]])
* [[Papa Innocenzo IV|Sinibardu Fieschi]] † (primma du [[1235]] - [[1238]] diméssu, in seguitu elezüu pàppa cu-u numme de Inocensu IV)
* Scimùn II † ([[1238]] - ?)
* Imperiâle Dô(r)ia †
* Lanteriu II † (primma du [[1250]] - [[1255]] ? mòrtu)
* Lanfràncu de Negru, O.F.M. † (17 frevâ [[1255]] - tòstu [[1288]] mòrtu)
* Nicolò Vaschin, O.F.M. † (28 zenà [[1292]] - dòppu u [[1302]] mòrtu)
* Manuêle Spinnu(r)a † (13 mazzu [[1309]]&lt;ref&gt;L'éa aministratû apustolicu da sêde primma da so nomina (zà intu [[1306]]).&lt;/ref&gt; - tòstu [[1320]] mòrtu)
* Giuànni, O.F.M. † (18 lüiu [[1321]] - [[1328]] mòrtu)
** Fedeîgu Cibo † (28 nuvèmbre [[1328]] - 4 dixembre [[1329]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Fedeîgu de Séva † (4 dixembre [[1329]] - [[1349]] mòrtu)
* Giuànni de Séva † (18 frevâ [[1350]] - 13 setèmbre [[1364]] numinàu véscu de [[Diocexi de Tortonn-a|Turtuna]])
* Giuànni Fieschi † (13 setèmbre [[1364]] - [[1390]] mòrtu)
* Girbertu Fieschi † ([[1390]] - dòppu u [[1415]] mòrtu)
* [[Antonio Da Ponte (vescovo)|Antôgnu Da Punte]] † (10 lüiu [[1419]] - [[1429]] mòrtu)
* Matêu Du Carettu † (2 dixembre [[1429]] - [[1448]] mòrtu)
** [[Giorgio Fieschi|Zorzu Fieschi]] † (31 lüiu [[1448]] - 21 dixembre [[1459]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
** [[Napoleone Fieschi|Napuleun Fieschi]] † (21 dixembre [[1459]] - [[1466]] mòrtu) (aministratû apustôlicu)
* Valé(r)iu Caldeîna † (5 nuvèmbre [[1466]] - zenà [[1472]] mòrtu)
* Girolamu Bassu da Rûve † (14 frevâ [[1472]] - 5 utùbre [[1476]] numinàu véscu de [[Diocexi de Maseâa-Tolentin-Recanâti-Cingoli-Treia|Recanâti e de Mase(r)â]])
* Leunardu Marchese † (5 utùbre [[1476]] - 31 lüiu [[1513]] mòrtu)
** Bandinellu Sauli † (5 austu [[1513]] - 19 nuvèmbre [[1517]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
** Giuliu de' Medici † (19 nuvèmbre [[1517]] - 5 mazzu [[1518]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Giangiacumu de Gambarâna † (5 mazzu [[1518]] - [[1538]] mòrtu)
** Girolamo Grimaldi † (15 nuvèmbre [[1538]] - 27 nuvèmbre [[1543]] mòrtu) (aministratû apustôlicu)
** Giuànni Battista Sigâ(r)a † (5 dixembre [[1543]] - 30 marsu [[1554]] diméssu) (aministratû apustôlicu)
* Carlu Sigâ(r)a † (30 marsu [[1554]] - [[1572]] diméssu)
* Carlu Grimaldi † (26 nuvèmbre [[1572]] - 11 utùbre [[1581]] mòrtu)
** U(r)àssiu Malaspina † (8 zenà [[1582]] - [[1582]] mòrtu) (véscu elezüu)
* Luca Fieschi † (28 marsu [[1582]] - 29 dixembre [[1610]] mòrtu)
* Dumenegu de' Marini † (11 arvì [[1611]] - 18 lüiu [[1616]] numinàu arcivéscu de [[Arcidiocexi de Zena|Zena]])
* Vincensu Landinelli † (3 austu [[1616]] - [[1624]] diméssu)
* Pê Fransescu Costa † (29 arvì [[1624]] - 14 marsu [[1655]] mòrtu)
* Fransescu de' Marini † (2 austu [[1655]] - 29 marsu [[1666]] numinàu véscu de [[Diocexi de Molfetta-Rûvo-Giovinasso-Terlissi|Mulfetta]])
* Giuànni Tumâsu Piintuli, C.R. † (29 marsu [[1666]] - zügnu [[1688]] mòrtu)
* Albertu Blotto, O.Carm. † (24 zenà [[1689]] - dixembre [[1690]] mòrtu)
* Zorzu Spinnu(r)a † (12 nuvèmbre [[1691]] - setèmbre [[1714]] mòrtu)
* Carlu Maria Giüseppe de Furnari † (20 frevâ [[1715]] - 16 nuvèmbre [[1730]] diméssu)
* Gustìn Rivarola † (11 dixembre [[1730]] - 31 dixembre [[1745]] mòrtu)
* Custantìn Sèra, [[Chierici regolari di Somasca|C.R.S.]] † (9 marsu [[1746]] - 21 dixembre [[1763]] mòrtu)
* Giüseppe Fransescu Ma(r)ìa da Tûre † (11 mazzu [[1764]] - 9 frevâ [[1779]] mòrtu)
* Stêva Giüstiniani † (12 lüiu [[1779]] - 29 marsu [[1791]] mòrtu)
* Paulu Mazzulo † (26 setèmbre [[1791]] - 7 austu [[1802]] mòrtu)
* Ange(r)u Vincensu Andrìa Ma(r)ia Dania, [[Órdine dei fratti predicatoî|O.P.]] † (20 dixembre [[1802]] - 6 setèmbre [[1818]] mòrtu)
* Carmine Cordiviola † (2 utùbre [[1820]] - 29 austu [[1827]] mòrtu)
** ''Sêde vacànte (1827-1832)''
* [[Vincenzo Tommaso Pirattoni|Vincensu Tumâsu Pirattoni]], [[Órdine di fratti predicatoî|O.P.]] † (24 frevâ [[1832]] - 25 utùbre [[1839]] mòrtu)
* Raffaêle Biâle † (27 arvì [[1840]] - 12 arvì [[1870]] mòrtu)
* Pê Anacleêtu Siboni † (27 utùbre [[1871]] - 23 zügnu [[1877]] mòrtu)
* [[Gaetano Alimonda|Gaetan Alimonda]] † (21 setèmbre [[1877]] - 12 mazzu [[1879]] diméssu&lt;ref&gt; U 12 de mazzu ven incaregàu cardinâle de Santa Ma(r)ìa in Traspuntìna&lt;/ref&gt;)
* Feìppu Alegru † (12 mazzu [[1879]] - 2 dixembre [[1910]] mòrtu)
* [[Giosuè Cattarossi|Giusuè Cattarossi]] † (11 arvì [[1911]] - 21 nuvèmbre [[1913]] numinàu véscu de [[Diocexi di Bellun-Feltre|Fèltre e Bellün]])
* Cèlsu Carletti (Pacifico da Seggiano), [[Órdine di fratti minoî capuçìn|O.F.M.Cap.]] † (25 austu [[1914]] - 22 utùbre [[1914]] mòrtu)
* Ange(r)u Cambiâxiu † (22 zenà [[1915]] - 6 zenà [[1946]] mòrtu)
* [[Raffaele De Giuli|Raffaêle De Giuli]] † (18 frevâ [[1946]] - 18 arvì [[1963]] mòrtu)
* [[Gilberto Baroni|Girbertu Baroni]] † (30 mazzu [[1963]] - 27 marsu [[1965]] numinàu véscu da [[Diocesxi de Réggio Emilia-Guastalla|Reggiu Emìlia]])
* [[Alessandro Piazza (vescovo)|Lisciandru Piazza]] † (18 mazzu [[1965]] - 6 utùbre [[1990]] riti(r)àu)
* [[Mario Oliveri|Màriu Uliveri]] (6 utùbre [[1990]] - 1º setèmbre [[2016]] diméssu)
* [[Guglielmo Borghetti|Guglielmu Burghetti]], sucedüu u 1º setèmbre [[2016]]

== Statistighe ==
A diocexi a cuntava du 2022 de 153.000 batezzi in sce 'na pupulasiùn de 172.000 persune, ch'i curispunden a l'89,0% du tutâle.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;820&quot; style=&quot;font-size:95%;width:80%;margin:auto;clear:both;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;823&quot; |ànnu
! colspan=&quot;3&quot; id=&quot;825&quot; |pupulasiùn
! colspan=&quot;4&quot; id=&quot;827&quot; |presbite(r)i
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;829&quot; |diacuni
! colspan=&quot;2&quot; id=&quot;831&quot; |religiusi
! rowspan=&quot;2&quot; id=&quot;833&quot; |parocchie
|- id=&quot;835&quot;
! id=&quot;836&quot; style=&quot;width:10%;&quot; |&lt;small&gt;battezài&lt;/small&gt;
! id=&quot;838&quot; style=&quot;width:10%;&quot; |&lt;small&gt;tutâle&lt;/small&gt;
! id=&quot;840&quot; style=&quot;width:5%;&quot; |&lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! id=&quot;842&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;nüme(r)u&lt;/small&gt;
! id=&quot;844&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;seculâri&lt;/small&gt;
! id=&quot;846&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;regulâri&lt;/small&gt;
! id=&quot;848&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |batezài pe presbite(r)u
! id=&quot;850&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;òmmi&lt;/small&gt;
! id=&quot;852&quot; style=&quot;width:8%;&quot; |&lt;small&gt;dònne&lt;/small&gt;
|- id=&quot;854&quot;
|- id=&quot;855&quot;
| id=&quot;856&quot; |1905
| id=&quot;858&quot; | ?
| id=&quot;860&quot; |119.280
| id=&quot;862&quot; | ?
| id=&quot;864&quot; |571
| id=&quot;866&quot; |485
| id=&quot;868&quot; |86
| id=&quot;870&quot; | ?
| id=&quot;872&quot; |
| id=&quot;873&quot; | ?
| id=&quot;875&quot; | ?
| id=&quot;877&quot; |170
|- id=&quot;879&quot;
| id=&quot;880&quot; |1959
| id=&quot;882&quot; |117.280
| id=&quot;884&quot; |117.500
| id=&quot;886&quot; |99,8
| id=&quot;888&quot; |328
| id=&quot;890&quot; |226
| id=&quot;892&quot; |102
| id=&quot;894&quot; |357
| id=&quot;896&quot; |
| id=&quot;897&quot; |140
| id=&quot;899&quot; |935
| id=&quot;901&quot; |169
|- id=&quot;903&quot;
| id=&quot;904&quot; |1969
| id=&quot;906&quot; |148.584
| id=&quot;908&quot; |148.770
| id=&quot;910&quot; |99,9
| id=&quot;912&quot; |268
| id=&quot;914&quot; |182
| id=&quot;916&quot; |86
| id=&quot;918&quot; |554
| id=&quot;920&quot; |
| id=&quot;921&quot; |94
| id=&quot;923&quot; |895
| id=&quot;925&quot; |136
|- id=&quot;927&quot;
| id=&quot;928&quot; |1980
| id=&quot;930&quot; |165.500
| id=&quot;932&quot; |165.792
| id=&quot;934&quot; |99,8
| id=&quot;936&quot; |252
| id=&quot;938&quot; |168
| id=&quot;940&quot; |84
| id=&quot;942&quot; |656
| id=&quot;944&quot; |1
| id=&quot;946&quot; |111
| id=&quot;948&quot; |786
| id=&quot;950&quot; |192
|- id=&quot;952&quot;
| id=&quot;953&quot; |1990
| id=&quot;955&quot; |164.700
| id=&quot;957&quot; |165.300
| id=&quot;959&quot; |99,6
| id=&quot;961&quot; |216
| id=&quot;963&quot; |140
| id=&quot;965&quot; |76
| id=&quot;967&quot; |762
| id=&quot;969&quot; |2
| id=&quot;971&quot; |98
| id=&quot;973&quot; |703
| id=&quot;975&quot; |164
|- id=&quot;977&quot;
| id=&quot;978&quot; |1999
| id=&quot;980&quot; |162.000
| id=&quot;982&quot; |164.000
| id=&quot;984&quot; |98,8
| id=&quot;986&quot; |197
| id=&quot;988&quot; |129
| id=&quot;990&quot; |68
| id=&quot;992&quot; |822
| id=&quot;994&quot; |12
| id=&quot;996&quot; |84
| id=&quot;998&quot; |481
| id=&quot;1000&quot; |162
|- id=&quot;1002&quot;
| id=&quot;1003&quot; |2000
| id=&quot;1005&quot; |162.000
| id=&quot;1007&quot; |164.000
| id=&quot;1009&quot; |98,8
| id=&quot;1011&quot; |194
| id=&quot;1013&quot; |130
| id=&quot;1015&quot; |64
| id=&quot;1017&quot; |835
| id=&quot;1019&quot; |14
| id=&quot;1021&quot; |80
| id=&quot;1023&quot; |470
| id=&quot;1025&quot; |162
|- id=&quot;1027&quot;
| id=&quot;1028&quot; |2001
| id=&quot;1030&quot; |162.000
| id=&quot;1032&quot; |164.000
| id=&quot;1034&quot; |98,8
| id=&quot;1036&quot; |192
| id=&quot;1038&quot; |131
| id=&quot;1040&quot; |61
| id=&quot;1042&quot; |843
| id=&quot;1044&quot; |16
| id=&quot;1046&quot; |77
| id=&quot;1048&quot; |470
| id=&quot;1050&quot; |162
|- id=&quot;1052&quot;
| id=&quot;1053&quot; |2002
| id=&quot;1055&quot; |162.000
| id=&quot;1057&quot; |164.000
| id=&quot;1059&quot; |98,8
| id=&quot;1061&quot; |195
| id=&quot;1063&quot; |136
| id=&quot;1065&quot; |59
| id=&quot;1067&quot; |830
| id=&quot;1069&quot; |16
| id=&quot;1071&quot; |75
| id=&quot;1073&quot; |468
| id=&quot;1075&quot; |162
|- id=&quot;1077&quot;
| id=&quot;1078&quot; |2003
| id=&quot;1080&quot; |162.000
| id=&quot;1082&quot; |164.000
| id=&quot;1084&quot; |98,8
| id=&quot;1086&quot; |182
| id=&quot;1088&quot; |128
| id=&quot;1090&quot; |54
| id=&quot;1092&quot; |890
| id=&quot;1094&quot; |16
| id=&quot;1096&quot; |72
| id=&quot;1098&quot; |464
| id=&quot;1100&quot; |162
|- id=&quot;1102&quot;
| id=&quot;1103&quot; |2004
| id=&quot;1105&quot; |162.000
| id=&quot;1107&quot; |164.000
| id=&quot;1109&quot; |98,8
| id=&quot;1111&quot; |192
| id=&quot;1113&quot; |134
| id=&quot;1115&quot; |58
| id=&quot;1117&quot; |843
| id=&quot;1119&quot; |17
| id=&quot;1121&quot; |74
| id=&quot;1123&quot; |403
| id=&quot;1125&quot; |162
|- id=&quot;1127&quot;
| id=&quot;1128&quot; |2006
| id=&quot;1130&quot; |163.000
| id=&quot;1132&quot; |165.000
| id=&quot;1134&quot; |98,8
| id=&quot;1136&quot; |196
| id=&quot;1138&quot; |139
| id=&quot;1140&quot; |57
| id=&quot;1142&quot; |831
| id=&quot;1144&quot; |17
| id=&quot;1146&quot; |73
| id=&quot;1148&quot; |443
| id=&quot;1150&quot; |163
|- id=&quot;1152&quot;
| id=&quot;1153&quot; |2012
| id=&quot;1155&quot; |158.000
| id=&quot;1157&quot; |168.200
| id=&quot;1159&quot; |93,9
| id=&quot;1161&quot; |176
| id=&quot;1163&quot; |129
| id=&quot;1165&quot; |47
| id=&quot;1167&quot; |897
| id=&quot;1169&quot; |22
| id=&quot;1171&quot; |61
| id=&quot;1173&quot; |331
| id=&quot;1175&quot; |162
|- id=&quot;1177&quot;
| id=&quot;1178&quot; |2015
| id=&quot;1180&quot; |158.400
| id=&quot;1182&quot; |171.500
| id=&quot;1184&quot; |92,4
| id=&quot;1186&quot; |182
| id=&quot;1188&quot; |135
| id=&quot;1190&quot; |47
| id=&quot;1192&quot; |870
| id=&quot;1194&quot; |21
| id=&quot;1196&quot; |59
| id=&quot;1198&quot; |316
| id=&quot;1200&quot; |162
|- id=&quot;1202&quot;
| id=&quot;1203&quot; |2018
| id=&quot;1205&quot; |162.600
| id=&quot;1207&quot; |176.000
| id=&quot;1209&quot; |92,4
| id=&quot;1211&quot; |173
| id=&quot;1213&quot; |134
| id=&quot;1215&quot; |39
| id=&quot;1217&quot; |939
| id=&quot;1219&quot; |23
| id=&quot;1221&quot; |48
| id=&quot;1223&quot; |233
| id=&quot;1225&quot; |162
|- id=&quot;1227&quot;
| id=&quot;1228&quot; |2020
| id=&quot;1230&quot; |157.000
| id=&quot;1232&quot; |176.000
| id=&quot;1234&quot; |89,2
| id=&quot;1236&quot; |165
| id=&quot;1238&quot; |126
| id=&quot;1240&quot; |39
| id=&quot;1242&quot; |952
| id=&quot;1244&quot; |22
| id=&quot;1246&quot; |45
| id=&quot;1248&quot; |230
| id=&quot;1250&quot; |162
|-
|2022
|153.000
|172.000
|89,0
|146
|115
|31
|1.047
|20
|40
|199
|161
|}

== Nòtte ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* Anuàriu puntifissiu du 2019 e presedenti, in {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|outô=David Cheney|léngoa=EN|vìxita=2024-03-09}}
* Anuàriu puntifissiu de papê du 2021
* {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Ughelli|outô2=Nicola Coleti|tìtolo=Italia sacra|url=http://books.google.com/books?id=3p1GpyF9BUQC|ediçión=2|ànno=1719|çitæ=Venessia|léngoa=LA|volùmme=vul. IV, coll. 910-924}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Semeria|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&amp;pg=PA529|ànno=1843|çitæ=Turin|léngoa=IT|pp=345-473|volùmme=vul. II|cid=Semeria, 1843}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cappelletti|tìtolo=Le Chiese d'Italia della loro origine sino ai nostri giorni|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&amp;pg=PA529|ànno=1857|çitæ=Venessia|léngoa=IT|pp=529-575|volùmme=vul. XIII}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=http://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}}
* {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catholic Encyclopedia|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Diocese_of_Albenga|ànno=1913|editô=Encyclopedia Press|çitæ=New York|léngoa=EN|capìtolo=Diocese of Albenga}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://web.archive.org/web/20190709140633/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002716&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 1], pp.&amp;nbsp;81-82; [https://web.archive.org/web/20181004040657/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002717&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 2], p.&amp;nbsp;84; [https://web.archive.org/web/20160304085415/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002718&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 3], pp.&amp;nbsp;101-102; [https://web.archive.org/web/20181004040718/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002719&amp;mediaType=application%2Fpdf vul. 4], pp.&amp;nbsp;75-76; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/75/mode/1up vul. 5], p.&amp;nbsp;75; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/73/mode/1up vul. 6], pp.&amp;nbsp;73-74|léngoa=LA|ànno=1913-1958}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Lanzoni|tìtolo=Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)|url=https://www.archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n882/mode/2up|ànno=1927|çitæ=Faensa|léngoa=IT|pp=841-842|volùmme=vul. II}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pius Bonifacius Gams|tìtolo=Series episcoporum Ecclesiae Catholicae|url=https://archive.org/stream/seriesepiscoporu00gamsuoft#page/810/mode/1up|ànno=1957|editô=|çitæ=Graz|léngoa=LA|pp=810-811}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Philippe Pergola|outô2=Giuseppina Spadea|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano : chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-7563-521-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Argomenti di storia della Chiesa di Albenga-Imperia|url=https://web.archive.org/web/20150518084548/http://www.issralbim.it/dispense/Argomenti-di-Storia-della-Chiesa-di-Albenga-Imperia.pdf|ànno=2014|editô=|çitæ=Impeia|léngoa=IT|cid=Calzamiglia, 2014}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}}
* {{Çitta web|url=https://gcatholic.org/dioceses/diocese/albe0.htm|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]]
[[Categorîa:Religión in Ligùria]]</text>
      <sha1>b6pprq2l9yxhxtsree0crei54uo550x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30011</id>
    <revision>
      <id>269909</id>
      <parentid>267921</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+, daa Cüria</comment>
      <origin>269909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13449" sha1="dj3mmzy5zo18qfedgsnr8dawyef1ld3" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[Immaggine:Diocesi di Albenga-Imperia.png|miniatura|Mappa da diocexi]]
E '''paròcchie da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga e Impe(r)ia]]''' e sun 161, spanteghèi int'ina zôna ch'a cumprènde i cumüi da parte ciü a punente da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e da parte ciü a levante de [[Pruvincia de Imper̂ia|quella de Impe(r)ia]] in sce 'na superficcie de 979&amp;nbsp;km quaddri, pe' 172.000 abitanti&lt;ref&gt;{{Çitta web|https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|2026-05-23}}&lt;/ref&gt;. Intu detaju, 85 paròcchie e se trövan inta pruvinsa de Impe(r)ia, mèntre e âtre 76 e sun inte quella de Savuna, tütte spartìe fra dêxe vica(r)ièi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/incontri-del-vescovo-con-il-clero-diocesano/|tìtolo=Incontri del Vescovo con il clero dei Vicariati|outô=Diocexi de Arbenga-Impe(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;.

== Vica(r)ièi ==
=== Vica(r)iàu d'Andö(r)a ===
U cumprènde 13 paròcchie, inti cumüi de [[Andora|Andö(r)a]], [[Staanéllu|Stananellu]] e [[U Téstegu|U Testegu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Cö Imaculàu de Ma(r)ia
|[[Andora|Andö(r)a]], A Ma(r)ìna
|-
|Santa Matirde
|[[Andora|Andö(r)a]], A Ma(r)ìna
|-
|Sant'Andrea
|[[Andora|Andö(r)a]], Conna
|-
|Santìscima Trinitè
|[[Andora|Andö(r)a]], Ròllu
|-
|San Bertumê
|[[Andora|Andö(r)a]], San Bertumê
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Andora|Andö(r)a]], San Giuànni
|-
|San Pe(r)u
|[[Andora|Andö(r)a]], San Pe(r)u
|-
|Santi Cosma e Damiàn
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Damiàn
|-
|San Grego(r)iu Magnu
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Grego(r)iu
|-
|Santi Lu(r)ènsu e Benardìn
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Lu(r)ènsu - Villarelli
|-
|A Sunta
|[[Staanéllu|Stananellu]], Santa Ma(r)ìa
|-
|Santi Vincènsu e Anastâxiu
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Vincènsu
|-
|Santi Pe(r)u e Paulu e&lt;br /&gt;San Benardu
|[[U Téstegu|U Testegu]], sèntru - Ginestru
|}

=== Vica(r)iàu d'A(r)àsce ===
U cumprènde 6 paròcchie, inti cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]] e de [[L'Aigheuja|Leigueja]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Diocexi de Arbenga e Impe(r)ia|tìtolo=I - Elenco dei vicariati|ànno=2026|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Sant'Ambröxu
|[[Arasce|A(r)àsce]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Imaculâ
|[[Arasce|A(r)àsce]]
|-
|San Vincènsu Ferreri
|[[Arasce|A(r)àsce]]
|-
|San Bastiàn
|[[Arasce|A(r)àsce]], [[Meuio|Möju]]
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Arasce|A(r)àsce]], Surva
|-
|San Matê
|[[L'Aigheuja|Leigueja]]
|}

=== Vica(r)iàu d'Arbenga ===
U cumprènde 35 paròcchie, inti cumüi de [[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Èrli]], [[Garlenda]], [[Naxin|Naxìn]], [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]], [[Unsu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Utuê]], [[Vendùn]] e [[Villanöva]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Michê (catedrâle)
|[[Arbenga]], Arbenga Veggia
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Arbenga]], [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]
|-
|Sacru Cö
|[[Arbenga]], A Ma(r)ìna
|-
|Santi Fabiàn e Bastiàn
|[[Arbenga]], [[Campugexa]]
|-
|A Sunta
|[[Arbenga]], [[Leca (Arbenga)|Leca]]
|-
|Santa Marga(r)ìtta
|[[Arbenga]], [[Lüxignan|Lüxignàn]]
|-
|San Giacumu Mazû
|[[Arbenga]], [[Sàlia]]
|-
|Santi Scimùn e Giüdda
|[[Arbenga]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]
|-
|San Zorzu
|[[Arbenga]], San Zorzu
|-
|San Benardìn
|[[Arbenga]], [[Vaìn]]
|-
|A Sunta
|[[Arnascu]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Casanöva]], Bassanegu
|-
|San Lücca
|[[Casanöva]], Degna
|-
|Santi Pe(r)u e Paulu Apòstuli
|[[Casanöva]], Marmö
|-
|Sant'Antunìn
|[[Casanöva]], U Burgu
|-
|Sant'Antôgnu Abâte e San Giüliàn
|[[Casanöva]], Vellegu
|-
|A Sunta
|[[Castergiancu]]
|-
|[[Gêxa de l'Asunta (Castrevegliu)|A Sunta]]
|[[Castrevegliu|Casterveggiu]]
|-
|[[Gêxa da Madònna da Nêve (Veserxe)|Madònna da Nêve]]
|[[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[Veserxe|Veserxi]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Madalêna
|[[Cixan|Cixàn]]
|-
|San Niculò de Bâri
|[[Cixan|Cixàn]], Sènexi
|-
|San Lisciandru
|[[Cixan|Cixàn]], Cunscènte
|-
|Santa Cata(r)ìna
|[[Èrli]]
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa Santìscima
|[[Garlenda]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Naxin|Naxìn]]
|-
|[[Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)|San Bertumê]]
|[[Süccaellu|Sücca(r)ellu]]
|-
|San Martìn
|[[Unsu]]
|-
|Santi Giuànni u Batìsta e Eugeniu
|[[U Sejô|U Se(r)iâ]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[U Sejô|U Se(r)iâ]], A Peagna
|-
|San Silvestru
|[[Utuê]]
|-
|Santi Steva e Matê
|[[Utuê]] - [[Casanöva]], Pûi - Bòscu
|-
|Sant'Antunìn
|[[Vendùn]]
|-
|Madònna da Nêve
|[[Vendùn]], Cü(r)enna
|-
|San Steva
|[[Villanöva]]
|-
|San Benardu
|[[Villanöva]], Ligu
|}

=== Vica(r)iàu da Cêve ===
U cumprènde 22 paròcchie, inti cumüi d[[a Cêve]], [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Armu]], [[Cuxe]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]], [[Purnasce]], [[Ransu]], [[Ressu|Rèssu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]] e [[Vesargu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[A Cêve]]
|-
|San Giacumu Mazû
|[[A Cêve]], Aigheghi
|-
|San Michê
|[[A Cêve]], A Ni(r)asca
|-
|A Sunta e San Martìn
|[[A Cêve]], A Truasta - Möa
|-
|San Zorzu
|[[A Cêve]], Cade(r)a(r)a
|-
|Santa Repa(r)â
|[[Aquila (cumüne)|Aquila]]
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa Santìscima
|[[Armu]]
|-
|San Pe(r)u
|[[Cuxe]]
|-
|Santi Nazâ e Celsu
|[[Mendaiga]]
|-
|San Biâxu
|[[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]]
|-
|San Darmàssiu
|[[Purnasce]]
|-
|A Sunta e San Dunàu
|[[Ransu]], sèntru e Baserga
|-
|San Benardu
|[[Ransu]], A Còsta de Base(r)ega
|-
|San Martìn
|[[Ressu|Rèssu]]
|-
|Sant'Antôgnu
|[[Ressu|Rèssu]], A Lavìna
|-
|A Sunta
|[[Ressu|Rèssu]], Sènua
|-
|San Marcu
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]]
|-
|San Cu(r)umbàn
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Gavenu(r)a
|-
|San Benardìn da Siêna
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Gazzu
|-
|San Benardu Abâte
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Leve(r)ùn
|-
|Sant'Antôgnu Abâte e San Lu(r)ènsu e&lt;br /&gt;San Giuànni u Batìsta
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Muntecarvu -&lt;br /&gt;Übaga - Übagheta
|-
|Santi Ma(r)ìa Madalêna, Prucessu,&lt;br /&gt;Martiniàn e Matê
|[[Vesargu]], sèntru -&lt;br /&gt;I Siöi - Lensa(r)i
|}

=== Vica(r)iàu de Löa ===
U cumprènde 10 paròcchie, inti cumüi de [[Barestin|Balestrìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Löa]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|[[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|Sant'Andrea Apòstulu]]
|[[Barestin|Balestrìn]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Madalêna
|[[Buinzan|Buisàn]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Löa]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Imaculâ
|[[Löa]]
|-
|San Pìu X
|[[Löa]]
|-
|Madònna de Grassie
|[[Löa]], Vèrxi
|-
|[[Gêxa de San Martin (Tuiran)|San Martìn]]
|[[Tuiran|Tüi(r)àn]]
|-
|San Benardu
|[[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[Carpe]]
|-
|[[Gêxa de San Matê (U Burghettu)|San Matê]]
|[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]
|-
|[[Santuariu de Sant'Antoniu de Padova (U Burghettu)|Sant'Antôgnu de Paduva]]
|[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]
|}

=== Vica(r)iàu da Ma(r)ìna de Diàn ===
U cumprènde 14 paròcchie, inti cumüi d[[A Maina de Dian|a Ma(r)ìna de Diàn]], [[Aèntìn|Diàn A(r)entìn]], [[Dian San Pê|Diàn San Pe(r)u]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[U Castéllu de Diàn]], [[U Sèrvu]] e [[Vìlla Faròdi|Vìlla Fa(r)adi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Antôgnu Abâte
|[[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]]
|-
|Santi Ànna e Giacumu
|[[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]], A Sa(r)ea - Calde(r)ìna
|-
|Santi Leunardu e Nicola
|[[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]], I Gurlèi
|-
|Santi Marga(r)ìtta e Benardu
|[[Aèntìn|Diàn A(r)entìn]], A(r)entìn - Evignu
|-
|San Michê
|[[Aèntìn|Diàn A(r)entìn]], Bu(r)ellu
|-
|San Pe(r)u
|[[Dian San Pê|Diàn San Pe(r)u]]
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa e Santa Lüsìa
|[[Dian San Pê|Diàn San Pe(r)u]], Burgansu - Runcaji
|-
|San Bertumê
|[[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]
|-
|Madònna da Nêve
|[[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], A Paiö(r)a
|-
|Santi Mauru e Giacumu Mazû
|[[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], Ciappa
|-
|San Niculò de Bâri
|[[U Castéllu de Diàn]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[U Sèrvu]]
|-
|Santi Lu(r)ènsu e Antôgnu Abâte
|[[Vìlla Faròdi|Vìlla Fa(r)adi]], A Vìlla - U Tuvu
|-
|Trasfigü(r)asiùn du Segnû e&lt;br /&gt;San Benardu
|[[Vìlla Faròdi|Vìlla Fa(r)adi]], A Riva - Deju
|}

=== Vica(r)iàu du Pòrtu ===
U cumprènde 21 paròcchie, inti cumüi de [[Imperia|Impe(r)ia]], [[Prelà]], [[Prebüna|Priabrüna]], [[Sivessa]], [[U Duseu]] e [[Vaxìa]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Mau(r)issiu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Pòrtu
|-
|San Benedettu Revelli
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Pòrtu
|-
|San Giüseppe
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Pòrtu
|-
|San Bastiàn
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Artallu
|-
|San Zorzu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], A Turassa
|-
|Santi Scimùn e Giüdda
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Cantaluvu
|-
|San Bertumê
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Ca(r)amagna
|-
|A Sunta
|[[Imperia|Impe(r)ia]], I Cièi
|-
|Madònna da Nêve
|[[Imperia|Impe(r)ia]], I Pöxi
|-
|San Benardu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Murteu
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Muntegrassie
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Prelà]], I Mu(r)ìn 
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Prelà]], To(r)e
|-
|Santi Gervâxiu e Prutâxiu
|[[Prelà]], Vallo(r)ia
|-
|San Michê
|[[Prelà]], Villatalla
|-
|San Matê e San Zorzu
|[[Prebüna|Priabrüna]] (numma u sèntru)
|-
|San Marcu
|[[Sivessa]]
|-
|San Tumaxu
|[[U Duseu]]
|-
|Santi Agustìn e Mauru
|[[U Duseu]], Lecciu(r)e - Belìscimi
|-
|Santi Antôgnu, Giacumu e Nicola
|[[Vaxìa]], Vaxìa - Prelà Castellu
|-
|Trasfigü(r)asiùn du Segnû e&lt;br /&gt;San Bastiàn
|[[Vaxìa]] - [[Prelà]], Pantaxìna - Cà Carli
|}

=== Vica(r)iàu da Prìa ===
U cumprènde 12 paròcchie, inti cumüi d[[a Prìa]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Finô|Finâ]], [[Giüstexine|Giüstènexe]], [[Magiö|Majö]] e [[U Tû|U Tuvu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|[[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Niculò]]
|[[A Prìa]]
|-
|Nòstra Scignu(r)a du Sucursu
|[[A Prìa]]
|-
|San Benardu Abâte
|[[A Prìa]], [[Ransci|Ransi]]
|-
|San Pe(r)u
|[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], Bòrzi
|-
|San Martìn
|[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], Ve(r)ezzi
|-
|San Bertumê
|[[Finô|Finâ]], Gura
|-
|San Giuànni u Batìsta deculàu
|[[Finô|Finâ]], Òlle
|-
|Santi Lu(r)ènsu e Michê
|[[Giüstexine|Giüstènexe]]
|-
|Sant'Antôgnu Abâte
|[[Magiö|Majö]]
|-
|San Giacumu Mazû
|[[U Tû|U Tuvu]]
|-
|San Bastiàn
|[[U Tû|U Tuvu]], Bardìn Növu
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[U Tû|U Tuvu]], Bardìn Veggiu
|}

=== Vica(r)iàu de Puntedasce ===
U cumprènde 19 paròcchie, inti cumüi de [[Uigu|Au(r)ìgu]], [[Burgumau|Burgumàu]], [[Cairònega|Cai(r)ònega]], [[Cexi]], [[Ciüsànegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]], [[Lüxinascu]] e [[Puntedasce]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa e San Benardu
|[[Uigu|Au(r)ìgu]], sèntru e Pesartu
|-
|Santi Antôgnu e Benardìn da Siêna
|[[Burgumau|Burgumàu]], sèntru e Candeascu
|-
|San Lazza(r)u
|[[Burgumau|Burgumàu]], San Lazza(r)u
|-
|San Pe(r)u in Vinculi
|[[Burgumau|Burgumàu]], Vìlle San Pe(r)u
|-
|Santi Nazâ e Celsu
|[[Burgumau|Burgumàu]], Vìlle San Bastiàn
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa
|[[Burgumau|Burgumàu]], U Cuniu
|-
|Santi Michê e Bertumê
|[[Cairònega|Cai(r)ònega]], sèntru e San Bertumê d'Arzen
|-
|Santi Lüsìa e Benedettu
|[[Cexi]], sèntru e Arzén d'Uneja
|-
|San Steva
|[[Ciüsànegu]]
|-
|San Martìn
|[[Ciüsànegu]], A Tûria
|-
|Sant'Andrea
|[[Ciüsànegu]], Gazelli
|-
|Santi Biâxu e Fransèscu de Sales
|[[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]]
|-
|Presentasiùn de Ma(r)ìa e&lt;br /&gt;Santi Vincènsu e Anastâxiu
|[[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]], A Saiö(r)a - U(r)ivastri
|-
|Santi Steva e Antunìn
|[[Lüxinascu]]
|-
|San Pantaleùn
|[[Lüxinascu]], Burgurattu
|-
|Santa Marga(r)ìtta
|[[Puntedasce]]
|-
|San Matê
|[[Puntedasce]], A Guardia
|-
|A Sunta
|[[Puntedasce]], A Vìlla
|-
|San Michê e San Bastiàn
|[[Puntedasce]], Bestagnu
|}

=== Vica(r)iàu de Uneja ===
U cumprènde 9 paròcchie, intu cumün de [[Imperia|Impe(r)ia]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Cristu Ré
|[[Imperia|Impe(r)ia]]
|-
|Sant'Antôgnu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], A Còsta
|-
|San Lücca Evangelista
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Cascìne
|-
|Santa Ma(r)ìa Mazû
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Castelluveggiu
|-
|San Benardu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], L'U(r)iveu
|-
|Sant'Agâ
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Sant'Agâ
|-
|San Michê
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Burgu
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Imperia|Impe(r)ia]], [[Inéia|Uneja]]
|-
|Sacra Famìa
|[[Imperia|Impe(r)ia]], [[Inéia|Uneja]]
|}

== Nòtte ==
&lt;references/&gt;

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scitu da diocexi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}

[[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]]
[[Categorîa:Religión in Ligùria]]</text>
      <sha1>dj3mmzy5zo18qfedgsnr8dawyef1ld3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269910</id>
      <parentid>269909</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impeia]] a [[Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]]</comment>
      <origin>269909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13449" sha1="dj3mmzy5zo18qfedgsnr8dawyef1ld3" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[Immaggine:Diocesi di Albenga-Imperia.png|miniatura|Mappa da diocexi]]
E '''paròcchie da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga e Impe(r)ia]]''' e sun 161, spanteghèi int'ina zôna ch'a cumprènde i cumüi da parte ciü a punente da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e da parte ciü a levante de [[Pruvincia de Imper̂ia|quella de Impe(r)ia]] in sce 'na superficcie de 979&amp;nbsp;km quaddri, pe' 172.000 abitanti&lt;ref&gt;{{Çitta web|https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|2026-05-23}}&lt;/ref&gt;. Intu detaju, 85 paròcchie e se trövan inta pruvinsa de Impe(r)ia, mèntre e âtre 76 e sun inte quella de Savuna, tütte spartìe fra dêxe vica(r)ièi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/incontri-del-vescovo-con-il-clero-diocesano/|tìtolo=Incontri del Vescovo con il clero dei Vicariati|outô=Diocexi de Arbenga-Impe(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;.

== Vica(r)ièi ==
=== Vica(r)iàu d'Andö(r)a ===
U cumprènde 13 paròcchie, inti cumüi de [[Andora|Andö(r)a]], [[Staanéllu|Stananellu]] e [[U Téstegu|U Testegu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Cö Imaculàu de Ma(r)ia
|[[Andora|Andö(r)a]], A Ma(r)ìna
|-
|Santa Matirde
|[[Andora|Andö(r)a]], A Ma(r)ìna
|-
|Sant'Andrea
|[[Andora|Andö(r)a]], Conna
|-
|Santìscima Trinitè
|[[Andora|Andö(r)a]], Ròllu
|-
|San Bertumê
|[[Andora|Andö(r)a]], San Bertumê
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Andora|Andö(r)a]], San Giuànni
|-
|San Pe(r)u
|[[Andora|Andö(r)a]], San Pe(r)u
|-
|Santi Cosma e Damiàn
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Damiàn
|-
|San Grego(r)iu Magnu
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Grego(r)iu
|-
|Santi Lu(r)ènsu e Benardìn
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Lu(r)ènsu - Villarelli
|-
|A Sunta
|[[Staanéllu|Stananellu]], Santa Ma(r)ìa
|-
|Santi Vincènsu e Anastâxiu
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Vincènsu
|-
|Santi Pe(r)u e Paulu e&lt;br /&gt;San Benardu
|[[U Téstegu|U Testegu]], sèntru - Ginestru
|}

=== Vica(r)iàu d'A(r)àsce ===
U cumprènde 6 paròcchie, inti cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]] e de [[L'Aigheuja|Leigueja]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Diocexi de Arbenga e Impe(r)ia|tìtolo=I - Elenco dei vicariati|ànno=2026|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Sant'Ambröxu
|[[Arasce|A(r)àsce]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Imaculâ
|[[Arasce|A(r)àsce]]
|-
|San Vincènsu Ferreri
|[[Arasce|A(r)àsce]]
|-
|San Bastiàn
|[[Arasce|A(r)àsce]], [[Meuio|Möju]]
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Arasce|A(r)àsce]], Surva
|-
|San Matê
|[[L'Aigheuja|Leigueja]]
|}

=== Vica(r)iàu d'Arbenga ===
U cumprènde 35 paròcchie, inti cumüi de [[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Èrli]], [[Garlenda]], [[Naxin|Naxìn]], [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]], [[Unsu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Utuê]], [[Vendùn]] e [[Villanöva]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Michê (catedrâle)
|[[Arbenga]], Arbenga Veggia
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Arbenga]], [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]
|-
|Sacru Cö
|[[Arbenga]], A Ma(r)ìna
|-
|Santi Fabiàn e Bastiàn
|[[Arbenga]], [[Campugexa]]
|-
|A Sunta
|[[Arbenga]], [[Leca (Arbenga)|Leca]]
|-
|Santa Marga(r)ìtta
|[[Arbenga]], [[Lüxignan|Lüxignàn]]
|-
|San Giacumu Mazû
|[[Arbenga]], [[Sàlia]]
|-
|Santi Scimùn e Giüdda
|[[Arbenga]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]
|-
|San Zorzu
|[[Arbenga]], San Zorzu
|-
|San Benardìn
|[[Arbenga]], [[Vaìn]]
|-
|A Sunta
|[[Arnascu]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Casanöva]], Bassanegu
|-
|San Lücca
|[[Casanöva]], Degna
|-
|Santi Pe(r)u e Paulu Apòstuli
|[[Casanöva]], Marmö
|-
|Sant'Antunìn
|[[Casanöva]], U Burgu
|-
|Sant'Antôgnu Abâte e San Giüliàn
|[[Casanöva]], Vellegu
|-
|A Sunta
|[[Castergiancu]]
|-
|[[Gêxa de l'Asunta (Castrevegliu)|A Sunta]]
|[[Castrevegliu|Casterveggiu]]
|-
|[[Gêxa da Madònna da Nêve (Veserxe)|Madònna da Nêve]]
|[[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[Veserxe|Veserxi]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Madalêna
|[[Cixan|Cixàn]]
|-
|San Niculò de Bâri
|[[Cixan|Cixàn]], Sènexi
|-
|San Lisciandru
|[[Cixan|Cixàn]], Cunscènte
|-
|Santa Cata(r)ìna
|[[Èrli]]
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa Santìscima
|[[Garlenda]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Naxin|Naxìn]]
|-
|[[Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)|San Bertumê]]
|[[Süccaellu|Sücca(r)ellu]]
|-
|San Martìn
|[[Unsu]]
|-
|Santi Giuànni u Batìsta e Eugeniu
|[[U Sejô|U Se(r)iâ]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[U Sejô|U Se(r)iâ]], A Peagna
|-
|San Silvestru
|[[Utuê]]
|-
|Santi Steva e Matê
|[[Utuê]] - [[Casanöva]], Pûi - Bòscu
|-
|Sant'Antunìn
|[[Vendùn]]
|-
|Madònna da Nêve
|[[Vendùn]], Cü(r)enna
|-
|San Steva
|[[Villanöva]]
|-
|San Benardu
|[[Villanöva]], Ligu
|}

=== Vica(r)iàu da Cêve ===
U cumprènde 22 paròcchie, inti cumüi d[[a Cêve]], [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Armu]], [[Cuxe]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]], [[Purnasce]], [[Ransu]], [[Ressu|Rèssu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]] e [[Vesargu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[A Cêve]]
|-
|San Giacumu Mazû
|[[A Cêve]], Aigheghi
|-
|San Michê
|[[A Cêve]], A Ni(r)asca
|-
|A Sunta e San Martìn
|[[A Cêve]], A Truasta - Möa
|-
|San Zorzu
|[[A Cêve]], Cade(r)a(r)a
|-
|Santa Repa(r)â
|[[Aquila (cumüne)|Aquila]]
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa Santìscima
|[[Armu]]
|-
|San Pe(r)u
|[[Cuxe]]
|-
|Santi Nazâ e Celsu
|[[Mendaiga]]
|-
|San Biâxu
|[[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]]
|-
|San Darmàssiu
|[[Purnasce]]
|-
|A Sunta e San Dunàu
|[[Ransu]], sèntru e Baserga
|-
|San Benardu
|[[Ransu]], A Còsta de Base(r)ega
|-
|San Martìn
|[[Ressu|Rèssu]]
|-
|Sant'Antôgnu
|[[Ressu|Rèssu]], A Lavìna
|-
|A Sunta
|[[Ressu|Rèssu]], Sènua
|-
|San Marcu
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]]
|-
|San Cu(r)umbàn
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Gavenu(r)a
|-
|San Benardìn da Siêna
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Gazzu
|-
|San Benardu Abâte
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Leve(r)ùn
|-
|Sant'Antôgnu Abâte e San Lu(r)ènsu e&lt;br /&gt;San Giuànni u Batìsta
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Muntecarvu -&lt;br /&gt;Übaga - Übagheta
|-
|Santi Ma(r)ìa Madalêna, Prucessu,&lt;br /&gt;Martiniàn e Matê
|[[Vesargu]], sèntru -&lt;br /&gt;I Siöi - Lensa(r)i
|}

=== Vica(r)iàu de Löa ===
U cumprènde 10 paròcchie, inti cumüi de [[Barestin|Balestrìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Löa]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|[[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|Sant'Andrea Apòstulu]]
|[[Barestin|Balestrìn]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Madalêna
|[[Buinzan|Buisàn]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Löa]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Imaculâ
|[[Löa]]
|-
|San Pìu X
|[[Löa]]
|-
|Madònna de Grassie
|[[Löa]], Vèrxi
|-
|[[Gêxa de San Martin (Tuiran)|San Martìn]]
|[[Tuiran|Tüi(r)àn]]
|-
|San Benardu
|[[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[Carpe]]
|-
|[[Gêxa de San Matê (U Burghettu)|San Matê]]
|[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]
|-
|[[Santuariu de Sant'Antoniu de Padova (U Burghettu)|Sant'Antôgnu de Paduva]]
|[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]
|}

=== Vica(r)iàu da Ma(r)ìna de Diàn ===
U cumprènde 14 paròcchie, inti cumüi d[[A Maina de Dian|a Ma(r)ìna de Diàn]], [[Aèntìn|Diàn A(r)entìn]], [[Dian San Pê|Diàn San Pe(r)u]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[U Castéllu de Diàn]], [[U Sèrvu]] e [[Vìlla Faròdi|Vìlla Fa(r)adi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Antôgnu Abâte
|[[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]]
|-
|Santi Ànna e Giacumu
|[[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]], A Sa(r)ea - Calde(r)ìna
|-
|Santi Leunardu e Nicola
|[[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]], I Gurlèi
|-
|Santi Marga(r)ìtta e Benardu
|[[Aèntìn|Diàn A(r)entìn]], A(r)entìn - Evignu
|-
|San Michê
|[[Aèntìn|Diàn A(r)entìn]], Bu(r)ellu
|-
|San Pe(r)u
|[[Dian San Pê|Diàn San Pe(r)u]]
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa e Santa Lüsìa
|[[Dian San Pê|Diàn San Pe(r)u]], Burgansu - Runcaji
|-
|San Bertumê
|[[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]
|-
|Madònna da Nêve
|[[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], A Paiö(r)a
|-
|Santi Mauru e Giacumu Mazû
|[[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], Ciappa
|-
|San Niculò de Bâri
|[[U Castéllu de Diàn]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[U Sèrvu]]
|-
|Santi Lu(r)ènsu e Antôgnu Abâte
|[[Vìlla Faròdi|Vìlla Fa(r)adi]], A Vìlla - U Tuvu
|-
|Trasfigü(r)asiùn du Segnû e&lt;br /&gt;San Benardu
|[[Vìlla Faròdi|Vìlla Fa(r)adi]], A Riva - Deju
|}

=== Vica(r)iàu du Pòrtu ===
U cumprènde 21 paròcchie, inti cumüi de [[Imperia|Impe(r)ia]], [[Prelà]], [[Prebüna|Priabrüna]], [[Sivessa]], [[U Duseu]] e [[Vaxìa]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Mau(r)issiu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Pòrtu
|-
|San Benedettu Revelli
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Pòrtu
|-
|San Giüseppe
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Pòrtu
|-
|San Bastiàn
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Artallu
|-
|San Zorzu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], A Turassa
|-
|Santi Scimùn e Giüdda
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Cantaluvu
|-
|San Bertumê
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Ca(r)amagna
|-
|A Sunta
|[[Imperia|Impe(r)ia]], I Cièi
|-
|Madònna da Nêve
|[[Imperia|Impe(r)ia]], I Pöxi
|-
|San Benardu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Murteu
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Muntegrassie
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Prelà]], I Mu(r)ìn 
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Prelà]], To(r)e
|-
|Santi Gervâxiu e Prutâxiu
|[[Prelà]], Vallo(r)ia
|-
|San Michê
|[[Prelà]], Villatalla
|-
|San Matê e San Zorzu
|[[Prebüna|Priabrüna]] (numma u sèntru)
|-
|San Marcu
|[[Sivessa]]
|-
|San Tumaxu
|[[U Duseu]]
|-
|Santi Agustìn e Mauru
|[[U Duseu]], Lecciu(r)e - Belìscimi
|-
|Santi Antôgnu, Giacumu e Nicola
|[[Vaxìa]], Vaxìa - Prelà Castellu
|-
|Trasfigü(r)asiùn du Segnû e&lt;br /&gt;San Bastiàn
|[[Vaxìa]] - [[Prelà]], Pantaxìna - Cà Carli
|}

=== Vica(r)iàu da Prìa ===
U cumprènde 12 paròcchie, inti cumüi d[[a Prìa]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Finô|Finâ]], [[Giüstexine|Giüstènexe]], [[Magiö|Majö]] e [[U Tû|U Tuvu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|[[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Niculò]]
|[[A Prìa]]
|-
|Nòstra Scignu(r)a du Sucursu
|[[A Prìa]]
|-
|San Benardu Abâte
|[[A Prìa]], [[Ransci|Ransi]]
|-
|San Pe(r)u
|[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], Bòrzi
|-
|San Martìn
|[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], Ve(r)ezzi
|-
|San Bertumê
|[[Finô|Finâ]], Gura
|-
|San Giuànni u Batìsta deculàu
|[[Finô|Finâ]], Òlle
|-
|Santi Lu(r)ènsu e Michê
|[[Giüstexine|Giüstènexe]]
|-
|Sant'Antôgnu Abâte
|[[Magiö|Majö]]
|-
|San Giacumu Mazû
|[[U Tû|U Tuvu]]
|-
|San Bastiàn
|[[U Tû|U Tuvu]], Bardìn Növu
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[U Tû|U Tuvu]], Bardìn Veggiu
|}

=== Vica(r)iàu de Puntedasce ===
U cumprènde 19 paròcchie, inti cumüi de [[Uigu|Au(r)ìgu]], [[Burgumau|Burgumàu]], [[Cairònega|Cai(r)ònega]], [[Cexi]], [[Ciüsànegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]], [[Lüxinascu]] e [[Puntedasce]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa e San Benardu
|[[Uigu|Au(r)ìgu]], sèntru e Pesartu
|-
|Santi Antôgnu e Benardìn da Siêna
|[[Burgumau|Burgumàu]], sèntru e Candeascu
|-
|San Lazza(r)u
|[[Burgumau|Burgumàu]], San Lazza(r)u
|-
|San Pe(r)u in Vinculi
|[[Burgumau|Burgumàu]], Vìlle San Pe(r)u
|-
|Santi Nazâ e Celsu
|[[Burgumau|Burgumàu]], Vìlle San Bastiàn
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa
|[[Burgumau|Burgumàu]], U Cuniu
|-
|Santi Michê e Bertumê
|[[Cairònega|Cai(r)ònega]], sèntru e San Bertumê d'Arzen
|-
|Santi Lüsìa e Benedettu
|[[Cexi]], sèntru e Arzén d'Uneja
|-
|San Steva
|[[Ciüsànegu]]
|-
|San Martìn
|[[Ciüsànegu]], A Tûria
|-
|Sant'Andrea
|[[Ciüsànegu]], Gazelli
|-
|Santi Biâxu e Fransèscu de Sales
|[[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]]
|-
|Presentasiùn de Ma(r)ìa e&lt;br /&gt;Santi Vincènsu e Anastâxiu
|[[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]], A Saiö(r)a - U(r)ivastri
|-
|Santi Steva e Antunìn
|[[Lüxinascu]]
|-
|San Pantaleùn
|[[Lüxinascu]], Burgurattu
|-
|Santa Marga(r)ìtta
|[[Puntedasce]]
|-
|San Matê
|[[Puntedasce]], A Guardia
|-
|A Sunta
|[[Puntedasce]], A Vìlla
|-
|San Michê e San Bastiàn
|[[Puntedasce]], Bestagnu
|}

=== Vica(r)iàu de Uneja ===
U cumprènde 9 paròcchie, intu cumün de [[Imperia|Impe(r)ia]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Cristu Ré
|[[Imperia|Impe(r)ia]]
|-
|Sant'Antôgnu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], A Còsta
|-
|San Lücca Evangelista
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Cascìne
|-
|Santa Ma(r)ìa Mazû
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Castelluveggiu
|-
|San Benardu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], L'U(r)iveu
|-
|Sant'Agâ
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Sant'Agâ
|-
|San Michê
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Burgu
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Imperia|Impe(r)ia]], [[Inéia|Uneja]]
|-
|Sacra Famìa
|[[Imperia|Impe(r)ia]], [[Inéia|Uneja]]
|}

== Nòtte ==
&lt;references/&gt;

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scitu da diocexi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}

[[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]]
[[Categorîa:Religión in Ligùria]]</text>
      <sha1>dj3mmzy5zo18qfedgsnr8dawyef1ld3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269912</id>
      <parentid>269910</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13450" sha1="ovvh3qarxq0n3rwwvx3miywnp1amxq0" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[Immaggine:Diocesi di Albenga-Imperia.png|miniatura|Mappa da diocexi]]
E '''paròcchie da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]]''' e sun 161, spanteghèi int'ina zôna ch'a cumprènde i cumüi da parte ciü a punente da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e da parte ciü a levante de [[Pruvincia de Imper̂ia|quella de Impe(r)ia]] in sce 'na superficcie de 979&amp;nbsp;km quaddri, pe' 172.000 abitanti&lt;ref&gt;{{Çitta web|https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|2026-05-23}}&lt;/ref&gt;. Intu detaju, 85 paròcchie e se trövan inta pruvinsa de Impe(r)ia, mèntre e âtre 76 e sun inte quella de Savuna, tütte spartìe fra dêxe vica(r)ièi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/incontri-del-vescovo-con-il-clero-diocesano/|tìtolo=Incontri del Vescovo con il clero dei Vicariati|outô=Diocexi de Arbenga-Impe(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;.

== Vica(r)ièi ==
=== Vica(r)iàu d'Andö(r)a ===
U cumprènde 13 paròcchie, inti cumüi de [[Andora|Andö(r)a]], [[Staanéllu|Stananellu]] e [[U Téstegu|U Testegu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Cö Imaculàu de Ma(r)ia
|[[Andora|Andö(r)a]], A Ma(r)ìna
|-
|Santa Matirde
|[[Andora|Andö(r)a]], A Ma(r)ìna
|-
|Sant'Andrea
|[[Andora|Andö(r)a]], Conna
|-
|Santìscima Trinitè
|[[Andora|Andö(r)a]], Ròllu
|-
|San Bertumê
|[[Andora|Andö(r)a]], San Bertumê
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Andora|Andö(r)a]], San Giuànni
|-
|San Pe(r)u
|[[Andora|Andö(r)a]], San Pe(r)u
|-
|Santi Cosma e Damiàn
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Damiàn
|-
|San Grego(r)iu Magnu
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Grego(r)iu
|-
|Santi Lu(r)ènsu e Benardìn
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Lu(r)ènsu - Villarelli
|-
|A Sunta
|[[Staanéllu|Stananellu]], Santa Ma(r)ìa
|-
|Santi Vincènsu e Anastâxiu
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Vincènsu
|-
|Santi Pe(r)u e Paulu e&lt;br /&gt;San Benardu
|[[U Téstegu|U Testegu]], sèntru - Ginestru
|}

=== Vica(r)iàu d'A(r)àsce ===
U cumprènde 6 paròcchie, inti cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]] e de [[L'Aigheuja|Leigueja]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Diocexi de Arbenga e Impe(r)ia|tìtolo=I - Elenco dei vicariati|ànno=2026|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Sant'Ambröxu
|[[Arasce|A(r)àsce]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Imaculâ
|[[Arasce|A(r)àsce]]
|-
|San Vincènsu Ferreri
|[[Arasce|A(r)àsce]]
|-
|San Bastiàn
|[[Arasce|A(r)àsce]], [[Meuio|Möju]]
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Arasce|A(r)àsce]], Surva
|-
|San Matê
|[[L'Aigheuja|Leigueja]]
|}

=== Vica(r)iàu d'Arbenga ===
U cumprènde 35 paròcchie, inti cumüi de [[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Èrli]], [[Garlenda]], [[Naxin|Naxìn]], [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]], [[Unsu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Utuê]], [[Vendùn]] e [[Villanöva]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Michê (catedrâle)
|[[Arbenga]], Arbenga Veggia
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Arbenga]], [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]
|-
|Sacru Cö
|[[Arbenga]], A Ma(r)ìna
|-
|Santi Fabiàn e Bastiàn
|[[Arbenga]], [[Campugexa]]
|-
|A Sunta
|[[Arbenga]], [[Leca (Arbenga)|Leca]]
|-
|Santa Marga(r)ìtta
|[[Arbenga]], [[Lüxignan|Lüxignàn]]
|-
|San Giacumu Mazû
|[[Arbenga]], [[Sàlia]]
|-
|Santi Scimùn e Giüdda
|[[Arbenga]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]
|-
|San Zorzu
|[[Arbenga]], San Zorzu
|-
|San Benardìn
|[[Arbenga]], [[Vaìn]]
|-
|A Sunta
|[[Arnascu]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Casanöva]], Bassanegu
|-
|San Lücca
|[[Casanöva]], Degna
|-
|Santi Pe(r)u e Paulu Apòstuli
|[[Casanöva]], Marmö
|-
|Sant'Antunìn
|[[Casanöva]], U Burgu
|-
|Sant'Antôgnu Abâte e San Giüliàn
|[[Casanöva]], Vellegu
|-
|A Sunta
|[[Castergiancu]]
|-
|[[Gêxa de l'Asunta (Castrevegliu)|A Sunta]]
|[[Castrevegliu|Casterveggiu]]
|-
|[[Gêxa da Madònna da Nêve (Veserxe)|Madònna da Nêve]]
|[[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[Veserxe|Veserxi]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Madalêna
|[[Cixan|Cixàn]]
|-
|San Niculò de Bâri
|[[Cixan|Cixàn]], Sènexi
|-
|San Lisciandru
|[[Cixan|Cixàn]], Cunscènte
|-
|Santa Cata(r)ìna
|[[Èrli]]
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa Santìscima
|[[Garlenda]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Naxin|Naxìn]]
|-
|[[Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)|San Bertumê]]
|[[Süccaellu|Sücca(r)ellu]]
|-
|San Martìn
|[[Unsu]]
|-
|Santi Giuànni u Batìsta e Eugeniu
|[[U Sejô|U Se(r)iâ]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[U Sejô|U Se(r)iâ]], A Peagna
|-
|San Silvestru
|[[Utuê]]
|-
|Santi Steva e Matê
|[[Utuê]] - [[Casanöva]], Pûi - Bòscu
|-
|Sant'Antunìn
|[[Vendùn]]
|-
|Madònna da Nêve
|[[Vendùn]], Cü(r)enna
|-
|San Steva
|[[Villanöva]]
|-
|San Benardu
|[[Villanöva]], Ligu
|}

=== Vica(r)iàu da Cêve ===
U cumprènde 22 paròcchie, inti cumüi d[[a Cêve]], [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Armu]], [[Cuxe]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]], [[Purnasce]], [[Ransu]], [[Ressu|Rèssu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]] e [[Vesargu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[A Cêve]]
|-
|San Giacumu Mazû
|[[A Cêve]], Aigheghi
|-
|San Michê
|[[A Cêve]], A Ni(r)asca
|-
|A Sunta e San Martìn
|[[A Cêve]], A Truasta - Möa
|-
|San Zorzu
|[[A Cêve]], Cade(r)a(r)a
|-
|Santa Repa(r)â
|[[Aquila (cumüne)|Aquila]]
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa Santìscima
|[[Armu]]
|-
|San Pe(r)u
|[[Cuxe]]
|-
|Santi Nazâ e Celsu
|[[Mendaiga]]
|-
|San Biâxu
|[[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]]
|-
|San Darmàssiu
|[[Purnasce]]
|-
|A Sunta e San Dunàu
|[[Ransu]], sèntru e Baserga
|-
|San Benardu
|[[Ransu]], A Còsta de Base(r)ega
|-
|San Martìn
|[[Ressu|Rèssu]]
|-
|Sant'Antôgnu
|[[Ressu|Rèssu]], A Lavìna
|-
|A Sunta
|[[Ressu|Rèssu]], Sènua
|-
|San Marcu
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]]
|-
|San Cu(r)umbàn
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Gavenu(r)a
|-
|San Benardìn da Siêna
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Gazzu
|-
|San Benardu Abâte
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Leve(r)ùn
|-
|Sant'Antôgnu Abâte e San Lu(r)ènsu e&lt;br /&gt;San Giuànni u Batìsta
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Muntecarvu -&lt;br /&gt;Übaga - Übagheta
|-
|Santi Ma(r)ìa Madalêna, Prucessu,&lt;br /&gt;Martiniàn e Matê
|[[Vesargu]], sèntru -&lt;br /&gt;I Siöi - Lensa(r)i
|}

=== Vica(r)iàu de Löa ===
U cumprènde 10 paròcchie, inti cumüi de [[Barestin|Balestrìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Löa]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|[[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|Sant'Andrea Apòstulu]]
|[[Barestin|Balestrìn]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Madalêna
|[[Buinzan|Buisàn]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Löa]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Imaculâ
|[[Löa]]
|-
|San Pìu X
|[[Löa]]
|-
|Madònna de Grassie
|[[Löa]], Vèrxi
|-
|[[Gêxa de San Martin (Tuiran)|San Martìn]]
|[[Tuiran|Tüi(r)àn]]
|-
|San Benardu
|[[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[Carpe]]
|-
|[[Gêxa de San Matê (U Burghettu)|San Matê]]
|[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]
|-
|[[Santuariu de Sant'Antoniu de Padova (U Burghettu)|Sant'Antôgnu de Paduva]]
|[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]
|}

=== Vica(r)iàu da Ma(r)ìna de Diàn ===
U cumprènde 14 paròcchie, inti cumüi d[[A Maina de Dian|a Ma(r)ìna de Diàn]], [[Aèntìn|Diàn A(r)entìn]], [[Dian San Pê|Diàn San Pe(r)u]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[U Castéllu de Diàn]], [[U Sèrvu]] e [[Vìlla Faròdi|Vìlla Fa(r)adi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Antôgnu Abâte
|[[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]]
|-
|Santi Ànna e Giacumu
|[[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]], A Sa(r)ea - Calde(r)ìna
|-
|Santi Leunardu e Nicola
|[[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]], I Gurlèi
|-
|Santi Marga(r)ìtta e Benardu
|[[Aèntìn|Diàn A(r)entìn]], A(r)entìn - Evignu
|-
|San Michê
|[[Aèntìn|Diàn A(r)entìn]], Bu(r)ellu
|-
|San Pe(r)u
|[[Dian San Pê|Diàn San Pe(r)u]]
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa e Santa Lüsìa
|[[Dian San Pê|Diàn San Pe(r)u]], Burgansu - Runcaji
|-
|San Bertumê
|[[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]
|-
|Madònna da Nêve
|[[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], A Paiö(r)a
|-
|Santi Mauru e Giacumu Mazû
|[[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], Ciappa
|-
|San Niculò de Bâri
|[[U Castéllu de Diàn]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[U Sèrvu]]
|-
|Santi Lu(r)ènsu e Antôgnu Abâte
|[[Vìlla Faròdi|Vìlla Fa(r)adi]], A Vìlla - U Tuvu
|-
|Trasfigü(r)asiùn du Segnû e&lt;br /&gt;San Benardu
|[[Vìlla Faròdi|Vìlla Fa(r)adi]], A Riva - Deju
|}

=== Vica(r)iàu du Pòrtu ===
U cumprènde 21 paròcchie, inti cumüi de [[Imperia|Impe(r)ia]], [[Prelà]], [[Prebüna|Priabrüna]], [[Sivessa]], [[U Duseu]] e [[Vaxìa]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Mau(r)issiu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Pòrtu
|-
|San Benedettu Revelli
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Pòrtu
|-
|San Giüseppe
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Pòrtu
|-
|San Bastiàn
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Artallu
|-
|San Zorzu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], A Turassa
|-
|Santi Scimùn e Giüdda
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Cantaluvu
|-
|San Bertumê
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Ca(r)amagna
|-
|A Sunta
|[[Imperia|Impe(r)ia]], I Cièi
|-
|Madònna da Nêve
|[[Imperia|Impe(r)ia]], I Pöxi
|-
|San Benardu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Murteu
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Muntegrassie
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Prelà]], I Mu(r)ìn 
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Prelà]], To(r)e
|-
|Santi Gervâxiu e Prutâxiu
|[[Prelà]], Vallo(r)ia
|-
|San Michê
|[[Prelà]], Villatalla
|-
|San Matê e San Zorzu
|[[Prebüna|Priabrüna]] (numma u sèntru)
|-
|San Marcu
|[[Sivessa]]
|-
|San Tumaxu
|[[U Duseu]]
|-
|Santi Agustìn e Mauru
|[[U Duseu]], Lecciu(r)e - Belìscimi
|-
|Santi Antôgnu, Giacumu e Nicola
|[[Vaxìa]], Vaxìa - Prelà Castellu
|-
|Trasfigü(r)asiùn du Segnû e&lt;br /&gt;San Bastiàn
|[[Vaxìa]] - [[Prelà]], Pantaxìna - Cà Carli
|}

=== Vica(r)iàu da Prìa ===
U cumprènde 12 paròcchie, inti cumüi d[[a Prìa]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Finô|Finâ]], [[Giüstexine|Giüstènexe]], [[Magiö|Majö]] e [[U Tû|U Tuvu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|[[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Niculò]]
|[[A Prìa]]
|-
|Nòstra Scignu(r)a du Sucursu
|[[A Prìa]]
|-
|San Benardu Abâte
|[[A Prìa]], [[Ransci|Ransi]]
|-
|San Pe(r)u
|[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], Bòrzi
|-
|San Martìn
|[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], Ve(r)ezzi
|-
|San Bertumê
|[[Finô|Finâ]], Gura
|-
|San Giuànni u Batìsta deculàu
|[[Finô|Finâ]], Òlle
|-
|Santi Lu(r)ènsu e Michê
|[[Giüstexine|Giüstènexe]]
|-
|Sant'Antôgnu Abâte
|[[Magiö|Majö]]
|-
|San Giacumu Mazû
|[[U Tû|U Tuvu]]
|-
|San Bastiàn
|[[U Tû|U Tuvu]], Bardìn Növu
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[U Tû|U Tuvu]], Bardìn Veggiu
|}

=== Vica(r)iàu de Puntedasce ===
U cumprènde 19 paròcchie, inti cumüi de [[Uigu|Au(r)ìgu]], [[Burgumau|Burgumàu]], [[Cairònega|Cai(r)ònega]], [[Cexi]], [[Ciüsànegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]], [[Lüxinascu]] e [[Puntedasce]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa e San Benardu
|[[Uigu|Au(r)ìgu]], sèntru e Pesartu
|-
|Santi Antôgnu e Benardìn da Siêna
|[[Burgumau|Burgumàu]], sèntru e Candeascu
|-
|San Lazza(r)u
|[[Burgumau|Burgumàu]], San Lazza(r)u
|-
|San Pe(r)u in Vinculi
|[[Burgumau|Burgumàu]], Vìlle San Pe(r)u
|-
|Santi Nazâ e Celsu
|[[Burgumau|Burgumàu]], Vìlle San Bastiàn
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa
|[[Burgumau|Burgumàu]], U Cuniu
|-
|Santi Michê e Bertumê
|[[Cairònega|Cai(r)ònega]], sèntru e San Bertumê d'Arzen
|-
|Santi Lüsìa e Benedettu
|[[Cexi]], sèntru e Arzén d'Uneja
|-
|San Steva
|[[Ciüsànegu]]
|-
|San Martìn
|[[Ciüsànegu]], A Tûria
|-
|Sant'Andrea
|[[Ciüsànegu]], Gazelli
|-
|Santi Biâxu e Fransèscu de Sales
|[[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]]
|-
|Presentasiùn de Ma(r)ìa e&lt;br /&gt;Santi Vincènsu e Anastâxiu
|[[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]], A Saiö(r)a - U(r)ivastri
|-
|Santi Steva e Antunìn
|[[Lüxinascu]]
|-
|San Pantaleùn
|[[Lüxinascu]], Burgurattu
|-
|Santa Marga(r)ìtta
|[[Puntedasce]]
|-
|San Matê
|[[Puntedasce]], A Guardia
|-
|A Sunta
|[[Puntedasce]], A Vìlla
|-
|San Michê e San Bastiàn
|[[Puntedasce]], Bestagnu
|}

=== Vica(r)iàu de Uneja ===
U cumprènde 9 paròcchie, intu cumün de [[Imperia|Impe(r)ia]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Cristu Ré
|[[Imperia|Impe(r)ia]]
|-
|Sant'Antôgnu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], A Còsta
|-
|San Lücca Evangelista
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Cascìne
|-
|Santa Ma(r)ìa Mazû
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Castelluveggiu
|-
|San Benardu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], L'U(r)iveu
|-
|Sant'Agâ
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Sant'Agâ
|-
|San Michê
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Burgu
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Imperia|Impe(r)ia]], [[Inéia|Uneja]]
|-
|Sacra Famìa
|[[Imperia|Impe(r)ia]], [[Inéia|Uneja]]
|}

== Nòtte ==
&lt;references/&gt;

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scitu da diocexi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}

[[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]]
[[Categorîa:Religión in Ligùria]]</text>
      <sha1>ovvh3qarxq0n3rwwvx3miywnp1amxq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269917</id>
      <parentid>269912</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13451" sha1="exwavfvh4k9s8agzfycluvvcrqqijdg" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[Immaggine:Diocesi di Albenga-Imperia.png|miniatura|Mappa da diocexi]]
E '''paròcchie da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]]''' e sun 161, spanteghèi int'ina zôna ch'a cumprènde i cumüi da parte ciü a punente da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e da parte ciü a levante de [[Pruvincia de Imper̂ia|quella de Impe(r)ia]] in sce 'na superficcie de 979&amp;nbsp;km quaddri, pe' 172.000 abitanti&lt;ref&gt;{{Çitta web|https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|2026-05-23}}&lt;/ref&gt;. Intu detaju, 85 paròcchie e se trövan inta pruvinsa de Impe(r)ia, mèntre e âtre 76 e sun inte quella de Savuna, tütte spartìe fra dêxe vica(r)ièi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/incontri-del-vescovo-con-il-clero-diocesano/|tìtolo=Incontri del Vescovo con il clero dei Vicariati|outô=Diocexi de Arbenga-Impe(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;.

== Vica(r)ièi ==
=== Vica(r)iàu d'Andö(r)a ===
U cumprènde 13 paròcchie, inti cumüi de [[Andora|Andö(r)a]], [[Staanéllu|Stananellu]] e [[U Téstegu|U Testegu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Cö Imaculàu de Ma(r)ia
|[[Andora|Andö(r)a]], A Ma(r)ìna
|-
|Santa Matirde
|[[Andora|Andö(r)a]], A Ma(r)ìna
|-
|Sant'Andrea
|[[Andora|Andö(r)a]], Conna
|-
|Santìscima Trinitè
|[[Andora|Andö(r)a]], Ròllu
|-
|San Bertumê
|[[Andora|Andö(r)a]], San Bertumê
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Andora|Andö(r)a]], San Giuànni
|-
|San Pe(r)u
|[[Andora|Andö(r)a]], San Pe(r)u
|-
|Santi Cosma e Damiàn
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Damiàn
|-
|San Grego(r)iu Magnu
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Grego(r)iu
|-
|Santi Lu(r)ènsu e Benardìn
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Lu(r)ènsu - Villarelli
|-
|A Sunta
|[[Staanéllu|Stananellu]], Santa Ma(r)ìa
|-
|Santi Vincènsu e Anastâxiu
|[[Staanéllu|Stananellu]], San Vincènsu
|-
|Santi Pe(r)u e Paulu e&lt;br /&gt;San Benardu
|[[U Téstegu|U Testegu]], sèntru - Ginestru
|}

=== Vica(r)iàu d'A(r)àsce ===
U cumprènde 6 paròcchie, inti cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]] e de [[L'Aigheuja|Leigueja]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Diocexi de Arbenga e Impe(r)ia|tìtolo=I - Elenco dei vicariati|ànno=2026|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Sant'Ambröxu
|[[Arasce|A(r)àsce]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Imaculâ
|[[Arasce|A(r)àsce]]
|-
|San Vincènsu Ferreri
|[[Arasce|A(r)àsce]]
|-
|San Bastiàn
|[[Arasce|A(r)àsce]], [[Meuio|Möju]]
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Arasce|A(r)àsce]], Surva
|-
|San Matê
|[[L'Aigheuja|Leigueja]]
|}

=== Vica(r)iàu d'Arbenga ===
U cumprènde 35 paròcchie, inti cumüi de [[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Èrli]], [[Garlenda]], [[Naxin|Naxìn]], [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]], [[Unsu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Utuê]], [[Vendùn]] e [[Villanöva]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Michê (catedrâle)
|[[Arbenga]], Arbenga Veggia
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Arbenga]], [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]
|-
|Sacru Cö
|[[Arbenga]], A Ma(r)ìna
|-
|Santi Fabiàn e Bastiàn
|[[Arbenga]], [[Campugexa]]
|-
|A Sunta
|[[Arbenga]], [[Leca (Arbenga)|Leca]]
|-
|Santa Marga(r)ìtta
|[[Arbenga]], [[Lüxignan|Lüxignàn]]
|-
|San Giacumu Mazû
|[[Arbenga]], [[Sàlia]]
|-
|Santi Scimùn e Giüdda
|[[Arbenga]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]
|-
|San Zorzu
|[[Arbenga]], San Zorzu
|-
|San Benardìn
|[[Arbenga]], [[Vaìn]]
|-
|A Sunta
|[[Arnascu]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Casanöva]], Bassanegu
|-
|San Lücca
|[[Casanöva]], Degna
|-
|Santi Pe(r)u e Paulu Apòstuli
|[[Casanöva]], Marmö
|-
|Sant'Antunìn
|[[Casanöva]], U Burgu
|-
|Sant'Antôgnu Abâte e San Giüliàn
|[[Casanöva]], Vellegu
|-
|A Sunta
|[[Castergiancu]]
|-
|[[Gêxa de l'Asunta (Castrevegliu)|A Sunta]]
|[[Castrevegliu|Casterveggiu]]
|-
|[[Gêxa da Madònna da Nêve (Veserxe)|Madònna da Nêve]]
|[[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[Veserxe|Veserxi]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Madalêna
|[[Cixan|Cixàn]]
|-
|San Niculò de Bâri
|[[Cixan|Cixàn]], Sènexi
|-
|San Lisciandru
|[[Cixan|Cixàn]], Cunscènte
|-
|Santa Cata(r)ìna
|[[Èrli]]
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa Santìscima
|[[Garlenda]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Naxin|Naxìn]]
|-
|[[Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)|San Bertumê]]
|[[Süccaellu|Sücca(r)ellu]]
|-
|San Martìn
|[[Unsu]]
|-
|Santi Giuànni u Batìsta e Eugeniu
|[[U Sejô|U Se(r)iâ]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[U Sejô|U Se(r)iâ]], A Peagna
|-
|San Silvestru
|[[Utuê]]
|-
|Santi Steva e Matê
|[[Utuê]] - [[Casanöva]], Pûi - Bòscu
|-
|Sant'Antunìn
|[[Vendùn]]
|-
|Madònna da Nêve
|[[Vendùn]], Cü(r)enna
|-
|San Steva
|[[Villanöva]]
|-
|San Benardu
|[[Villanöva]], Ligu
|}

=== Vica(r)iàu da Cêve ===
U cumprènde 22 paròcchie, inti cumüi d[[a Cêve]], [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Armu]], [[Cuxe]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]], [[Purnasce]], [[Ransu]], [[Ressu|Rèssu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]] e [[Vesargu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[A Cêve]]
|-
|San Giacumu Mazû
|[[A Cêve]], Aigheghi
|-
|San Michê
|[[A Cêve]], A Ni(r)asca
|-
|A Sunta e San Martìn
|[[A Cêve]], A Truasta - Möa
|-
|San Zorzu
|[[A Cêve]], Cade(r)a(r)a
|-
|Santa Repa(r)â
|[[Aquila (cumüne)|Aquila]]
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa Santìscima
|[[Armu]]
|-
|San Pe(r)u
|[[Cuxe]]
|-
|Santi Nazâ e Celsu
|[[Mendaiga]]
|-
|San Biâxu
|[[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]]
|-
|San Darmàssiu
|[[Purnasce]]
|-
|A Sunta e San Dunàu
|[[Ransu]], sèntru e Baserga
|-
|San Benardu
|[[Ransu]], A Còsta de Base(r)ega
|-
|San Martìn
|[[Ressu|Rèssu]]
|-
|Sant'Antôgnu
|[[Ressu|Rèssu]], A Lavìna
|-
|A Sunta
|[[Ressu|Rèssu]], Sènua
|-
|San Marcu
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]]
|-
|San Cu(r)umbàn
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Gavenu(r)a
|-
|San Benardìn da Siêna
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Gazzu
|-
|San Benardu Abâte
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Leve(r)ùn
|-
|Sant'Antôgnu Abâte e San Lu(r)ènsu e&lt;br /&gt;San Giuànni u Batìsta
|[[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], Muntecarvu -&lt;br /&gt;Übaga - Übagheta
|-
|Santi Ma(r)ìa Madalêna, Prucessu,&lt;br /&gt;Martiniàn e Matê
|[[Vesargu]], sèntru -&lt;br /&gt;I Siöi - Lensa(r)i
|}

=== Vica(r)iàu de Löa ===
U cumprènde 10 paròcchie, inti cumüi de [[Barestin|Balestrìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Löa]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|[[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|Sant'Andrea Apòstulu]]
|[[Barestin|Balestrìn]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Madalêna
|[[Buinzan|Buisàn]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Löa]]
|-
|Santa Ma(r)ìa Imaculâ
|[[Löa]]
|-
|San Pìu X
|[[Löa]]
|-
|Madònna de Grassie
|[[Löa]], Vèrxi
|-
|[[Gêxa de San Martin (Tuiran)|San Martìn]]
|[[Tuiran|Tüi(r)àn]]
|-
|San Benardu
|[[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[Carpe]]
|-
|[[Gêxa de San Matê (U Burghettu)|San Matê]]
|[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]
|-
|[[Santuariu de Sant'Antoniu de Padova (U Burghettu)|Sant'Antôgnu de Paduva]]
|[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]
|}

=== Vica(r)iàu da Ma(r)ìna de Diàn ===
U cumprènde 14 paròcchie, inti cumüi d[[A Maina de Dian|a Ma(r)ìna de Diàn]], [[Aèntìn|Diàn A(r)entìn]], [[Dian San Pê|Diàn San Pe(r)u]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[U Castéllu de Diàn]], [[U Sèrvu]] e [[Vìlla Faròdi|Vìlla Fa(r)adi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Antôgnu Abâte
|[[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]]
|-
|Santi Ànna e Giacumu
|[[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]], A Sa(r)ea - Calde(r)ìna
|-
|Santi Leunardu e Nicola
|[[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]], I Gurlèi
|-
|Santi Marga(r)ìtta e Benardu
|[[Aèntìn|Diàn A(r)entìn]], A(r)entìn - Evignu
|-
|San Michê
|[[Aèntìn|Diàn A(r)entìn]], Bu(r)ellu
|-
|San Pe(r)u
|[[Dian San Pê|Diàn San Pe(r)u]]
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa e Santa Lüsìa
|[[Dian San Pê|Diàn San Pe(r)u]], Burgansu - Runcaji
|-
|San Bertumê
|[[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]
|-
|Madònna da Nêve
|[[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], A Paiö(r)a
|-
|Santi Mauru e Giacumu Mazû
|[[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], Ciappa
|-
|San Niculò de Bâri
|[[U Castéllu de Diàn]]
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[U Sèrvu]]
|-
|Santi Lu(r)ènsu e Antôgnu Abâte
|[[Vìlla Faròdi|Vìlla Fa(r)adi]], A Vìlla - U Tuvu
|-
|Trasfigü(r)asiùn du Segnû e&lt;br /&gt;San Benardu
|[[Vìlla Faròdi|Vìlla Fa(r)adi]], A Riva - Deju
|}

=== Vica(r)iàu du Pòrtu ===
U cumprènde 21 paròcchie, inti cumüi de [[Imperia|Impe(r)ia]], [[Prelà]], [[Prebüna|Priabrüna]], [[Sivessa]], [[U Duseu]] e [[Vaxìa]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|San Mau(r)issiu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Pòrtu
|-
|San Benedettu Revelli
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Pòrtu
|-
|San Giüseppe
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Pòrtu
|-
|San Bastiàn
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Artallu
|-
|San Zorzu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], A Turassa
|-
|Santi Scimùn e Giüdda
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Cantaluvu
|-
|San Bertumê
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Ca(r)amagna
|-
|A Sunta
|[[Imperia|Impe(r)ia]], I Cièi
|-
|Madònna da Nêve
|[[Imperia|Impe(r)ia]], I Pöxi
|-
|San Benardu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Murteu
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Muntegrassie
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Prelà]], I Mu(r)ìn 
|-
|Santìscima Nunsiâ
|[[Prelà]], To(r)e
|-
|Santi Gervâxiu e Prutâxiu
|[[Prelà]], Vallo(r)ia
|-
|San Michê
|[[Prelà]], Villatalla
|-
|San Matê e San Zorzu
|[[Prebüna|Priabrüna]] (numma u sèntru)
|-
|San Marcu
|[[Sivessa]]
|-
|San Tumaxu
|[[U Duseu]]
|-
|Santi Agustìn e Mauru
|[[U Duseu]], Lecciu(r)e - Belìscimi
|-
|Santi Antôgnu, Giacumu e Nicola
|[[Vaxìa]], Vaxìa - Prelà Castellu
|-
|Trasfigü(r)asiùn du Segnû e&lt;br /&gt;San Bastiàn
|[[Vaxìa]] - [[Prelà]], Pantaxìna - Cà Carli
|}

=== Vica(r)iàu da Prìa ===
U cumprènde 12 paròcchie, inti cumüi d[[a Prìa]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Finô|Finâ]], [[Giüstexine|Giüstènexe]], [[Magiö|Majö]] e [[U Tû|U Tuvu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|[[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Niculò]]
|[[A Prìa]]
|-
|Nòstra Scignu(r)a du Sucursu
|[[A Prìa]]
|-
|San Benardu Abâte
|[[A Prìa]], [[Ransci|Ransi]]
|-
|San Pe(r)u
|[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], Bòrzi
|-
|San Martìn
|[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], Ve(r)ezzi
|-
|San Bertumê
|[[Finô|Finâ]], Gûra
|-
|San Giuànni u Batìsta deculàu
|[[Finô|Finâ]], Òlle
|-
|Santi Lu(r)ènsu e Michê
|[[Giüstexine|Giüstènexe]]
|-
|Sant'Antôgnu Abâte
|[[Magiö|Majö]]
|-
|San Giacumu Mazû
|[[U Tû|U Tuvu]]
|-
|San Bastiàn
|[[U Tû|U Tuvu]], Bardìn Növu
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[U Tû|U Tuvu]], Bardìn Veggiu
|}

=== Vica(r)iàu de Puntedasce ===
U cumprènde 19 paròcchie, inti cumüi de [[Uigu|Au(r)ìgu]], [[Burgumau|Burgumàu]], [[Cairònega|Cai(r)ònega]], [[Cexi]], [[Ciüsànegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]], [[Lüxinascu]] e [[Puntedasce]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa e San Benardu
|[[Uigu|Au(r)ìgu]], sèntru e Pesartu
|-
|Santi Antôgnu e Benardìn da Siêna
|[[Burgumau|Burgumàu]], sèntru e Candeascu
|-
|San Lazza(r)u
|[[Burgumau|Burgumàu]], San Lazza(r)u
|-
|San Pe(r)u in Vinculi
|[[Burgumau|Burgumàu]], Vìlle San Pe(r)u
|-
|Santi Nazâ e Celsu
|[[Burgumau|Burgumàu]], Vìlle San Bastiàn
|-
|Nativitè de Ma(r)ìa
|[[Burgumau|Burgumàu]], U Cuniu
|-
|Santi Michê e Bertumê
|[[Cairònega|Cai(r)ònega]], sèntru e San Bertumê d'Arzen
|-
|Santi Lüsìa e Benedettu
|[[Cexi]], sèntru e Arzén d'Uneja
|-
|San Steva
|[[Ciüsànegu]]
|-
|San Martìn
|[[Ciüsànegu]], A Tûria
|-
|Sant'Andrea
|[[Ciüsànegu]], Gazelli
|-
|Santi Biâxu e Fransèscu de Sales
|[[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]]
|-
|Presentasiùn de Ma(r)ìa e&lt;br /&gt;Santi Vincènsu e Anastâxiu
|[[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]], A Saiö(r)a - U(r)ivastri
|-
|Santi Steva e Antunìn
|[[Lüxinascu]]
|-
|San Pantaleùn
|[[Lüxinascu]], Burgurattu
|-
|Santa Marga(r)ìtta
|[[Puntedasce]]
|-
|San Matê
|[[Puntedasce]], A Guardia
|-
|A Sunta
|[[Puntedasce]], A Vìlla
|-
|San Michê e San Bastiàn
|[[Puntedasce]], Bestagnu
|}

=== Vica(r)iàu de Uneja ===
U cumprènde 9 paròcchie, intu cumün de [[Imperia|Impe(r)ia]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Paròcchia
!Cumün e lucalitè
|-
|Cristu Ré
|[[Imperia|Impe(r)ia]]
|-
|Sant'Antôgnu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], A Còsta
|-
|San Lücca Evangelista
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Cascìne
|-
|Santa Ma(r)ìa Mazû
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Castelluveggiu
|-
|San Benardu
|[[Imperia|Impe(r)ia]], L'U(r)iveu
|-
|Sant'Agâ
|[[Imperia|Impe(r)ia]], Sant'Agâ
|-
|San Michê
|[[Imperia|Impe(r)ia]], U Burgu
|-
|San Giuànni u Batìsta
|[[Imperia|Impe(r)ia]], [[Inéia|Uneja]]
|-
|Sacra Famìa
|[[Imperia|Impe(r)ia]], [[Inéia|Uneja]]
|}

== Nòtte ==
&lt;references/&gt;

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scitu da diocexi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}

[[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]]
[[Categorîa:Religión in Ligùria]]</text>
      <sha1>exwavfvh4k9s8agzfycluvvcrqqijdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sacro, e vago Giardinello</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31111</id>
    <revision>
      <id>269914</id>
      <parentid>268634</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:33:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>269914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15603" sha1="d2o4dsof0mot3gej6l8bvcg95j1529j" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte= sittadìn|grafîa=, sècundu a grafia Gastaldi|càngio variànte=Sta pagina lì a l'è scrîta in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]'''}}
[[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - i tréi volùmmi do Sacro, e vago Giardinello (1).jpg|miniatura|I trèi vulümmi du manuscrîtu mustrèi in tu [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|müseu diucesàn]]|300x300px]]
U '''''Sacro, e vago Giardinello'''''&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Pe intregu ciammàu '''''Sacro, e vago Giardinello, e succinto Repilogo Delle Raggioni delle Chiese, e Diocesi d'Albenga, In Tre Tomi diviso; Cominciato da Pier Francesco Costa Vescovo d'Albenga dell'anno 1624.'''''&lt;/ref&gt; u l'è in [[Manoscrîto|manuscrîtu]] cumpilàu dau [[Giuani Breuju Paneri]], canonegu da [[Catedrâle de San Michê Arcàngeu (Arbenga)|cattedrale d'Arbenga]], in ta primma mitè du [[XVII secolo|XVII seculu]], ch'u cuntegne ina dèscrissiùn de l'intrega [[Diocexi de Arbenga e Impeia|dioceji d'Arbenga]] e de tütte e [[Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia|sò parocchie]] d'alantu&quot;a. I trèi vulümmi du prèsiuṡu manuscrîtu, ope&quot;a de primma impurtansa pé a sto&quot;ia du [[Rivêa de Ponénte|Punènte]], i sun cunservèi in te l'[[Archiviu dioceṡàn (Arbenga)|archiviu da dioceji arbenganeṡe]], cumme parte da Bibliuteca du Capitulu.

== Sto&quot;ia ==
U ''Sacro, e vago Giardinello'' u l'è stètu cumpilàu pe vu&quot;untè du vescu d'[[Arbenga]] [[Pié Fransescu Costa]], ch'u n'ha cummissciunàu a redassiùn au prève Giuani Breuju Paneri, e u riva da in lungu e difissile travaïu, finiu in te ciǜ anni. L'è prubabile che u Paneri u l'agge cumensàu a campà e infurmassiùi necèssa&quot;ie a scrîve l'ope&quot;a andandu apreuu au vescu in ta sò primma e sècunda [[Vìxita pastorâle|vijita pastu&quot;à]] aa dioceji cu'a funsiùn de segreta&quot;iu, puṡissiùn ch'a gh'ha dètu a pusscibilitè de vegghe asscì e relassiùi e i decreti de vijite ciǜ antighe. De ciǜ, u Paneri u pujeva cunsürtà i papèi che i prèvi i gh'ajevan da mandà in cü&quot;ia, sècundu e dispuṡissiùi du [[Concìlio de Trénto|Cunciliu de Trèntu]], primma che u vescu u fajesse vijita a ina sèrta parocchia, quandu a ogni moddu u e cuntrulava de persuna, cupiandune de âtre insemme ae iscrissiùi antighe&lt;ref&gt;{{Çitta|Luciano Livio Calzamiglia|pp. 17-18|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il &quot;Sacro, e vago Giardinello&quot; [...] un affresco seicentesco di vita socio-religiosa nella diocesi di Albenga}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2007|pp. 343-344}}&lt;/ref&gt;.

In te stu moddu u Paneri, doppu ch'u l'ajeva campàu tütte e infurmassiùi e mi&quot;àu de &quot;''ridurle in compendio più breve fussi possibile''&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Pe&quot;u Fransescu Costa|p. 2|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Al Clero, e Lettori vera salute}}&lt;/ref&gt;, u l'ha pussciüu impì e pagine du sò travaïu parlandu pé ogni parocchia du sò terito&quot;iu e da sò sto&quot;ia, de geje lì cumpreṡe, di artèi, de statue e de pittü&quot;e ciǜ impurtanti, di fèti lighèi ai beni de quella geja e di üṡi e custümi du postu. Cun tütte st'infurmassiùi u Paneri u l'è sciurtiu a scrîve de viste ciütostu ampie e detaïèi de diferènti parocchie, slarghèi da intervènti in mate&quot;ia d'arte fosscia cü&quot;èi dau vescu in persuna che, da fïu du cunte e culessiunista [[Uttaviu Costa]], u l'é&quot;a bèn aspèrtu de l'argumèntu&lt;ref&gt;{{Çitta|Luciano Livio Calzamiglia|pp. 18-19|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il &quot;Sacro, e vago Giardinello&quot; [...] un affresco seicentesco di vita socio-religiosa nella diocesi di Albenga}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2007|p. 345}}&lt;/ref&gt;. Pé e ope&quot;e cunservèi in ta dioceji, u ''Giardinello'' e riva a mènsunà 213 architettü&quot;e, 147 pittü&quot;e, 58 statue, in satte&quot;iu e bèn 900 relicchie spartie tra 56 relicchia&quot;i, cunssciderèi cumme sègnu da devussiùn pupulare d'alantu&quot;a&lt;ref&gt;{{Çitta|Luciano Livio Calzamiglia|p. 21|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il &quot;Sacro, e vago Giardinello&quot; [...] un affresco seicentesco di vita socio-religiosa nella diocesi di Albenga}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2007|p. 347}}&lt;/ref&gt;.

L'ope&quot;a, cusscì cumensà du [[1624]] e revijunà ciǜ vôte dau Paneri in ti decenni sucessivi, a l'è stèta regalà pé testamèntu du Costa au Capitulu da cattedrale, cumme testimuniàu asscì da in'annutassiùn fèta in te tütti i vulümmi du [[1746]], ch'u l'ha prestà ciǜ vôte ai veschi ch'u sun vèggnüi doppu&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. In ti tèmpi mudèrni u manuscrîtu, dèlungu cunservàu in ta Bibliuteca Capitulare, u l'è stètu sarvàu sciü ''[[microfilm]]'' du [[1979]] e, du [[1984]], cun l'intervèntu da Regiùn s'è pussciüu rangià l'ope&quot;a&lt;ref&gt;{{Çitta|Luciano Livio Calzamiglia|pp. 13-14|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il &quot;Sacro, e vago Giardinello&quot; [...] un affresco seicentesco di vita socio-religiosa nella diocesi di Albenga}}&lt;/ref&gt;. A dèspêtu de dumande de cü&quot;âne ina ristampa ch'i rèmunta fìn a l'[[XIX secolo|Euttusèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Luciano Livio Calzamiglia|p. 17|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il &quot;Sacro, e vago Giardinello&quot; [...] un affresco seicentesco di vita socio-religiosa nella diocesi di Albenga}}&lt;/ref&gt; e de âtre cupie e trascrissiùi scrîte in tu frattèmpu, u l'è nummà du [[2024]] ch'a gh'è stèta ina neuva edissiùn de quellu che u [[Gerolamo Rossi]], tra i mascimi studiuṡi du [[Rivêa de Ponénte|Punènte ligüstegu]], u l'ajeva dèscrîtu cumme &quot;''un ricchissimo semenzajo di memorie raccolte, ordinate con amorosa pazienza''&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Luciano Livio Calzamiglia|p. 28|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il &quot;Sacro, e vago Giardinello&quot; [...] un affresco seicentesco di vita socio-religiosa nella diocesi di Albenga}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Leonardi, 2004|p. 19}}&lt;/ref&gt;.

== Dèscrissiùn ==
=== Struttü&quot;a ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Musêo Diocezàn (Arbénga) - 1° volùmme do Sacro, e vago Giardinello (1).jpg|U primmu vulümme
Musêo Diocezàn (Arbénga) - 2° volùmme do Sacro, e vago Giardinello (1).jpg|U sècundu vulümme
Musêo Diocezàn (Arbénga) - 3° volùmme do Sacro, e vago Giardinello (1).jpg|U tèrsu vulümme
&lt;/gallery&gt;
U ''Sacro, e vago Giardinello'' u l'è furmàu de trèi vulümmi de grandi dimenssciùi, bèn cunservèi ma cu'a ligatü&quot;a ch'a nu l'è ciǜ quella uriginale, pèrsa e sustituia cu'ina cuvèrtü&quot;a de [[Cartapêgoa|cartapegu&quot;a]] du [[1986]]. U furmatu de pagine u l'è ''[[in folio]]'', cu'u sò nümeru ch'u l'è scrîtu in sciù ''recto'' di feuïi, cun de l'inciostru marròn cè&quot;u, da ina màn ch'a l'è dèlungu quella du Paneri, ch'u l'ha cusscì inandiàu tütta a struttü&quot;a primma d'impîla cu'u tèstu&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|p. 58|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;.

U ''Giardinello'' u cunta de 2.001 feuïi in tüttu, menu quelli de guardia zunti au mumèntu di restauri, e i sun fèti cun du papé ch'u rèmunta au periudu de vijite in dioceji tra i [[Anni 1620|anni '20 du Seisèntu]] e a mitè de stu seculu&lt;ref&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|p. 73|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;. In tu detaïu, stu papé u vèggne&quot;ea dae carte&quot;e du postu che, sècundu u gran nümeru de filigrane truvèi, e sun stète bèn vintiquattru, cun de marche che pé a ciǜ parte e sun ancù scunussciüe&lt;ref&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|pp. 69-72|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;.

In te pagine, a dèspêtu di margini dae dimenssciùi dèlungu pa&quot;egge a 30-40&amp;nbsp;mm vèrsu u drentu e de 25&amp;nbsp;mm ai âtri bordi, u nu gh'è de sègni de righe o de garbi due&quot;èi cumme cunfìn du spassiu pe scrîve. Quarche feuïu u gh'ha di sègni de refiatü&quot;a, fèta pé di adattamènti ae pagine du codice&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Cuntegnüu ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;250&quot;&gt;
Musêo Diocezàn (Arbénga) - 1° volùmme do Sacro, e vago Giardinello (3).jpg|L'invucassiùn a [[San Michê|San Miché]], da l'intrudussiùn au primmu vulümme
Musêo Diocezàn (Arbénga) - 2° volùmme do Sacro, e vago Giardinello (3).jpg|A copia de l'intestassiùn de l'ope&quot;a intu sècundu vulümme
Musêo Diocezàn (Arbénga) - 3° volùmme do Sacro, e vago Giardinello (4).jpg|Dèscrissiùn da [[Cunventu de Sant'Agustin (Ineja)|geja de Sant'Agustìn]] a [[Inéia|Uneïa]] cun stemma di [[Döia (famiggia)|Do&quot;ia]], tèrsu vulümme
&lt;/gallery&gt;
In tu manuscrîtu a gh'è ina dèscrissiùn detaïà de ogni parocchia da dioceji, tütte cu'in'intrudussiùn de carattere geugraficu e peui ina parte cun nutissie sto&quot;icu-artistiche. In tu detaïu, e infurmassiùi de sto&quot;ia e geugrafìa i vèggne&quot;ean dau Paneri, mèntre u cummitènte, u Pié Fransescu Costa, u se&quot;ea intervèggnüu pé a parte artistica. U tèstu u l'è pé u ciǜ in tuscàn levàu quarche toccu in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], specialmènte cupie de iscrissiùi o de atti fète da l'autù pé arricchì a ducümentassiùn, de solitu zunte in t'in sècundu mumèntu, cumme testimuniàu da l'inciostru differènte e dau modulu ciǜ strettu&lt;ref&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|pp. 58-59|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;. A grafia du latìn, sècundu u güstu d'alantu&quot;a, a fà gran üṡu du sègnu ''ę'' au postu du classcicu ''ae'' e, dèlungu in tu scrîve, u Paneri u due&quot;a pa&quot;egge abbreviassiùi, survetüttu pe truncamèntu de pa&quot;olle e scrivendu l'ürtima lette&quot;a in apice, ma asscì pe cuntrassiùn&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|p. 68|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;.

Mi&quot;andu aa scritü&quot;a due&quot;à in tu tèstu, ch'u l'è du tüttu sènsa de figü&quot;e, a se vegghe ina man cü&quot;à cun lette&quot;e dai trèti slunghèi e fìn e, dau cunfruntu cun de âtre ope&quot;e de l'autù cunservèi inta Bibliuteca Sivica de [[Campurussu]], se peu truvà cunfèrma da sò identitè&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2007|p. 344}}&lt;/ref&gt;. De ciǜ, in ta revijùn du tèstu u Paneri u l'è turnàu cun di caratteri dau modulu ridütu, scrîti cu'in inciostru ciǜ lege&quot;u, cusscì cumme dund'u l'ha fètu de zunte, misse in te de sessiùi a l'imprisippiu veue o in te pagine lascièi gianche apposta&lt;ref&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|p. 66|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;. In tu cursu de revijùi au tèstu, u Paneri u gh'ha fètu asscì in sèrtu nümeru de curressiùi, scia fandu ina riga a penna in sciù tèstu, cun quellu giüstu scrîtu in te l'interlinea, che rascciandulu via e scrivendughe surva, mèntre e notte e sun marchèi dau scimbulu ^ o scimili&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. De solitu u gh'è in reciammu tra u ''verso'' d'ina pagina e u ''recto'' de quella apreuu, fètu repïandu a primma pa&quot;olla da pagina apreuu, sciben che nu sèmpre pé via di tèsti zunti doppu in te pagine de ''recto''&lt;ref&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|pp. 68-69|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;. De ciǜ, cu'e revijùi sucessive, u Paneri u gh'ha missu in tu scrîtu di reciammi a âtre pagine de l'ope&quot;a o a di passi de [[Sâcre Scritûe|Sacre Scritü&quot;e]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|p. 69|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;.

Dèlungu da l'analiji da màn du scrittù, se dèscruvisce cumme in sciù tèstu i seccen intervèggnüi âtri quattru cupisti, daa scritü&quot;a differènte e l'inciostru ciǜ asseṡu, survetüttu pe metteghe de notte ch'e vèggnen infi&quot;èi in te l'interlinea o in ti bordi de pagine. Ste zunte lì e rivan dau periudu cumpreṡu tra u [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u [[XX secolo|Neuvesèntu]], sègnu de l'impurtànsa du manuscrîtu bèn doppu u travaïu du Paneri&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|pp. 66-67|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;.

In te tütti trèi i vulümmi a gh'è cumme primma pagina quella cu'u titulu intregu de l'ope&quot;a, ch'u ne dà pa&quot;egge infurmassiùi cumme u cuntegnüu, a spartissiùn in te trèi vulümmi, u cummittènte e a data d'inandiu, u [[1624]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|p. 59|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;. Pé i cuntegnüi de l'ope&quot;a, in te ciaschedǜn di trèi vulümmi a gh'è&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2007|p. 343}}&lt;/ref&gt;:

* Primmu vulümme: quellu ciǜ spessu, âtu 7&amp;nbsp;cm, u l'è furmàu de 715 feuïi de mèṡü&quot;e 297 x 212 x 80&amp;nbsp;mm, scrîti sciü tütte due e facce menu trèi feuïi de guardia e 53 ch'i nu sun stèti cumpilèi. In ta primma parte a gh'è l'intrudussiùn, l'indice de parocchie, a lista di organi da dioceji tra u [[1625]] e u [[1641]] e quella de geje d'Arbenga, l'intrà in dioceji du vescu Costa e a parocchia d'Arbenga, cu'e trascrissiùi d'ina serie de scrîti antighi. In tu rèstu du vulümme u gh'è a primma parte de dèscrissiùi de parocchie e, in particulà, quelle in ti quartèi d'[[Arbenga]] e d[[a Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|pp. 59-61|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;.
* Sècundu vulümme: u ciǜ cürtu, âtu 6&amp;nbsp;cm, furmàu de 614 feuïi cun mèṡü&quot;e 269 x 214 x 69&amp;nbsp;mm scrîti sciü tütte due e facce menu i sinque feuïi de guardia e 82 ch'i nu sun stèti cumpilèi. De cuntegnüu, doppu l'intrudussiùn e l'indice, in tu sècundu vulümme a gh'è a dèscrissiùn di quartèi d[[A Cêve|a Ceve]], de [[Süccaellu|Sücca&quot;èllu]], d'[[Andôa|Andeu&quot;a]] e du [[A Maina de Dian|Dian]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|pp. 61-63|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;.
* Tèrsu vulümme: âtu 6,5&amp;nbsp;cm, u se cumpune de 668 feuïi de mèṡü&quot;e 298 x 215 x 67&amp;nbsp;mm, in nümeru de sèi de guardia e de 51 lascièi gianchi. Doppu a solita intrudussiùn e l'indice, in te stu vulümme a gh'è a dèscrissiùn de parocchie in ti quartèi d'[[Inéia|Uneïa]], du [[Burgumau|Ma&quot;u]] e [[Prelà|Prialà]], d[[u Portu]], de [[Tàgia (cumüna)|Taggia]], de [[Sanremu]] e de [[Triöra|Trieu&quot;a]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Francesca Christina Porro|pp. 63-65|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Il Sacro e vago Giardinello. Uno studio codicologico}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Leonardi|curatô=Bonita Cleri e Giovanna Perini|tìtolo=Guide e viaggiatori tra Marche e Liguria dal Sei all'Ottocento|url=https://www.researchgate.net/publication/312057265|ànno=Uttubre 2004|editô=Grafica Vadese|çitæ=Ürbìn|léngoa=IT|pp=15-68|capìtolo=Il 'Sacro e vago giardinello' e la 'Descrizione della cittade e contado di Albenga': notizie storico-artistiche, documenti e resoconti nella Diocesi di Pier Francesco Costa|cid=Leonardi, 2004}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: dal XV secolo all'attuazione del concilio tridentino|ànno=Dejèmbre 2007|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Arecco, 2007}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Giuani Breuju Paneri]]|outô2=Giorgio Fedozzi|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello|ànno=2024 (1624ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello|outô3=Gianluca Robbione (a cü&quot;a de)}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Manoscrîti]]</text>
      <sha1>d2o4dsof0mot3gej6l8bvcg95j1529j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:Arbenganese/Sandbox/Bligar</title>
    <ns>2</ns>
    <id>32708</id>
    <revision>
      <id>269919</id>
      <parentid>269169</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T21:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>rev</comment>
      <origin>269919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7452" sha1="27mkp2itx6yq91b23noj05abxq10cwv" xml:space="preserve">'''Pařlař bligařencu'''

U bligařencu u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu du paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. 

U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunate. Zà u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Zà de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.

== Carateřistiche ==
ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du parlà bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:

* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu zà mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zenese) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u parlà bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zenese d’ancöi

A difeřensa de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme

* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presensa ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u parlà d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendensa a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.&lt;Forner Mentun 94&gt;
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pà üna -l- u pö piglià fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--&gt; [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u là avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; 
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è ascì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.

* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.

== Grafia ==
Non esiste un metodo di scrittura ufficiale per il dialetto apricalese. Una delle prime attestazioni in epoca moderna riguarda la presa in considerazione da parte della Consulta Ligure di Apricale come punto per cui sono state raccolte informazioni ai fini della stesura del Vocabolario delle Parlate Liguri a partire dal 1985. La formulazione della grafia utilizzata risale al Convegno di Sanremo del 1976. Negli anni, i vari autori in dialetto hanno più o meno svolto adattamenti personali al sistema di scrittura. Di particolare rilievo l’uso in molte ricorrenze di -l-, al posto di -ř-, che viene assimilata alla più generale pronuncia [ɹ] diffusa nel ponente ligure. 


Esse
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;3&quot; |INDICATIVU
|CUNGIUNTIVU
|CUNDISIUNALE
|-
|
|Presente 
|Passau proscimu
|Imperfettu
|
|
|-
|Mi
|e sun
|e sun stau
|e l’eřa
|
|
|-
|Ti
|ti sei
|ti sei stau
|ti l’eři
|
|
|-
|èlu/a
|u /a l’è
|u /a l’è stau/stàa
|u l’eřa
|
|
|-
|Nuiautri
|e semmu
|e semmu stai
|e l’eřimu
|
|
|-
|Vuiautri
|e sei
|e sei stai
|e l’eři
|
|
|-
|éli/e
|i/e sun
|i/e sun stai
|e l’eřan
|
|
|}
Avé
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Mi
|e g’ho
|e g’ho avüu
|e g’axea
|
|
|-
|Ti
|ti g’hai
|ti g’hai avüu
|ti g’axei
|
|
|-
|èlu/a
|u /a g’ha
|u /a g’ha avüu
|u/a g’axea
|
|
|-
|Nuiautri
|e gh’emmu
|e gh’emmu avüu
|e g’axemu
|
|
|-
|Vuiautri
|e g’hai
|e g’hai avüu
|e gh’axei
|
|
|-
|éli/e
|i/e g’han
|i/e g’han avüu
|i/e g’axean
|
|
|}


Cantà

Perde - beve - scrive

Dì - durmì</text>
      <sha1>27mkp2itx6yq91b23noj05abxq10cwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269920</id>
      <parentid>269919</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T22:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grafia */ +</comment>
      <origin>269920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8360" sha1="j5j3qja6zo7f3humh97t27pwf76vrgp" xml:space="preserve">'''Pařlař bligařencu'''

U bligařencu u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu du paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. 

U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunate. Zà u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Zà de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.

== Carateřistiche ==
ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du parlà bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:

* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu zà mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zenese) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u parlà bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zenese d’ancöi

A difeřensa de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme

* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presensa ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u parlà d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendensa a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.&lt;Forner Mentun 94&gt;
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pà üna -l- u pö piglià fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--&gt; [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u là avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; 
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è ascì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.

* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.

== Grafia ==
Non esiste un metodo di scrittura ufficiale per il dialetto apricalese. Una delle prime attestazioni in epoca moderna riguarda la presa in considerazione da parte della Consulta Ligure di Apricale come punto per cui sono state raccolte informazioni ai fini della stesura del Vocabolario delle Parlate Liguri a partire dal 1985. La formulazione della grafia utilizzata risale al Convegno di Sanremo del 1976. Negli anni, i vari autori in dialetto hanno più o meno svolto adattamenti personali al sistema di scrittura. Di particolare rilievo l’uso in molte ricorrenze di -l-, al posto di -ř-, che viene assimilata alla più generale pronuncia [ɹ] diffusa nel ponente ligure. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;1&quot; |INDICATIVU
|
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; |CUNGIUNTIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|Presente
|Imperfettu
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a serai
|a serai stau
|che mi a scie
|che mi a fusse
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti serai
|ti serai stau
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u serà
|u serà stau/a
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u seremu
|u seremu stai/e
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u seré
|u seré stai/e
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|}


Esse
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;3&quot; |INDICATIVU
|CUNGIUNTIVU
|CUNDISIUNALE
|-
|
|Presente 
|Passau proscimu
|Imperfettu
|
|
|-
|Mi
|e sun
|e sun stau
|e l’eřa
|
|
|-
|Ti
|ti sei
|ti sei stau
|ti l’eři
|
|
|-
|èlu/a
|u /a l’è
|u /a l’è stau/stàa
|u l’eřa
|
|
|-
|Nuiautri
|e semmu
|e semmu stai
|e l’eřimu
|
|
|-
|Vuiautri
|e sei
|e sei stai
|e l’eři
|
|
|-
|éli/e
|i/e sun
|i/e sun stai
|e l’eřan
|
|
|}
Avé
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Mi
|e g’ho
|e g’ho avüu
|e g’axea
|
|
|-
|Ti
|ti g’hai
|ti g’hai avüu
|ti g’axei
|
|
|-
|èlu/a
|u /a g’ha
|u /a g’ha avüu
|u/a g’axea
|
|
|-
|Nuiautri
|e gh’emmu
|e gh’emmu avüu
|e g’axemu
|
|
|-
|Vuiautri
|e g’hai
|e g’hai avüu
|e gh’axei
|
|
|-
|éli/e
|i/e g’han
|i/e g’han avüu
|i/e g’axean
|
|
|}


Cantà

Perde - beve - scrive

Dì - durmì</text>
      <sha1>j5j3qja6zo7f3humh97t27pwf76vrgp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269921</id>
      <parentid>269920</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T22:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grafia */ title</comment>
      <origin>269921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8361" sha1="08wk7k1ra5i9o3kjj1jmjndsrhxjde5" xml:space="preserve">'''Pařlař bligařencu'''

U bligařencu u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu du paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. 

U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunate. Zà u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Zà de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.

== Carateřistiche ==
ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du parlà bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:

* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu zà mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zenese) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u parlà bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zenese d’ancöi

A difeřensa de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme

* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presensa ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u parlà d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendensa a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.&lt;Forner Mentun 94&gt;
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pà üna -l- u pö piglià fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--&gt; [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u là avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; 
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è ascì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.

* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.

== Grafia ==
Non esiste un metodo di scrittura ufficiale per il dialetto apricalese. Una delle prime attestazioni in epoca moderna riguarda la presa in considerazione da parte della Consulta Ligure di Apricale come punto per cui sono state raccolte informazioni ai fini della stesura del Vocabolario delle Parlate Liguri a partire dal 1985. La formulazione della grafia utilizzata risale al Convegno di Sanremo del 1976. Negli anni, i vari autori in dialetto hanno più o meno svolto adattamenti personali al sistema di scrittura. Di particolare rilievo l’uso in molte ricorrenze di -l-, al posto di -ř-, che viene assimilata alla più generale pronuncia [ɹ] diffusa nel ponente ligure. 
Esse
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;1&quot; |INDICATIVU
|
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; |CUNGIUNTIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|Presente
|Imperfettu
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a serai
|a serai stau
|che mi a scie
|che mi a fusse
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti serai
|ti serai stau
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u serà
|u serà stau/a
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u seremu
|u seremu stai/e
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u seré
|u seré stai/e
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|}


{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;3&quot; |INDICATIVU
|CUNGIUNTIVU
|CUNDISIUNALE
|-
|
|Presente 
|Passau proscimu
|Imperfettu
|
|
|-
|Mi
|e sun
|e sun stau
|e l’eřa
|
|
|-
|Ti
|ti sei
|ti sei stau
|ti l’eři
|
|
|-
|èlu/a
|u /a l’è
|u /a l’è stau/stàa
|u l’eřa
|
|
|-
|Nuiautri
|e semmu
|e semmu stai
|e l’eřimu
|
|
|-
|Vuiautri
|e sei
|e sei stai
|e l’eři
|
|
|-
|éli/e
|i/e sun
|i/e sun stai
|e l’eřan
|
|
|}
Avé
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Mi
|e g’ho
|e g’ho avüu
|e g’axea
|
|
|-
|Ti
|ti g’hai
|ti g’hai avüu
|ti g’axei
|
|
|-
|èlu/a
|u /a g’ha
|u /a g’ha avüu
|u/a g’axea
|
|
|-
|Nuiautri
|e gh’emmu
|e gh’emmu avüu
|e g’axemu
|
|
|-
|Vuiautri
|e g’hai
|e g’hai avüu
|e gh’axei
|
|
|-
|éli/e
|i/e g’han
|i/e g’han avüu
|i/e g’axean
|
|
|}


Cantà

Perde - beve - scrive

Dì - durmì</text>
      <sha1>08wk7k1ra5i9o3kjj1jmjndsrhxjde5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269922</id>
      <parentid>269921</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T22:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grafia */ -</comment>
      <origin>269922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7929" sha1="fi40nf2uatg9tvlamgo7gzjw85flsx8" xml:space="preserve">'''Pařlař bligařencu'''

U bligařencu u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu du paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. 

U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunate. Zà u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Zà de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.

== Carateřistiche ==
ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du parlà bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:

* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu zà mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zenese) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u parlà bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zenese d’ancöi

A difeřensa de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme

* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presensa ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u parlà d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendensa a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.&lt;Forner Mentun 94&gt;
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pà üna -l- u pö piglià fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--&gt; [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u là avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; 
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è ascì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.

* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.

== Grafia ==
Non esiste un metodo di scrittura ufficiale per il dialetto apricalese. Una delle prime attestazioni in epoca moderna riguarda la presa in considerazione da parte della Consulta Ligure di Apricale come punto per cui sono state raccolte informazioni ai fini della stesura del Vocabolario delle Parlate Liguri a partire dal 1985. La formulazione della grafia utilizzata risale al Convegno di Sanremo del 1976. Negli anni, i vari autori in dialetto hanno più o meno svolto adattamenti personali al sistema di scrittura. Di particolare rilievo l’uso in molte ricorrenze di -l-, al posto di -ř-, che viene assimilata alla più generale pronuncia [ɹ] diffusa nel ponente ligure. 
Esse
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;1&quot; |INDICATIVU
|
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; |CUNGIUNTIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|Presente
|Imperfettu
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a serai
|a serai stau
|che mi a scie
|che mi a fusse
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti serai
|ti serai stau
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u serà
|u serà stau/a
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u seremu
|u seremu stai/e
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u seré
|u seré stai/e
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|}


Avé
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Mi
|e g’ho
|e g’ho avüu
|e g’axea
|
|
|-
|Ti
|ti g’hai
|ti g’hai avüu
|ti g’axei
|
|
|-
|èlu/a
|u /a g’ha
|u /a g’ha avüu
|u/a g’axea
|
|
|-
|Nuiautri
|e gh’emmu
|e gh’emmu avüu
|e g’axemu
|
|
|-
|Vuiautri
|e g’hai
|e g’hai avüu
|e gh’axei
|
|
|-
|éli/e
|i/e g’han
|i/e g’han avüu
|i/e g’axean
|
|
|}


Cantà

Perde - beve - scrive

Dì - durmì</text>
      <sha1>fi40nf2uatg9tvlamgo7gzjw85flsx8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269923</id>
      <parentid>269922</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T22:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grafia */ +</comment>
      <origin>269923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8554" sha1="8wenzm6aguq5sbefo74h5j9uvz3werj" xml:space="preserve">'''Pařlař bligařencu'''

U bligařencu u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu du paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. 

U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunate. Zà u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Zà de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.

== Carateřistiche ==
ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du parlà bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:

* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu zà mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zenese) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u parlà bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zenese d’ancöi

A difeřensa de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme

* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presensa ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u parlà d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendensa a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.&lt;Forner Mentun 94&gt;
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pà üna -l- u pö piglià fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--&gt; [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u là avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; 
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è ascì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.

* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.

== Grafia ==
Non esiste un metodo di scrittura ufficiale per il dialetto apricalese. Una delle prime attestazioni in epoca moderna riguarda la presa in considerazione da parte della Consulta Ligure di Apricale come punto per cui sono state raccolte informazioni ai fini della stesura del Vocabolario delle Parlate Liguri a partire dal 1985. La formulazione della grafia utilizzata risale al Convegno di Sanremo del 1976. Negli anni, i vari autori in dialetto hanno più o meno svolto adattamenti personali al sistema di scrittura. Di particolare rilievo l’uso in molte ricorrenze di -l-, al posto di -ř-, che viene assimilata alla più generale pronuncia [ɹ] diffusa nel ponente ligure. 
Esse
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;1&quot; |INDICATIVU
|
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; |CUNGIUNTIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|Presente
|Imperfettu
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a serai
|a serai stau
|che mi a scie
|che mi a fusse
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti serai
|ti serai stau
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u serà
|u serà stau/a
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u seremu
|u seremu stai/e
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u seré
|u seré stai/e
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|}


{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; |Cungiuntivu
|CUNDISSIUNALE
|
|IMPERATIVU
|-
|Passau
|Trapassau
|
|
|Presente
|-
|che mi a scie stau
|che mi a fusse stau/sta
|mi a seřìa
|
|
|-
|che tü ti scii stau
|che tü ti fussi stau/sta
|ti seřìi
|
|scii!
|-
|che ēř u scie, che ela a scie stau/sta
|che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta
|u seřìa
|
|
|-
|che nuiautri u sciimu stai
|che nui u fussimu stai/stae
|u seřiavamu
|
|
|-
|che vuiautri u sciei stai
|che vui u fussi stai/stae
|u seřiavai
|
|sciei!
|-
|che eli i scien/ele e scien stai/stae
|che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae
|i seřian
|
|
|}
Avé
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Mi
|e g’ho
|e g’ho avüu
|e g’axea
|
|
|-
|Ti
|ti g’hai
|ti g’hai avüu
|ti g’axei
|
|
|-
|èlu/a
|u /a g’ha
|u /a g’ha avüu
|u/a g’axea
|
|
|-
|Nuiautri
|e gh’emmu
|e gh’emmu avüu
|e g’axemu
|
|
|-
|Vuiautri
|e g’hai
|e g’hai avüu
|e gh’axei
|
|
|-
|éli/e
|i/e g’han
|i/e g’han avüu
|i/e g’axean
|
|
|}


Cantà

Perde - beve - scrive

Dì - durmì</text>
      <sha1>8wenzm6aguq5sbefo74h5j9uvz3werj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269924</id>
      <parentid>269923</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T22:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grafia */ ab</comment>
      <origin>269924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8556" sha1="hb61vtwmxesxgrb47yof4ns17sjfejd" xml:space="preserve">'''Pařlař bligařencu'''

U bligařencu u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu du paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. 

U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunate. Zà u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Zà de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.

== Carateřistiche ==
ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du parlà bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:

* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu zà mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zenese) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u parlà bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zenese d’ancöi

A difeřensa de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme

* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presensa ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u parlà d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendensa a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.&lt;Forner Mentun 94&gt;
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pà üna -l- u pö piglià fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--&gt; [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u là avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; 
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è ascì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.

* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.

== Grafia ==
Non esiste un metodo di scrittura ufficiale per il dialetto apricalese. Una delle prime attestazioni in epoca moderna riguarda la presa in considerazione da parte della Consulta Ligure di Apricale come punto per cui sono state raccolte informazioni ai fini della stesura del Vocabolario delle Parlate Liguri a partire dal 1985. La formulazione della grafia utilizzata risale al Convegno di Sanremo del 1976. Negli anni, i vari autori in dialetto hanno più o meno svolto adattamenti personali al sistema di scrittura. Di particolare rilievo l’uso in molte ricorrenze di -l-, al posto di -ř-, che viene assimilata alla più generale pronuncia [ɹ] diffusa nel ponente ligure. 

;Esse
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;1&quot; |INDICATIVU
|
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; |CUNGIUNTIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|Presente
|Imperfettu
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a serai
|a serai stau
|che mi a scie
|che mi a fusse
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti serai
|ti serai stau
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u serà
|u serà stau/a
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u seremu
|u seremu stai/e
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u seré
|u seré stai/e
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|}


{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; |Cungiuntivu
|CUNDISSIUNALE
|
|IMPERATIVU
|-
|Passau
|Trapassau
|
|
|Presente
|-
|che mi a scie stau
|che mi a fusse stau/sta
|mi a seřìa
|
|
|-
|che tü ti scii stau
|che tü ti fussi stau/sta
|ti seřìi
|
|scii!
|-
|che ēř u scie, che ela a scie stau/sta
|che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta
|u seřìa
|
|
|-
|che nuiautri u sciimu stai
|che nui u fussimu stai/stae
|u seřiavamu
|
|
|-
|che vuiautri u sciei stai
|che vui u fussi stai/stae
|u seřiavai
|
|sciei!
|-
|che eli i scien/ele e scien stai/stae
|che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae
|i seřian
|
|
|}
Avé
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Mi
|e g’ho
|e g’ho avüu
|e g’axea
|
|
|-
|Ti
|ti g’hai
|ti g’hai avüu
|ti g’axei
|
|
|-
|èlu/a
|u /a g’ha
|u /a g’ha avüu
|u/a g’axea
|
|
|-
|Nuiautri
|e gh’emmu
|e gh’emmu avüu
|e g’axemu
|
|
|-
|Vuiautri
|e g’hai
|e g’hai avüu
|e gh’axei
|
|
|-
|éli/e
|i/e g’han
|i/e g’han avüu
|i/e g’axean
|
|
|}


Cantà

Perde - beve - scrive

Dì - durmì</text>
      <sha1>hb61vtwmxesxgrb47yof4ns17sjfejd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269925</id>
      <parentid>269924</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T22:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grafia */ trad.</comment>
      <origin>269925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8551" sha1="pqkba3vpaqt3dgugl6fshd9b0ujrlgx" xml:space="preserve">'''Pařlař bligařencu'''

U bligařencu u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu du paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. 

U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunate. Zà u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Zà de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.

== Carateřistiche ==
ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du parlà bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:

* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu zà mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zenese) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u parlà bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zenese d’ancöi

A difeřensa de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme

* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o ascì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presensa ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u parlà d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendensa a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.&lt;Forner Mentun 94&gt;
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pà üna -l- u pö piglià fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--&gt; [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u là avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.&lt;sup&gt;[1]&lt;/sup&gt; 
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è ascì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.

* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.

== Grafia ==
U nu l'existe in modu üňicu recunuscüu peř u pařlař bligařencu. Üňa de prime testimunianse ent'u giařgùn du postu in epuca mudèrnè a l'è a cunscideřasiùn de Bligař cume puntu de rifeřimèntu ent'u campař e enfurmasiùi peř scrive u Vucabulařiu de Parlate Ligüři da parte dea Cunsüřta Ligüře, a partìe dau 1985. A furma da grafia duveřà a remunta au Cunvegnu de Sanremu deu 1976. Ent'i ani, i vari scrituři ent'u pařlař i àn ciǜ o menu fau di adatamènti persuňali a stu scistema. De contu u l'è u duveřař ente tante ricurènse da -l- au postu dea -ř-, ch'a vegne pařegià aa prununsia de [ɹ], ben spantegà ent'u punènte ligüre. 

;Esse
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;1&quot; |INDICATIVU
|
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; |CUNGIUNTIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|Presente
|Imperfettu
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a serai
|a serai stau
|che mi a scie
|che mi a fusse
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti serai
|ti serai stau
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u serà
|u serà stau/a
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u seremu
|u seremu stai/e
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u seré
|u seré stai/e
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|}


{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; |Cungiuntivu
|CUNDISSIUNALE
|
|IMPERATIVU
|-
|Passau
|Trapassau
|
|
|Presente
|-
|che mi a scie stau
|che mi a fusse stau/sta
|mi a seřìa
|
|
|-
|che tü ti scii stau
|che tü ti fussi stau/sta
|ti seřìi
|
|scii!
|-
|che ēř u scie, che ela a scie stau/sta
|che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta
|u seřìa
|
|
|-
|che nuiautri u sciimu stai
|che nui u fussimu stai/stae
|u seřiavamu
|
|
|-
|che vuiautri u sciei stai
|che vui u fussi stai/stae
|u seřiavai
|
|sciei!
|-
|che eli i scien/ele e scien stai/stae
|che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae
|i seřian
|
|
|}
Avé
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Mi
|e g’ho
|e g’ho avüu
|e g’axea
|
|
|-
|Ti
|ti g’hai
|ti g’hai avüu
|ti g’axei
|
|
|-
|èlu/a
|u /a g’ha
|u /a g’ha avüu
|u/a g’axea
|
|
|-
|Nuiautri
|e gh’emmu
|e gh’emmu avüu
|e g’axemu
|
|
|-
|Vuiautri
|e g’hai
|e g’hai avüu
|e gh’axei
|
|
|-
|éli/e
|i/e g’han
|i/e g’han avüu
|i/e g’axean
|
|
|}


Cantà

Perde - beve - scrive

Dì - durmì</text>
      <sha1>pqkba3vpaqt3dgugl6fshd9b0ujrlgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>San Fertuzu (Camuggi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32726</id>
    <revision>
      <id>269928</id>
      <parentid>269865</parentid>
      <timestamp>2026-05-24T11:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Caiega --&gt;Carega (cia(r)ìu)</comment>
      <origin>269928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23004" sha1="3msqwa7ocxr5pbecau7owtg76lctgcv" xml:space="preserve">{{Camugin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome=San Fertuzu
|Nome ufficiale= &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;{{it}} ''San Fruttuoso''&lt;/div&gt;
|Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]]
|Panorama=SanFruttuoso-pjt3.jpg
|Didascalia=&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;San Fertuzu vista dau mà cun l'Abasia, a Ture e e sö chè&lt;/div&gt;
|Stemma=
|Stato=ITA
|Grado amministrativo=4
|Divisione amm grado 1=Ligüria
|Divisione amm grado 2=Zena
|Divisione amm grado 3=Camuggi
|Superficie=
|Note superficie=
|Abitanti= 36
|Note abitanti= {{Çitta web|url=https://italia.indettaglio.it/ita/liguria/genova_camogli_sanfruttuoso.html|tìtolo=La Frazione di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-10}}
|Aggiornamento abitanti= 2011
|Codice catastale=
|Nome abitanti= sanfertuzin
|Patrono=San Fertuzu
|Festivo=
}}

'''San Fertuzu''' (''San Fruttuoso di Capodimonte'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é üna lucalitè du cumüne de [[Camuggi]], ben cunusciüa perché u se ghe tröva l'[[Abasia de San Fertuzu (Camuggi)|abasia]] cu'u meximu numme.

L'abasia de San Fertuzu a l'é l'ürtima gexa ch'a fa parte de l'[[Arcidiocexi de Zena]], scicumme ch'a l'é a parocchia ciü a levante in ti sö cunfin. A l'é parte du vicariou de [[Recco|Reccu]]-[[Aosci|Ausci]]-Camuggi.

A piggia u numme dau vescuvu catalan [[San Fertuzu de Taragunn-a]] ([[III secolo|III seculu]]), e i sö resti sun cunservè in te l'abasia. In tu mezu au [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|parcu du Munte de Portufin]], ch'u se spande tantu in sciu munte quantu in sciu mà, u se ghe pö arrivà sulu che a pé, da duì senté panuramici, o cu'u batellu. L'abasia a l'é sede du [[Fondo Ambiente Italiano|FAI]] (Fundu Ambiente Italian) a partì dau [[1983]], mentre in tu [[1954]], in tu brassu de mà de frunte, gh'é stetu missu u &quot;Cristu di Abissi&quot;.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_103_San_Fruttuoso_Cristo_degli_Abissi_a_mare.htm|tìtolo=103. Cristo degli Abissi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt;
{{çitaçión|San Fertuzu&lt;br&gt;
postu ascuzu&lt;br&gt;
figge belle nu ghe n'é&lt;br&gt;
quelle poche che ghe sun&lt;br&gt;
sun ciü brütte che u carbun|Ditu pupulare}}
== Geugrafia ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Porto di San Fruttuoso.jpg|Vista panurmaica, cun l'Abasia, a Ture e e chè au de là da Puntetta
&lt;/gallery&gt;
A frasiun de San Fertuzu a se tröva serà in tè un streitu gurfu, ch'u se arve a partì da Punta Turetta e a levante u finisce cun Punta Carega. Ae spalle ghe resta u prumuntoiu du [[Munte de Portufin]] (610 m), de bellu ciü in drentu, in diresiun de Camuggi, a marcà u cunfin cun [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]. A levante u cunfin de Camuggi cun u cumüne de [[Portofin|Portufin]] u tacca dau Munte de Bucche (506m) e u chinn-a finn-a a Punta Carega. Da ste parti a costa a l'é erta e a piccu, cun di fundali che zà aa riva sun ben prufundi.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

In ta lucalitè sbuccan di fussuei, incanalè au fundu du sö percursu. U primmu u l'é ditu Fussou de San Fertuzu, ch'u g'ha cumme funte quella de Cazelle (300 m), zà in tempi antighi adövià dai fratti de l'abasia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/news/abbazia-di-san-fruttuoso-lacqua-delle-sorgenti|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso: l’acqua delle sorgenti|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; L'é da chi ch'u partiva in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] l'acquedottu de Camuggi, e che ancö u furnisce l'egua ae chè da frasiun. Sta valetta a piggia ascì u numme de valadda di Muin, tantu ch'u se ghe truvou i resti de antighe custrusiuin cun di blocchi de pria squadre. Au punente da Puntetta, duv'a se tröva a Ture di Doia, u scure u Valun di Funtanin, ch'u parte d'in ta funte in sciu &quot;Pertüzu di Croi&quot; (431 m).

Propiu in frunte a l'abasia se tröva in tretu de ciazza, ch'a mustra in un'origine particulare: vistu cumme ditu primma i fundali abastansa prufundi e i cursci d'egua che gh'é, a ciazza a l'é vegnüa cu'a buriann-a du [[1915]], ch'a l'ha amügiou di depoxiti d'ainin che primma l'ean ciü pochi, mangè dau mà.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano urbanistico comunale|editô=Cumüne de Camuggi|p=8|léngoa=IT|capìtolo=Morfologia del territorio|vìxita=2026-05-07|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/VAS/elaborati/DESCRIZIONE%20FONDATIVA/Relazione%20della%20DESCRIZIONE%20FONDATIVA.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Storia ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Camogli Badia di San Fruttuoso.jpg|San Fertuzu in te üna incixun du 1892
Immaggine:Glaspalast München 1896 069.jpg|L'Abasia in t'ün dipintu du 1896
Immaggine:CH-NB Photoglob-Wehrli EAD-WEHR-17107-B.tif|San Fertuzu in tu 1910
Immaggine:San Fruttuoso (Camogli)-abbazia fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|L'Abasia in te üna futugrafia tra a fin de l'Öttusentu e i primmi du Növesentu
&lt;/gallery&gt;
Üna primiscima testimuniansa de un insediamentu da ste parti u saieiva du tempu di rumani, ancun primma ch'u fisse fundou u munastéru. Difeti sun steti rinvegnüi di reperti d'archeulugia, cumme de anfure, sparsi in tu brassu de mà tüttu lungu u Munte de Portufin. Dae indagini che s'é cumpiü sun steti indaghè i ciü tanti mumenti da custrusiun du cumplessu, cu'u periudu de fundasiun ch'u saieiva da fissà au [[977]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Çitta|AA.VV., 2017|Relazione storico-artistica, p. 3}}&lt;/ref&gt;

In tu [[VIII secolo|seculu VIII]] a tradisiun a ne cunta de cumme u vescu [[San Prospu de Taragunn-a|Prospu de Taragunn-a]] u segge arrivou a Camuggi doppu ch'u l'ea scapou da l'invaxun di arabi in ta Spagna.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_876_San_Fruttuoso_chiostro_Abbazia_cartolina_1900.htm|tìtolo=876. San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; U l'aveiva purtou cun lé i resti du vescuvu Fertuzu. De lungu dandu a mente aa lezenda e reliquie e saieivan stete careghè in sce ün aze che, rivou in sci cunfin fra de [[Recco|Reccu]] e Camuggi, u l'aveiva decisu de aviase versu stu postu, e da chì saieivan cumensè e ratelle tra e due cumünitè vixinn-e du [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. In tu tragittu se dixe ch'u se fisse fermou a [[Zena]], vixin au [[Bezagno|Bezagnu]], duve ciü tardi a l'é steta fundà a [[Gêxa de San Frutôzo (Zêna)|gexa de San Fertuzu]] e da chi u cumüne, e ancö quarté zeneize, ch'u ne porta u numme.[[File:Daphne vid San Fruttuoso 1948 SLSA 1150 foto 1060.jpg|thumb|A barca Daphne, du scritù svedeize Göran Schildt a San Fertuzu, 1948|sinistra]]Doppu i interventi de Ottone I de Sassonia e de Adelaide de Borgogna&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, u burgu de San Fertuzu u l'é stetu missu sutta a l'aministrasiun di religiuxi da [[Diocexi de Milan]], arrivandu a ‘na vea e propia indipendensa cu'i fratti benedetin in tu [[1162]]. U cuntrollu di fratti u l'ea mai tantu impurtante che sutta de liatri gh'ean finn-a di atri teritoi da [[Liguria|Ligüria]]. Dau [[1162]] au [[1175]], aveivan mantegnüu u cuntrollu in sce Portufin e [[Sestri Levante|Sestri]] (pöi passè sutta a [[Rapallo|Rapallu]] a primma e sutta [[Zena]] a segunda), mentre dau [[1296]] au [[1340]] l'aveivan u cuntrollu ascì in sciu paize de [[A Burdighea|Burdighea]]. Rivendicà in tu [[1366]] dau [[Ducòu de Milàn|Dücou de Milan]], in tu [[1435]] l'abasia a l'é steta catà dai zeneixi, pe' finì turna sutta [[Milan]] in tu [[1438]].

Dexe anni ciü tardi saian i [[Döia (famiggia)|Doia]] a stabilise chi, mentre in tu [[XVI secolo|Sinquesentu]] u burgu u patisce i cuntinui atacchi via mà da parte di saraceni, tantu che i zeneixi sentan u bezögnu de tiaghe sciü de turi de difeiza nu sulu cuntru i cursari, ma finn-a cuntru i [[Fieschi (famiggia)|Fieschi]] e i [[Fregoso (famiggia)|Freguzu]], che a quelli tempi in te ciü mumenti duminavan Portufin. U l'é cuscì che in tu [[1561]] a vegne tià sciü a turetta, in scia punta ch'a dividde &quot;[[Cà dell’Ou|Cà dell'Ou]]&quot; da San Fertuzu.

Tra i 26 e i 27 de lüggiu de quell'annu se ricorda a catüa d'üna nave da parte di cursari e ün ataccu a ün velieru, propiu in tu brassu de ma di frunte au burgu. Pe'u mancou segnale de periculu, se sa che u guardian du postu u l'ea stetu ciamou a raportu dau Senatu de Zena. Ai 2 d'agustu u preve de San Fertuzu u manda a ciamà u capitan camugin Marco Pietrasanta, scicumme l'ea capitou l'incruxu de due navi nemighe, de lungu de frunte aa lucalitè.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Da lì a pocu a vegnià anche fabricà a Ture Doia, in scia Puntetta, nu tantu pe' cuntrollu, quantu pe' prutesiùn di abitanti.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di interventi specializè in sce l'abasia sun steti vusciüi dau [[Dria Doia]] (Andrea Doria) in persunn-a. Cheita in abandun, in tu [[1730]] [[Camillo Doia|Camillu Doia]] (Camillo Doria) u l'ea intervegnüu cun di travaggi ma, dau [[1797]], cu'u rivà di franseixi sutta [[Napolion Bonaparte|Napuliun]], a strutüa a l'é finia pe' vegnì ün'abitasiun.

Ciü tante chè e abitasiuin du burgu se sun svilüpè tra i [[XVI secolo|seculi XVI]] e [[XIX secolo|XIX]], ma se pö dì che l'impiantu de l'insediamentu u segge primma, e dunque de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de mezu]].&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; A cumünitè du postu, in tu fratempu, a l'ea ben avià in tu cardà e ré da pescà.

In tu [[1855]] au largu de San Fertuzu u l'é capitou u tragicu eventu ch'u l'ha vistu anà a fundu u piroscafu Croesus, partiu da Zena, ch'u gh'aveiva in simma i surdatti Sardi mandè in [[Crimea]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/storia-locale/episodi-del-diciannovesimo-secolo|tìtolo=Episodi del diciannovesimo secolo.
Il sacrificio di Maria Avegno|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; Cumm'u l'ea arrivou di frunte a [[Punta Ciappa]], l'aveiva pigiou fögu u lucale du carbun e da lì u restu da nave.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2486_Nave_mista_vapore_britannica_Croesus_nel_1855.htm|tìtolo=2486. Nave Croesus|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; Pe' asmurtà e sciamme, u cumandante John Vine Hall u sercava de purtase versu a riva, puntandu a prua in scia Puntetta.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_665_San_Fruttuoso_Casa_delle_Sorelle_Avegno_cartolina_1904.htm|tìtolo=665. Sorelle Avegno, San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; Chi sun arrivè i sucursi da gente du postu: due sö, Maria e Caterina Avegno, ciü u màiu da primma, Giovanni Oneto che cu'i duì gussi che gh'aveivan agiütou i surdatti, sarvandune ciü ch'u se ne pueiva. In te ün di viagi de sucursu u gussu cun in simma e due sö u l'ea stetu inversou dai troppi naufraghè che ghe vueivan muntà.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

A stu moddu Maria a l'é anegà, mentre Caterina a l'ea riuscia a turnà aa riva. Grassie au sö cuntribütu ciü tanti di surdatti se sun sarvè, in tu dramma i morti sun steti vintiquattru e a nave, scciapà in te duì tocchi, a l'é aneta a fundu doppu quarche giurnu. E due sö, cumme vusciüu daa famiggia Pamphili, sun stete sepellie in te l'abasia&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;, mentre in tu zügnu [[1855]] u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] u l'ha ricunusciüu a Maria Avegno a Medagia d'Ou au Valù Civile, pe' questu a l'é steta finn-a a primma donna a aveila risevüa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://piazzalevante.it/la-tragedia-delle-sorelle-avegno-centosettanta-anni-fa-a-san-fruttuoso-di-camogli/|tìtolo=La tragedia delle sorelle Avegno, centosettanta anni fa, a San Fruttuoso di Camogli|dæta=2025-05-01|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; In tu [[1904]], in ta ricurensa di sinquant'anni, u scindicu de Camuggi Andrea Schiaffino u l'aveiva fetu mette üna targa aa memoia, destrüta cun l'aluviun du [[1915]], e messa turna in tu [[1933]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Tra l'Öttusentu e u [[XX secolo|Növesentu]] l'abasia a l'é intrà in te prupietè da famiggia Doia Pamphili, ch'a s'é impegnà in tu [[1933]] in tu arrangià l'edifissiu, mentre in tu Növesentu l'ha cuminsou a aumentà u türismu, cu'a ciazza che, da postu d'ormezzu pe'i pescuèi ch'a l'ea, a l'é vegnüa ün postu pe'i bagnanti. In tu [[1951]] a lucalitè a figure cumme sfundu in tu cine &quot;Il diavolo in convento&quot; du Nunzio Malasomma cu'u [[Gilberto Govi]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/05/31/camogli-il-diavolo-in-convento-proiettato-a-san-fruttuoso-dove-fu-girato/|tìtolo=Camogli: “Il diavolo in convento” proiettato a San Fruttuoso dove fu girato|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; In tu [[1983]] l'abasia a vegne deta au FAI, mentre in tu [[2014]] l'Istituto poligrafico e Zecca dello Stato (Istitütu puligraficu e Zecca du Statu) a l'ha batüu de munee d'argentu cu'ün valù de 5 euru dedichè a l'Abasia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://numistoria.altervista.org/blog/?p=13061|tìtolo=Italia, 5 euro per l’abbazia di San Fruttuoso|dæta=2014-01-24|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; In tu [[2024]] a l'é steta vixità dau Vescuvu de Taragunn-a.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/01/12/camogli-il-vescovo-di-tarragona-nel-monastero-dedicato-al-predecessore-san-prospero/|tìtolo=Camogli: il vescovo di Tarragona nel monastero dedicato al predecessore San Prospero|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiun demugrafica ===
{{Demografia/San Fertuzu (Camuggi)}}

== Posti de interesse ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot;&gt;
Immaggine:Sanfruttuoso01.jpg|L'Abasia, cu'a ciazza de frunte
Immaggine:Camogli - Abbazia di San Fruttuoso - 2023-09-23 00-13-17 010.jpg|Detaggiu du chiostru
Immaggine:Camogli - Abbazia di San Fruttuoso - 2023-09-23 00-13-17 007.jpg|E tumbe di Doia, sutta l'Abasia
&lt;/gallery&gt;
* '''Abasia de San Fertuzu''': l'abasia a remunta ai [[X secolo|seculi X]]-[[XI secolo|XI]], levou a parte ch'a se affaccia in sciu mà, ch'a l'é du [[XIII secolo|seculu XIII]] e a mustra dui urdini de barcuin a trifora, che se sümeggian a quelli che se veddan in ti palassi de famiggie de ben de Zena. U chiostru de l'abasia u l'é stetu tiou sciü in tu [[XII secolo|seculu XII]] e doppu u l'é stetu cangiou in sce vuentè du Dria Doia, ancö u l'ha ben duì urdini de archè. Au cian de d'atu, un curidù cuvertu cun de votte a cruxea impustè in sce de culonne, ch'u se affaccia in sciu curtì a cianta quadrà. A parte de sutta, invece, a l'é steta adövià cumme sepurtu daa famiggia Doia morti tra u [[1275]] e u [[1305]], surmuntè da di archi a punta cu'a decurasiun a bande gianche e neigre, tipiche de l'arte ligüre. In ciü se vedde atri dui sepurti e ün antigu sarcofagu rumanu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/abbazia-di-san-fruttuoso|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; A ture duv'u gh'é u campanìn, a remunta tostu au [[X secolo|seculu X]], feta segundu u güstu bizantin, in origine a l'ea quexi riunda, pöi cangiou metendughe in simma üna ture a otagunu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=29330|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso. Scheda Luogo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; Da tegnì ben a mente a pala d'artà ch'a mustra u vescuvu Fertuzu tra i diacuni Augurio ed Eulogio e San Cuumbàn d'Irlanda, cunservà in ta gexa e feta da Giuseppe Palmieri in tu [[XVIII secolo|seculu XVIII]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.pittoriliguri.info/pittori-liguri/pittori-liguri-600-700/palmieri-giuseppe/|tìtolo=PALMIERI GIUSEPPE|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; In te l'abasia se cunservan e reliquie di martiri de Taragunn-a du [[II secolo|II seculu d.C.]]
*  A '''Ture di Doia''' a l'é steta tià sciü in tu [[1562]] in scia cuscì dita &quot;Puntetta&quot;, ch'a resta fra l'abasia e e che du paize. L'amiraggiu Dria Doia pe primma cosa u s'ea impegnou a tiala sciü dau mumentu ch'u l'aveiva risevüu u dirittu in sce San Fertuzu dau [[Pappa Giulio III|pappa Giuliu III]]&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, ma scicumme ch'u l'é mortu in tu [[1560]], u nu l'ha vista: a saià tià sciü cu'i sö figgi Giuvanni, Pagan e Dria, che ghe a van a dedicà üna votta terminè i travaggi. A ture a quel tempi a gh'aveiva in armamentu ch'u l'ea fetu de trei canuin de brunzu e ün a bumbarda, ciü trentetrei muschetti e sccioppi (archibugi).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3670_San_Fruttuoso_Torre_Doria_1904.htm|tìtolo=3670. San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; In sce i duì fianchi a strutüa a mustra i stemmi da famiggia Doia, cun l'aquila.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; In ciü gh'é de decurasiuin in sce curnixe e in sce mensule. Grassie ai travaggi vusciüi da l'abate Spinola in tu [[XVII secolo|Seisentu]], a l'ha cangiou de furma, scicumme a l'é steta arrangià. Ciü de recente, finiu de adövià la cumme difeiza a l'é vegnüa abitasiun de pescuei. Üna de stansie in ti anni a l'ha ospitou finn-a a scöa du paize. Ancö, cun l'abasia, a l'é vegnüa de prupietè du FAI.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:San Fruttuoso di Camogli-Torre Doria-DSCF0664.JPG|A Ture di Doia
File:Costa del Termine vista dal mare 2.jpg|A Turetta vista dau mà
Immaggine:IMG2369fggh.jpg|A caza röza e quella cun l'arcu
Immaggine:Cristo degli abissi.jpg|U Cristu di Abissi
&lt;/gallery&gt;
* '''A turetta''', feta custruì dai zeneixi, au tempu de l'espansciun di saraceni in tu Mediteraneu a partì daa meitè du [[XVI secolo|seculu XVI]]. A Resta in scia custea ch'a spartisce a [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] dau gurfu duv'u gh'é San Fertuzu.&lt;ref&gt;{{Çitta|Mortola, 2021|p. 28}}&lt;/ref&gt; A l'é steta tià sciü pe' prutezze vivagna d'egua duse che se ghe tröva, scicumme che l'ea fasile arivaghe via mà finn-a pe'i cursari.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109753.pdf|tìtolo=Torretta di avvistamento. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; In tu [[1561]] dunque u capitan Ottaviano Vivaldi, de [[Ciävai|Ciavai]], u accumpagna in sciu postu ün ommu de sö cunuscensa, Jacopo Vassallo, cun l'impegnu de tià sciü üna turetta.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Mortola, 2021|p. 30}}&lt;/ref&gt; U prexu de l'interventu u l'ea stetu fissou a 800 lire.&lt;ref&gt;{{Çitta|Mortola, 2021|p. 29}}&lt;/ref&gt; In scia punta da rocca, a l'ha üna furma de piramide trunca, cun üna cianta a baze squadrà. Due avertue ciü grosse servivan pe' adövià i canuin, mentre de atre avertüe ciü picinn-e servivan pe' i sccioppi. I travaggi sun steti paghè cu'e tasce de tante cumünitè du levante, cumme [[Ciävai|Ciavai]], [[A Spèza|a Speza]] e [[Pòrtivene|Portuvenere]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* U '''Cristu di Abissi''', posou in sci fundali di frunte a l'abasia u 29 d'agustu du [[1954]], u se tröva a 17 metri sutta u livellu du mà. A statua a l'é steta vusciüa da Dullio Mercante&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Il Cristo degli Abissi, pp. 145-146}}&lt;/ref&gt;, amigu de Dario Gonzatti, mortu in tu [[1947]] in te üna escursciùn sutt'egua au largu du prumuntoiu, e a l'é steta missa chi cumme simbulu de riferimentu e de prutesiun. Erta duì metri e mezu, pezante öttu tunelè, a l'é steta sculpia dau prufesù Guido Galletti&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;, a l'é steta füza cun du brunzu de recüperu, grazie a üna inisiativa ch'a l'ha vistu a partecipasiun di sumussatui da tüttu u mundu. L'inaugurasiun a l'é avegnüa aa prezensa de mascime auturitè.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

* '''Antigu muin''' du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesentu]], nu guei distante dau cumplessu de l'abasia, u l'é in ezempiu de grande significou da cultüa de l'uivu, e u l'é stetu in pe' di anni mantegnüu daii abitanti du burgu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208251.pdf|tìtolo=Mulino di S. Fruttuoso. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; De drentu, u fabricou u cunserva ancun u vegiu mecanismu.

* '''Caza medievale cun l'arcu''', a l'é ün di simbuli de San Fertuzu, in ta parte ciü a levante du gurfu, a remunta primma du [[XIII secolo|seculu XIII]], a l'ha in ti anni avüu a funsiun de abitasiun.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208252.pdf|tìtolo=Casa medioevale ad arco. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}&lt;/ref&gt; A l'é impustà in sce ün arcu a butte fetu cun di blocchi de pria squadrè, ch'u funsiunn-a cumme pasaggiu versu a ciazza e cumme riparu pe'e barche.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Au giurnu d'ancö a l'é gestia dau [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Parcu de Portufin]] e deta in gestiun cumme aloggiu pe' türisti.

* '''Caza röza''', a l'estremitè a levante du gurfu, au de là da Puntetta e quexi di frunte a l'abasia, a resta da fiancu aa caza cun l'arcu. Se tratta d'üna custrusiun du [[XX secolo|Növesentu]], prubabimente nasciüa cun üna funsiun de difeiza e de cuntrollu.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2017|Relazione storico-artistica, p. 4}}&lt;/ref&gt;

== Cumünicasiuin ==
A stradetta ch'a traversa u burgu a l'é ciamà &quot;Via San Fruttuoso&quot;. Quarcüna de chè a se cuntinue lungu i senté du parcu du Munte de Portufin, che portan versu e lucalitè de Camuggi cumme [[A Fuxe (Camuggi)|A Fuxe]], u [[Semafuru Vegiu]], u [[Semafuru Növu]], [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]], E Prie Streite e [[Portufin Vetta]] (e da chi [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]) o versu Portufin e a Cala di Ingleixi anche versu Santa Margaita passandu pe'u Passu de Bucche. U servissiu di batelli u cullega San Fertuzu a punente cu'a Fuxe, Camuggi, Reccu, Zena e a levante cun Portufin, Santa Margaita e Rapallu. Da vixin aa Ture di Doia se tröva l'eliportu dedicou au maggiù [[Rinaldo Enrico]].

== Notte ==
;Notte au testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=Benedetto Mortola|tìtolo=Frammenti di storia. La Torretta a San Fruttuoso di Camogli|url=https://benedettomortola.wordpress.com/wp-content/uploads/2021/10/articolo_torretta.pdf|revìsta=Portofino per terra e per mare|léngoa=IT|cid=Mortola, 2021}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Tina Leali Rizzi|outô2=Edoardo Meoli|outô3=Sandro Pellegrini|tìtolo=Guida al Golfo Paradiso: Bogliasco, Camogli, Recco, Avegno, Uscio, Pieve L., Sori|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9564|ànno=2000|editô=De Ferrari|çitæ=Reccu|léngoa=IT|cid=Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000}}
* {{Çitta publicaçión|outô=AA. VV.|ànno=2017|tìtolo=Complesso del borgo di San Fruttuoso di Capodimonte, terreni e fabbricati nella Valle dei Mulini della sorgente Caselle. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210836.pdf|cid=AA.VV., 2017}}

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Camuggi]]
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>3msqwa7ocxr5pbecau7owtg76lctgcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Preistöia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32727</id>
    <revision>
      <id>269907</id>
      <parentid>269836</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27804" sha1="90z21wvopvkz5vdjewvnwwbv0i58mmc" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
A '''preistöia''' a l'é o perîodo da [[stöia de l'òmmo]] conpréizo tra e prìmme tràcce conosciûe de l'ûzo de instruménti de prîa di [[hominini]] d'in gîo a 3,3 mioìn d'ànni fa e-o coménso da stöia documentâ con l'invençión di scistêmi de [[scritûa]]. L'ûzo de scìnboli, ségni e imàgine sciòrtan fîto tra-i òmmi ma i primìscimi scistêmi de scritûa vêgnan fêua ciù o mêno 5 200 ànni fa. L'adoçión da scritûa into móndo o l'é stæto 'n proçèsso lénto, sciché a fìn da preistöia a l'é arivâ in ténpi despægi in pòsti despægi e-o tèrmine o l'é dêuviòu ciù de ræo into tratâ de [[soçiêtæ]] dónde a preistöia a l'é finîa relativaménte de reçénte. O perîodo quànde 'na [[coltûa]] a l'é documentâ da-a scritûa d'âtri ma a no l'à desvilupòu 'n seu scistêma de scritûa o l'é de spésso conosciûo cómme &quot;protostöia&quot; de quélla coltûa. 

[[File:Resti del principe delle arene candide.jpg|thumb|Rèsti do coscidîto &quot;Prìnçipe de Ænn-e Càndie&quot;, che remóntan a-o Paleolìtico supeiô, conservæ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|centro]]

A preistöia umànn-a a l'é despægia da-a stöia no sôlo pe-a seu cronologîa ma pe-a mainêa de tratâ e ativitæ de coltûe archiològiche ciufîto che de naçioìn nominæ ò persónn-e speçìfiche. Limitâ a proçèsci materiâli, rèsti e artefæti ciufîto che a documénti scrîti, a preistöia a l'é anònima e, pe sta raxón, tèrmini de riferiménto dêuviæ into cànpo da preistöia, cómme &quot;Neanderthal&quot; ò &quot;[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]&quot;, són de etichétte modérne con definiçioìn de vòtte mìsse in discusción. A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi e in particolâ con l'anâ sénpre ciù inderê into ténpo, ste etichétte reprezéntan a sôla mainêa de distìngoe i grùppi de popolaçioìn preistòriche e trasmétte informaçioìn in sce quéste into prezénte. 

Pe definiçión, no gh'é de testimoniànse scrîte da preistöia umànn-a, ch'a peu êse conosciûa sôlo che pe-o materiâle archiològico e pe l'evidénsa antropológica, ö sæ i materiâli preistòrichi e i rèsti umén. A-o prinçìpio ste conoscénse són stæte acapîe pe mêzo de l'arecugéita de eleménti do folclôre e pe analogîa co-e soçiêtæ preleteræ òservæ inte l'[[Epoca Moderna|época modèrna]].

== Stöia da paròlla ==
O conçètto de preistöia o l'é vegnûo fêua con l'[[Inluminîximo]] into travàggio di antiquâi che dêuviâvan a paròlla &quot;primitîvo&quot; pe descrîve e [[soçiêtæ]] che gh'êan prìmma de testimoniànse scrîte. Do [[1833]] o Paul Tournal (1805-1873), fondatô da Comisción Archiològica do Muzêo de Narbonne, o l'avéiva dêuviòu in [[Lengua françéise|françéize]] a paròlla ''anté-historique''; in càngio, a prìmma òcorénsa da paròlla ''prehistory'' in [[Ingleize|ingléize]] a l'é do [[1836]], into ''Foreign Quarterly Review''. O tèrmine o s'é pöi difûzo inte âtre léngoe ascì.

A scâ de ténpo giölògico pe-i perîodi pre-umoén e-o scistêma de træ etæ pe-a preistöia umànn-a són stæti scistematizæ into [[XIX secolo|XIX sécolo]] into travàggio di antropòloghi, archiòloghi e antiquâi britànnichi, françéixi, tedéschi e scandinâvi. Un prìmmo conçètto de preistöia ch'o l'é nasciûo o sugerîva che no ghe saiéiva posciûo êse nisciùnn-a [[stöia]] sensa de testimoniànse scrîte e nisciùnn-a mainêa de tratâ in mòddo scignificatîvo de popolaçioìn che no àn lasciòu nìnte de scrîto. O conçètto ciù comùn ancheu o l'é chi-â stöia a l'é bazâ d'in scê 'n àncio cànpo de evidénse e con tùtto che dötréi stòrichi no àn trovòu adàtto l'ûzo do tèrmine &quot;preistöia&quot;, sto conçètto o l'é stæto mìsso in discusción ma no abandonòu. I archiòloghi in particolâ conscìderan o tèrmine cómme 'na distinçión scignificatîva e neçesâia tra-o tîpo de travàggio che fan e-e interpretaçioìn che pêuan esprìmme in sciô pasòu. 

== Mézzi de riçèrca ==
A vivàgna prinçipâ d’informaçión pe-a preistöia a l'é a documentaçión archiològica, de spésso studiâ insémme a-a riçèrca de âtre disciprìnn-e cómme e [[scénse da natûa]]. 

I riçercatoî de prìmma lìnia inta preistöia umànn-a són i antropòloghi (archiòloghi e antropòloghi fìxichi) ch’adêuvian i scâvi, e investigaçioìn giölògiche e giögràfiche e âtre anàlixi scentìfiche pe scrovî e interpretâ a natûa e-o conporaménto de popolaçioìn pre-leteræ e no leteræ. I genetìsti de popolaçioìn umànn-e ascì e-i lengoìsti stòrichi són derê a provédde di spónti preçiôxi. I antropòloghi colturâli agiùttan a fornî o contèsto pe-e interaçioìn soçiâli che fan pasâ tra-e persónn-e i ògètti d'òrìgine umànn-a e perméttan ‘n’anàlixi de tùtti i artìcoli che sciòrtan inte ‘n contèsto da preistöia de l’òmmo. Dónca i dæti in sciâ preistöia són fornî da ‘n’ància varietæ de scénse da natûa e da soçiêtæ, cómme l’[[Antropologia|antropologîa]], l’[[Archeologia|archiologîa]], l’[[archioastronomîa]], a [[lengoìstica conparatîva]], a [[Biologia|biologîa]], a [[giölogîa]], a [[genética molecolâre]], a [[paleontologîa]], a [[palinologîa]], l’[[antropologîa fìxica]] e tànte âtre. 

O pasàggio fondamentâle pe capî l’evidénsa stòrica o l’é a dataçión e de técniche segûe pe colocâ into ténpo i repèrti se són desvilupæ costanteménte scìn da-o [[XIX secolo|XIX sécolo]]. A ciù comùn de ste técniche a l’é a [[dataçión a-o radiocarbònio]]; técniche ciù reçénti conpréndan l’anàlixi chìmica forénse pe scrovî l’ûzo e-a proveniénsa di materiâli e l’anàlixi genética de òsse pe determinâ o ligàmme de parentòu e-e caraterìstiche fìxiche de persónn-e preistòriche.

== Definiçión ==
=== O prinçìpio e-a fìn ===
De sòlito se stabilisce o prinçìpio da preistöia co-o sciortî de êsei scìmili a l'[[Ommo|òmmo]] in sciâ [[Tæra]], in càngio a dæta ch’a ségna a seu fìn a l’é tipicaménte definîa cómme l’arivâ da documentaçión scrîta contenporània.

Tùtte dôe e dæte dónca càngian asæ da región a región: prezénpio, a preistöia africànn-a a coménsa ciù ò mêno 2,5 mioìn d'ànni fa, in càngio a preistöia aziàtica a l’é datâ a 1,8 mioìn d'ànni fa e-a preistöia ouropêa a coménsa 1,3 mioìn d'ànni fa co-o prìmmo arivâ di umoén inta región. A segónda da dæta quànde di documénti rilevànti són vegnûi ‘na bónn-a vivàgna académica, a fìn da preistöia ascì a càngia: prezénpio, l’é açetòu in generâle chi-â preistöia in [[Egitto|Egìtto]] a finìsce ciù ò mêno do 3100 prìmma de Crìsto, in càngio in [[Papua Neuva Guinea|Nêuva Goinêa]] a fìn da preistöia a l'é fisâ bén ciù de reçénte, inti ànni Setànta de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], quànde i antropòloghi rùsci Nicholai Miklukho-Maklai àn pasòu di ànni a vîve tra-i pòpoli do pòsto e àn descrîto o seu stîlo de vìtta inte 'n àncio tratòu. In [[Euròpa|Ouröpa]] e coltûe clàsciche relativaménte bén documentæ de l’[[Antîga Grêcia]] e de l'[[Antîga Rómma]] avéivan de coltûe vixìnn-e con pöche testimoniànse scrîte, cómme i [[Cèlti]] e-i [[Etrùschi]]. I stòrichi raxónn-an in sce quànte péizo dâ a-e relaçioìn de vòtte condiçionæ de ste coltûe protostòriche che s'atrêuvan inta letiatûa grêga e româna.

=== Perîodi de ténpo ===
Into spartî a preistöia umànn-a inte l'[[Eoràzia|Ouràzia]], i stòrichi dêuvian tipicaménte o scistêma de træ etæ, in càngio i studiôxi di perîodi pre-umoén dêuvian sorviatùtto a bén definîa documentaçión giölògica e-a seu bâze stratigràfica definîa a livéllo internaçionâle drénto da scâ de ténpo giölògico. O scistêma de træ etæ o l'é a periodizaçión da stöia de l'òmmo inte tréi perîodi de ténpo un dòppo l'âtro, che pìggian o nómme da-e tecnologîe predominànti de produçión di instruménti, ö sæ l’[[Etæ da Prîa]], l’[[Etæ do Brónzo]] e l’[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Inte dötræ àree gh'é 'n perîodo de pasàggio ascì tra l’Etæ da Prîa e l’Etæ do Brónzo, dîta [[Etæ do Ràmmo]] ò Calcolìtico. 
 
Inta prìmma Etæ do Brónzo i [[Sumêri]] in [[Mezopotàmia]], a [[Çiviltæ da Vàlle de l’Ìndo]] e l’[[antîgo Egìtto]] són stæte e prìmme çiviltæ a desvilupâ i seu scistêmi de scritûa e a tegnî di regìstri stòrichi, co-i seu vixìn che ghe són vegnûi aprêuvo. A ciù pàrte de âtre çiviltæ són arivæ a-a fìn da preistöia ciù tàrdi inte l’Etæ do Færo. A divixón de træ etæ da preistöia in Etæ da Prîa, Etæ do Brónzo e Etæ do Færo a rèsta in ûzo pe-a ciù pàrte de l’[[Ouràzia]] e de l’[[Àfrica do Nòrd]] ma a no l’é de sòlito dêuviâ inte quélle pàrte do móndo dónde a lavoraçión di metàlli dûi a l’é arivâ co-o contàtto co-e coltûe Ouraziàtiche cómme l’[[Oçeania|Oçeània]], l’[[Oustralàzia]], bónn-a pàrte de l’[[Àfrica Subsahariànn-a]] e de pàrte de [[Americhe|Amériche]]. Con dötræ eceçioìn inte [[çiviltæ precolonbiann-e]] inte Amériche, ste àree no àn desvilupòu di scistêmi de scritûa prìmma de l’arîvo di Ouraziàtichi e dónca a seu preistöia a l’arîva scìn a perîodi relativaménte reçénti, tànto che, prezénpio, o [[1788]] o l’é de sòlito tegnûo pe-a fìn da preistöia in [[Oustràlia]].

== Etæ da Prîa ==
{{Véddi ascì|Etæ da Prîa}}
O conçètto de “Etæ da Prîa” o l’é bón pe l’[[Archeologia|archiologîa]] da ciù pàrte do móndo, scibén che inte l’archiologîa de [[Americhe|Amériche]] s’adêuvia di âtri nómmi e-o coménsa co-îna fâze Lìtica, de vòtte ciamâ Paleoindiànn-a ascì. E sotodivixoìn descrîte de sótta són dêuviæ pe l'[[Ouràzia]] e no de lóngo in sce tùtta l'àrea.

O perîodo o l'é duòu ciù ò mêno 3,4 mioìn d'ànni e o l’é finîo tra-o 4000 e-o 2000 prìmma de Crìsto con l’arîvo da lavoraçión di [[Metàllo|metàlli]], quànde gh’é vegnûo aprêuvo l’[[Etæ do Ràmmo]] e pöi l’[[Etæ do Brónzo]]. In caxón da seu scâ de ténpo stramezuâ, l’Etæ da Prîa a conprénde o 99% da stöia de l'òmmo. 

=== Paleolìtico ===
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|O spantegâse into ténpo de ''[[Homo erectus]]'' (giâno), ''[[Homo neanderthaliensis]]'' (öcra) inta Prìmma diàspora fêua da l'Àfrica e ''[[Homo sapiens]]'' inta Segónda diàspora fêua da l'Àfrica, co-i nùmei d’ànni da quànde són sciortî prìmma do prezénte|centro|450x450px]]

O Paleolìtico, ö sæ l’Etæ da Prîa Vêgia, o l’é o primìscimo perîodo de l’Etæ da Prîa e-o coménsa co-o prìmmo ûzo de atréssi de pria. O s'esténde da-o primìscimo ûzo conosciûo de sti atréssi da pàrte di hominini ciù ò mêno 3,3 mioìn d'ànni fa scìn a-a fìn do [[Pleistocêne]] ciù ò mêno 11 650 ànni fa. 

A prìmma pàrte do Paleolìtico a l'é dîta Paleolìtico Inferiô, dæto che inti scâvi o se prezénta sótta a-o Paleolìtico Supeiô, e-a coménsa co-i primìscimi atréssi de prîa datæ ciù ò mêno a 3,3 mioìn d'ànni fa into scîto de Lomekwi in [[Kenya]]. Sti atréssi són datæ a prìmma do génere ''Homo'' e vegnîvan con tùtta probabilitæ dêuviæ da ''Kenyanthropus''. L’evidénsa do contròllo do [[fêugo]] da-i prìmmi hominini into Paleolìtico Inferiô o no l’é segûo e o l’à ‘n supòrto académico a-o mànco limitòu. L’idêa ciù açetâ a l’é che ''Homo erectus'' ò ''Homo ergaster'' àggian fæto di fêughi tra 790 000 e 690 000 ànni fa inte ‘n scîto a Bnot Ya'akov Bridge, inte l’[[Isræ]] d’ancheu. L’ûzo do fêugo o l’à dæto a poscibilitæ a-i prìmmi òmmi de coxinâ o mangiâ, ascâdâse, avéi ‘na vivàgna de lûxe, scorî e béstie de néutte e raxonâ. 

I prìmmi ''Homo sapiens'' són vegnûi fêua ciù ò mêno 300 000 ànni fa e àn inougoròu o Paleolìtico de Mêzo. Di càngi anatòmichi ìndican chi-â capaçitæ de [[lengoàggio]] d’ancheu ascì a l’é sciortîa into córso do Paleolìtico de Mêzo e inte sta êra gh’é a prìmma evidénsa definitîva de l’ûzo umàn do fêugo, dæto che di scîti in [[Zambia|Zànbia]] gh’àn di çéppi bruxæ, do [[Carbon|carbón]] e de ciànte carbonizæ che són stæte datæ a 180 000 ànni fa. A seportûa scistemàtica di mòrti, a [[Muxica|mûxica]], l’[[Arte|àrte]] preistòrica e l’ûzo de atréssi de ciù péssi de lóngo ciù sofisticæ són i pónti ciù inportànti do Paleolìtico de Mêzo. 

O Paleolìtico Supeiô o s'esténde da 50 000 a 12 000 ànni fa, co-i prìmmi insediaménti òrganizæ e-o scioî do travàggio artìstico.

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Biface Cintegabelle MHNT PRE 2009.0.201.1 V2.jpg|Atrésso a dôe fàcce da coltûa acheoleànn-a do Paleolìtico Inferiô, trovòu a Cintegabelle, in [[Fransa|Frànsa]] (500 000 - 300 000 ànni fa)
Immaggine:Lascaux painting.jpg|Pitûe in sce miâgie de Gròtte de Lascaux, in [[Fransa|Frànsa]], che remóntan a-o Paleolìtico Supeiô (ciù ò mêno 17 300 ànni fa)
&lt;/gallery&gt;

Into córso do Paleolìtico i òmmi vivéivan in generâle cómme cacioéi-racheugitoî nòmadi. E soçiêtæ de cacioéi-racheugitoî tendéivan a êse davéi picìnn-e e egalitâie, scibén che de vòtte quélle con rizôrse in abondànsa ò con técniche che stocàggio do mangiâ avansæ àn desvilupòu di stîli de vìtta sedentâi, con strutûe soçiâli conplèsse cómmò-u prinçipòu e-a stratificaçión soçiâle. L'é poscìbile che se ségge stabilîo di contàtti a lónga distànsa, cómme into câxo di percórsci tradiçionæ di [[indìgeni oustralién]], conosciûi cómme ''songlines'' (&quot;tràcce cantæ&quot;).

=== Mezolìtico ===
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Mesolithic and Microliths.jpg|Microlîti do Mezolìtico
Immaggine:Boomstamkano van Pesse, Drents Museum, 1955-VIII-2.jpg|A canöa de Pesse, trovâ in [[Paixi Basci|Pàixi Bàsci]] e datâ a-o Mezolìtico (8040 - 7510 prìmma de Crìsto), a l'é consciderâ o ciù antîgo bàrco conosciûo
&lt;/gallery&gt;

O Mezolìtico ò Etæ da Prîa de Mêzo o l'é stæto 'n perîodo into svilùppo da tecnologîa umànn-a tra-o Paleolìtico e-o Neolìtico. 

O perîodo do Mezolìtico o coménsa co-o retîo di giasæ a-a fìn de l'época do Pleistocêne, ciù ò mêno 10 000 ànni fa, e-o l'é finîo con l'introduçión de l'[[agricoltûa]], ch'a l'à 'na dæta ch'a càngia a segónda da región giögràfica. Inte dötræ àree, cómme o Vixìn Levànte, l'agricoltûa a l'êa za praticâ a-a fìn do Pleistocêne e dónca inte sta región o Mezolìtico o l'é cùrto e pöco definîo. Inte àree co-ìn efètto limitòu da l'ativitæ de giàsse se preferìsce dêuviâ o tèrmine &quot;Epipaleolìtico&quot;.

E regioìn che a-a fìn de l'[[ùrtima êra de giàsse]] àn patîo di efètti anbientâli ciù inportànti móstran 'n'Êra Mezolìtica segûo ciù ciæa ch'a dûa migiæa d'ànni. Inte l'Ouröpa do Nòrd e soçiêtæ poéivan vîve bén gràçie a-e rizôrse de mangiâ in abondànsa che ne vegnîvan da-e zöne de padù, favorîe da-o clìmma ciù tenpiòu. Ste condiçioìn àn prodûto di conportaménti umoén caraterìstichi che se són conservæ inte testimoniànse materiâli, cómme e coltûe Maglemosiànn-a e Aziliànn-a. Ste condiçioìn àn ritardòu ascì o coménso do Neolìtico scìn a-o 4000 prìmma de Crìsto inte l'Ouröpa do Nòrd. 

I rèsti de sto perîodo són pöchi e spantegæ, de spésso limitæ a di mùggi de ruménta. Inte àree covèrte da forèste s'atrêuva i prìmmi ségni de deforestaçión, scibén che quésta a l'é comensâ davéi sôlo into Neolìtico, quànde gh'êa de bezéugno de ciù spàçio pe l'agricoltûa. 

O Mezolìtico o l'é caraterizòu inta ciù pàrte de àree da instruménti conpòsti picìn de sèlce, ö sæ microlîti e microbolìn. Inte dötréi scîti s'é atrovòu atréssi da pésca, àsce de prîa e ògètti de légno cómme canöe e èrchi. Ste tecnologîe són sciortîe a-o prinçìpio in [[Africa|Àfrica]], asoçiæ co-a coltûa Aziliànn-a, prìmma de spantegâse in [[Euròpa|Ouröpa]] co-a coltûa Iberomouraziànn-a de l'Àfrica do Nòrd e-a coltûa Kebariànn-a do Levànte. A tùtti i mòddi, no se peu scartâ a poscibilitæ che ghe pòsse êse stæto de scovèrte indipendénti.

=== Neolìtico ===
O perîodo do Neolìtico, ö sæ l'Etæ da Prîa Nêuva, a coménsa ciù ò mêno into 10 200 prìmma de Crìsto, inte dötræ regioìn do Vixìn Levànte ò ciù tàrdi in âtre pàrte do móndo, e o l'é finîo tra-o 4500 e-o 2000 prìmma de Crìsto. Scibén che gh'êa ciù spêçie de umoén into Paleolìtico, into Neolìtico o l'êa restòu sôlo l'''Homo sapiens sapiens''. Quésto o l'êa 'n perîodo de svilùppo tecnològico e soçiâle ch'o l'à stabilîo a ciù pàrte di eleménti fondamentâli de coltûe stòriche, cómme a domestegaçión de cortivaçioìn e de béstie e-o stabiliménto de insediaménti e di prìmmi prinçipæ. L'êra a l'é prinçipiâ co-o coménso de l'[[alevaménto]], ch'o l'à prodûto a &quot;Rivoluçión do Neolìtico&quot; e a l'é finîa quànde s'é difûzo i instruménti de [[metàllo]] inte l'Etæ do Ràmmo ò do [[Etæ do Brónzo|Brónzo]], inte dötræ regioìn giögràfiche inte l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. O tèrmine Neolítico o l'é de sòlito dêuviòu into Vêgio Móndo, in càngio a seu apricaçión a-e coltûe de [[Americhe|Amériche]] e de l'[[Oçeania|Oçeània]] a l'é conplicâ da-o fæto chi-â normâle progresción da-i instruménti de prîa a quélli de metàllo a no se àpprica cómme l'é capitòu into Vêgio Móndo. 

L'agricoltûa e l'alevaménto do prìmmo Neolìtico êan limitæ a 'na quantitæ ristréita de ciànte, sarvæghe e domestegæ, che conprendéivan fâro picìn, mìggio e fâro, e a-o tegnî [[Can|chén]], [[Pëgoa|pêgoe]] e [[crâve]]. In gîo a-o 6900-6400 prìmma de Crìsto s'êa azónto [[Vacca|stréuppe]] de vacche e [[Pòrco|pòrchi]] domestegæ, o stabilîse d'insediaménti òcupæ in mòddo permanénte ò stagionâle. O perîodo do Neolìtico o l'à vìsto o svilùppo di prìmmi vilàggi, da domestegaçión de béstie, de instruménti e-o sciortî di primìscimi açidénti documentæ de [[goæra]]. 

I insediaménti se són fæti ciù permanénti, dötréi con câze riónde fæte de moìn de [[Patan|bràtta]] co-îna sôla stànsa. Sti insediaménti poéivan êse contornæ da 'na miâgia de prîe pe tegnî e béstie domèsteghe drénto e e tribù nemîghe de fêua. I insediaménti ciù tàrdi gh'àivan de câze retangolâri fæte de moìn de bràtta dónde e famìgge vivéivan in stànse sénce ò mùltiple. I repèrti de seportûe sugerìscian un cùlto di antîghi trapasæ co-a conservaçión di crànni di mòrti. A coltûa de Vinča a poriéiva avéi creòu o primìscimo scistêma de [[scritûa]]. I conplèsci do ténpio megalìtico de Ġgantija són dégni de nòtta pe-e seu strutûe zegànti. Scibén che dötræ tàrde soçiêtæ ouraziàtiche do Neolìtico àn formòu di  prinçipæ conplèsci e stratificæ ò scìnn-a di stâti, sti ùrtimi se són evolûi in Ouràzia sôlo con l'arîvo da metalurgîa e-a ciù pàrte de soçiêtæ neolìtiche restâvan inte l'insémme relativaménte sénplici e egalitâie. I vestî pan che fîsan fæti pe-o ciù de pélle d'animâ, cómme indicòu da-e scovèrte de 'n grànde nùmeo d'òsse e spiloìn de còrno de çèrvo che són boìn asæ pe fisâ a pélle. O pànno de lànn-a e-o lìn poriéivan êse vegnûi disponìbili into tàrdo Neolìtico, cómme sugerîo da-e scovèrte de prîe pertuzæ che, a segónda da dimensción, poriéivan êse servîe cómme fûxi ò péixi da tiâ.

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immagine:Pietre Verdi del Neolitico.jpg|Prîe vèrdi che ne vêgnan da-o [[mónte Béigoa]] datæ a-o Neolìtico, conservæ into Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]
Immagine:Stonehenge (213671879).jpeg|Stonehenge o l'é 'n scîto neolìtico in [[Inghiltæra]], segóndo dötréi dêuviòu into pasòu cómme òservatöio astronòmico (3600 - 1600 prìmma de Crìsto)
&lt;/gallery&gt;

== Etæ do Ràmmo ==
{{Véddi ascì|Etæ do Ràmmo}}
[[File:Statua-stele, Zignago (Età del Rame).jpg|thumb|[[Statue stele|Stàtoa-stêle]] ch'a ne vêgne da [[Zignægo]] (Spézza) e ch'a remónta a l'Etæ do Ràmmo ([[III millennio a.C.|III milénio prìmma de Crìsto]]), conservâ a-o Muzêo Archiològico de [[Pêgi]]|312x312px]]
Inte l'[[Archeologia|archiologîa]] do Vêgio Móndo, l'Etæ do Ràmmo, dîta Calcolìtico ò Eneolìtico ascì, o l'é o perîodo de pasàggio dónde l'é sciortîa a prìmma lavoraçión do [[Rammo (elemento)|ràmmo]] da arénte a l'ûzo difûzo di atréssi de prîa. Into Calcolìtico dötræ àrmi e atréssi vegnîvan prodûti in ràmmo ma sto perîodo o l'êa ancón pe-o ciù Neolìtico into seu caràtere. A-o mæximo ténpo, o reprezénta 'na fâze de l'[[Etæ do Brónzo]] prìmma da scovèrta che l'azónta de [[Stagno (metallo)|stàgno]] a-o ràmmo o formésse 'na lîga ciù dûa. L'Etæ do Ràmmo a peu dónca êse vìsta cómme 'n perîodo de pasàggio tra l'Etæ da Prîa e l'Etæ do Brónzo. 

'N scîto archiològico in [[Serbia|Sèrbia]] o contêgne a ciù antîga evidénsa de produçión do ràmmo a èrta tenperatûa de 7500 ànni fa. A scovèrta into [[2010]] a l'esténde a documentaçión conosciûa da fóndita do ràmmo ciù ò mêno de 800 ànni e-a seugerìsce chi-â técnica a ségge stæta inventâ in mòddo indipendénte in pàrte separæ de l'[[Asia|Àzia]] e de l'[[Euròpa|Ouröpa]] a-o mæximo ténpo, ciufîto che spantegâ da-a 'na sôla vivàgna. A metalurgîa a poriéiva êse sciortîa pe-a prìmma vòtta inta Mêza Lùnn-a Fèrtile, dónde a l'à inandiòu l'Etæ do Brónzo into IV milénio prìmma de Crìsto (segóndo a vixón tradiçionâ), scibén che de scovèrte da-a coltûa de Vinča òua són stæte datæ con seguéssa a pöco prìmma de quélle inta Mêza Lùnn-a Fèrtile. A Vàlle de Timna a contêgne evidénse d'estraçión do ràmmo 7000 ànni fa. O proçèsso de pasàggio da-o Neolìtico a l'Etæ do Ràmmo into Vixìn Levànte o l'é caraterizòu inti insémmi archiològichi da 'n derûo in provixón e ûzo de materiâle sgréuzzo d'èrta qualitæ. O Nòrd Àfrica e-a Vàlle do Nîlo àn inportòu a tecnologîa do færo da-o Vixìn Levànte e són anæti aprêuvo a-o seu córso de svilùppo de l'[[Etæ do Brónzo]] e de l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. 

== Etæ do Brónzo ==
{{Véddi ascì|Etæ do Brónzo}}

== Etæ do Færo ==
{{Véddi ascì|Etæ do færo}}

== Preistöia in Ligùria ==
A preistöia in [[Liguria|Ligùria]] a crêuve 'n èrco de ténpo ch'o va da-e prìmme prezénse de l'òmmo into Paleolìtico Inferiô scìnn-a l'Etæ di Metàlli, co-o sciortî da coltûa di [[Liguri Antighi|Antîghi Lìguri]] ch'o ségna o pasàggio a-a prötostöia. E prìmme testimoniànse s'atrêuvan inta Gròtta do Vallonet, vixìn a [[Mentun|Mentón]], con di rèsti umoén de 900.000 ànni fa. L'ûzo de cavitæ naturâli in sce tùtto o teritöio o l'é bén conosciûo za a partî da-o Paleolìtico, con di scîti cómme a Gròtta do Prìnçipe a-i Bàussi Róssi vixìn a [[Ventemiglia|Ventimìggia]] (240 000 ànni fa), a Gròtta da Madònna de l'Àlma tra [[Sanremu|San Rémmo]] e [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]] (55 000 ànni fa), a Gròtta de Ænn-e Càndie a [[Finâ]] (25 000 ànni fa) e-e Gròtte de Toiràn vixìn a [[Sann-a|Sànn-a]] (14 000 ànni fa). 

O megalitîximo, ö sæ a manifestaçión de l'[[Architettûa|architetûa]] preistòrica caraterizâ da monuménti tiæ sciù con di gròsci magheu tagiæ pöco fìn, o l'é atestòu in Ligùria a partî da-o Neolìtico scìnn-a l'Etæ do Brónzo. Cómme esprescioìn de sto fenòmeno se mensónn-a prezénpio o ''Menhir'' de Tramónti do Neolìtico, into comùn de [[Spezza|Spézza]], e-e [[Statue stele|stàtoe stêle]] difûze inta Lunigiànn-a, a-i confìn co-a [[Toscann-a|Toscànn-a]]. Spantegæ in sciô teritöio gh'é numerôze testimoniànse preistòriche de petroglîfi, ö sæ de inçixoìn in sce prîe, cómme prezénpio e &quot;mâvégge&quot; do [[Monte Bego|Mónte Bêgo]], ancheu in Frànsa, e &quot;prîe scrîte&quot; in sciô [[Mónte Béigoa]], tra Vâze e-o Sascéllo, e-a [[Prîa de Issel]] into comùn de Mê. A partî da l'Etæ do Ràmmo sciòrte in sce tùtta a región i [[Castelà (furtificasiùn)|castelæ]], di pàixi fortificæ d'in scê artûe dêuviæ pe-a diféiza, cómme quéllo d'[[Aosci|Aóscio]] vixìn a Camóggi, quéllo de [[Zignægo]] into spezìn e quéllo do [[Mónte Bignón]] vixìn a San Rémmo. 

A prötostöia da Ligùria a coménsa co-e prìmme atestaçioìn de popolaçioìn lìguri inte vivàgne scrîte, sorviatùtto di outoî grêghi, con tùtta probabilitæ za da l'[[VIII secolo a.C.|VIII]]-[[VII secolo a.C.|VII sécolo prìmma de Crìsto]] (a primìscima testimoniànsa a l'é fòscia quélla de 'n framénto de l'[[Ezìodo]] riportâ da-o [[Strabón]]&lt;ref&gt;Strabón, Giögrafîa: [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/7C*.html 7.3.7]&lt;/ref&gt;). In generâle se pénsa chi-â scritûa a fîse pöco ò pe nìnte difûza tra-i Lìguri Antîghi, zaché no s'atrêuva in sciô teritöio nisciùnn-a testimoniànsa scrîta da seu léngoa, fêua che de ræe iscriçioìn in [[arfabêto etrùsco]], cómme quélle in sciâ stêle de Zignægo (VII-VI sécolo prìmma de Crìsto) e in sciâ stêle de Bigliolo (VI sécolo prìmma de Crìsto). De reçénte o riçercatô Adolfo Zavaroni o l'à propòsto 'na rivalutaçión do fenòmeno, dæto che ciù iscriçioìn scovèrte in Ligùria e in sce l'Apenìn tosco-emiliàn saiéivan segóndo lê l'espresción de 'n scistêma de scritûa naçionâle elaboròu za prìmma da romanizaçión. A tùtti i mòddi, a stöia vêa e pròpia a coménsa in Ligùria con l'introduçión scistemàtica da scritûa inta región, ö sæ co-a sotomisción de tribù lìguri a [[Romma|Rómma]] into [[II secolo a.C.|II sécolo prìmma de Crìsto]] e-o seu proçèsso d'ascimilaçión a-a coltûa româna.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Periodizaçión da Preistöia e da Protostöia in Ligùria
! Perîodo
! Cronologîa
! Caraterìstiche principæ
|-
| Paleolìtico Inferiô
| 950.000 - 120.000 ànni fa
| Prìmme frequentaçioìn umànn-e do teritöio lìgure da pàrte de ''Homo erectus'', òrganizaçión in soçiêtæ de cacioéi-racheugitoî, lavoraçión da prîa
|-
| Paleolìtico de Mêzo
| 120.000 – 38.000 ànni fa
| Prezénsa de ''Homo neanderthaliensis''
|-
| Paleolìtico Supeiô
| 38.000 ànni fa – 8.000 prìmma de Crìsto
| Difuxón de ''Homo sapiens'', lavoraçión de sèlce e òsse, evidénsa do cùlto di mòrti
|-
| Mezolìtico
| 8.000 – 5800 prìmma de Crìsto
| Abandón de gròtte cómme abitaçioìn, produçión de ògètti menûi de prîa
|-
| Neolìtico
| 5800 – 3600 prìmma de Crìsto
| Difuxón de l'alevaménto, de l'agricoltûa, da lavoraçión da çeràmica
|-
| Etæ do Ràmmo
| 3600 – 2200 prìmma de Crìsto
| Primìscima lavoraçión di metàlli, ciù che âtro pe-a produçión d'ògètti ritoâli
|-
| Etæ do Brónzo
| 2200 – 900 prìmma de Crìsto
| Difuxón da lavoraçión do brónzo, difuxón da constroçión di castelæ
|-
| Etæ do Færo
| 900 – 180 prìmma de Crìsto
| Difuxón da lavoraçión do færo, contàtto co-e çiviltæ do Mediterànio
|-
| Etæ Româna
| da-o II secolo prìmma de Crìsto
| Romanizaçión da Ligùria e coménso da stöia antîga
|}

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Etæ stòriche]]</text>
      <sha1>90z21wvopvkz5vdjewvnwwbv0i58mmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32749</id>
    <revision>
      <id>269916</id>
      <parentid>269841</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T18:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10049" sha1="mmzxib22t6h34f73elfhayra0smd664" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[Immaggine:17031 Albenga, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg|miniatura|[[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]] mi(r)â daa bucca d[[a Sènta]]]]
A '''riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a''' (''Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è in'area prutètta regiunâle da [[Liguria|Ligü(r)ia]], ch'a cröve l'[[Ìsua Gainâa|Ìsu(r)a]] d'[[Arbenga]] tantu pe' tèra che sutt'ègua, pe' 11&amp;nbsp;ha inte tüttu. De ciü, sta regiùn a l'è prutètta cumme [[Scitu de Interesse Cumünita(r)iu]] dau zügnu du [[1995]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic46/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

== Geugrafìa ==
U terito(r)iu da riserva natü(r)âle u curispunde a quellu de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], missa au largu du [[Câu de Vaìn]] e parte du cumün d'[[Arbenga]]. St'ìsu(r)a a se sa(r)ea furmâ cun l'issâse du livéllu du mâ ch'u gh'è stètu tèmpu du quaterna(r)iu, ch'u l'ha cuscì impìu u canâ ch'u a destacca daa còsta, largu ciü o mênu in miju ma(r)ìn e bassu fra i 11 e i 20 mêtri. Defèti, u fundu du mâ a meridiùn de L'Ìsu(r)a u se sbascia prestu fina ai 50 mêtri, mèntre a setentriùn, dund'u l'è d'a(r)ena, u nu passa i 10 mêtri, bèn ch'u permette au mèximu u passaggiu de barche, tantu ch'u l'é(r)a duve(r)àu dae nâve pe' repa(r)âse fina ai tèmpi di rumèi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/par.php|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

E còste de L'Ìsu(r)a e sun caraterisèi da de rive a ciungu in sciu mâ, fète da quarsìte grixe misse a banchi âti quarche dexêna de citti, mèntre ciü a setentriùn u sciòrte fö(r)a ascì di cunglume(r)èi. A diresiùn de sti söi a l'è a mèxima ch'a se tröva in sciu [[Cou de Santa Cruxe|Câu de Santa Crûxe]], de dunde, de prubabile, l'ìsu(r)a a se sa(r)ea destacâ. Cun tütte e unde ch'e g'han picàu, e còste de meridiùn e de levante, ciü esposte, e sun vegnüe quelle cu'e rive ciü âte grassie a l'erusiùn e lì, au dì d'ancöi, u se tröva e ciü culònie de [[Ochin de mâ|uchìn de mâ]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Sto(r)ia ==
A riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a a l'è stèta inandiâ cu'a lezze da Regiùn nüme(r)u 11 du 26 d'arvì du [[1989]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|url=https://web.archive.org/web/20070627025720/http://www.regione.liguria.it/leggi/docs/19890011.htm|tìtolo=Legge Regionale N. 11 del 26 04 1989 Liguria|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|revìsta=Bollettino Ufficiale Regionale|nùmero=7|dæta=10 mazzu 1989}}&lt;/ref&gt;, pe' cangià de clascificasiùn cu'a lezze regiunâle n° 12 du [[1995]]. L'ente ch'u a gestisce u l'è u cumün d'[[Arbenga]], dund'u se tröva tüttu u sò terito(r)iu. U gh'è u prugèttu de prutezze ascì u mâ a l'in gì(r)u de L'Ìsu(r)a, che pe'u mumèntu u fa parte numma che du [[Scitu d'Interesse Cumünita(r)iu]] ch'u cröve e ègue fra u [[Santa Crûxe - L'Ìsu(r)a - Câu da Lêna|Câu de Santa Crûxe, L'Ìsu(r)a e u Câu da Lêna]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=44552:riserva-isola-gallinara.pdf|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|p=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

Du mese de mazzu du [[2014]], int[[U Furtìn (Arbenga)|u Furtìn]] aa Ma(r)ìna, u s'è inaugü(r)àu ina mustra multimediâle fissa dedicâ aa riserva de L'Ìsu(r)a, cun quattru pustasiùi ch'e metten in mustra u scitu, a sò natü(r)a e a sò sto(r)ia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/centro-multimediale-riserva-isola-gallinara.htm|tìtolo=&quot;Riserva Isola Gallinara&quot; - Immersione virtuale nei fondali dell'Isola|outô=Cumün d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

== Natü(r)a ==
U terito(r)iu da riserva u dà de prutesiùn a növe-dêxe categu(r)ìe de ambiènti dife(r)ènti che, pe' còdice d'ina diretìva de l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], i sun&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://download.mase.gov.it/Natura2000/Trasmissione%20CE_dicembre2025/schede_mappe/Liguria/ZSC_schede/Site_IT1324908.pdf|tìtolo=Isola Gallinara (IT1324908 - SCI)|outô=Natura 2000|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/info/repertoriocartografico/siraBiodiversitaStazioni_Dettagli_pubblico.asp?stazione=43977|tìtolo=3.1.1. Habitat da carta Habitat 2006 - Stazione: 43977|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;:

* 1170 - Barie(r)e de cu(r)alli: 0,7&amp;nbsp;ha
* 1210 - Ciante perenni di depôxiti de frâne: 0,1&amp;nbsp;ha
* 1240 - Rive a ciungiu in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] cun qualitè endemiche de ''[[Limonium]]'': 1,82&amp;nbsp;ha
* 5320 - Furmasiùi basse de ''Euphorbia'' vixìne a precipissi: 0,1&amp;nbsp;ha
* 5330 - Maccia termu-mediteranea e pre-desertica: 1,26&amp;nbsp;ha
* 6220 - Pseudu-steppa cun èrbe perenni e nù da Thero-Brachypodietea: 0,1&amp;nbsp;ha
* 8210 - Rive de prìe de carcâ cun ciante casmofìtiche: 1&amp;nbsp;ha
* 8310 - Gròtte serèi au pübbricu: 0,001&amp;nbsp;ha
* 8330 - Gròtte de mâ in parte o du tüttu sutt'ègua: 2 (n°)
* 9340 - Bòschi de ''[[Èrxo|Quercus ilex]]'' (èrxi) e de ''[[Quercus rotundifolia]]'': 2,33&amp;nbsp;ha

=== Parte de tèra ===
L'Ìsu(r)a, scibèn che inti seculi a secce stèta de lungu frequentâ da l'òmmu, a l'ha cunservàu bèn u sò ambiènte au stàttu de natü(r)a. Pe'e [[Plantae|ciante]], u se ne pò truvà tante qualitè dife(r)ènti, misse insemme inti ambiènti da maccia de ''[[Euphorbia]]'' e da maccia &quot;âta&quot; de [[Èrxo|èrxi]]. U se pò truvà i ciü tanti custi da [[maccia mediteranea]] cumme l'[[Armugnìn (Arbutus unedo)|armugnìn]], i [[galetti]], l'[[a(r)astra]], u [[lentiscu]] e u [[murtìn]], tütte ciante ch'e nu patiscen gua(r)i a sesia. De ciü, in sce L'Ìsu(r)a u ghe cresce quèxi 300 qualitè dife(r)ènti de sciu(r)e e, fra de ste lì, u se pò mensunà a [[Canpànula de Sann-a|campanula de Savuna]], ch'a se tröva numma inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] e ch'a l'è l'ünica cianta da Ligü(r)ia cunscide(r)â de primmu interesse de prutesiùn a livéllu eurupeu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Dapöi, de interesse u gh'è e ciante ch'e se trövan in sce rive a ciungiu in sciu mâ, de qualitè ch'e crescen numma che inte di pòsti du gene(r)e facièi in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], pe' êsse bagnèi da l'[[aerosol]] du mâ. Fra de ste ciante, cumme u [[fenuggiu ma(r)ìn]], u tröva de repa(r)u [[Lümassa|lümasse]], [[Babòllu|babòlli]] e [[Brigu(r)etta|brigu(r)ette]], ciü che di uxelli cumme i [[Ochin de mâ|uchìn de mâ]], ch'i ghe fan u nìu au puntu d'êsse üna de sò culònie ciü impurtanti inta regiùn&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Intu detaju, in sce L'Ìsu(r)a u se gh'è truvàu bèn 38 qualitè d'uxelli prutètti inte tütta Eurôpa&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

=== Parte de mâ ===
U mâ a l'in gì(r)u de L'Ìsu(r)a u se mantegne ancù ciütòstu bèn, pe' tantu ch'u l'è distante dae ativitè de l'òmmu, e sutt'ègua u se pò truvà di ambiènti bèn dife(r)ènti. Ai pèi du Sciusciaû e da Farcuna(r)a, dunde e rive e se caccian a ciungiu intu mâ, u gh'è i ambiènti tipichi di fundi de prìe, mèntre dae âtre parte u fundu du mâ u l'è de gè(r)a e a(r)ena o ancù de prài de ''[[Posidonia oceanica]]'' e de ''[[Cymodocea nodosa]]''. Fra i ambiènti ciü ricchi u gh'è pròpiu i prài de ''Posidonia'', prutètti da 'na Diretìva Cumünita(r)ia, ch'i sun ina funte de biumassa, de uscigenu e de energìa fina pe'i âtri ecuscistemi, ciü che avêghe a funsiùn de tegnì u fundu, de prutezze a còsta da l'erusiùn e ancù de êsse in segnu bun da qualitè de l'ègua&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Pe' du restu, inti primmi mêtri sutt'au livéllu du mâ u ghe cresce e [[A(r)ega|a(r)eghe]] ch'e g'han de besögnu de ciü lüxe du sû, tantu [[a(r)eghe verdi|verdi]] (''Chlorophyta'') che [[A(r)eghe brüne|brüne]] (''Phaeophyceae''), dund'u gh'è tanti [[pesci]], [[crustacei]], [[musculi]] e âtre béstie. Ciü bassu u gh'è di pupulamènti de a(r)eghe &quot;sciàfile&quot;, ch'e prefe(r)iscen mênu lüxe: ciü che de quelle verdi e brüne, u se tröva de specie de [[a(r)eghe russe]] (''Rhodophyta''), cumpagnèi turna da tante qualitè de béstie. A l'ürtimu, ancù ciü a fundu, u se tröva de culònie de [[cu(r)alli]], ch'e crescen in sce di fundi de prìe, cun pôca lüxe, fra i 25 e i 200 mêtri de prufunditè. Tra e ciante ch'e sun bune a fissà u [[carbunàu de calciu]] u gh'è tante qualitè de a(r)eghe russe mèntre, tra e béstie, u se pò regurdà e [[Gurgonie|gurgònie]], i ''[[Paramuricea]]'', i ''[[Madrepora]]'' e de [[spügne]] de tanti cu(r)ûi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}
* {{Çitta web|url=https://www.protectedplanet.net/162011?site_pid=162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}
* {{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic46/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}
* {{Çitta web|url=https://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/par.php|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}
* {{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|outô=[[Pruvincia de Sann-a|Pruvinsa de Savuna]]|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}

[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Àree protètte da Ligùria]]</text>
      <sha1>mmzxib22t6h34f73elfhayra0smd664</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lengoàggio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32758</id>
    <revision>
      <id>269897</id>
      <timestamp>2026-05-23T12:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Pàgina conligâ a &quot;Preistöia&quot;</comment>
      <origin>269897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4730" sha1="7sw2f3gzy0med1l8jh7gz5wou0tauk2" xml:space="preserve">O '''lengoàggio''' (da-o [[Latin|latìn]] ''lingua'' &quot;léngoa, lengoàggio&quot;) o l'é 'na fórma de [[Comunicaçion|comunicaçión]] ch'a sèrve a tranmétte informaçioìn e a stabilî 'n rapòrto d'interaçión ch'o dêuvia di scìnboli co-ìn pægio valô pe-i indivìdoi de 'n mæximo anbiénte soçiocolturâle&lt;ref&gt;Treccani, Enciclopedia on line: [https://www.treccani.it/enciclopedia/linguaggio/ Linguaggio]&lt;/ref&gt;. O l'é 'na capaçitæ ch'a permétte d'esprìmme penscêi e sentiménti pe mêzo de 'n scistêma de ségni vocâli ò gràfichi ò dónca d'âtri ségni ascì cómme gèsti e scìnboli.

{| style=&quot;margin:auto; border-collapse:separate; border-spacing:4px; text-align:center;&quot;
|-
| style=&quot;width:250px; height:160px; vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Two young people demonstrating a lively conversation.jpg|center|250x160px]]

| style=&quot;width:250px; height:160px; vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Girls learning sign language.jpg|center|250x160px]]
|-
| style=&quot;width:250px; height:160px; vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Clay Tablet with Cuneiform Writing- Nebuchadnezzar, King of Justice.jpg|center|250x160px]]

| style=&quot;width:250px; height:160px; vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Braille closeup.jpg|center|250x160px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;padding-top:6px; font-size:85%; text-align:center;&quot; |
Exénpi de fórme de lengoàggio
|}

E [[léngoe]], in particolâ quélle stòrico-naturâli, reprezéntan o prinçipâ còdixe de lengoàggio, dæto che són e sôle che perméttan d'esprìmme tùtte e esperiénse poscìbili. A tutti i mòddi, gh'é âtre fórme despæge de lengoàggio, cómme prezénpio a [[scritûa]], a [[léngoa di ségni]] e-o [[còdixe Braille]]. A capaçitæ de comunicâ a no l'é 'n privilêgio escluxîvo de l'[[Ëse uman|òmmo]] ma ancheu se conósce 'n nùmeo de lóngo ciù grànde de còdixi despægi che vêgnan dêuviæ da-e ciù vàrie spêçie de béstie pe comunicâ. 

== Descriçión ==
In generâle, o lengoàggio o peu êse de tîpo verbâle, cómme o lengoàggio a vôxe e-o lengoàggio scrîto, ò de tîpo no verbâle, cómme i gèsti e-e esprescioìn do vîzo. L'ûzo da vôxe o l'é de segûo o mézzo favorîo do lengoàggio perché o l'é lèsto e còmodo, o no gh'à de bezéugno d'âtri instruménti de fêua, o fonçiónn-a in condiçioìn anbientâli despæge e o peu êse adatòu. E léngoe umànn-e poriéivan êse sciortîe ciù ò mêno 164 000 ànni fa into [[Preistöia#Paleolìtico|Paleolìtico supeiô]], ma dötréi fìssan o svilùppo da léngoa za a 200 000 ànni fa, co-o vegnî fêua de prìmme fórme de ''Homo sapiens'' ò scìnn-a a 500 000 ànni fa con ''Homo neanderthaliensis''. A tùtti i mòddi, de segûo gh'é stæto 'na fâze de mêzo, con de fórme de comunicaçión a meitæ tra quélle di primâti supeioî e-a léngoa umànn-a desvilupâ. Into córso da stöia, tànte coltûe despæge àn conscideròu o lengoàggio cómme 'n fenòmeno dotòu de caràteri màgichi ò sâcri (se pénse prezénpio a-o poéi creatîvo da paròlla do [[Dê|Segnô]] into cónto do lìbbro da [[Génexi]]).

[[File:The classical Wernicke-Lichtheim-Geschwind model of the neurobiology of language fpsyg-04-00416-g001.jpg|thumb|O modéllo clàscico Wernicke-Lichtheim-Geschwind da neorobiologîa do lengoàggio|centro]]

L'òmmo o l'ìntra in contàtto co-o lengoàggio za into perîodo da vìtta drénto de l'ùtero, dónd'o l'é za bón a distìngoe i soìn e a conósce a vôxe da [[moæ]]. I figeu, prìmma ancón de comensâ a parlâ, comùnican a partî da-i primìscimi giórni de vìtta pe mêzo di moviménti e do cénto. O svilùppo do lengoàggio o va avànti con de fâze progrescîve e o peu consciderâse ciù ò mêno conplêto a 6 ànni, ma sta conpeténsa a s'evòlve e a s'inrischìsce lóngo tùtto o córso da vìtta. In pónto de strutûe do [[çervéllo]] interesæ, a capaçitæ do lengoàggio a tîa drénto 'na conplèssa interaçioìn de ciù ræ de l'òrgàno. Se mensónn-a sorviatùtto dôe àree do çervéllo, ö sæ a pàrte derê do tèrso gîo frontâle de l'emisfêro mancìn, dîta àrea do Broca e dêuviâ pe-a produçión motöia do lengoàggio, e-a zöna do prìmmo gîo tenporâle mancìn, dîta àrea do Wernicke e dedicâ a-a conprensción do lengoàggio. A quéste s'azónze l'àrea do Geschwind, deputâ no sôlo a l'ascólto e a-a conprensción de paròlle prononçiæ ma ànche a-a letûa e a-a seu pronónçia. Dötréi destùrbi pêuan conprométte a capaçitæ de lengoàggio, cómme prezénpio o retàrdio psìchico, a pèrdia de l'udîo, l'afaxîa, i dizórdini de l'articolaçión di móscoli interesæ e-e moutîe mentâli. 

== Anotaçioìn ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}</text>
      <sha1>7sw2f3gzy0med1l8jh7gz5wou0tauk2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269901</id>
      <parentid>269897</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T12:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>269901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4751" sha1="bmjzbv2p59kv5sf90levapsy8jc8yt6" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
O '''lengoàggio''' (da-o [[Latin|latìn]] ''lingua'' &quot;léngoa, lengoàggio&quot;) o l'é 'na fórma de [[Comunicaçion|comunicaçión]] ch'a sèrve a tranmétte informaçioìn e a stabilî 'n rapòrto d'interaçión ch'o dêuvia di scìnboli co-ìn pægio valô pe-i indivìdoi de 'n mæximo anbiénte soçiocolturâle&lt;ref&gt;Treccani, Enciclopedia on line: [https://www.treccani.it/enciclopedia/linguaggio/ Linguaggio]&lt;/ref&gt;. O l'é 'na capaçitæ ch'a permétte d'esprìmme penscêi e sentiménti pe mêzo de 'n scistêma de ségni vocâli ò gràfichi ò dónca d'âtri ségni ascì cómme gèsti e scìnboli.

{| style=&quot;margin:auto; border-collapse:separate; border-spacing:4px; text-align:center;&quot;
|-
| style=&quot;width:250px; height:160px; vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Two young people demonstrating a lively conversation.jpg|center|250x160px]]

| style=&quot;width:250px; height:160px; vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Girls learning sign language.jpg|center|250x160px]]
|-
| style=&quot;width:250px; height:160px; vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Clay Tablet with Cuneiform Writing- Nebuchadnezzar, King of Justice.jpg|center|250x160px]]

| style=&quot;width:250px; height:160px; vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Braille closeup.jpg|center|250x160px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;padding-top:6px; font-size:85%; text-align:center;&quot; |
Exénpi de fórme de lengoàggio
|}

E [[léngoe]], in particolâ quélle stòrico-naturâli, reprezéntan o prinçipâ còdixe de lengoàggio, dæto che són e sôle che perméttan d'esprìmme tùtte e esperiénse poscìbili. A tutti i mòddi, gh'é âtre fórme despæge de lengoàggio, cómme prezénpio a [[scritûa]], a [[léngoa di ségni]] e-o [[còdixe Braille]]. A capaçitæ de comunicâ a no l'é 'n privilêgio escluxîvo de l'[[Ëse uman|òmmo]] ma ancheu se conósce 'n nùmeo de lóngo ciù grànde de còdixi despægi che vêgnan dêuviæ da-e ciù vàrie spêçie de béstie pe comunicâ. 

== Descriçión ==
In generâle, o lengoàggio o peu êse de tîpo verbâle, cómme o lengoàggio a vôxe e-o lengoàggio scrîto, ò de tîpo no verbâle, cómme i gèsti e-e esprescioìn do vîzo. L'ûzo da vôxe o l'é de segûo o mézzo favorîo do lengoàggio perché o l'é lèsto e còmodo, o no gh'à de bezéugno d'âtri instruménti de fêua, o fonçiónn-a in condiçioìn anbientâli despæge e o peu êse adatòu. E léngoe umànn-e poriéivan êse sciortîe ciù ò mêno 164 000 ànni fa into [[Preistöia#Paleolìtico|Paleolìtico supeiô]], ma dötréi fìssan o svilùppo da léngoa za a 200 000 ànni fa, co-o vegnî fêua de prìmme fórme de ''Homo sapiens'' ò scìnn-a a 500 000 ànni fa con ''Homo neanderthaliensis''. A tùtti i mòddi, de segûo gh'é stæto 'na fâze de mêzo, con de fórme de comunicaçión a meitæ tra quélle di primâti supeioî e-a léngoa umànn-a desvilupâ. Into córso da stöia, tànte coltûe despæge àn conscideròu o lengoàggio cómme 'n fenòmeno dotòu de caràteri màgichi ò sâcri (se pénse prezénpio a-o poéi creatîvo da paròlla do [[Dê|Segnô]] into cónto do lìbbro da [[Génexi]]).

[[File:The classical Wernicke-Lichtheim-Geschwind model of the neurobiology of language fpsyg-04-00416-g001.jpg|thumb|O modéllo clàscico Wernicke-Lichtheim-Geschwind da neorobiologîa do lengoàggio|centro]]

L'òmmo o l'ìntra in contàtto co-o lengoàggio za into perîodo da vìtta drénto de l'ùtero, dónd'o l'é za bón a distìngoe i soìn e a conósce a vôxe da [[moæ]]. I figeu, prìmma ancón de comensâ a parlâ, comùnican a partî da-i primìscimi giórni de vìtta pe mêzo di moviménti e do cénto. O svilùppo do lengoàggio o va avànti con de fâze progrescîve e o peu consciderâse ciù ò mêno conplêto a 6 ànni, ma sta conpeténsa a s'evòlve e a s'inrischìsce lóngo tùtto o córso da vìtta. In pónto de strutûe do [[çervéllo]] interesæ, a capaçitæ do lengoàggio a tîa drénto 'na conplèssa interaçioìn de ciù ræ de l'òrgàno. Se mensónn-a sorviatùtto dôe àree do çervéllo, ö sæ a pàrte derê do tèrso gîo frontâle de l'emisfêro mancìn, dîta àrea do Broca e dêuviâ pe-a produçión motöia do lengoàggio, e-a zöna do prìmmo gîo tenporâle mancìn, dîta àrea do Wernicke e dedicâ a-a conprensción do lengoàggio. A quéste s'azónze l'àrea do Geschwind, deputâ no sôlo a l'ascólto e a-a conprensción de paròlle prononçiæ ma ànche a-a letûa e a-a seu pronónçia. Dötréi destùrbi pêuan conprométte a capaçitæ de lengoàggio, cómme prezénpio o retàrdio psìchico, a pèrdia de l'udîo, l'afaxîa, i dizórdini de l'articolaçión di móscoli interesæ e-e moutîe mentâli. 

== Anotaçioìn ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}</text>
      <sha1>bmjzbv2p59kv5sf90levapsy8jc8yt6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>269908</id>
      <parentid>269901</parentid>
      <timestamp>2026-05-23T15:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>batitûa</comment>
      <origin>269908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4752" sha1="ayw0qqnlqeee93hb30hvz90mpg41qeq" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
O '''lengoàggio''' (da-o [[Latin|latìn]] ''lingua'' &quot;léngoa, lengoàggio&quot;) o l'é 'na fórma de [[Comunicaçion|comunicaçión]] ch'a sèrve a transmétte informaçioìn e a stabilî 'n rapòrto d'interaçión ch'o dêuvia di scìnboli co-ìn pægio valô pe-i indivìdoi de 'n mæximo anbiénte soçiocolturâle&lt;ref&gt;Treccani, Enciclopedia on line: [https://www.treccani.it/enciclopedia/linguaggio/ Linguaggio]&lt;/ref&gt;. O l'é 'na capaçitæ ch'a permétte d'esprìmme penscêi e sentiménti pe mêzo de 'n scistêma de ségni vocâli ò gràfichi ò dónca d'âtri ségni ascì cómme gèsti e scìnboli.

{| style=&quot;margin:auto; border-collapse:separate; border-spacing:4px; text-align:center;&quot;
|-
| style=&quot;width:250px; height:160px; vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Two young people demonstrating a lively conversation.jpg|center|250x160px]]

| style=&quot;width:250px; height:160px; vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Girls learning sign language.jpg|center|250x160px]]
|-
| style=&quot;width:250px; height:160px; vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Clay Tablet with Cuneiform Writing- Nebuchadnezzar, King of Justice.jpg|center|250x160px]]

| style=&quot;width:250px; height:160px; vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Braille closeup.jpg|center|250x160px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;padding-top:6px; font-size:85%; text-align:center;&quot; |
Exénpi de fórme de lengoàggio
|}

E [[léngoe]], in particolâ quélle stòrico-naturâli, reprezéntan o prinçipâ còdixe de lengoàggio, dæto che són e sôle che perméttan d'esprìmme tùtte e esperiénse poscìbili. A tutti i mòddi, gh'é âtre fórme despæge de lengoàggio, cómme prezénpio a [[scritûa]], a [[léngoa di ségni]] e-o [[còdixe Braille]]. A capaçitæ de comunicâ a no l'é 'n privilêgio escluxîvo de l'[[Ëse uman|òmmo]] ma ancheu se conósce 'n nùmeo de lóngo ciù grànde de còdixi despægi che vêgnan dêuviæ da-e ciù vàrie spêçie de béstie pe comunicâ. 

== Descriçión ==
In generâle, o lengoàggio o peu êse de tîpo verbâle, cómme o lengoàggio a vôxe e-o lengoàggio scrîto, ò de tîpo no verbâle, cómme i gèsti e-e esprescioìn do vîzo. L'ûzo da vôxe o l'é de segûo o mézzo favorîo do lengoàggio perché o l'é lèsto e còmodo, o no gh'à de bezéugno d'âtri instruménti de fêua, o fonçiónn-a in condiçioìn anbientâli despæge e o peu êse adatòu. E léngoe umànn-e poriéivan êse sciortîe ciù ò mêno 164 000 ànni fa into [[Preistöia#Paleolìtico|Paleolìtico supeiô]], ma dötréi fìssan o svilùppo da léngoa za a 200 000 ànni fa, co-o vegnî fêua de prìmme fórme de ''Homo sapiens'' ò scìnn-a a 500 000 ànni fa con ''Homo neanderthaliensis''. A tùtti i mòddi, de segûo gh'é stæto 'na fâze de mêzo, con de fórme de comunicaçión a meitæ tra quélle di primâti supeioî e-a léngoa umànn-a desvilupâ. Into córso da stöia, tànte coltûe despæge àn conscideròu o lengoàggio cómme 'n fenòmeno dotòu de caràteri màgichi ò sâcri (se pénse prezénpio a-o poéi creatîvo da paròlla do [[Dê|Segnô]] into cónto do lìbbro da [[Génexi]]).

[[File:The classical Wernicke-Lichtheim-Geschwind model of the neurobiology of language fpsyg-04-00416-g001.jpg|thumb|O modéllo clàscico Wernicke-Lichtheim-Geschwind da neorobiologîa do lengoàggio|centro]]

L'òmmo o l'ìntra in contàtto co-o lengoàggio za into perîodo da vìtta drénto de l'ùtero, dónd'o l'é za bón a distìngoe i soìn e a conósce a vôxe da [[moæ]]. I figeu, prìmma ancón de comensâ a parlâ, comùnican a partî da-i primìscimi giórni de vìtta pe mêzo di moviménti e do cénto. O svilùppo do lengoàggio o va avànti con de fâze progrescîve e o peu consciderâse ciù ò mêno conplêto a 6 ànni, ma sta conpeténsa a s'evòlve e a s'inrischìsce lóngo tùtto o córso da vìtta. In pónto de strutûe do [[çervéllo]] interesæ, a capaçitæ do lengoàggio a tîa drénto 'na conplèssa interaçioìn de ciù ræ de l'òrgàno. Se mensónn-a sorviatùtto dôe àree do çervéllo, ö sæ a pàrte derê do tèrso gîo frontâle de l'emisfêro mancìn, dîta àrea do Broca e dêuviâ pe-a produçión motöia do lengoàggio, e-a zöna do prìmmo gîo tenporâle mancìn, dîta àrea do Wernicke e dedicâ a-a conprensción do lengoàggio. A quéste s'azónze l'àrea do Geschwind, deputâ no sôlo a l'ascólto e a-a conprensción de paròlle prononçiæ ma ànche a-a letûa e a-a seu pronónçia. Dötréi destùrbi pêuan conprométte a capaçitæ de lengoàggio, cómme prezénpio o retàrdio psìchico, a pèrdia de l'udîo, l'afaxîa, i dizórdini de l'articolaçión di móscoli interesæ e-e moutîe mentâli. 

== Anotaçioìn ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}</text>
      <sha1>ayw0qqnlqeee93hb30hvz90mpg41qeq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impeia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32759</id>
    <redirect title="Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia" />
    <revision>
      <id>269911</id>
      <timestamp>2026-05-23T18:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impeia]] a [[Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]]</comment>
      <origin>269911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="2g46ph66w4uthfe3uj5w6ixcpne5sms" xml:space="preserve">#RINVIA [[Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]]</text>
      <sha1>2g46ph66w4uthfe3uj5w6ixcpne5sms</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>