Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1961 270256 270178 2026-06-03T18:56:00Z N.Longo 12052 + 270256 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} {{Squadra di calcio |nomiâgi = ''Rossoblù'' |var-ségni_distintîvi = Segni distintìvi |pattern_b1 = _redstripes2 |body1 = 000077 |pattern_la1 = _whiteborder |leftarm1 = 000077 |pattern_ra1 = _whiteborder |rightarm1 = 000077 |shorts1 = 000077 |socks1 = 000077 |var-câza = Cà |pattern_b2 = _navy_angle_shoulder2 |body2 = FFFFFF |pattern_la2 = _whiteborder |leftarm2 = FF0000 |pattern_ra2 = |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF |nómme squàddra = Vado FC 1913 |var-alenatô = Alenatù |alenatô = {{Bandêa|ITA}} Marco Sesia |var-fondaçión = Fundaçiùn |ànnofondaçión = 1913 |var-rifondaçión = Rifundaçiùn |var-pòsti = posti |capiénsa = 2.000 |var-çitæ = Çitè |çitæ = {{Scìnbolo|Vado Ligure-Stemma.svg}} [[Vuè]] |var-naçión = Naçiùn |naçión = {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |var-confederaçión = Cunfederaçiùn |confederaçión = UEFA |var-scîto = Scitu |var-tìtoli_regionâli = Tìtuli regiunäli |tìtoli regionâli = 3 [[Eccellensa Liguria|Ecelensa Ligüria]]<br />1 [[Promoçion Liguria|Prumuçiùn Ligüria]]<br />1 [[Primma Divixon|Primma Divixùn]] |var-trofêi_naçionâli = Trufei naçiunäli |Coppa Italia = 1 |var-federaçión = Federaçiùn |federaçión = {{Bandêa|ITA}} [[Federazione Italiana Giuoco Calcio|FIGC]] |rifondaçión = 1945 |var-prescidénte = Prescidente |prescidénte = {{Bandêa|ITA}} Franco Tarabotto |var-stàdio = Staddiu |stàdio = Staddiu ''Ferruccio Chittolina'' |var-coî = Culuri |coî = {{Scìnbolo|600px_Rosso_Blu_Stella_bianca_5_punte.png}} Russu e blö |var-ìnno = Innu |ìnno = Vinci ancora magico Vado |var-canpionòu = Canpionóu |canpionòu = [[Serie D]] |var-socjêtæ = Sucêtè }} U '''Vado Football Club 1913''', ditu u '''Vuè''' ascì, u l'è a primma squaddra de [[Zeugo do ballon|balùn]] de [[Vuè]], che a-a giurnä d'ancö a zöga int'a [[Serie D (zögu du balùn)|Serie D]]. U Vuè, d'u [[1922]], u l'ha guagnóu a primma [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Cuppa Italia]] d'a stoja. == Stoja == {{Seçión vêua}} == Palmarès == === Trufei naçiunäli === * [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Cuppa Italia]]: 1 ** 1922 === Tìtuli regiunäli === * [[Eccellensa Liguria|Ecelensa Ligüria]]: 3 ** 2000-2001, 2012-2013, 2018-2019 * [[Promoçion Liguria|Prumuçiùn Ligüria]]: 1 ** 1953-1954 (girùn A), 1980-1981 (girùn A), 1985-1986, 1995-1996 (girùn A), 2009-2010 (girùn A) * [[Primma Divixon|Primma Divixùn]]: 1 ** 1940-1941 (girùn C) === Tìtuli d'i zueni === * [[Campionou Juniores Dilettanti|Campiunätu Juniores Diletanti]]: 1 ** 2012-2013 === Medaggie === * {{Scìnbolo|MeritoSportivo2.png|100}} Steĵa d'argentu a-u méritu spurtìvu: 1 ** 1973 {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=http://www.vadofc.it/|tìtolo=Scitu ufiçiäle|léngoa=IT|vìxita=2026-05-31}} [[Categorîa:Vuè]] [[Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria]] 3x6qx57yueq8i302bqychu51gz4gacj 0 19258 270259 270246 2026-06-04T07:15:09Z Luensu1959 1211 coreçioìn 270259 wikitext text/x-wiki {{Anno|XVIII secolo|XIX secolo|XX secolo|1860|1870|1880|1890|1900|1877|1878|1879|1880|1881|1882|1883|1884|1885}} {{Anno in altri calendari}} [[Immaggine:Pierre-Auguste Renoir - Luncheon of the Boating Party - Google Art Project.jpg|thumb|420px|center|[[Pierre-Auguste Renoir]], ''O disnâ di canotê'', 1881 ([[Phillips Collection]] - Washington D.C.)]] == Fæti == [[Immaggine:Ischia-Casamicciola-1881.jpg|thumb|300px|right|[[Ischia]], [[Casamicciola]], [[22 marso]] 1881, prìmma do [[teramòtto]] do [[28 lûggio]] [[1883]]]] [[Immaggine:Sir Lawrence Alma-Tadema, R.A., O.M. - Sappho and Alcaeus - Google Art Project.jpg|thumb|300px|right|[[Lawrence Alma-Tadema]], ''[[Saffo]] e Alcèo'', 1881, (Walters Art Museum - [[Baltimora]] USA)]] === Euröpa === [[13 marso]] (1° màrso do [[Lunäio Giulian]]) - [[San Peobûrgo]]. O zar [[Lisciandro II de Rúscia]] o vêgne asascinòu.<br> === Àzia === === Àfrica === === América === === Oustràlia, Òceània, Pöli === === Arte === === Costruçión === === Inovaçión === === Sport === {{clear}} {{Lunâio ànno|1881}} === Nasciûi === <gallery> Immaggine:Ioannes XXIII, by De Agostini, 1958–1963.jpg|<small>O pàppa [[Zane XXIII]] (1881-1963)</small> </gallery> === Mòrti === {{clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Anni do XIX secolo|081]] q80ynvgs421rhla6e16ys5k7rtmj7xk 270260 270259 2026-06-04T07:16:33Z Luensu1959 1211 /* Fæti */ detaggio 270260 wikitext text/x-wiki {{Anno|XVIII secolo|XIX secolo|XX secolo|1860|1870|1880|1890|1900|1877|1878|1879|1880|1881|1882|1883|1884|1885}} {{Anno in altri calendari}} [[Immaggine:Pierre-Auguste Renoir - Luncheon of the Boating Party - Google Art Project.jpg|thumb|420px|center|[[Pierre-Auguste Renoir]], ''O disnâ di canotê'', 1881 ([[Phillips Collection]] - Washington D.C.)]] == Fæti == [[Immaggine:Ischia-Casamicciola-1881.jpg|thumb|300px|right|[[Ischia]], [[Casamicciola]], [[22 marso]] 1881, prìmma do [[teramòtto]] do [[28 lûggio]] [[1883]]]] [[Immaggine:Sir Lawrence Alma-Tadema, R.A., O.M. - Sappho and Alcaeus - Google Art Project.jpg|thumb|300px|right|[[Lawrence Alma-Tadema]], ''[[Saffo]] e Alcêo'', 1881, (Walters Art Museum - [[Baltimora]] USA)]] === Euröpa === [[13 marso]] (1° màrso do [[Lunäio Giulian]]) - [[San Peobûrgo]]. O zar [[Lisciandro II de Rúscia]] o vêgne asascinòu.<br> === Àzia === === Àfrica === === América === === Oustràlia, Òceània, Pöli === === Arte === === Costruçión === === Inovaçión === === Sport === {{clear}} {{Lunâio ànno|1881}} === Nasciûi === <gallery> Immaggine:Ioannes XXIII, by De Agostini, 1958–1963.jpg|<small>O pàppa [[Zane XXIII]] (1881-1963)</small> </gallery> === Mòrti === {{clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Anni do XIX secolo|081]] k9n585bnnvd5qp6p1z2p179kdvq2jp2 0 25362 270261 215032 2026-06-04T07:23:39Z Luensu1959 1211 nomme originäle 270261 wikitext text/x-wiki '''Colico''' (''Colegh'' ò ''Còlich'' ò anche ''Còlech'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Colico |Panorama = Colico_27-07-2014.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Lecco |Amministratore locale = Monica Gilardi |Partito = lìsta cìvica de céntro-drîta ''Noi per Colico'' |Data elezione = 6-6-2016 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Delebio]] (SO), [[Domaso]] (CO), [[Dongo]] (CO), [[Dorio]], [[Gera Lario]] (CO), [[Gravedona ed Uniti]] (CO), [[Musso (Italia)|Musso]] (CO), [[Pagnona]], [[Pianello del Lario]] (CO), [[Piantedo]] (SO), [[Valvarrone (Italia)|Valvarrone]], [[Vercana]] (CO) |Nome abitanti = (it) ''Colichesi'' |Patrono = Sàn Zòrzo |Festivo = |Mappa = Map_of_comune_of_Colico_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Colico inta provìnsa de Lecco. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lecco}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]] jxuxz5lpr80yukj7bjbaovxgt8taxti 0 25363 270262 215033 2026-06-04T07:25:20Z Luensu1959 1211 nomme originäle 270262 wikitext text/x-wiki '''Colle Brianza''' (''Còll Brianza'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Colle Brianza |Panorama = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Lecco |Amministratore locale = Tiziana Galbusera |Partito = lìsta cìvica ''Uniti per Colle'' |Data elezione = 14-6-2004 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Airuno]], [[Castello di Brianza]], [[Dolzago]], [[Ello]], [[Galbiate]], [[Olgiate Molgora]], [[Santa Maria Hoè]], [[Valgreghentino]] |Nome abitanti = (it) ''Collesi'' |Patrono = Sàn Michê |Festivo = |Mappa = Map_of_comune_of_Colle_Brianza_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Colle Brianza inta provìnsa de Lecco. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lecco}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]] i9k6fq37pfubxmfgiur8qryeykvucwp 0 25364 270263 215034 2026-06-04T07:27:26Z Luensu1959 1211 nomme originäle 270263 wikitext text/x-wiki '''Cortenova''' (''Curnöva'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Cortenova |Panorama = Chiesa parrocchiale dei Santi Gervaso e Protaso in Cortenova.jpg |Didascalia = Cortenova, Gêxa di Sànti Zervâxo e Protâxo |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Lecco |Amministratore locale = Valerio Benedetti |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 25-5-2014 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Crandola Valsassina]], [[Esino Lario]], [[Primaluna]], [[Taceno]] |Nome abitanti = (it) ''Cortenovesi'' |Patrono = Sànti Zervâxo e Protâxo |Festivo = 19 zùgno |Mappa = Map_of_comune_of_Cortenova_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Cortenova inta provìnsa de Lecco. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lecco}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]] qpqtad3sy7xmkthrfyqfaqkeoyc8s10 0 27474 270265 269721 2026-06-04T11:41:21Z Arbenganese 12552 Rev from Iginio Rossello 270265 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} [[File: Isola di Bergeggi panoramica.JPG|thumb|L'îzua de Berzezzi]] L''''Îzua''' '''de Berzezzi'''{{#tag:ref|o ascì ''de Sant'Eugeniu'', ''îzoa de Berzezzi'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''Insula Liguriae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]|group=n.}} (''Isola di Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'n îzua ch'a se tröva vixìn a-a costa ligure d'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]], de frunte a-u cumüne de [[Berzezzi]] int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografia e anbiente == {{Màppa de localizaçión|IT-LIG |mark = |cat_fuorimappa = |noerr = |AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png |relief = |max_height = |width = |float = center |caption = L'îzua de Sant'Eugeniu int'a màppa da Ligüria |border = |link = |marksize = 8 |long = 8.444661 |label = Îzua de Sant'Eugeniu |lat = 44.234392 |longitùdineEW = E |longitùdineSegóndi = 42.5 |longitùdinePrìmmi = 26 |longitùdineGràddi = 8 |latitùdineNS = N |latitùdineSegóndi = 3 |latitùdinePrìmmi = 14 |latitùdineGràddi = 44 |background = |position = right |label_size = 90 |sinottico = }} L'îzua, ch'a fà pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berezzi'','' a l'è 'n conu a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri da-a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma, cun 'na superficce de 20.476 m², quärta îzua lìgure pe estensciùn doppu [[A Parmàia|a Palmaria]], [[Ìsua Gainâa|a Galinära]] e l'îzua d'u Tin.<ref name="Parks">{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> [[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]] L'anbiente natüräle u l'è 'n scriĝn̂u ch'u presèrva mandilli de maccia mediterànea, basigge insc'ê rocche bagnè da-e unde, asemme a d'e ätre spece cumme u ''Limonium cordatum'', a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''. Ascì i fundäli aturnu a-a l'îzua i g'han carateristiche puxitìve da-u puntu de vìsta biulògicu. Pé 'sta mutivaçiùn chi a zona de mä ch'a a se tröva da vixìn a l'îzua a l'è cunsciderä àia maìnn-a prutètta<ref>{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}</ref> d'a l'annu [[2007]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}</ref> A-a giurnà d'ancö a situaçiùn de l'îzua a nu l'è stabile. A pupulaçiùn d'i gabbién a l'è aumentä in mòddu sprupuxitä e st'auméntu u se riflètte insc'e carateristiche chimicu-fixiche d'u terén e insc'a vegetaçiùn chi prezente. Cumensàndu da di datti storici d'u [[1907]], u s'è pusciüu cunstatà che a biudiverscitè, specialménte fra e sciue a l'ha duvüu cuntà ina pèrdita d'u ciü d'u 60%. == Stòja == [[File:Isola di Bergeggi - panoramio (1).jpg|thumb|L'îzua de Berzezzi vìsta da-u làttu a punénte]] Insce l'îzua u gh'è i ségni de i prìmmi insiediaménti d'i [[Liguri Antighi|Ligüri antighi]], de epuca pre-rumàna. Insc'a simma u gh'è ascì ina tùre de avistaméntu cun a bàse réùnda e i rèsti de 'na gexa d'u [[IV secolo|IV seculu]] dedicä a u sàntu de uriggine africann-a Sant'Eugeniu. Propriu pé questu l'îzuottu a l'ha pigiä in antigu numme de ''îzua de Sant'Eugeniu.'' Cu-u passà d'u ténpu a segunda de e lucalitè a l'è stèta ascì ciamä ''îzuetta da Ligüria'', ''îzua de Spoturnu'', ''îzua de Nôi'', ''îzua de Vuè'', e ascì (cun u numme ch'u s'è mantegnüu) ''îzua de Berzezzi''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.centrodocumentazionepierodelfinopesce.it/le%20rappresentazioni.html|tìtolo=''E tràmme e e rapresentasiùi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> === A tùre === [[File:Bergeggi island.jpg|thumb|Vixùn aerea de l'îzua]] Ciamä zà da l'epuca rumäna cumme ''Insula Liguriae'',<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Paolo de Vingo|tìtolo=Gexe rürali in Catalogna frà l'Antichitài e l'Etài de Mezzu (seculi V-X) - Gexe bateximali, gexe e capelle funéaie in te e zòne rürali da a Ligüria de punènte in ti prìmmi seculi de l'Àta Etài de Mézzu|ànno=2011|editô=|çitæ=[[Bologna]]|léngoa=IT|ISBN=978-88-904294-5-3}}</ref> de prubabile a l'éa staçiùn de sosta lungu a tràtta de navigaçiùn che da l'estrému punénte ligüre a-a l'andàva fin a-u pòrtu de ''Vada Sabatia'' (aù [[Vuè]]);<ref name=":0" /> sta puscibilitè a pà cunfermä da-i rèsti de ina tùre réunda, da-a magiurànsa d'i studiùxi interpretä cumme in genere cumme fètu de segnalaçiùn pé u paize da vixin.<ref name=":0" /> A natüa de questu fètu a l'è in ciü caxi stèta ascì funte de lite,<ref name=":0" /> scicumme a strutüa a saiéiva indicä cumme de custruçiùn tàrdu antìga. Scibén tüttu a tùre a nu a l'è stèta ancù investigä int'u canpu archeulogicu.<ref name=":0" /> 'Sta tùre l'è custituìa da tréi corpi divèrsi: in résìntu triangulàre, in prïe picìne regulàri mìsse insc'i file urizuntàli, ina strutüa da-a bàze réùnda, dréntu a-u resìntu, int'u scitémma de l'''opus quadratum'', fundà insc'a rocca, e a-a fìn in àtra custruçiùn da-a ciànta quadrä de l'[[Etæ de Mëzo|epuca medieväle]], inpustä insce l'antiga tùre riunda, custituìa da grossi blòcchi de pria, quarcün de questi de evidénte reimpiégu e de prubabile repigiä da-u suttastànte ciàn a Nord-Est 'unde se trövàn i rèsti de a gexetta paleucristiann-a.<ref name=":0" /> === U munasté de Sant'Eugeniu === Ina legénda, populäre fra i abitànti d'u paìze de [[Nöi|Nôi]] a 'cunta che l'îzua a sécce 'rivà de frùnte a-a còsta traghetàndu insc'ou sö prumuntòiu i santi Eugeniu e Vendemiäle, chi i scapàvan da-e persecusiùi d'i ''Vandali''. Sant'Eugeniu u l'éa difatti u véscuvu de ''[[Cartàgine|Cartaxine]]'' e u restià insce l'îzua fin a-a sò mòrte, méntre ''San Vendemi''äle u ripartìa poi pe a [[Corsega]]''.'' A sàrma de sant'Eugeniu a-a l'è stèta traslà int'a vixinn-a Nôi, 'unde poi véllu u l'è divegnüu ascì u sàntu patrón. In àtra legénda a racunta cumme ànni dòppu queste e secciàn turnè misteriuzaménte insce l'îzua. A cunfermà a nascita de in cültu aturnu a questa sepultüa d'u santu, a resta a gexa cun a navà ünica, fundà a partì da-u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI seculu]] da di muneghi ermìtti.<ref name=":0" /> Questu u l'è bazä insc'in ciàn ruciuzu a pìccu insc'ou mä, ancöi nu ciü fasilménte identificabile, scicumme u l'è imèrsu int'a vegetaçiùn e ascì a càuza d'u sö prugrescìvu smantéllaméntu, che int'e sucescive épùche u l'ha culpìu suviatüttu i rèsti de e müagne de l'étè de mézzu, duvéè pé custruì dòppu di növi edifissi.<ref name=":0" /> Ancù aù e sùn cunservè de sepurtüe specialménte int'e zone a-u meridiùn d'a gexa, 'unde e sùn stète truvè giäre rumàne (ànfue), prubabilménte de creaçiùn mediu-urientäle, ritruvaménti chi i cunfèrman l'urigine e a dataçiùn de questu cunplèssu.<ref name=":0" /> A növa gexa, legä questa vòtta a-u munasté dedicä a-u sàntu a vegne fundä da di ''muneghi sénubìi'' questa a vegne ducumentä pé a primma vòtta u 3 de [[Marso|märsu]] de l'annu [[992]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=San Paragorio di Noli. Le fasi del complesso di culto e l'insediamento circostante dalle origini all'XI secolo|url=https://books.google.it/books?id=qjmaDwAAQBAJ|ànno=2018|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|p=350 - Monastero di Bergeggi|ISBN=88-78-14805-9}}</ref><ref>A. Frondoni, ''Isola di Bergeggi'', in AA.VV., ''Archeologia in Liguria'', vol. III: Scavi e scoperte 1982-86, t. 2: Dall’epoca romana al Post-Medioevo, a cura di P. Melli, Soprintendenza Archeologica della Liguria Genova, 1990, p. 403 e ss.</ref>, quande u véscuvu de [[Sann-a]], ''Bernardo,'' u dòtta u sénobiu dunandulu ai muneghi de l'abassìa de Lerìn, de rinpèttu a [[Cannes]], inte l'udièrna ''Còsta Azùrra, a-a fìn de custudì i rèsti d'u sàntu e pé custruì u munasté vixin a-a gexa.'' a-u növu sénobiu sun atribuìe l'îzua e ascì l'antigu feudu de Berzezzi, cun e rendite culeghè, assemme a-a zona de [[L'Atè]], a gexa d'a parocchia de sant'Eugeniu, de lungu int'u mèximu paìze, a gexa de Sant'Ermete int'a fraçiùn d'u cumün de Vuè, ch'u ghe dà u numme, e u munasté de San Spirtu in [[Zinöa]] a Sann-a.<ref name=":1" /> E ruvìne d'a prìmma gexa ''paleucristiann-a'' e d'u cunplèssu munàstegu e e sùn ancùa vixibili aù.<ref>{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/monastero_isola_di_bergeggi.htm|tìtolo=Chiese benedettine dell'isola di Bergeggi (Savona)|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/orientamenti_caprione_bergeggi.htm|tìtolo=Gli orientamenti delle Chiese del Caprione (SP) e dell'isola di Bergeggi (SV)|outô=Vittorio Bonòra et al.|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}</ref> Int'u [[1162]], quande u se truvàva in eziliu in [[Fransa]] u ''pappa [[Alessandro III]]'' u l'avéiva vixitä l'îzua e in quélla ocaxùn l'avéiva ascì dìtu a méssa de Pasqua int'a picìna abasìa. [[File:Isola di Bergeggi - panoramio.jpg|thumb|L'îzua vista da Nôi]] Cun u [[1252]], pé vìa d'a bùlla du [[Pàppa Inocénso IV|Pàppa Inucensu IV]] u munasté u végne suprèssu e i sòi pusediménti i végnan inglubè in ti téritòi cuntrulè d'a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica de Nôi]] e d'a [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Noi|diocexi de Nôi]]. A sàrma de sant'Eugeniu a végne cuscì trasféia in mòddu definitìvu a Nôi e custudìe diretaménte int'a gexa de San Paragorio. Tütti i ànni u 12 de [[Lûggio|lüggiu]], in ocaxùn d'a ricurénsa religiùza de Sant'Eugeniu, ina prucésciùn de bàrche a parte d'a sitè de Nôi e a l'arìva insce l'izuétta, pòrtandu e reliquie d'u sàntu. === Növi prupriétàri e rexidénsa privä === Int'u cùrsu di seculi l'îzua l'ha avüu diferénti prupiétàri, ün di ciü inpurtànti u l'è stètu Alessandro Millelire Albini, in ti prìmmi anni d'u [[XX secolo|XX seculu]] avucàttu, òmmu de pulitica e cunsegé a l'intèrnu de l'aministraçiùn de l'Ansaldo a [[Zena]]. In ténpi ciü resénti insce l'îzua a l'è stä ascì custruìa ina rexidénsa privä, che a-a giurnà d'ancöi a se tröva in stàtu de abandùn. In te u [[1958]] insc'a pùnta usidéntäle a l'è stä culucà 'na scultüa in fèru sardä che a-a raprezénta in òmmu setä ch'u stà sunàndu u clarìn, quest'opera a l'è de Giuseppe Consoli, in artista siciliàn ch'u l'ha abitä in [[Liguria|Ligüria]] a-a fìn di [[Anni 50|ànni '50]]. Stu "piferä", segundu quarchedün u raprezénta in pastù che, sunàndu stu struméntu muxicäle, u ciamma ina cravétta, prezénte insc'ou mùnte de frùnte a l'îzua, ciàma-u ''Tùre d'Ere,'' int'a parte ciü àta d'a fraçiùn de ''Tùre d'u Mä'' de Berzezzi; ascì sta stàtua chi a l'è stä prudòtta da-u mèximu artìsta, sénpre cun u fèru e a gràndessa natürale. Ancöi se pònan vegghe ancù tütte e dùi e stàttue, pasàndu insce l'ànpiu lùngumä grassie ai mudèrni binòcoli, scibén che u pastù u nu prezénta ciü u clarìn, ch'u s'è déstacä e u l'è cazüu in mä. == Ativitè sut'ègua == Da vixìn a l'îzua e int'i sö fundäli u se ghe tröva diferénti punti adàtti a l'imersciùn, cunpréixi fra e prinsipàli zone de interèsse d'u ''SIC'' (Scìtu de interèsse cumunitàriu), ch'i ne fàn pàrte ascì i tòcchi de mä fra Nôi e Berzezzi.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20060509012609/http://www.bergeggidiving.it/isola.htm|tìtolo=''Imersciùi in ti fundali de l'Ìsua de Berzezzi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> ==== U Piferä ==== U Piferà u l'è pùntu de immèrsciùn ciü cunusciüu e u se ciàmma cuscì pé vìa d'a stàttua d'u mèximu numme scitüä int'e vixinanse d'a vìlla, a l'è custituìa da 'na mu̇àggia de rocca che a pàrte da-a superficcie fin sùtta a quésta tucàndu a prufunditè ch'a và da-i 15 ai 18 métri. Fra e diférénti speccie mäine che se pònan vegghe suviatüttu sägai, trégge e pùrpi pìcin. ==== A Franä ==== A Franä a l'è in àtra lucalitè de immèrsciùn insce l'îzua, a se tröva in te u làttu de punénte, cun ina pendénsa ciù dùse d'u Canalùn. A g'ha 'na prufunditè màscima de 30 métri. Chi i se trövan ascì ''Cerianthus'', anémuni, déntexi e atre speccie de pésci. ==== U Canalùn ==== U Canalùn u se tröva ciü a levànte d'a Franä e a prezénta ina prufunditè méddia ch'a và da-i 20 ai 30 métri, u l'è pé questu a parte ciü prufunda. Chi i se pònan vegghe sägai, muene e ascì büdeghi. == Galerìa de immagini == <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Isola di Bergeggi.jpg|L'îzua vista da-a vìa Aurelia Immaggine:Isola di Bergeggi - panoramio (2).jpg|Lîzua miä da Nôi Immaggine:Eugen Bracht - Isola di Bergeggi (1893).jpg|L'îzua de Berzezzi in te 'n quàddru d'u pìtu E.Bracht d'u 1893 Immaggine:Bergeggi Panorama from Via Romana.jpg|L'îzua asemme a-a maina da-a ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:L'isola di Bergeggi al tramonto.jpg|L'îzua a-u tramùntu Immaggine:Isola di Bergeggi SV - panoramio.jpg|U prumuntòju de l'îzua e a vixìna Punta Predani Immaggine:Mar Ligure, Noli, Spotorno, Bergeggi, isola di Bergeggi e costa di Ponente verso Genova visti dal Sentiero del Pellegrino - Noli.jpg|L'îzua e a rivéa vèrsu Zena </gallery> == Nòtte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> ==Ätri prugètti== {{Interprogetto}} == Ligàmmi de föa == * {{Çitta web|url=https://lizua.altervista.org/4-fascicolo-lettere-g-h-i/lizua/|tìtolo=L'Îzua de Berzezzi|outô=L'Îzua|léngoa=LIJ|vìxita=2024-03-09}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi]] [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] [[Categorîa:Îzoe]] c3ltujkshc81d5jhcek7gulqxpikw0y 270266 270265 2026-06-04T11:43:41Z Arbenganese 12552 /* Giografia e anbiente */ rev pt.2 270266 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} [[File: Isola di Bergeggi panoramica.JPG|thumb|L'îzua de Berzezzi]] L''''Îzua''' '''de Berzezzi'''{{#tag:ref|o ascì ''de Sant'Eugeniu'', ''îzoa de Berzezzi'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''Insula Liguriae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]|group=n.}} (''Isola di Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'n îzua ch'a se tröva vixìn a-a costa ligure d'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]], de frunte a-u cumüne de [[Berzezzi]] int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografia e anbiente == {{Màppa de localizaçión|IT-LIG |mark = |cat_fuorimappa = |noerr = |AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png |relief = |max_height = |width = |float = center |caption = L'îzua de Sant'Eugeniu int'a màppa da Ligüria |border = |link = |marksize = 8 |long = 8.444661 |label = Îzua de Sant'Eugeniu |lat = 44.234392 |longitùdineEW = E |longitùdineSegóndi = 42.5 |longitùdinePrìmmi = 26 |longitùdineGràddi = 8 |latitùdineNS = N |latitùdineSegóndi = 3 |latitùdinePrìmmi = 14 |latitùdineGràddi = 44 |background = |position = right |label_size = 90 |sinottico = }} L'îzua, ch'a fà pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berezzi'','' a l'è 'n conu a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri da-a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma, cun 'na superficce de 20.476 m², quärta îzua lìgure pe estensciùn doppu [[A Parmàia|a Palmaria]], [[Ìsua Gainâa|a Galinära]] e l'îzua d'u Tin.<ref name="Parks">{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> [[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]] L'anbiente natüräle u l'è 'n scriĝn̂u ch'u presèrva mandilli de maccia mediterànea, basigge insc'ê rocche bagnè da-e unde, asemme a d'e ätre spece cumme u ''Limonium cordatum'', a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''. Ascì i fundäli in gìu a l’îzua i gh’han caraterìstiche de pregiu da-u puntu de vista biulógicu. Pe sta mutivasiùn a zona de mä vixìn a l’îzua a l’è cunsciderä [[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"|Àrea Marina Prutètta]] da l’annu [[2007]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}</ref> A-a giurnä d’ancö a situasiùn de l’îzua a nu l’è stàbile. A pupulasiùn de ôchìn a l’è aumentä in moddu sprupuxitä, andandu a incidde ’nsc’ê caraterìstiche chìmicu-fìxiche d’u terén e ’nsc’â vegetasiùn. Cumensandu da-i däti stórici d’u [[1907]], u s’è puŝĉiüu cunstatä ch’ê varietè biulógiche han subìu d’e pèrdite cunsciderévuli. == Stòja == [[File:Isola di Bergeggi - panoramio (1).jpg|thumb|L'îzua de Berzezzi vìsta da-u làttu a punénte]] Insce l'îzua u gh'è i ségni de i prìmmi insiediaménti d'i [[Liguri Antighi|Ligüri antighi]], de epuca pre-rumàna. Insc'a simma u gh'è ascì ina tùre de avistaméntu cun a bàse réùnda e i rèsti de 'na gexa d'u [[IV secolo|IV seculu]] dedicä a u sàntu de uriggine africann-a Sant'Eugeniu. Propriu pé questu l'îzuottu a l'ha pigiä in antigu numme de ''îzua de Sant'Eugeniu.'' Cu-u passà d'u ténpu a segunda de e lucalitè a l'è stèta ascì ciamä ''îzuetta da Ligüria'', ''îzua de Spoturnu'', ''îzua de Nôi'', ''îzua de Vuè'', e ascì (cun u numme ch'u s'è mantegnüu) ''îzua de Berzezzi''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.centrodocumentazionepierodelfinopesce.it/le%20rappresentazioni.html|tìtolo=''E tràmme e e rapresentasiùi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> === A tùre === [[File:Bergeggi island.jpg|thumb|Vixùn aerea de l'îzua]] Ciamä zà da l'epuca rumäna cumme ''Insula Liguriae'',<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Paolo de Vingo|tìtolo=Gexe rürali in Catalogna frà l'Antichitài e l'Etài de Mezzu (seculi V-X) - Gexe bateximali, gexe e capelle funéaie in te e zòne rürali da a Ligüria de punènte in ti prìmmi seculi de l'Àta Etài de Mézzu|ànno=2011|editô=|çitæ=[[Bologna]]|léngoa=IT|ISBN=978-88-904294-5-3}}</ref> de prubabile a l'éa staçiùn de sosta lungu a tràtta de navigaçiùn che da l'estrému punénte ligüre a-a l'andàva fin a-u pòrtu de ''Vada Sabatia'' (aù [[Vuè]]);<ref name=":0" /> sta puscibilitè a pà cunfermä da-i rèsti de ina tùre réunda, da-a magiurànsa d'i studiùxi interpretä cumme in genere cumme fètu de segnalaçiùn pé u paize da vixin.<ref name=":0" /> A natüa de questu fètu a l'è in ciü caxi stèta ascì funte de lite,<ref name=":0" /> scicumme a strutüa a saiéiva indicä cumme de custruçiùn tàrdu antìga. Scibén tüttu a tùre a nu a l'è stèta ancù investigä int'u canpu archeulogicu.<ref name=":0" /> 'Sta tùre l'è custituìa da tréi corpi divèrsi: in résìntu triangulàre, in prïe picìne regulàri mìsse insc'i file urizuntàli, ina strutüa da-a bàze réùnda, dréntu a-u resìntu, int'u scitémma de l'''opus quadratum'', fundà insc'a rocca, e a-a fìn in àtra custruçiùn da-a ciànta quadrä de l'[[Etæ de Mëzo|epuca medieväle]], inpustä insce l'antiga tùre riunda, custituìa da grossi blòcchi de pria, quarcün de questi de evidénte reimpiégu e de prubabile repigiä da-u suttastànte ciàn a Nord-Est 'unde se trövàn i rèsti de a gexetta paleucristiann-a.<ref name=":0" /> === U munasté de Sant'Eugeniu === Ina legénda, populäre fra i abitànti d'u paìze de [[Nöi|Nôi]] a 'cunta che l'îzua a sécce 'rivà de frùnte a-a còsta traghetàndu insc'ou sö prumuntòiu i santi Eugeniu e Vendemiäle, chi i scapàvan da-e persecusiùi d'i ''Vandali''. Sant'Eugeniu u l'éa difatti u véscuvu de ''[[Cartàgine|Cartaxine]]'' e u restià insce l'îzua fin a-a sò mòrte, méntre ''San Vendemi''äle u ripartìa poi pe a [[Corsega]]''.'' A sàrma de sant'Eugeniu a-a l'è stèta traslà int'a vixinn-a Nôi, 'unde poi véllu u l'è divegnüu ascì u sàntu patrón. In àtra legénda a racunta cumme ànni dòppu queste e secciàn turnè misteriuzaménte insce l'îzua. A cunfermà a nascita de in cültu aturnu a questa sepultüa d'u santu, a resta a gexa cun a navà ünica, fundà a partì da-u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI seculu]] da di muneghi ermìtti.<ref name=":0" /> Questu u l'è bazä insc'in ciàn ruciuzu a pìccu insc'ou mä, ancöi nu ciü fasilménte identificabile, scicumme u l'è imèrsu int'a vegetaçiùn e ascì a càuza d'u sö prugrescìvu smantéllaméntu, che int'e sucescive épùche u l'ha culpìu suviatüttu i rèsti de e müagne de l'étè de mézzu, duvéè pé custruì dòppu di növi edifissi.<ref name=":0" /> Ancù aù e sùn cunservè de sepurtüe specialménte int'e zone a-u meridiùn d'a gexa, 'unde e sùn stète truvè giäre rumàne (ànfue), prubabilménte de creaçiùn mediu-urientäle, ritruvaménti chi i cunfèrman l'urigine e a dataçiùn de questu cunplèssu.<ref name=":0" /> A növa gexa, legä questa vòtta a-u munasté dedicä a-u sàntu a vegne fundä da di ''muneghi sénubìi'' questa a vegne ducumentä pé a primma vòtta u 3 de [[Marso|märsu]] de l'annu [[992]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=San Paragorio di Noli. Le fasi del complesso di culto e l'insediamento circostante dalle origini all'XI secolo|url=https://books.google.it/books?id=qjmaDwAAQBAJ|ànno=2018|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|p=350 - Monastero di Bergeggi|ISBN=88-78-14805-9}}</ref><ref>A. Frondoni, ''Isola di Bergeggi'', in AA.VV., ''Archeologia in Liguria'', vol. III: Scavi e scoperte 1982-86, t. 2: Dall’epoca romana al Post-Medioevo, a cura di P. Melli, Soprintendenza Archeologica della Liguria Genova, 1990, p. 403 e ss.</ref>, quande u véscuvu de [[Sann-a]], ''Bernardo,'' u dòtta u sénobiu dunandulu ai muneghi de l'abassìa de Lerìn, de rinpèttu a [[Cannes]], inte l'udièrna ''Còsta Azùrra, a-a fìn de custudì i rèsti d'u sàntu e pé custruì u munasté vixin a-a gexa.'' a-u növu sénobiu sun atribuìe l'îzua e ascì l'antigu feudu de Berzezzi, cun e rendite culeghè, assemme a-a zona de [[L'Atè]], a gexa d'a parocchia de sant'Eugeniu, de lungu int'u mèximu paìze, a gexa de Sant'Ermete int'a fraçiùn d'u cumün de Vuè, ch'u ghe dà u numme, e u munasté de San Spirtu in [[Zinöa]] a Sann-a.<ref name=":1" /> E ruvìne d'a prìmma gexa ''paleucristiann-a'' e d'u cunplèssu munàstegu e e sùn ancùa vixibili aù.<ref>{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/monastero_isola_di_bergeggi.htm|tìtolo=Chiese benedettine dell'isola di Bergeggi (Savona)|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/orientamenti_caprione_bergeggi.htm|tìtolo=Gli orientamenti delle Chiese del Caprione (SP) e dell'isola di Bergeggi (SV)|outô=Vittorio Bonòra et al.|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}</ref> Int'u [[1162]], quande u se truvàva in eziliu in [[Fransa]] u ''pappa [[Alessandro III]]'' u l'avéiva vixitä l'îzua e in quélla ocaxùn l'avéiva ascì dìtu a méssa de Pasqua int'a picìna abasìa. [[File:Isola di Bergeggi - panoramio.jpg|thumb|L'îzua vista da Nôi]] Cun u [[1252]], pé vìa d'a bùlla du [[Pàppa Inocénso IV|Pàppa Inucensu IV]] u munasté u végne suprèssu e i sòi pusediménti i végnan inglubè in ti téritòi cuntrulè d'a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica de Nôi]] e d'a [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Noi|diocexi de Nôi]]. A sàrma de sant'Eugeniu a végne cuscì trasféia in mòddu definitìvu a Nôi e custudìe diretaménte int'a gexa de San Paragorio. Tütti i ànni u 12 de [[Lûggio|lüggiu]], in ocaxùn d'a ricurénsa religiùza de Sant'Eugeniu, ina prucésciùn de bàrche a parte d'a sitè de Nôi e a l'arìva insce l'izuétta, pòrtandu e reliquie d'u sàntu. === Növi prupriétàri e rexidénsa privä === Int'u cùrsu di seculi l'îzua l'ha avüu diferénti prupiétàri, ün di ciü inpurtànti u l'è stètu Alessandro Millelire Albini, in ti prìmmi anni d'u [[XX secolo|XX seculu]] avucàttu, òmmu de pulitica e cunsegé a l'intèrnu de l'aministraçiùn de l'Ansaldo a [[Zena]]. In ténpi ciü resénti insce l'îzua a l'è stä ascì custruìa ina rexidénsa privä, che a-a giurnà d'ancöi a se tröva in stàtu de abandùn. In te u [[1958]] insc'a pùnta usidéntäle a l'è stä culucà 'na scultüa in fèru sardä che a-a raprezénta in òmmu setä ch'u stà sunàndu u clarìn, quest'opera a l'è de Giuseppe Consoli, in artista siciliàn ch'u l'ha abitä in [[Liguria|Ligüria]] a-a fìn di [[Anni 50|ànni '50]]. Stu "piferä", segundu quarchedün u raprezénta in pastù che, sunàndu stu struméntu muxicäle, u ciamma ina cravétta, prezénte insc'ou mùnte de frùnte a l'îzua, ciàma-u ''Tùre d'Ere,'' int'a parte ciü àta d'a fraçiùn de ''Tùre d'u Mä'' de Berzezzi; ascì sta stàtua chi a l'è stä prudòtta da-u mèximu artìsta, sénpre cun u fèru e a gràndessa natürale. Ancöi se pònan vegghe ancù tütte e dùi e stàttue, pasàndu insce l'ànpiu lùngumä grassie ai mudèrni binòcoli, scibén che u pastù u nu prezénta ciü u clarìn, ch'u s'è déstacä e u l'è cazüu in mä. == Ativitè sut'ègua == Da vixìn a l'îzua e int'i sö fundäli u se ghe tröva diferénti punti adàtti a l'imersciùn, cunpréixi fra e prinsipàli zone de interèsse d'u ''SIC'' (Scìtu de interèsse cumunitàriu), ch'i ne fàn pàrte ascì i tòcchi de mä fra Nôi e Berzezzi.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20060509012609/http://www.bergeggidiving.it/isola.htm|tìtolo=''Imersciùi in ti fundali de l'Ìsua de Berzezzi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> ==== U Piferä ==== U Piferà u l'è pùntu de immèrsciùn ciü cunusciüu e u se ciàmma cuscì pé vìa d'a stàttua d'u mèximu numme scitüä int'e vixinanse d'a vìlla, a l'è custituìa da 'na mu̇àggia de rocca che a pàrte da-a superficcie fin sùtta a quésta tucàndu a prufunditè ch'a và da-i 15 ai 18 métri. Fra e diférénti speccie mäine che se pònan vegghe suviatüttu sägai, trégge e pùrpi pìcin. ==== A Franä ==== A Franä a l'è in àtra lucalitè de immèrsciùn insce l'îzua, a se tröva in te u làttu de punénte, cun ina pendénsa ciù dùse d'u Canalùn. A g'ha 'na prufunditè màscima de 30 métri. Chi i se trövan ascì ''Cerianthus'', anémuni, déntexi e atre speccie de pésci. ==== U Canalùn ==== U Canalùn u se tröva ciü a levànte d'a Franä e a prezénta ina prufunditè méddia ch'a và da-i 20 ai 30 métri, u l'è pé questu a parte ciü prufunda. Chi i se pònan vegghe sägai, muene e ascì büdeghi. == Galerìa de immagini == <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Isola di Bergeggi.jpg|L'îzua vista da-a vìa Aurelia Immaggine:Isola di Bergeggi - panoramio (2).jpg|Lîzua miä da Nôi Immaggine:Eugen Bracht - Isola di Bergeggi (1893).jpg|L'îzua de Berzezzi in te 'n quàddru d'u pìtu E.Bracht d'u 1893 Immaggine:Bergeggi Panorama from Via Romana.jpg|L'îzua asemme a-a maina da-a ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:L'isola di Bergeggi al tramonto.jpg|L'îzua a-u tramùntu Immaggine:Isola di Bergeggi SV - panoramio.jpg|U prumuntòju de l'îzua e a vixìna Punta Predani Immaggine:Mar Ligure, Noli, Spotorno, Bergeggi, isola di Bergeggi e costa di Ponente verso Genova visti dal Sentiero del Pellegrino - Noli.jpg|L'îzua e a rivéa vèrsu Zena </gallery> == Nòtte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> ==Ätri prugètti== {{Interprogetto}} == Ligàmmi de föa == * {{Çitta web|url=https://lizua.altervista.org/4-fascicolo-lettere-g-h-i/lizua/|tìtolo=L'Îzua de Berzezzi|outô=L'Îzua|léngoa=LIJ|vìxita=2024-03-09}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi]] [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] [[Categorîa:Îzoe]] kp9dhzlsqnxj4nuxwin3lzg2mb9kvii 270267 270266 2026-06-04T11:50:54Z Arbenganese 12552 /* Giografia e anbiente */ rev pt.3 270267 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} [[File: Isola di Bergeggi panoramica.JPG|thumb|L'îzua de Berzezzi]] L''''Îzua''' '''de Berzezzi'''{{#tag:ref|o ascì ''de Sant'Eugeniu'', ''îzoa de Berzezzi'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''Insula Liguriae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]|group=n.}} (''Isola di Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'n îzua ch'a se tröva vixìn a-a costa ligure d'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]], de frunte a-u cumüne de [[Berzezzi]] int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografia e anbiente == {{Màppa de localizaçión|IT-LIG |mark = |cat_fuorimappa = |noerr = |AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png |relief = |max_height = |width = |float = center |caption = L'îzua de Sant'Eugeniu int'a màppa da Ligüria |border = |link = |marksize = 8 |long = 8.444661 |label = Îzua de Sant'Eugeniu |lat = 44.234392 |longitùdineEW = E |longitùdineSegóndi = 42.5 |longitùdinePrìmmi = 26 |longitùdineGràddi = 8 |latitùdineNS = N |latitùdineSegóndi = 3 |latitùdinePrìmmi = 14 |latitùdineGràddi = 44 |background = |position = right |label_size = 90 |sinottico = }} L'îzua, ch'a fà pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berezzi'','' a l'è 'n conu a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri da-a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma, cun 'na superficce de 20.476 m², quärta îzua lìgure pe estensciùn doppu [[A Parmàia|a Palmaria]], [[Ìsua Gainâa|a Galinära]] e l'îzua d'u Tin.<ref name="Parks">{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> [[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]] L'anbiente natüräle u l'è 'n scriĝn̂u ch'u presèrva mandilli de maccia mediterànea, basigge insc'ê rocche bagnè da-e unde, asemme a d'e ätre spece cumme u ''Limonium cordatum'', a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''. Ascì i fundäli in gìu a l’îzua i gh’han caraterìstiche de pregiu da-u puntu de vista biulógicu. Pe sta mutivasiùn a zona de mä vixìn a l’îzua a l’è cunsciderä [[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"|Àrea Marina Prutètta]] da l’annu [[2007]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}</ref> A-a giurnä d’ancö a situasiùn de l’îzua a nu l’è stàbile. A pupulasiùn de ôchìn a l’è aumentä in moddu sprupuxitä, andandu a incidde ’nsc’ê caraterìstiche chìmicu-fìxiche d’u terén e ’nsc’â vegetasiùn. Cumensandu da-i däti stórici d’u [[1907]], u s’è puŝĉiüu cunstatä ch’ê varietè biulógiche han subìu d’e pèrdite cunsciderévuli. == Stoja == [[File:Isola di Bergeggi - panoramio (1).jpg|thumb|L'îzua de Berzezzi vìsta da-u làttu a punénte]] Insce l’îzua ghe sun i seĝn̂i d’i primmi insediamenti de [[Liguri Antighi|Ligüri antighi]], de epuca pre-rumàna.antighi de épuca pre-rumäna. Insc’â sumitè se trovan i rèsti de ’na ture de avistamentu, de bäze quadräta, ch’a risäle a-u [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], custruìa surva e ruvine de ’na ciü antiga ture, a bäze circuläre, de épuca rumäna. Insce ’n minùsculu cianettu a levante ghe sun i rèsti de ’na gexa d’u V-VI sécculu ch’â tradisiùn a fà risalì a-u perìudu de permanensa insce l’îzua de Sant’Eugeniu e a lé dedicä. Pe stu mutivu l'izuetta, che in épuca rumäna a l’ea ciamä Insula Liguriae, da alùa a l’ha pigiä u numme de Îzua de Sant’Eugeniu. Cu’u pasä d’u tenpu a l’è stèta ciamä, tra i ätri, Îzua de Spôtùrnu, Îzua de Nôi e ascì cu’u numme che poi u s’è mantegnüu: Îzua de Berzezzi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.centrodocumentazionepierodelfinopesce.it/le%20rappresentazioni.html|tìtolo=''E tràmme e e rapresentasiùi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> === A tùre === [[File:Bergeggi island.jpg|thumb|Vixùn aerea de l'îzua]] Ciamä zà da l'epuca rumäna cumme ''Insula Liguriae'',<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Paolo de Vingo|tìtolo=Gexe rürali in Catalogna frà l'Antichitài e l'Etài de Mezzu (seculi V-X) - Gexe bateximali, gexe e capelle funéaie in te e zòne rürali da a Ligüria de punènte in ti prìmmi seculi de l'Àta Etài de Mézzu|ànno=2011|editô=|çitæ=[[Bologna]]|léngoa=IT|ISBN=978-88-904294-5-3}}</ref> de prubabile a l'éa staçiùn de sosta lungu a tràtta de navigaçiùn che da l'estrému punénte ligüre a-a l'andàva fin a-u pòrtu de ''Vada Sabatia'' (aù [[Vuè]]);<ref name=":0" /> sta puscibilitè a pà cunfermä da-i rèsti de ina tùre réunda, da-a magiurànsa d'i studiùxi interpretä cumme in genere cumme fètu de segnalaçiùn pé u paize da vixin.<ref name=":0" /> A natüa de questu fètu a l'è in ciü caxi stèta ascì funte de lite,<ref name=":0" /> scicumme a strutüa a saiéiva indicä cumme de custruçiùn tàrdu antìga. Scibén tüttu a tùre a nu a l'è stèta ancù investigä int'u canpu archeulogicu.<ref name=":0" /> 'Sta tùre l'è custituìa da tréi corpi divèrsi: in résìntu triangulàre, in prïe picìne regulàri mìsse insc'i file urizuntàli, ina strutüa da-a bàze réùnda, dréntu a-u resìntu, int'u scitémma de l'''opus quadratum'', fundà insc'a rocca, e a-a fìn in àtra custruçiùn da-a ciànta quadrä de l'[[Etæ de Mëzo|epuca medieväle]], inpustä insce l'antiga tùre riunda, custituìa da grossi blòcchi de pria, quarcün de questi de evidénte reimpiégu e de prubabile repigiä da-u suttastànte ciàn a Nord-Est 'unde se trövàn i rèsti de a gexetta paleucristiann-a.<ref name=":0" /> === U munasté de Sant'Eugeniu === Ina legénda, populäre fra i abitànti d'u paìze de [[Nöi|Nôi]] a 'cunta che l'îzua a sécce 'rivà de frùnte a-a còsta traghetàndu insc'ou sö prumuntòiu i santi Eugeniu e Vendemiäle, chi i scapàvan da-e persecusiùi d'i ''Vandali''. Sant'Eugeniu u l'éa difatti u véscuvu de ''[[Cartàgine|Cartaxine]]'' e u restià insce l'îzua fin a-a sò mòrte, méntre ''San Vendemi''äle u ripartìa poi pe a [[Corsega]]''.'' A sàrma de sant'Eugeniu a-a l'è stèta traslà int'a vixinn-a Nôi, 'unde poi véllu u l'è divegnüu ascì u sàntu patrón. In àtra legénda a racunta cumme ànni dòppu queste e secciàn turnè misteriuzaménte insce l'îzua. A cunfermà a nascita de in cültu aturnu a questa sepultüa d'u santu, a resta a gexa cun a navà ünica, fundà a partì da-u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI seculu]] da di muneghi ermìtti.<ref name=":0" /> Questu u l'è bazä insc'in ciàn ruciuzu a pìccu insc'ou mä, ancöi nu ciü fasilménte identificabile, scicumme u l'è imèrsu int'a vegetaçiùn e ascì a càuza d'u sö prugrescìvu smantéllaméntu, che int'e sucescive épùche u l'ha culpìu suviatüttu i rèsti de e müagne de l'étè de mézzu, duvéè pé custruì dòppu di növi edifissi.<ref name=":0" /> Ancù aù e sùn cunservè de sepurtüe specialménte int'e zone a-u meridiùn d'a gexa, 'unde e sùn stète truvè giäre rumàne (ànfue), prubabilménte de creaçiùn mediu-urientäle, ritruvaménti chi i cunfèrman l'urigine e a dataçiùn de questu cunplèssu.<ref name=":0" /> A növa gexa, legä questa vòtta a-u munasté dedicä a-u sàntu a vegne fundä da di ''muneghi sénubìi'' questa a vegne ducumentä pé a primma vòtta u 3 de [[Marso|märsu]] de l'annu [[992]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=San Paragorio di Noli. Le fasi del complesso di culto e l'insediamento circostante dalle origini all'XI secolo|url=https://books.google.it/books?id=qjmaDwAAQBAJ|ànno=2018|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|p=350 - Monastero di Bergeggi|ISBN=88-78-14805-9}}</ref><ref>A. Frondoni, ''Isola di Bergeggi'', in AA.VV., ''Archeologia in Liguria'', vol. III: Scavi e scoperte 1982-86, t. 2: Dall’epoca romana al Post-Medioevo, a cura di P. Melli, Soprintendenza Archeologica della Liguria Genova, 1990, p. 403 e ss.</ref>, quande u véscuvu de [[Sann-a]], ''Bernardo,'' u dòtta u sénobiu dunandulu ai muneghi de l'abassìa de Lerìn, de rinpèttu a [[Cannes]], inte l'udièrna ''Còsta Azùrra, a-a fìn de custudì i rèsti d'u sàntu e pé custruì u munasté vixin a-a gexa.'' a-u növu sénobiu sun atribuìe l'îzua e ascì l'antigu feudu de Berzezzi, cun e rendite culeghè, assemme a-a zona de [[L'Atè]], a gexa d'a parocchia de sant'Eugeniu, de lungu int'u mèximu paìze, a gexa de Sant'Ermete int'a fraçiùn d'u cumün de Vuè, ch'u ghe dà u numme, e u munasté de San Spirtu in [[Zinöa]] a Sann-a.<ref name=":1" /> E ruvìne d'a prìmma gexa ''paleucristiann-a'' e d'u cunplèssu munàstegu e e sùn ancùa vixibili aù.<ref>{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/monastero_isola_di_bergeggi.htm|tìtolo=Chiese benedettine dell'isola di Bergeggi (Savona)|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/orientamenti_caprione_bergeggi.htm|tìtolo=Gli orientamenti delle Chiese del Caprione (SP) e dell'isola di Bergeggi (SV)|outô=Vittorio Bonòra et al.|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}</ref> Int'u [[1162]], quande u se truvàva in eziliu in [[Fransa]] u ''pappa [[Alessandro III]]'' u l'avéiva vixitä l'îzua e in quélla ocaxùn l'avéiva ascì dìtu a méssa de Pasqua int'a picìna abasìa. [[File:Isola di Bergeggi - panoramio.jpg|thumb|L'îzua vista da Nôi]] Cun u [[1252]], pé vìa d'a bùlla du [[Pàppa Inocénso IV|Pàppa Inucensu IV]] u munasté u végne suprèssu e i sòi pusediménti i végnan inglubè in ti téritòi cuntrulè d'a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica de Nôi]] e d'a [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Noi|diocexi de Nôi]]. A sàrma de sant'Eugeniu a végne cuscì trasféia in mòddu definitìvu a Nôi e custudìe diretaménte int'a gexa de San Paragorio. Tütti i ànni u 12 de [[Lûggio|lüggiu]], in ocaxùn d'a ricurénsa religiùza de Sant'Eugeniu, ina prucésciùn de bàrche a parte d'a sitè de Nôi e a l'arìva insce l'izuétta, pòrtandu e reliquie d'u sàntu. === Növi prupriétàri e rexidénsa privä === Int'u cùrsu di seculi l'îzua l'ha avüu diferénti prupiétàri, ün di ciü inpurtànti u l'è stètu Alessandro Millelire Albini, in ti prìmmi anni d'u [[XX secolo|XX seculu]] avucàttu, òmmu de pulitica e cunsegé a l'intèrnu de l'aministraçiùn de l'Ansaldo a [[Zena]]. In ténpi ciü resénti insce l'îzua a l'è stä ascì custruìa ina rexidénsa privä, che a-a giurnà d'ancöi a se tröva in stàtu de abandùn. In te u [[1958]] insc'a pùnta usidéntäle a l'è stä culucà 'na scultüa in fèru sardä che a-a raprezénta in òmmu setä ch'u stà sunàndu u clarìn, quest'opera a l'è de Giuseppe Consoli, in artista siciliàn ch'u l'ha abitä in [[Liguria|Ligüria]] a-a fìn di [[Anni 50|ànni '50]]. Stu "piferä", segundu quarchedün u raprezénta in pastù che, sunàndu stu struméntu muxicäle, u ciamma ina cravétta, prezénte insc'ou mùnte de frùnte a l'îzua, ciàma-u ''Tùre d'Ere,'' int'a parte ciü àta d'a fraçiùn de ''Tùre d'u Mä'' de Berzezzi; ascì sta stàtua chi a l'è stä prudòtta da-u mèximu artìsta, sénpre cun u fèru e a gràndessa natürale. Ancöi se pònan vegghe ancù tütte e dùi e stàttue, pasàndu insce l'ànpiu lùngumä grassie ai mudèrni binòcoli, scibén che u pastù u nu prezénta ciü u clarìn, ch'u s'è déstacä e u l'è cazüu in mä. == Ativitè sut'ègua == Da vixìn a l'îzua e int'i sö fundäli u se ghe tröva diferénti punti adàtti a l'imersciùn, cunpréixi fra e prinsipàli zone de interèsse d'u ''SIC'' (Scìtu de interèsse cumunitàriu), ch'i ne fàn pàrte ascì i tòcchi de mä fra Nôi e Berzezzi.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20060509012609/http://www.bergeggidiving.it/isola.htm|tìtolo=''Imersciùi in ti fundali de l'Ìsua de Berzezzi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> ==== U Piferä ==== U Piferà u l'è pùntu de immèrsciùn ciü cunusciüu e u se ciàmma cuscì pé vìa d'a stàttua d'u mèximu numme scitüä int'e vixinanse d'a vìlla, a l'è custituìa da 'na mu̇àggia de rocca che a pàrte da-a superficcie fin sùtta a quésta tucàndu a prufunditè ch'a và da-i 15 ai 18 métri. Fra e diférénti speccie mäine che se pònan vegghe suviatüttu sägai, trégge e pùrpi pìcin. ==== A Franä ==== A Franä a l'è in àtra lucalitè de immèrsciùn insce l'îzua, a se tröva in te u làttu de punénte, cun ina pendénsa ciù dùse d'u Canalùn. A g'ha 'na prufunditè màscima de 30 métri. Chi i se trövan ascì ''Cerianthus'', anémuni, déntexi e atre speccie de pésci. ==== U Canalùn ==== U Canalùn u se tröva ciü a levànte d'a Franä e a prezénta ina prufunditè méddia ch'a và da-i 20 ai 30 métri, u l'è pé questu a parte ciü prufunda. Chi i se pònan vegghe sägai, muene e ascì büdeghi. == Galerìa de immagini == <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Isola di Bergeggi.jpg|L'îzua vista da-a vìa Aurelia Immaggine:Isola di Bergeggi - panoramio (2).jpg|Lîzua miä da Nôi Immaggine:Eugen Bracht - Isola di Bergeggi (1893).jpg|L'îzua de Berzezzi in te 'n quàddru d'u pìtu E.Bracht d'u 1893 Immaggine:Bergeggi Panorama from Via Romana.jpg|L'îzua asemme a-a maina da-a ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:L'isola di Bergeggi al tramonto.jpg|L'îzua a-u tramùntu Immaggine:Isola di Bergeggi SV - panoramio.jpg|U prumuntòju de l'îzua e a vixìna Punta Predani Immaggine:Mar Ligure, Noli, Spotorno, Bergeggi, isola di Bergeggi e costa di Ponente verso Genova visti dal Sentiero del Pellegrino - Noli.jpg|L'îzua e a rivéa vèrsu Zena </gallery> == Nòtte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> ==Ätri prugètti== {{Interprogetto}} == Ligàmmi de föa == * {{Çitta web|url=https://lizua.altervista.org/4-fascicolo-lettere-g-h-i/lizua/|tìtolo=L'Îzua de Berzezzi|outô=L'Îzua|léngoa=LIJ|vìxita=2024-03-09}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi]] [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] [[Categorîa:Îzoe]] 3fbt301dh7xgfn433fsyd5g3zbrhbuy 270268 270267 2026-06-04T11:53:53Z Arbenganese 12552 /* A tùre */ rev pt.4 270268 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} [[File: Isola di Bergeggi panoramica.JPG|thumb|L'îzua de Berzezzi]] L''''Îzua''' '''de Berzezzi'''{{#tag:ref|o ascì ''de Sant'Eugeniu'', ''îzoa de Berzezzi'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''Insula Liguriae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]|group=n.}} (''Isola di Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'n îzua ch'a se tröva vixìn a-a costa ligure d'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]], de frunte a-u cumüne de [[Berzezzi]] int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografia e anbiente == {{Màppa de localizaçión|IT-LIG |mark = |cat_fuorimappa = |noerr = |AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png |relief = |max_height = |width = |float = center |caption = L'îzua de Sant'Eugeniu int'a màppa da Ligüria |border = |link = |marksize = 8 |long = 8.444661 |label = Îzua de Sant'Eugeniu |lat = 44.234392 |longitùdineEW = E |longitùdineSegóndi = 42.5 |longitùdinePrìmmi = 26 |longitùdineGràddi = 8 |latitùdineNS = N |latitùdineSegóndi = 3 |latitùdinePrìmmi = 14 |latitùdineGràddi = 44 |background = |position = right |label_size = 90 |sinottico = }} L'îzua, ch'a fà pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berezzi'','' a l'è 'n conu a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri da-a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma, cun 'na superficce de 20.476 m², quärta îzua lìgure pe estensciùn doppu [[A Parmàia|a Palmaria]], [[Ìsua Gainâa|a Galinära]] e l'îzua d'u Tin.<ref name="Parks">{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> [[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]] L'anbiente natüräle u l'è 'n scriĝn̂u ch'u presèrva mandilli de maccia mediterànea, basigge insc'ê rocche bagnè da-e unde, asemme a d'e ätre spece cumme u ''Limonium cordatum'', a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''. Ascì i fundäli in gìu a l’îzua i gh’han caraterìstiche de pregiu da-u puntu de vista biulógicu. Pe sta mutivasiùn a zona de mä vixìn a l’îzua a l’è cunsciderä [[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"|Àrea Marina Prutètta]] da l’annu [[2007]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}</ref> A-a giurnä d’ancö a situasiùn de l’îzua a nu l’è stàbile. A pupulasiùn de ôchìn a l’è aumentä in moddu sprupuxitä, andandu a incidde ’nsc’ê caraterìstiche chìmicu-fìxiche d’u terén e ’nsc’â vegetasiùn. Cumensandu da-i däti stórici d’u [[1907]], u s’è puŝĉiüu cunstatä ch’ê varietè biulógiche han subìu d’e pèrdite cunsciderévuli. == Stoja == [[File:Isola di Bergeggi - panoramio (1).jpg|thumb|L'îzua de Berzezzi vìsta da-u làttu a punénte]] Insce l’îzua ghe sun i seĝn̂i d’i primmi insediamenti de [[Liguri Antighi|Ligüri antighi]], de epuca pre-rumàna.antighi de épuca pre-rumäna. Insc’â sumitè se trovan i rèsti de ’na ture de avistamentu, de bäze quadräta, ch’a risäle a-u [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], custruìa surva e ruvine de ’na ciü antiga ture, a bäze circuläre, de épuca rumäna. Insce ’n minùsculu cianettu a levante ghe sun i rèsti de ’na gexa d’u V-VI sécculu ch’â tradisiùn a fà risalì a-u perìudu de permanensa insce l’îzua de Sant’Eugeniu e a lé dedicä. Pe stu mutivu l'izuetta, che in épuca rumäna a l’ea ciamä ''Insula Liguriae<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Paolo de Vingo|tìtolo=Gexe rürali in Catalogna frà l'Antichitài e l'Etài de Mezzu (seculi V-X) - Gexe bateximali, gexe e capelle funéaie in te e zòne rürali da a Ligüria de punènte in ti prìmmi seculi de l'Àta Etài de Mézzu|ànno=2011|editô=|çitæ=[[Bologna]]|léngoa=IT|ISBN=978-88-904294-5-3}}</ref>'', da alùa a l’ha pigiä u numme de Îzua de Sant’Eugeniu. Cu’u pasä d’u tenpu a l’è stèta ciamä, tra i ätri, Îzua de Spôtùrnu, Îzua de Nôi e ascì cu’u numme che poi u s’è mantegnüu: Îzua de Berzezzi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.centrodocumentazionepierodelfinopesce.it/le%20rappresentazioni.html|tìtolo=''E tràmme e e rapresentasiùi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> === A tùre === [[File:Bergeggi island.jpg|thumb|Vixùn aerea de l'îzua]] In épuca rumäna, insc’â sö sumitè, a l’intèrnu de ’na spece de piatafurma trianguläre,’nsc’â superficce ireguläre d’u scöggiu, u l’è stètu tiä sciü u̇n turiùn circuläre custruìu cu’u sóllitu scistêma a bluchetti sc-ciapè de prìa lucäle de l’îzua. A funçiùn ciü veruscìmile a l’è quella de avanpostu de guärdia o de färu pe segnalä a-i naveganti in arivu da punente u portu de Vada Sabatia<ref name=":0" />, ch’u l’aveiva grande inpurtansa segge int’i tràffeghi marìttimi che int’i scangi cumèrciäli terèstri. sta puscibilitè a pà cunfermä da-i rèsti de ina tùre réunda, da-a magiurànsa d'i studiùxi interpretä cumme in genere cumme fètu de segnalaçiùn pé u paize da vixin.<ref name=":0" />Insce-i rèsti d’u turiùn rumänu, int’u Mediuevu, a l’è stèta custruìa ’na ture a bäze quadräta cu’i läti de çirca 4 metri. A ture a l’è stèta tiä sciü prezumibilmente in cuncumitansa cun a Ture d’Èa custruìa ’nsc’â tèrafèrma, surva ’n sperùn ruciuzu de frunte a l’îzua, inte ’n scistêma de avistamentu e difeiza d’a faŝĉia custêa.<ref name=":0" /> 'Sta tùre l'è custituìa da tréi corpi divèrsi: in résìntu triangulàre, in prïe picìne regulàri mìsse insc'i file urizuntàli, ina strutüa da-a bàze réùnda, dréntu a-u resìntu, int'u scitémma de l'''opus quadratum'', fundà insc'a rocca, e a-a fìn in àtra custruçiùn da-a ciànta quadrä de l'[[Etæ de Mëzo|epuca medieväle]], inpustä insce l'antiga tùre riunda, custituìa da grossi blòcchi de pria, quarcün de questi de evidénte reimpiégu e de prubabile repigiä da-u suttastànte ciàn a Nord-Est 'unde se trövàn i rèsti de a gexetta paleucristiann-a.<ref name=":0" /> === U munasté de Sant'Eugeniu === Ina legénda, populäre fra i abitànti d'u paìze de [[Nöi|Nôi]] a 'cunta che l'îzua a sécce 'rivà de frùnte a-a còsta traghetàndu insc'ou sö prumuntòiu i santi Eugeniu e Vendemiäle, chi i scapàvan da-e persecusiùi d'i ''Vandali''. Sant'Eugeniu u l'éa difatti u véscuvu de ''[[Cartàgine|Cartaxine]]'' e u restià insce l'îzua fin a-a sò mòrte, méntre ''San Vendemi''äle u ripartìa poi pe a [[Corsega]]''.'' A sàrma de sant'Eugeniu a-a l'è stèta traslà int'a vixinn-a Nôi, 'unde poi véllu u l'è divegnüu ascì u sàntu patrón. In àtra legénda a racunta cumme ànni dòppu queste e secciàn turnè misteriuzaménte insce l'îzua. A cunfermà a nascita de in cültu aturnu a questa sepultüa d'u santu, a resta a gexa cun a navà ünica, fundà a partì da-u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI seculu]] da di muneghi ermìtti.<ref name=":0" /> Questu u l'è bazä insc'in ciàn ruciuzu a pìccu insc'ou mä, ancöi nu ciü fasilménte identificabile, scicumme u l'è imèrsu int'a vegetaçiùn e ascì a càuza d'u sö prugrescìvu smantéllaméntu, che int'e sucescive épùche u l'ha culpìu suviatüttu i rèsti de e müagne de l'étè de mézzu, duvéè pé custruì dòppu di növi edifissi.<ref name=":0" /> Ancù aù e sùn cunservè de sepurtüe specialménte int'e zone a-u meridiùn d'a gexa, 'unde e sùn stète truvè giäre rumàne (ànfue), prubabilménte de creaçiùn mediu-urientäle, ritruvaménti chi i cunfèrman l'urigine e a dataçiùn de questu cunplèssu.<ref name=":0" /> A növa gexa, legä questa vòtta a-u munasté dedicä a-u sàntu a vegne fundä da di ''muneghi sénubìi'' questa a vegne ducumentä pé a primma vòtta u 3 de [[Marso|märsu]] de l'annu [[992]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=San Paragorio di Noli. Le fasi del complesso di culto e l'insediamento circostante dalle origini all'XI secolo|url=https://books.google.it/books?id=qjmaDwAAQBAJ|ànno=2018|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|p=350 - Monastero di Bergeggi|ISBN=88-78-14805-9}}</ref><ref>A. Frondoni, ''Isola di Bergeggi'', in AA.VV., ''Archeologia in Liguria'', vol. III: Scavi e scoperte 1982-86, t. 2: Dall’epoca romana al Post-Medioevo, a cura di P. Melli, Soprintendenza Archeologica della Liguria Genova, 1990, p. 403 e ss.</ref>, quande u véscuvu de [[Sann-a]], ''Bernardo,'' u dòtta u sénobiu dunandulu ai muneghi de l'abassìa de Lerìn, de rinpèttu a [[Cannes]], inte l'udièrna ''Còsta Azùrra, a-a fìn de custudì i rèsti d'u sàntu e pé custruì u munasté vixin a-a gexa.'' a-u növu sénobiu sun atribuìe l'îzua e ascì l'antigu feudu de Berzezzi, cun e rendite culeghè, assemme a-a zona de [[L'Atè]], a gexa d'a parocchia de sant'Eugeniu, de lungu int'u mèximu paìze, a gexa de Sant'Ermete int'a fraçiùn d'u cumün de Vuè, ch'u ghe dà u numme, e u munasté de San Spirtu in [[Zinöa]] a Sann-a.<ref name=":1" /> E ruvìne d'a prìmma gexa ''paleucristiann-a'' e d'u cunplèssu munàstegu e e sùn ancùa vixibili aù.<ref>{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/monastero_isola_di_bergeggi.htm|tìtolo=Chiese benedettine dell'isola di Bergeggi (Savona)|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/orientamenti_caprione_bergeggi.htm|tìtolo=Gli orientamenti delle Chiese del Caprione (SP) e dell'isola di Bergeggi (SV)|outô=Vittorio Bonòra et al.|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}</ref> Int'u [[1162]], quande u se truvàva in eziliu in [[Fransa]] u ''pappa [[Alessandro III]]'' u l'avéiva vixitä l'îzua e in quélla ocaxùn l'avéiva ascì dìtu a méssa de Pasqua int'a picìna abasìa. [[File:Isola di Bergeggi - panoramio.jpg|thumb|L'îzua vista da Nôi]] Cun u [[1252]], pé vìa d'a bùlla du [[Pàppa Inocénso IV|Pàppa Inucensu IV]] u munasté u végne suprèssu e i sòi pusediménti i végnan inglubè in ti téritòi cuntrulè d'a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica de Nôi]] e d'a [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Noi|diocexi de Nôi]]. A sàrma de sant'Eugeniu a végne cuscì trasféia in mòddu definitìvu a Nôi e custudìe diretaménte int'a gexa de San Paragorio. Tütti i ànni u 12 de [[Lûggio|lüggiu]], in ocaxùn d'a ricurénsa religiùza de Sant'Eugeniu, ina prucésciùn de bàrche a parte d'a sitè de Nôi e a l'arìva insce l'izuétta, pòrtandu e reliquie d'u sàntu. === Növi prupriétàri e rexidénsa privä === Int'u cùrsu di seculi l'îzua l'ha avüu diferénti prupiétàri, ün di ciü inpurtànti u l'è stètu Alessandro Millelire Albini, in ti prìmmi anni d'u [[XX secolo|XX seculu]] avucàttu, òmmu de pulitica e cunsegé a l'intèrnu de l'aministraçiùn de l'Ansaldo a [[Zena]]. In ténpi ciü resénti insce l'îzua a l'è stä ascì custruìa ina rexidénsa privä, che a-a giurnà d'ancöi a se tröva in stàtu de abandùn. In te u [[1958]] insc'a pùnta usidéntäle a l'è stä culucà 'na scultüa in fèru sardä che a-a raprezénta in òmmu setä ch'u stà sunàndu u clarìn, quest'opera a l'è de Giuseppe Consoli, in artista siciliàn ch'u l'ha abitä in [[Liguria|Ligüria]] a-a fìn di [[Anni 50|ànni '50]]. Stu "piferä", segundu quarchedün u raprezénta in pastù che, sunàndu stu struméntu muxicäle, u ciamma ina cravétta, prezénte insc'ou mùnte de frùnte a l'îzua, ciàma-u ''Tùre d'Ere,'' int'a parte ciü àta d'a fraçiùn de ''Tùre d'u Mä'' de Berzezzi; ascì sta stàtua chi a l'è stä prudòtta da-u mèximu artìsta, sénpre cun u fèru e a gràndessa natürale. Ancöi se pònan vegghe ancù tütte e dùi e stàttue, pasàndu insce l'ànpiu lùngumä grassie ai mudèrni binòcoli, scibén che u pastù u nu prezénta ciü u clarìn, ch'u s'è déstacä e u l'è cazüu in mä. == Ativitè sut'ègua == Da vixìn a l'îzua e int'i sö fundäli u se ghe tröva diferénti punti adàtti a l'imersciùn, cunpréixi fra e prinsipàli zone de interèsse d'u ''SIC'' (Scìtu de interèsse cumunitàriu), ch'i ne fàn pàrte ascì i tòcchi de mä fra Nôi e Berzezzi.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20060509012609/http://www.bergeggidiving.it/isola.htm|tìtolo=''Imersciùi in ti fundali de l'Ìsua de Berzezzi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> ==== U Piferä ==== U Piferà u l'è pùntu de immèrsciùn ciü cunusciüu e u se ciàmma cuscì pé vìa d'a stàttua d'u mèximu numme scitüä int'e vixinanse d'a vìlla, a l'è custituìa da 'na mu̇àggia de rocca che a pàrte da-a superficcie fin sùtta a quésta tucàndu a prufunditè ch'a và da-i 15 ai 18 métri. Fra e diférénti speccie mäine che se pònan vegghe suviatüttu sägai, trégge e pùrpi pìcin. ==== A Franä ==== A Franä a l'è in àtra lucalitè de immèrsciùn insce l'îzua, a se tröva in te u làttu de punénte, cun ina pendénsa ciù dùse d'u Canalùn. A g'ha 'na prufunditè màscima de 30 métri. Chi i se trövan ascì ''Cerianthus'', anémuni, déntexi e atre speccie de pésci. ==== U Canalùn ==== U Canalùn u se tröva ciü a levànte d'a Franä e a prezénta ina prufunditè méddia ch'a và da-i 20 ai 30 métri, u l'è pé questu a parte ciü prufunda. Chi i se pònan vegghe sägai, muene e ascì büdeghi. == Galerìa de immagini == <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Isola di Bergeggi.jpg|L'îzua vista da-a vìa Aurelia Immaggine:Isola di Bergeggi - panoramio (2).jpg|Lîzua miä da Nôi Immaggine:Eugen Bracht - Isola di Bergeggi (1893).jpg|L'îzua de Berzezzi in te 'n quàddru d'u pìtu E.Bracht d'u 1893 Immaggine:Bergeggi Panorama from Via Romana.jpg|L'îzua asemme a-a maina da-a ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:L'isola di Bergeggi al tramonto.jpg|L'îzua a-u tramùntu Immaggine:Isola di Bergeggi SV - panoramio.jpg|U prumuntòju de l'îzua e a vixìna Punta Predani Immaggine:Mar Ligure, Noli, Spotorno, Bergeggi, isola di Bergeggi e costa di Ponente verso Genova visti dal Sentiero del Pellegrino - Noli.jpg|L'îzua e a rivéa vèrsu Zena </gallery> == Nòtte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> ==Ätri prugètti== {{Interprogetto}} == Ligàmmi de föa == * {{Çitta web|url=https://lizua.altervista.org/4-fascicolo-lettere-g-h-i/lizua/|tìtolo=L'Îzua de Berzezzi|outô=L'Îzua|léngoa=LIJ|vìxita=2024-03-09}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi]] [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] [[Categorîa:Îzoe]] 4sudnbht2324otu0wndbfcgagj57l1v 0 29212 270258 269239 2026-06-04T04:15:47Z ~2026-33229-55 19955 /* */ 270258 wikitext text/x-wiki {{O}} [[Immaggine:Premios Goya 2026 - Ana Mena (cropped).jpg|thumb|Ana Mena into [[2026]].]] '''Ana Mena''' ([[Estepona]], [[25 frevâ]] [[1997]]) a l'è 'na cantànte e atrîce [[Spagna|spagnòlla]]. == Vìtta == {{S}} == Filmografîa == === Cine === {|class="wikitable" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- ! style="background: #B0C4DE;" | Anno ! style="background: #B0C4DE;" | Tìtolo ! style="background: #B0C4DE;" | Personaggi ! style="background: #B0C4DE;" | Diretô |- | [[2011]] | ''[[La piel que habito]]'' | Norma Ledgard (figìnn-a) | [[Pedro Almodóvar]] |- | [[2018]] | ''[[Viaje al cuarto de una madre]]'' | Bea | [[Celia Rico Clavellino]] |- |} === Série da televixón === {|class="wikitable" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- ! style="background: #B0C4DE;" | Anno ! style="background: #B0C4DE;" | Tìtolo ! style="background: #B0C4DE;" | Personaggi ! style="background: #B0C4DE;" | Cadénn-a ! style="background: #B0C4DE;" | Nòtte |- | [[2008]]-[[2010]] | ''[[Que vida más triste]]'' | Sara | [[La Sexta]] | 2 epizòdi |- | [[2009]] | ''[[Marisol, la película (miniserie)|Marisol, la película]]'' | Marisol (etapa infantil) | [[Antena 3]] | 1 epizòdio |- | [[2010]] | ''[[Supercharly]]'' | Verònica «Vero» Navarro | [[Telecinco]] | 5 epizòdi |- | [[2013]] | ''Como alas al viento'' | Gloria Mohedano | [[Antena 3]] | 1 epizòdi |- | [[2013]]-[[2014]] | ''[[Vive cantando]]'' | Paula Ruiz Almagro | [[Antena 3]] | 25 epizòdi |- | [[2022]] | ''[[Bienvenidos a Edén]]'' | | [[Netflix]] | 8 epizòdi |- |} {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Colegaménti estèrni == * {{Çitta web|url=https://anamenamusic.com/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=ES|vìxita=2021-10-07}} * {{Çitta web|url=https://www.imdb.com/name/nm3091000/|tìtolo=Ana Mena|scîto=Internet Movie Database|léngoa=EN|vìxita=2021-10-07}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Muxicisti|Mena, Ana]] luy93cihdsmte5k54g0otutx5cihsg8 0 31423 270248 270238 2026-06-03T13:01:31Z Michæ.152 13747 /* */ 270248 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Cornigén''' (''Cornigliano'' in italiàn) ò '''Cornigén Lìgure''' (nómme ofiçiâ de quànd'o l'êa comùn outònomo) o l'é 'n quartê de [[Zena]], into [[Muniçìpio VI - Médio Ponénte|Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo]]. O s'atrêuva in sciâ costêa de Ponénte da çitæ, tra [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] e [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]] e o fórma con quest'ùrtimo o Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo. L'àrea de Cornigén a conprénde e unitæ urbanìstiche de Cornigén e [[Cànpi]], che insémme gh'àivan a-i 31 de dexénbre do 2022 'na popolaçión de 14 700 abitànti. De l'unitæ urbanìstica de Cornigén fa pàrte ascì e localitæ de [[Cônâ]] e di [[Erxélli]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Cornigén |Panorama = Cornigliano Panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Cornigén vìsta da-a Colonbæa, in Stràdda de Col di Lana</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = quartê |Divisione amm grado 1 = Ligùria |Divisione amm grado 2 = Zêna |Divisione amm grado 3 = Zêna |Data istituzione = 1861 |Data soppressione = 1926 |Abitanti = 14941 |Aggiornamento abitanti = 31-12-2017 |Nome abitanti = Cornigiòtti |Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo]] |Mappa = municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} {{Çitaçión|Mæ vêgia Madonétta da l'èrto do teu pónte, l'é rósso se ti véddi perché dôv'é a scciumæa o færo òua o te pónze; gh'êa 'n castéllo tùtto acaresòu da-o mâ, caciòu zu quéllo me l'han fæto asoterâ|Cansón "[[Madonétta de Cornigén]]" do Gîno Vìlla}} == Giögrafîa == Cornigén a s'èrze inta periferîa do ponénte de Zêna, bagnâ a sùd da-o [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] e a levànte da-o [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]], ch'o a divìdde da [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]]. I seu confìn do ponénte con [[Sestri Ponente|Séstri]] se pêuan identificâ inte l'[[Ariopòrto Cristòffa Cónbo]] e inta colìnn-a di Erxélli. O teritöio o l'é drîto, fêua chi-â zöna in ciàn da-arénte a-a costêa, inlarghîa vèrso o mâ con l'inpî fæto tra-i ànni Trénta e-o dòppo goæra. Da ponénte a levànte gh'é quàttro crénn-e prinçipæ che chìnn-an zu vèrso o mâ, ö sæ i Erxélli, a colìnn-a de Colonbæa, a colìnn-a de pàsso Speich e-a colìnn-a de Cônâ. Levòu o Ponçéivia, o quartê o l'é atraversòu da di rién picìn, che da ponénte vèrso levànte són o Riàn Sécco, o Riàn San Pê ò Riàn Carlón e-o Riàn Roncàllo. == Stöia == Segóndo o stòrico do Çinqueçénto [[Aostin Giustignan|Agostìn Giustignén]], o nómme do pòsto o poriæ vegnîne da-a ''Gens Cornelia'', a famìggia româna ch'a l'àiva di terén inta zöna, ciamâ defæti ''fundus Cornelianum'' ("propietæ di Cornelii")<ref>Comune di Genova: [https://smart.comune.genova.it/sites/default/files/archivio/documenti/PD-Arc_Relazione-Archeologica.pdf Sistemazione idraulica del Rio Fegino Verifica preventiva di interesse archeologico - relazione]</ref>. Cornigén a l'êa 'na spléndida localitæ da Rivêa, cantâ scìnn-a da-o [[Françesco Petrarca|Françésco Petràrca]] cómme pòsto de vilezatûa fêua de miâgie de Zêna, e a partî da-o [[XV secolo|Quatroçénto]] o l'à vìsto a costroçión de tànte vìlle de prinçipæ famìgge zenéixi cómme i [[Döia (famiggia)|Döia]], i [[Spìnoa|Spînoa]], i [[Gentî]], i [[Pravexìn]] e-i [[De Mari|De Mâi]]. Inte l'ànno [[1752]] l'é comensòu a costroçión da grandiôza Vìlla Bonbrìn, çernûa cómme rexidénsa de stæ do prìnçipe [[Ödón de Savöia]]. Into [[XIX secolo|XIX sécolo]] l'é atestòu l'ûzo di terén a Cornigén pi-â cortivaçioìn e quàrche fàbrica picìnn-a de vestî, giàcca, savón, câçìnn-a e pélle. Inta segónda meitæ do sécolo o pàize o se trasfórma inte 'n bórgo de pescoéi co-îna rìcca ativitæ turìstica ligâ a-i seu bàgni; l'é de sto perîodo a costroçión da pàrte do Dìlio Ràggio do castéllo in stîle ''liberty'' in sciô schéuggio de Sànt'Andrîa. Alôa, o comùn de Cornigén o l'êa conpòsto da quàttro çéntri picìn, ö sæ o Bórgo prìmma do [[Pónte de Cornigén|pónte in sciô Ponçéivia]], a Mænn-a a redòsso da ciàzza, Cànpi lóngo a stràdda ch'a montâva sciù pi-â Ponçéivia e-a Colonbæa, formâ da-e câze inrocæ in sciâ scugêa e in sciâ colìnn-a derê. A-a fìn de l'Eutoçénto Cornigén a coménsa a cangiâ profondaménte con l'urbanizaçión da çitæ de Zêna, sorviatùtto co-a nàscita de l'[[Ansàldo]] e-o fòrte ouménto da seu popolaçión. Do [[1926]] o comùn o vêgne unîo a quéllo de Zêna co-a costituçión da [[Grànde Zêna]] deçîza da-o [[Fascismo|regìmme fascìsta]]. Inte sti ànni coménsa a trasformaçión de 'na localitæ de mâ inte un di prìmmi quartê industriâli d'Itàlia, co-a progetaçión de 'n grànde stabiliménto pi-â produçión e-a lavoraçión de l'âsâ da pàrte de [[Agostino Rocca]] e [[Oscar Sinigaglia]]. Dòppo a goæra o stabiliménto o vêgne ricostroîo do [[1953]], quànde vêgne ascì caciòu zu o [[castéllo Ràggio]] pe lasciâ pòsto a-e fàbriche de l'âsâ e a l'ariopòrto Cristòffa Cónbo davànti a Séstri: inte sto perîodo Cornigén o pèrde a seu mænn-a con l'inpî o mâ pe mêzo chilòmetro pe tùtta a longhéssa do quartê. Tra-i tànti stabiliménti in sciâ mænn-a de Cornigén che són stæti spasæ vîa s'aregòrda i Bàgni Supèrba, Costànsa, San Giàcomo, Lîdo, Iolànda, Mafàlda e Castéllo Ràggio. Sótt'a-o sponción de l'indùstria, ch'a l'é stæta pe tànti ànni 'na vivàgna de pòsti de travàggio, a popolaçión a regìstra 'n âtro scciupón demogràfico con l'inmigraçión de persónn-e in çèrchia de travàggio, sorviatùtto da-o Meridión. <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|O Castéllo Ràggio (1912) File:Cornigliano-Ligure-bagni21.jpg|Bàgni e ciàzza a Cornigén, inta zöna dónde ancheu gh'é Ciàssa Metastâxio (1916) File:Cornigliano Stadio del Littorio.jpg|O Stàdio do Litöio, pöi Stàdio Baçigalôo, caciòu zu inte l'ànno 1958 pe lasciâ spàçio a-a remìssa di òutobo de l'AMT </gallery> Co-a crîxi da lavoraçión de l'âsâ, o quartê o l'à pèrso into ténpo o seu péizo industriâle e de consegoénsa o tesciûo sociâle e urbàn o l'é chéito into degràddo. Za da-i ànni Setànta Cornigén a coménsa a patî 'na chéita demogràfica e a fâ i cónti co-a crôxe de l'ereditæ industriâle. Segóndo a ''Legambiente'', o tàscio de [[Càncou|tumoî]] into quartê o l'êa quàttro vòtte ciù èrto che into rèsto da çitæ e gh'êa di èrti tàsci d'inquinaménto de l'âia. Sorviatùtto a partî da-o [[2008]] Cornigén a l'é stæta ògètto d'inportànti intervénti de riqualificaçión, pe identificâ 'na seu fixonomîa e 'n nêuvo equilìbrio socio-urbanìstico. L'asmortâ de l'âtofórno do [[2005]], dòppo quéllo da còckerîa do [[2002]], o l'à portòu a 'n scignificatîvo megioaménto de condiçioìn anbientâli do quartê. Inte l'ànno [[2019]] l'é stæto avèrto in çìmma a-a colìnn-a di Erxélli 'n grànde pàrco co-ìn pölo scentìfico-tecnològico ch'o l'é stæto ciamòu ''Campus Erxélli''. I travàggi do progètto de rigeneraçión urbànn-a àn interesòu sorviatùtto a Stràdda de Cornigén e vàrie ciàsse e stràdde da-arénte, cómme Stràdda de Cervetto, Stràdda de Bertolotti, i nêuvi giardìn Liniâri e ciàssa Masêna. <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Sponda destra foce Polcevera.jpg|A giæa do Ponçeivia e, in sciâ rîva drîta da seu fôxe, a fàbrica de l'âsâ intànto ch'a vêgne caciâ zu (2007) File:Giardino lineare, Cornigliano, Genova.jpg|O Giardìn Liniâre, inougoròu do 2019 File:Campus Erzelli, Genova, 1.jpg|'Na pàrte do nêuvo ''Campus Erxélli'' </gallery> == Pòsti de interèsse == === O scistêma de vìlle === <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Villa Serra (Genoa) 02.jpg|Vìlla Doménego Særa e-i Giardìn Melis. De sótta in sciâ drîta, o Monuménto a-i cadûti de Cornigén do 1915-18 e, in sciâ mancìnn-a, o Monuménto a-i Cornigiòtti cadûti pe-a Libertæ File:Genova-Cornigliano-DSCF7811.JPG|Vìlla Duràsso Bonbrìn, conosciûa cómme "a Gerénsa" ascì, inte 'na fotografîa do 2006 </gallery> Cornigén a l'à 'n patrimònio de ciù ò mêno 50 vìlle stòriche, conpréize quélle de Cônâ, tiæ sciù tra-o [[XV secolo|Quatroçénto]] e-o [[XVIII secolo|Seteçénto]] e apartegnûe a-e famìgge nòbili zenéixi. In òcaxón di ''[[Rolli Days]]'', da-o [[2015]] l'''Ascovil'' a s'òcupa, con l'agiùtto do comùn de Zêna, de l'avertûa a-o pùbrico di palàççi con di camìn goidæ. Into rìcco scistêma de vìlle de Cornigén se mensónn-a sorviatùtto: * Vìlla Duràsso Bonbrìn (XVIII sécolo): inportànte exénpio d'architetûa françéize do Seteçénto in Ligùria, a l'é stæta ascì rexidénsa de stæ do prìnçipe Ödón de Savöia; * Vìlla Doménego Særa (XVIII sécolo): strutûa neoclàscica contornâ da-i giardìn ancheu dedicæ a-o Luciano Melis, a l'é stæta prìmma muniçìpio do comùn outònomo e pöi sêde da circoscriçión scìnn'a-i ànni Novànta; * Vìlla Gentî Bickley (XVI sécolo): restourâ do 1998, ancheu a l'achéugge a bibliotêca cìvica Goeràssi; * Vìlla Spînoa Narizàn (XVI sécolo): êuvia do Gioâne Ponséllo, a l'é ancheu sêde do çéntro cìvico e di scàgni do Muniçìpio; * Vìlla Spînoa Dufour (XV sécolo): conplèsso ch'o conprénde 'na vìlla de levànte, dêuviâ cómme rexidénsa privâ, e unn-a de ponénte, dêuviâ pe-e ativitæ da paròcchia. === Architetûe religiôze === In fæto d'architetûe religiôze in sciô teritöio de Cornigén e de seu localitæ s'aregòrda: * Paròcchia de San Giacomo Apòstolo: gêxa mensonâ za into XIII sécolo, a se móstra cómm'a l'é ancheu dòppo a refæta do 1948; * Capélla da Mænn-a ò de San Gaitàn: conosciûa cómme Capélla de Sànta Rìtta ascì, a l'é de prìmma do XV sécolo e a l'achéugge ancheu 'na còpia da stàtoa da Madònna de l'Anglónn-a venerâ da-a comunitæ lucànn-a do quartê; * Gêxa de Sant'Andrîa e Anbrêuxo (1957); * Bàdia de Sànt'Andrîa di Erxélli: antîgo conplèsso tiòu sciù into XII sécolo da-arénte a-a ciàzza òua asoterâ, dîta "o Dezèrto", a l'é avèrta a-o pùbrico sôlo inti evénti di Rolli Days; * Gêxa de Nòstra Scignôra de Lourdes a Cànpi (1914); * Santoâio de Nòstra Scignôra Incoronâ a Cônâ: un di ciù antîghi santoâi dedicæ a-a Madònna in Ligùria, ch'o remontiæ âdreitûa a-o VIII sécolo, o l'é ligòu a-a lezénda do [[Paciugo e Paciuga|Paciûgo e-a Paciûga]]; * Ötöio Nòstra Scignôra Sónta a Cônâ: tiòu sciù into XVII sécolo da-a Confratèrnita do Confaón, o l'é 'n exénpio do barochétto zenéize. === Architetûe çivîli === Inti giardìn Luciano Melis, in fàccia a Vìlla Særa, gh'é o Monuménto a-i cadûti de Cornigén do 1915-18, travàggio do Càrlo Marchéize costitoîo da 'na bâze in prîa do Finâ ch'a l'arézze 'na braxêa de brónzo. Da-arénte gh'é o Monuménto a-i Cornigiòtti cadûti pi-â Libertæ, travàggio do Valdieri Pestelli in colaboraçión co-o fìggio Zâne, conpòsta da træ scultûe in prîa do Finâ. == Comunicaçioìn == Cornigén a l'é atraversâ da-a [[Stràdda Ourélia|Stràdda Statâle 1]], ch'a conzónze [[San Pê d'Ænn-a]] a [[Sestri Ponente|Séstri]] e ch'a l'é servîa da-e lìnie do traspòrto pùbrico de l'[[AMT]]. A tùtti i mòddi, l'antîgo camìn româno da Stràdda de Ourélia o pàssa ciù a mónte da Stràdda de Cornigén, lóngo l'àsse de Stràdda de Tonale, Stràdda di Domenichén, Stràdda de Cervetto, Stràdda de Muratori. De sciànco da Stràdda de Cornigén, do 2015 l'é stæto inougoròu a [[Stràdda Goìddo Róssa|Stràdda de Goìddo Róssa]] p'alengerî o tràfego pezànte into quartê. Insémme a Séstri, Cornigén a l'é conligâ a l'[[outostràdda A10 Zêna - Ventimìggia]] da-o cazéllo de Zêna Ariopòrto. O quartê o l'é servîo ascì da-a ferovîa Zêna-Ventimìggia co-a [[staçión de Zêna Cornigén]]. == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] deebmzpxsirg5o5uuevfaq10te2737q 270249 270248 2026-06-03T17:47:05Z Michæ.152 13747 Ò azónto de anotaçioìn 270249 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Cornigén''' (''Cornigliano'' in italiàn) ò '''Cornigén Lìgure''' (nómme ofiçiâ de quànd'o l'êa comùn outònomo<ref>Portale Normativo: [https://portalenormativo.it/leggi/rd-1880-05-09-5469 REGIO DECRETO · n. 5469 Che autorizza il comune di Cornigliano (Genova), ad assumere la denominazione di Cornigliano Ligure]</ref>) o l'é 'n quartê de [[Zena]], into [[Muniçìpio VI - Médio Ponénte|Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo]]. O s'atrêuva in sciâ costêa de Ponénte da çitæ, tra [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] e [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]] e o fórma con quest'ùrtimo o Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo. L'àrea de Cornigén a conprénde e unitæ urbanìstiche de Cornigén e [[Cànpi]], che insémme gh'àivan a-i 31 de dexénbre do 2022 'na popolaçión de 14 700 abitànti<ref>Comùn de Zêna: [http://statistica.comune.genova.it/pubblicazioni/download/not_stat/notiziario%20anno%202022/Notiziario%204-2022.pdf Notiziario Statistico (2022)]</ref>. De l'unitæ urbanìstica de Cornigén fa pàrte ascì e localitæ de [[Cônâ]] e di [[Erxélli]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Cornigén |Panorama = Cornigliano Panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Cornigén vìsta da-a Colonbæa, in Stràdda de Col di Lana</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = ''ex''-comùn, quartê |Divisione amm grado 1 = Ligùria |Divisione amm grado 2 = Zêna |Divisione amm grado 3 = Zêna |Data istituzione = 1798 |Data soppressione = 1926 |Abitanti = 14 700 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Nome abitanti = Cornigiòtti |Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo]] |Mappa = municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} {{Çitaçión|Mæ vêgia Madonétta da l'èrto do teu pónte, l'é rósso se ti véddi perché dôv'é a scciumæa o færo òua o te pónze; gh'êa 'n castéllo tùtto acaresòu da-o mâ, caciòu zu quéllo me l'han fæto asoterâ|Cansón "[[Madonétta de Cornigén]]" do Gîno Vìlla}} == Giögrafîa == Cornigén a s'èrze inta periferîa do ponénte de Zêna, bagnâ a sùd da-o [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] e a levànte da-o [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]], ch'o a divìdde da [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]]. I seu confìn do ponénte con [[Sestri Ponente|Séstri]] se pêuan identificâ inte l'[[Ariopòrto Cristòffa Cónbo]] e inta colìnn-a di Erxélli. O teritöio o l'é drîto, fêua chi-â zöna in ciàn da-arénte a-a costêa, inlarghîa vèrso o mâ con l'inpî fæto tra-i ànni Trénta e-o dòppo goæra. Da ponénte a levànte gh'é quàttro crénn-e prinçipæ che chìnn-an zu vèrso o mâ, ö sæ i Erxélli, a colìnn-a de Colonbæa, a colìnn-a de pàsso Speich e-a colìnn-a de Cônâ. Levòu o Ponçéivia, o quartê o l'é atraversòu da di rién picìn, che da ponénte vèrso levànte són o Riàn Sécco, o Riàn San Pê ò Riàn Carlón e-o Riàn Roncàllo. == Stöia == Segóndo o stòrico do Çinqueçénto [[Aostin Giustignan|Agostìn Giustignén]], o nómme do pòsto o poriæ vegnîne da-a ''Gens Cornelia'', a famìggia româna ch'a l'àiva di terén inta zöna, ciamâ defæti ''fundus Cornelianum'' ("propietæ di Cornelii")<ref>Comùn de Zêna: [https://smart.comune.genova.it/sites/default/files/archivio/documenti/PD-Arc_Relazione-Archeologica.pdf Sistemazione idraulica del Rio Fegino Verifica preventiva di interesse archeologico - relazione]</ref>. Cornigén a l'êa 'na spléndida localitæ da Rivêa, cantâ scìnn-a da-o [[Françesco Petrarca|Françésco Petràrca]] cómme pòsto de vilezatûa fêua de miâgie de Zêna, e a partî da-o [[XV secolo|Quatroçénto]] o l'à vìsto a costroçión de tànte vìlle de prinçipæ famìgge zenéixi cómme i [[Döia (famiggia)|Döia]], i [[Spìnoa|Spînoa]], i [[Gentî]], i [[Pravexìn]] e-i [[De Mari|De Mâi]]. Inte l'ànno [[1752]] l'é comensòu a costroçión da grandiôza Vìlla Bonbrìn, çernûa cómme rexidénsa de stæ do prìnçipe [[Ödón de Savöia]]. Into [[XIX secolo|XIX sécolo]] l'é atestòu l'ûzo di terén a Cornigén pi-â cortivaçioìn e quàrche fàbrica picìnn-a de vestî, giàcca, savón, câçìnn-a e pélle. Inta segónda meitæ do sécolo o pàize o se trasfórma inte 'n bórgo de pescoéi co-îna rìcca ativitæ turìstica ligâ a-i seu bàgni; l'é de sto perîodo a costroçión da pàrte do Dìlio Ràggio do castéllo in stîle ''liberty'' in sciô schéuggio de Sànt'Andrîa. Alôa, o comùn de Cornigén o l'êa conpòsto da quàttro çéntri picìn, ö sæ o Bórgo prìmma do [[Pónte de Cornigén|pónte in sciô Ponçéivia]], a Mænn-a a redòsso da ciàzza, Cànpi lóngo a stràdda ch'a montâva sciù pi-â Ponçéivia e-a Colonbæa, formâ da-e câze inrocæ in sciâ scugêa e in sciâ colìnn-a derê. A-a fìn de l'Eutoçénto Cornigén a coménsa a cangiâ profondaménte con l'urbanizaçión da çitæ de Zêna, sorviatùtto co-a nàscita de l'[[Ansàldo]] e-o fòrte ouménto da seu popolaçión. Do [[1926]] o comùn o vêgne unîo a quéllo de Zêna co-a costituçión da [[Grànde Zêna]] deçîza da-o [[Fascismo|regìmme fascìsta]]<ref>Portale Normativo: [https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1926-01-14;74!vig= REGIO DECRETO-LEGGE 14 gennaio 1926, n. 74 Aggregazione al comune di Genova di 19 Comuni limitrofi]</ref>. Inte sti ànni coménsa a trasformaçión de 'na localitæ de mâ inte un di prìmmi quartê industriâli d'Itàlia, co-a progetaçión de 'n grànde stabiliménto pi-â produçión e-a lavoraçión de l'âsâ da pàrte de [[Agostino Rocca]] e [[Oscar Sinigaglia]]. Dòppo a goæra o stabiliménto o vêgne ricostroîo do [[1953]], quànde vêgne ascì caciòu zu o [[castéllo Ràggio]] pe lasciâ pòsto a-e fàbriche de l'âsâ e a l'ariopòrto Cristòffa Cónbo davànti a Séstri: inte sto perîodo Cornigén o pèrde a seu mænn-a con l'inpî o mâ pe mêzo chilòmetro pe tùtta a longhéssa do quartê. Tra-i tànti stabiliménti in sciâ mænn-a de Cornigén che són stæti spasæ vîa s'aregòrda i Bàgni Supèrba, Costànsa, San Giàcomo, Lîdo, Iolànda, Mafàlda e Castéllo Ràggio. Sótt'a-o sponción de l'indùstria, ch'a l'é stæta pe tànti ànni 'na vivàgna de pòsti de travàggio, a popolaçión a regìstra 'n âtro scciupón demogràfico con l'inmigraçión de persónn-e in çèrchia de travàggio, sorviatùtto da-o Meridión. <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|O Castéllo Ràggio (1912) File:Cornigliano-Ligure-bagni21.jpg|Bàgni e ciàzza a Cornigén, inta zöna dónde ancheu gh'é Ciàssa Metastâxio (1916) File:Cornigliano Stadio del Littorio.jpg|O Stàdio do Litöio, pöi Stàdio Baçigalôo, caciòu zu inte l'ànno 1958 pe lasciâ spàçio a-a remìssa di òutobo de l'AMT </gallery> Co-a crîxi da lavoraçión de l'âsâ, o quartê o l'à pèrso into ténpo o seu péizo industriâle e de consegoénsa o tesciûo sociâle e urbàn o l'é chéito into degràddo. Za da-i ànni Setànta Cornigén a coménsa a patî 'na chéita demogràfica e a fâ i cónti co-a crôxe de l'ereditæ industriâle. Segóndo a ''Legambiente'', o tàscio de [[Càncou|tumoî]] into quartê o l'êa quàttro vòtte ciù èrto che into rèsto da çitæ e gh'êa di èrti tàsci d'inquinaménto de l'âia. Sorviatùtto a partî da-o [[2008]] Cornigén a l'é stæta ògètto d'inportànti intervénti de riqualificaçión, pe identificâ 'na seu fixonomîa e 'n nêuvo equilìbrio socio-urbanìstico. L'asmortâ de l'âtofórno do [[2005]], dòppo quéllo da còckerîa do [[2002]], o l'à portòu a 'n scignificatîvo megioaménto de condiçioìn anbientâli do quartê. Inte l'ànno [[2019]] l'é stæto avèrto in çìmma a-a colìnn-a di Erxélli 'n grànde pàrco co-ìn pölo scentìfico-tecnològico ch'o l'é stæto ciamòu ''Campus Erxélli''. I travàggi do progètto de rigeneraçión urbànn-a àn interesòu sorviatùtto a Stràdda de Cornigén e vàrie ciàsse e stràdde da-arénte, cómme Stràdda de Cervetto, Stràdda de Bertolotti, i nêuvi giardìn Liniâri e ciàssa Masêna. <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Sponda destra foce Polcevera.jpg|A giæa do Ponçeivia e, in sciâ rîva drîta da seu fôxe, a fàbrica de l'âsâ intànto ch'a vêgne caciâ zu (2007) File:Giardino lineare, Cornigliano, Genova.jpg|O Giardìn Liniâre, inougoròu do 2019 File:Campus Erzelli, Genova, 1.jpg|'Na pàrte do nêuvo ''Campus Erxélli'' </gallery> == Pòsti de interèsse == === O scistêma de vìlle === <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Villa Serra (Genoa) 02.jpg|Vìlla Doménego Særa e-i Giardìn Melis. De sótta in sciâ drîta, o Monuménto a-i cadûti de Cornigén do 1915-18 e, in sciâ mancìnn-a, o Monuménto a-i Cornigiòtti cadûti pe-a Libertæ File:Genova-Cornigliano-DSCF7811.JPG|Vìlla Duràsso Bonbrìn, conosciûa cómme "a Gerénsa" ascì, inte 'na fotografîa do 2006 </gallery> Cornigén a l'à 'n patrimònio de ciù ò mêno 50 vìlle stòriche, conpréize quélle de Cônâ, tiæ sciù tra-o [[XV secolo|Quatroçénto]] e-o [[XVIII secolo|Seteçénto]] e apartegnûe a-e famìgge nòbili zenéixi. In òcaxón di ''[[Rolli Days]]'', da-o [[2015]] l'''Ascovil'' a s'òcupa, con l'agiùtto do comùn de Zêna, de l'avertûa a-o pùbrico di palàççi con di camìn goidæ. Into rìcco scistêma de vìlle de Cornigén se mensónn-a sorviatùtto: * Vìlla Duràsso Bonbrìn (XVIII sécolo): inportànte exénpio d'architetûa françéize do Seteçénto in Ligùria, a l'é stæta ascì rexidénsa de stæ do prìnçipe Ödón de Savöia; * Vìlla Doménego Særa (XVIII sécolo): strutûa neoclàscica contornâ da-i giardìn ancheu dedicæ a-o Luciano Melis, a l'é stæta prìmma muniçìpio do comùn outònomo e pöi sêde da circoscriçión scìnn'a-i ànni Novànta; * Vìlla Gentî Bickley (XVI sécolo): restourâ do 1998, ancheu a l'achéugge a bibliotêca cìvica Goeràssi; * Vìlla Spînoa Narizàn (XVI sécolo): êuvia do Gioâne Ponséllo, a l'é ancheu sêde do çéntro cìvico e di scàgni do Muniçìpio; * Vìlla Spînoa Dufour (XV sécolo): conplèsso ch'o conprénde 'na vìlla de levànte, dêuviâ cómme rexidénsa privâ, e unn-a de ponénte, dêuviâ pe-e ativitæ da paròcchia. === Architetûe religiôze === In fæto d'architetûe religiôze in sciô teritöio de Cornigén e de seu localitæ s'aregòrda: * Paròcchia de San Giacomo Apòstolo: gêxa mensonâ za into XIII sécolo, a se móstra cómm'a l'é ancheu dòppo a refæta do 1948; * Capélla da Mænn-a ò de San Gaitàn: conosciûa cómme Capélla de Sànta Rìtta ascì, a l'é de prìmma do XV sécolo e a l'achéugge ancheu 'na còpia da stàtoa da Madònna de l'Anglónn-a venerâ da-a comunitæ lucànn-a do quartê; * Gêxa de Sant'Andrîa e Anbrêuxo (1957); * Bàdia de Sànt'Andrîa di Erxélli: antîgo conplèsso tiòu sciù into XII sécolo da-arénte a-a ciàzza òua asoterâ, dîta "o Dezèrto", a l'é avèrta a-o pùbrico sôlo inti evénti di Rolli Days; * Gêxa de Nòstra Scignôra de Lourdes a Cànpi (1914); * Santoâio de Nòstra Scignôra Incoronâ a Cônâ: un di ciù antîghi santoâi dedicæ a-a Madònna in Ligùria, ch'o remontiæ âdreitûa a-o VIII sécolo, o l'é ligòu a-a lezénda do [[Paciugo e Paciuga|Paciûgo e-a Paciûga]]; * Ötöio Nòstra Scignôra Sónta a Cônâ: tiòu sciù into XVII sécolo da-a Confratèrnita do Confaón, o l'é 'n exénpio do barochétto zenéize. === Architetûe çivîli === Inti giardìn Luciano Melis, in fàccia a Vìlla Særa, gh'é o Monuménto a-i cadûti de Cornigén do 1915-18, travàggio do Càrlo Marchéize costitoîo da 'na bâze in prîa do Finâ ch'a l'arézze 'na braxêa de brónzo. Da-arénte gh'é o Monuménto a-i Cornigiòtti cadûti pi-â Libertæ, travàggio do Valdieri Pestelli in colaboraçión co-o fìggio Zâne, conpòsta da træ scultûe in prîa do Finâ. == Comunicaçioìn == Cornigén a l'é atraversâ da-a [[Stràdda Ourélia|Stràdda Statâle 1]], ch'a conzónze [[San Pê d'Ænn-a]] a [[Sestri Ponente|Séstri]] e ch'a l'é servîa da-e lìnie do traspòrto pùbrico de l'[[AMT]]. A tùtti i mòddi, l'antîgo camìn româno da Stràdda de Ourélia o pàssa ciù a mónte da Stràdda de Cornigén, lóngo l'àsse de Stràdda de Tonale, Stràdda di Domenichén, Stràdda de Cervetto, Stràdda de Muratori<ref>Comùn de Zêna: [https://puc.comune.genova.it/PUC/04_Livello%203/05_Livello%20Paesaggistico%20Puntuale/Newprinc36v8i.pdf Piano Urbanistico Comunale]</ref>. De sciànco da Stràdda de Cornigén, do 2015 l'é stæto inougoròu a [[Stràdda Goìddo Róssa|Stràdda de Goìddo Róssa]] p'alengerî o tràfego pezànte into quartê. Insémme a Séstri, Cornigén a l'é conligâ a l'[[outostràdda A10 Zêna - Ventimìggia]] da-o cazéllo de Zêna Ariopòrto. O quartê o l'é servîo ascì da-a ferovîa Zêna-Ventimìggia co-a [[staçión de Zêna Cornigén]]. == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] 1tenndhnsxo1exh0rnavwsfblhma1vu 270257 270249 2026-06-03T19:57:25Z Michæ.152 13747 /* Giögrafîa */ 270257 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Cornigén''' (''Cornigliano'' in italiàn) ò '''Cornigén Lìgure''' (nómme ofiçiâ de quànd'o l'êa comùn outònomo<ref>Portale Normativo: [https://portalenormativo.it/leggi/rd-1880-05-09-5469 REGIO DECRETO · n. 5469 Che autorizza il comune di Cornigliano (Genova), ad assumere la denominazione di Cornigliano Ligure]</ref>) o l'é 'n quartê de [[Zena]], into [[Muniçìpio VI - Médio Ponénte|Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo]]. O s'atrêuva in sciâ costêa de Ponénte da çitæ, tra [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] e [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]] e o fórma con quest'ùrtimo o Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo. L'àrea de Cornigén a conprénde e unitæ urbanìstiche de Cornigén e [[Cànpi]], che insémme gh'àivan a-i 31 de dexénbre do 2022 'na popolaçión de 14 700 abitànti<ref>Comùn de Zêna: [http://statistica.comune.genova.it/pubblicazioni/download/not_stat/notiziario%20anno%202022/Notiziario%204-2022.pdf Notiziario Statistico (2022)]</ref>. De l'unitæ urbanìstica de Cornigén fa pàrte ascì e localitæ de [[Cônâ]] e di [[Erxélli]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Cornigén |Panorama = Cornigliano Panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Cornigén vìsta da-a Colonbæa, in Stràdda de Col di Lana</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = ''ex''-comùn, quartê |Divisione amm grado 1 = Ligùria |Divisione amm grado 2 = Zêna |Divisione amm grado 3 = Zêna |Data istituzione = 1798 |Data soppressione = 1926 |Abitanti = 14 700 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Nome abitanti = Cornigiòtti |Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo]] |Mappa = municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} {{Çitaçión|Mæ vêgia Madonétta da l'èrto do teu pónte, l'é rósso se ti véddi perché dôv'é a scciumæa o færo òua o te pónze; gh'êa 'n castéllo tùtto acaresòu da-o mâ, caciòu zu quéllo me l'han fæto asoterâ|Cansón "[[Madonétta de Cornigén]]" do Gîno Vìlla}} == Giögrafîa == Cornigén o s'èrze inta periferîa do ponénte de Zêna, bagnâ a sùd da-o [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] e a levànte da-o [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]], ch'o a divìdde da [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]]. I seu confìn do ponénte con [[Sestri Ponente|Séstri]] se pêuan identificâ inte l'[[Ariopòrto Cristòffa Cónbo]] e inta colìnn-a di Erxélli. O teritöio o l'é drîto, fêua chi-â zöna in ciàn da-arénte a-a costêa, inlarghîa vèrso o mâ con l'inpî fæto tra-i ànni Trénta e-o dòppo goæra. Da ponénte a levànte gh'é quàttro crénn-e prinçipæ che chìnn-an zu vèrso o mâ, ö sæ i Erxélli, a colìnn-a da Colonbæa, a colìnn-a de pàsso Speich e-a colìnn-a de Cônâ. Levòu o Ponçéivia, o quartê o l'é atraversòu da di rién picìn, che da ponénte vèrso levànte són o Riàn Sécco, o Riàn San Pê ò Riàn Carlón e-o Riàn Roncàllo. == Stöia == Segóndo o stòrico do Çinqueçénto [[Aostin Giustignan|Agostìn Giustignén]], o nómme do pòsto o poriæ vegnîne da-a ''Gens Cornelia'', a famìggia româna ch'a l'àiva di terén inta zöna, ciamâ defæti ''fundus Cornelianus'' ("propietæ di Cornelii")<ref>Comùn de Zêna: [https://smart.comune.genova.it/sites/default/files/archivio/documenti/PD-Arc_Relazione-Archeologica.pdf Sistemazione idraulica del Rio Fegino Verifica preventiva di interesse archeologico - relazione]</ref>. Cornigén a l'êa 'na spléndida localitæ da Rivêa, cantâ scìnn-a da-o [[Françesco Petrarca|Françésco Petràrca]] cómme pòsto de vilezatûa fêua de miâgie de Zêna, e a partî da-o [[XV secolo|Quatroçénto]] o l'à vìsto a costroçión de tànte vìlle de prinçipæ famìgge zenéixi cómme i [[Döia (famiggia)|Döia]], i [[Spìnoa|Spînoa]], i [[Gentî]], i [[Pravexìn]] e-i [[De Mari|De Mâi]]. Inte l'ànno [[1752]] l'é comensòu a costroçión da grandiôza Vìlla Bonbrìn, pöi çernûa cómme rexidénsa de stæ do prìnçipe [[Ödón de Savöia]]. Into [[XIX secolo|XIX sécolo]] l'é atestòu l'ûzo di terén a Cornigén pi-â cortivaçioìn e quàrche fàbrica picìnn-a de vestî, giàcca, savón, câçìnn-a e pélle. Inta segónda meitæ do sécolo o pàize o se trasfórma inte 'n bórgo de pescoéi co-îna rìcca ativitæ turìstica ligâ a-i seu bàgni; l'é de sto perîodo a costroçión da pàrte do Dìlio Ràggio do castéllo in stîle ''liberty'' in sciô schéuggio de Sànt'Andrîa. Alôa, o comùn de Cornigén o l'êa conpòsto da quàttro çéntri picìn, ö sæ o Bórgo prìmma do [[Pónte de Cornigén|pónte in sciô Ponçéivia]], a Mænn-a a redòsso da ciàzza, Cànpi lóngo a stràdda ch'a montâva sciù pi-â Ponçéivia e-a Colonbæa, formâ da-e câze inrocæ in sciâ scugêa e in sciâ colìnn-a derê. A-a fìn de l'Eutoçénto Cornigén a coménsa a cangiâ profondaménte con l'urbanizaçión da çitæ de Zêna, sorviatùtto co-a nàscita de l'[[Ansàldo]] e-o fòrte ouménto da seu popolaçión. Into [[1926]] o comùn o vêgne unîo a quéllo de Zêna co-a costituçión da [[Grànde Zêna]] deçîza da-o [[Fascismo|regìmme fascìsta]]<ref>Portale Normativo: [https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1926-01-14;74!vig= REGIO DECRETO-LEGGE 14 gennaio 1926, n. 74 Aggregazione al comune di Genova di 19 Comuni limitrofi]</ref>. Inte sti ànni coménsa a trasformaçión de 'na localitæ de mâ inte un di prìmmi quartê industriâli d'Itàlia, co-a progetaçión de 'n grànde stabiliménto pi-â produçión e-a lavoraçión de l'âsâ da pàrte de [[Agostino Rocca]] e [[Oscar Sinigaglia]]. Dòppo a goæra o stabiliménto o vêgne ricostroîo inte l'ànno [[1953]], quànde vêgne ascì caciòu zu o [[castéllo Ràggio]] pe lasciâ pòsto a-e fàbriche de l'âsâ e a l'ariopòrto Cristòffa Cónbo davànti a Séstri: inte sto perîodo Cornigén o pèrde a seu mænn-a con l'inpî o mâ pe mêzo chilòmetro pe tùtta a longhéssa do quartê. Tra-i tànti stabiliménti in sciâ mænn-a de Cornigén che són stæti spasæ vîa s'aregòrda prezénpio i Bàgni Supèrba, Costànsa, San Giàcomo, Lîdo, Iolànda, Mafàlda e Castéllo Ràggio. Sótt'a-o sponción de l'indùstria, ch'a l'é stæta pe tànti ànni 'na vivàgna de pòsti de travàggio, a popolaçión a regìstra 'n âtro scciupón demogràfico con l'inmigraçión de persónn-e in çèrchia de travàggio, sorviatùtto da-o Meridión. <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|O Castéllo Ràggio (1912) File:Cornigliano-Ligure-bagni21.jpg|Bàgni e ciàzza a Cornigén, inta zöna dónde ancheu gh'é Ciàssa Metastâxio (1916) File:Cornigliano Stadio del Littorio.jpg|O Stàdio do Litöio, pöi Stàdio Baçigalôo, caciòu zu inte l'ànno 1958 pe lasciâ spàçio a-a remìssa di òutobo de l'AMT </gallery> Co-a crîxi da lavoraçión de l'âsâ, o quartê o l'à pèrso into ténpo o seu péizo industriâle e de consegoénsa o tesciûo sociâle e urbàn o l'é chéito into degràddo. Za da-i ànni Setànta Cornigén a coménsa a patî 'na chéita demogràfica e a fâ i cónti co-a crôxe de l'ereditæ industriâle. Segóndo a ''Legambiente'', o tàscio de [[Càncou|tumoî]] into quartê o l'êa quàttro vòtte ciù èrto che into rèsto da çitæ e gh'êa di èrti tàsci d'inquinaménto de l'âia. Sorviatùtto a partî da-o [[2008]] Cornigén a l'é stæta ògètto d'inportànti intervénti de riqualificaçión, pe identificâ 'na seu fixonomîa e 'n nêuvo equilìbrio socio-urbanìstico. L'asmortâ de l'âtofórno do [[2005]], dòppo quéllo da còckerîa do [[2002]], o l'à portòu a 'n scignificatîvo megioaménto de condiçioìn anbientâli do quartê. Inte l'ànno [[2019]] l'é stæto avèrto in çìmma a-a colìnn-a di Erxélli 'n grànde pàrco co-ìn pölo scentìfico-tecnològico ch'o l'é stæto ciamòu ''Campus Erxélli''. I travàggi do progètto de rigeneraçión urbànn-a àn interesòu sorviatùtto a Stràdda de Cornigén e vàrie ciàsse e stràdde da-arénte, cómme Stràdda de Cervetto, Stràdda de Bertolotti, i nêuvi giardìn Liniâri e ciàssa Masêna. <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Sponda destra foce Polcevera.jpg|A giæa do Ponçeivia e, in sciâ rîva drîta da seu fôxe, a fàbrica de l'âsâ intànto ch'a vêgne caciâ zu (2007) File:Giardino lineare, Cornigliano, Genova.jpg|O Giardìn Liniâre, inougoròu do 2019 File:Campus Erzelli, Genova, 1.jpg|'Na pàrte do nêuvo ''Campus Erxélli'' </gallery> == Pòsti de interèsse == === O scistêma de vìlle === <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Villa Serra (Genoa) 02.jpg|Vìlla Doménego Særa e-i Giardìn Melis. De sótta in sciâ drîta, o Monuménto a-i cadûti de Cornigén do 1915-18 e, in sciâ mancìnn-a, o Monuménto a-i Cornigiòtti cadûti pe-a Libertæ File:Genova-Cornigliano-DSCF7811.JPG|Vìlla Duràsso Bonbrìn, conosciûa cómme "a Gerénsa" ascì, inte 'na fotografîa do 2006 </gallery> Cornigén a l'à 'n patrimònio de ciù ò mêno 50 vìlle stòriche, conpréize quélle de Cônâ, tiæ sciù tra-o [[XV secolo|Quatroçénto]] e-o [[XVIII secolo|Seteçénto]] e apartegnûe a-e famìgge nòbili zenéixi. In òcaxón di ''[[Rolli Days]]'', da-o [[2015]] l'''Ascovil'' a s'òcupa, con l'agiùtto do comùn de Zêna, de l'avertûa a-o pùbrico di palàççi con di camìn goidæ. Into rìcco scistêma de vìlle de Cornigén se mensónn-a sorviatùtto: * Vìlla Duràsso Bonbrìn (XVIII sécolo): inportànte exénpio d'architetûa françéize do Seteçénto in Ligùria, a l'é stæta ascì rexidénsa de stæ do prìnçipe Ödón de Savöia; * Vìlla Doménego Særa (XVIII sécolo): strutûa neoclàscica contornâ da-i giardìn ancheu dedicæ a-o Luciano Melis, a l'é stæta prìmma muniçìpio do comùn outònomo e pöi sêde da circoscriçión scìnn'a-i ànni Novànta; * Vìlla Gentî Bickley (XVI sécolo): restourâ do 1998, ancheu a l'achéugge a bibliotêca cìvica Goeràssi; * Vìlla Spînoa Narizàn (XVI sécolo): êuvia do Gioâne Ponséllo, a l'é ancheu sêde do çéntro cìvico e di scàgni do Muniçìpio; * Vìlla Spînoa Dufour (XV sécolo): conplèsso ch'o conprénde 'na vìlla de levànte, dêuviâ cómme rexidénsa privâ, e unn-a de ponénte, dêuviâ pe-e ativitæ da paròcchia. === Architetûe religiôze === In fæto d'architetûe religiôze in sciô teritöio de Cornigén e de seu localitæ s'aregòrda: * Paròcchia de San Giacomo Apòstolo: gêxa mensonâ za into XIII sécolo, a se móstra cómm'a l'é ancheu dòppo a refæta do 1948; * Capélla da Mænn-a ò de San Gaitàn: conosciûa cómme Capélla de Sànta Rìtta ascì, a l'é de prìmma do XV sécolo e a l'achéugge ancheu 'na còpia da stàtoa da Madònna de l'Anglónn-a venerâ da-a comunitæ lucànn-a do quartê; * Gêxa de Sant'Andrîa e Anbrêuxo (1957); * Bàdia de Sànt'Andrîa di Erxélli: antîgo conplèsso tiòu sciù into XII sécolo da-arénte a-a ciàzza òua asoterâ, dîta "o Dezèrto", a l'é avèrta a-o pùbrico sôlo inti evénti di Rolli Days; * Gêxa de Nòstra Scignôra de Lourdes a Cànpi (1914); * Santoâio de Nòstra Scignôra Incoronâ a Cônâ: un di ciù antîghi santoâi dedicæ a-a Madònna in Ligùria, ch'o remontiæ âdreitûa a-o VIII sécolo, o l'é ligòu a-a lezénda do [[Paciugo e Paciuga|Paciûgo e-a Paciûga]]; * Ötöio Nòstra Scignôra Sónta a Cônâ: tiòu sciù into XVII sécolo da-a Confratèrnita do Confaón, o l'é 'n exénpio do barochétto zenéize. === Architetûe çivîli === Inti giardìn Luciano Melis, in fàccia a Vìlla Særa, gh'é o Monuménto a-i cadûti de Cornigén do 1915-18, travàggio do Càrlo Marchéize costitoîo da 'na bâze in prîa do Finâ ch'a l'arézze 'na braxêa de brónzo. Da-arénte gh'é o Monuménto a-i Cornigiòtti cadûti pi-â Libertæ, travàggio do Valdieri Pestelli in colaboraçión co-o fìggio Zâne, conpòsta da træ scultûe in prîa do Finâ. == Comunicaçioìn == Cornigén a l'é atraversâ da-a [[Stràdda Ourélia|Stràdda Statâle 1]], ch'a conzónze [[San Pê d'Ænn-a]] a [[Sestri Ponente|Séstri]] e ch'a l'é servîa da-e lìnie do traspòrto pùbrico de l'[[AMT]]. A tùtti i mòddi, l'antîgo camìn româno da Stràdda de Ourélia o pàssa ciù a mónte da Stràdda de Cornigén, lóngo l'àsse de Stràdda de Tonale, Stràdda di Domenichén, Stràdda de Cervetto, Stràdda de Muratori<ref>Comùn de Zêna: [https://puc.comune.genova.it/PUC/04_Livello%203/05_Livello%20Paesaggistico%20Puntuale/Newprinc36v8i.pdf Piano Urbanistico Comunale]</ref>. De sciànco da Stràdda de Cornigén, do 2015 l'é stæto inougoròu a [[Stràdda Goìddo Róssa|Stràdda de Goìddo Róssa]] p'alengerî o tràfego pezànte into quartê. Insémme a Séstri, Cornigén a l'é conligâ a l'[[outostràdda A10 Zêna - Ventimìggia]] da-o cazéllo de Zêna Ariopòrto. O quartê o l'é servîo ascì da-a ferovîa Zêna-Ventimìggia co-a [[staçión de Zêna Cornigén]]. == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] qx7ms2bbfswgagq1n0promxkldmzv0v 270264 270257 2026-06-04T11:19:54Z Michæ.152 13747 270264 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Cornigén''' (''Cornigliano'' in italiàn) ò '''Cornigén Lìgure''' (nómme ofiçiâ de quànd'o l'êa comùn outònomo<ref>Portale Normativo: [https://portalenormativo.it/leggi/rd-1880-05-09-5469 REGIO DECRETO · n. 5469 Che autorizza il comune di Cornigliano (Genova), ad assumere la denominazione di Cornigliano Ligure]</ref>) o l'é 'n quartê de [[Zena|Zêna]], into [[Muniçìpio VI - Médio Ponénte|Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo]]. O s'atrêuva in sciâ costêa de Ponénte da çitæ, tra [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] e [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]] e o fórma con quest'ùrtimo o Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo. L'àrea de Cornigén a conprénde e unitæ urbanìstiche de Cornigén e [[Cànpi]], che insémme gh'àivan a-i 31 de dexénbre do 2022 'na popolaçión de 14 700 abitànti<ref>Comùn de Zêna: [http://statistica.comune.genova.it/pubblicazioni/download/not_stat/notiziario%20anno%202022/Notiziario%204-2022.pdf Notiziario Statistico (2022)]</ref>. De l'unitæ urbanìstica de Cornigén fa pàrte ascì e localitæ de [[Cônâ]] e di [[Erxélli]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Cornigén |Panorama = Cornigliano Panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Cornigén vìsta da-a Colonbæa, in Stràdda de Col di Lana</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = ''ex''-comùn, quartê |Divisione amm grado 1 = Ligùria |Divisione amm grado 2 = Zêna |Divisione amm grado 3 = Zêna |Data istituzione = 1798 |Data soppressione = 1926 |Abitanti = 14 700 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Nome abitanti = Cornigiòtti |Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo]] |Mappa = municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} {{Çitaçión|Mæ vêgia Madonétta da l'èrto do teu pónte, l'é rósso se ti véddi perché dôv'é a scciumæa o færo òua o te pónze; gh'êa 'n castéllo tùtto acaresòu da-o mâ, caciòu zu quéllo me l'han fæto asoterâ|Cansón "[[Madonétta de Cornigén]]" do Gîno Vìlla}} == Giögrafîa == Cornigén o s'èrze inta periferîa do ponénte de Zêna, bagnâ a sùd da-o [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] e a levànte da-o [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]], ch'o a divìdde da [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]]. I seu confìn do ponénte con [[Sestri Ponente|Séstri]] se pêuan identificâ inte l'[[Ariopòrto Cristòffa Cónbo]] e inta colìnn-a di Erxélli. O teritöio o l'é drîto, fêua chi-â zöna in ciàn da-arénte a-a costêa, inlarghîa vèrso o mâ con l'inpî fæto tra-i ànni Trénta e-o dòppo goæra. Da ponénte a levànte gh'é quàttro crénn-e prinçipæ che chìnn-an zu vèrso o mâ, ö sæ i Erxélli, a colìnn-a da Colonbæa, a colìnn-a de pàsso Speich e-a colìnn-a de Cônâ. Levòu o Ponçéivia, o quartê o l'é atraversòu da di rién picìn, che da ponénte vèrso levànte són o Riàn Sécco, o Riàn San Pê ò Riàn Carlón e-o Riàn Roncàllo. == Stöia == Segóndo o stòrico do Çinqueçénto [[Aostin Giustignan|Agostìn Giustignén]], o nómme do pòsto o poriæ vegnîne da-a ''Gens Cornelia'', a famìggia româna ch'a l'àiva di terén inta zöna, ciamâ defæti ''fundus Cornelianus'' ("propietæ di Cornelii")<ref>Comùn de Zêna: [https://smart.comune.genova.it/sites/default/files/archivio/documenti/PD-Arc_Relazione-Archeologica.pdf Sistemazione idraulica del Rio Fegino Verifica preventiva di interesse archeologico - relazione]</ref>. Cornigén a l'êa 'na spléndida localitæ da Rivêa, cantâ scìnn-a da-o [[Françesco Petrarca|Françésco Petràrca]] cómme pòsto de vilezatûa fêua de miâgie de Zêna, e a partî da-o [[XV secolo|Quatroçénto]] o l'à vìsto a costroçión de tànte vìlle de prinçipæ famìgge zenéixi cómme i [[Döia (famiggia)|Döia]], i [[Spìnoa|Spînoa]], i [[Gentî]], i [[Pravexìn]] e-i [[De Mari|De Mâi]]. Inte l'ànno [[1752]] l'é comensòu a costroçión da grandiôza Vìlla Bonbrìn, pöi çernûa cómme rexidénsa de stæ do prìnçipe [[Ödón de Savöia]]. Into [[XIX secolo|XIX sécolo]] l'é atestòu l'ûzo di terén a Cornigén pi-â cortivaçioìn e quàrche fàbrica picìnn-a de vestî, giàcca, savón, câçìnn-a e pélle. Inta segónda meitæ do sécolo o pàize o se trasfórma inte 'n bórgo de pescoéi co-îna rìcca ativitæ turìstica ligâ a-i seu bàgni; l'é de sto perîodo a costroçión da pàrte do Dìlio Ràggio do castéllo in stîle ''liberty'' in sciô schéuggio de Sànt'Andrîa. Alôa, o comùn de Cornigén o l'êa conpòsto da quàttro çéntri picìn, ö sæ o Bórgo prìmma do [[Pónte de Cornigén|pónte in sciô Ponçéivia]], a Mænn-a a redòsso da ciàzza, Cànpi lóngo a stràdda ch'a montâva sciù pi-â Ponçéivia e-a Colonbæa, formâ da-e câze inrocæ in sciâ scugêa e in sciâ colìnn-a derê. A-a fìn de l'Eutoçénto Cornigén a coménsa a cangiâ profondaménte con l'urbanizaçión da çitæ de Zêna, sorviatùtto co-a nàscita de l'[[Ansàldo]] e-o fòrte ouménto da seu popolaçión. Do [[1926]] o comùn o vêgne unîo a quéllo de Zêna co-a costituçión da [[Grànde Zêna]] deçîza da-o [[Fascismo|regìmme fascìsta]]<ref>Portale Normativo: [https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1926-01-14;74!vig= REGIO DECRETO-LEGGE 14 gennaio 1926, n. 74 Aggregazione al comune di Genova di 19 Comuni limitrofi]</ref>. Inte sti ànni coménsa a trasformaçión de 'na localitæ de mâ inte un di prìmmi quartê industriâli d'Itàlia, co-a progetaçión de 'n grànde stabiliménto pi-â produçión e-a lavoraçión de l'âsâ da pàrte de [[Agostino Rocca]] e [[Oscar Sinigaglia]]. Dòppo a goæra o stabiliménto o vêgne ricostroîo do [[1953]], quànde vêgne ascì caciòu zu o [[castéllo Ràggio]] pe lasciâ pòsto a-e fàbriche de l'âsâ e a l'ariopòrto Cristòffa Cónbo davànti a Séstri: inte sto perîodo Cornigén o pèrde a seu mænn-a con l'inpî o mâ pe mêzo chilòmetro pe tùtta a longhéssa do quartê. Tra-i tànti stabiliménti in sciâ mænn-a de Cornigén che són stæti spasæ vîa s'aregòrda prezénpio i Bàgni Supèrba, Costànsa, San Giàcomo, Lîdo, Iolànda, Mafàlda e Castéllo Ràggio. Sótt'a-o sponción de l'indùstria, ch'a l'é stæta pe tànti ànni 'na vivàgna de pòsti de travàggio, a popolaçión a regìstra 'n âtro scciupón demogràfico con l'inmigraçión de persónn-e in çèrchia de travàggio, sorviatùtto da-o Meridión. <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|O Castéllo Ràggio (1912) File:Cornigliano-Ligure-bagni21.jpg|Bàgni e ciàzza a Cornigén, inta zöna dónde ancheu gh'é Ciàssa Metastâxio (1916) File:Cornigliano Stadio del Littorio.jpg|O Stàdio do Litöio, pöi Stàdio Baçigalôo, caciòu zu inte l'ànno 1958 pe lasciâ spàçio a-a remìssa di òutobo de l'AMT </gallery> Co-a crîxi da lavoraçión de l'âsâ, o quartê o l'à pèrso into ténpo o seu péizo industriâle e de consegoénsa o tesciûo sociâle e urbàn o l'é chéito into degràddo. Za da-i ànni Setànta Cornigén a coménsa a patî 'na chéita demogràfica e a fâ i cónti co-a crôxe de l'ereditæ industriâle. Segóndo a ''Legambiente'', o tàscio de [[Càncou|tumoî]] into quartê o l'êa quàttro vòtte ciù èrto che into rèsto da çitæ e gh'êa di èrti tàsci d'inquinaménto de l'âia. Sorviatùtto a partî da-o [[2008]] Cornigén a l'é stæta ògètto d'inportànti intervénti de riqualificaçión, pe identificâ 'na seu fixonomîa e 'n nêuvo equilìbrio socio-urbanìstico. L'asmortâ de l'âtofórno do [[2005]], dòppo quéllo da còckerîa do [[2002]], o l'à portòu a 'n scignificatîvo megioaménto de condiçioìn anbientâli do quartê. Do [[2019]] l'é stæto avèrto in çìmma a-a colìnn-a di Erxélli 'n grànde pàrco co-ìn pölo scentìfico-tecnològico ch'o l'é stæto ciamòu ''Campus Erxélli''. I travàggi do progètto de rigeneraçión urbànn-a àn interesòu sorviatùtto a Stràdda de Cornigén e vàrie ciàsse e stràdde da-arénte, cómme Stràdda de Cervetto, Stràdda de Bertolotti, i nêuvi giardìn Liniâri e ciàssa Masêna. <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Sponda destra foce Polcevera.jpg|A giæa do Ponçeivia e, in sciâ rîva drîta da seu fôxe, a fàbrica de l'âsâ intànto ch'a vêgne caciâ zu (2007) File:Giardino lineare, Cornigliano, Genova.jpg|O Giardìn Liniâre, inougoròu do 2019 File:Campus Erzelli, Genova, 1.jpg|'Na pàrte do nêuvo ''Campus Erxélli'' </gallery> == Pòsti de interèsse == === O scistêma de vìlle === <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> File:Villa Serra (Genoa) 02.jpg|Vìlla Doménego Særa e-i Giardìn Melis. De sótta in sciâ drîta, o Monuménto a-i cadûti de Cornigén do 1915-18 e, in sciâ mancìnn-a, o Monuménto a-i Cornigiòtti cadûti pe-a Libertæ File:Genova-Cornigliano-DSCF7811.JPG|Vìlla Duràsso Bonbrìn, conosciûa cómme "a Gerénsa" ascì, inte 'na fotografîa do 2006 </gallery> Cornigén a l'à 'n patrimònio de ciù ò mêno 50 vìlle stòriche, conpréize quélle de Cônâ, tiæ sciù tra-o [[XV secolo|Quatroçénto]] e-o [[XVIII secolo|Seteçénto]] e apartegnûe a-e famìgge nòbili zenéixi. In òcaxón di ''[[Rolli Days]]'', da-o [[2015]] l'''Ascovil'' a s'òcupa, con l'agiùtto do comùn de Zêna, de l'avertûa a-o pùbrico di palàççi con di camìn goidæ. Into rìcco scistêma de vìlle de Cornigén se mensónn-a sorviatùtto: * Vìlla Duràsso Bonbrìn (XVIII sécolo): inportànte exénpio d'architetûa françéize do Seteçénto in Ligùria, a l'é stæta ascì rexidénsa de stæ do prìnçipe Ödón de Savöia; * Vìlla Doménego Særa (XVIII sécolo): strutûa neoclàscica contornâ da-i giardìn ancheu dedicæ a-o Luciano Melis, a l'é stæta prìmma muniçìpio do comùn outònomo e pöi sêde da circoscriçión scìnn'a-i ànni Novànta; * Vìlla Gentî Bickley (XVI sécolo): restourâ do 1998, ancheu a l'achéugge a bibliotêca cìvica Goeràssi; * Vìlla Spînoa Narizàn (XVI sécolo): êuvia do Gioâne Ponséllo, a l'é ancheu sêde do çéntro cìvico e di scàgni do Muniçìpio; * Vìlla Spînoa Dufour (XV sécolo): conplèsso ch'o conprénde 'na vìlla de levànte, dêuviâ cómme rexidénsa privâ, e unn-a de ponénte, dêuviâ pe-e ativitæ da paròcchia. === Architetûe religiôze === In fæto d'architetûe religiôze in sciô teritöio de Cornigén e de seu localitæ s'aregòrda: * Paròcchia de San Giacomo Apòstolo: gêxa mensonâ za into XIII sécolo, a se móstra cómm'a l'é ancheu dòppo a refæta do 1948; * Capélla da Mænn-a ò de San Gaitàn: conosciûa cómme Capélla de Sànta Rìtta ascì, a l'é de prìmma do XV sécolo e a l'achéugge ancheu 'na còpia da stàtoa da Madònna de l'Anglónn-a venerâ da-a comunitæ lucànn-a do quartê; * Gêxa de Sant'Andrîa e Anbrêuxo (1957); * Bàdia de Sànt'Andrîa di Erxélli: antîgo conplèsso tiòu sciù into XII sécolo da-arénte a-a ciàzza òua asoterâ, dîta "o Dezèrto", a l'é avèrta a-o pùbrico sôlo inti evénti di Rolli Days; * Gêxa de Nòstra Scignôra de Lourdes a Cànpi (1914); * Santoâio de Nòstra Scignôra Incoronâ a Cônâ: un di ciù antîghi santoâi dedicæ a-a Madònna in Ligùria, ch'o remontiæ âdreitûa a-o VIII sécolo, o l'é ligòu a-a lezénda do [[Paciugo e Paciuga|Paciûgo e-a Paciûga]]; * Ötöio Nòstra Scignôra Sónta a Cônâ: tiòu sciù into XVII sécolo da-a Confratèrnita do Confaón, o l'é 'n exénpio do barochétto zenéize. === Architetûe çivîli === Inti giardìn Luciano Melis, in fàccia a Vìlla Særa, gh'é o Monuménto a-i cadûti de Cornigén do 1915-18, travàggio do Càrlo Marchéize costitoîo da 'na bâze in prîa do Finâ ch'a l'arézze 'na braxêa de brónzo. Da-arénte gh'é o Monuménto a-i Cornigiòtti cadûti pi-â Libertæ, travàggio do Valdieri Pestelli in colaboraçión co-o fìggio Zâne, conpòsta da træ scultûe in prîa do Finâ. == Comunicaçioìn == Cornigén a l'é atraversâ da-a [[Stràdda Ourélia|Stràdda Statâle 1]], ch'a conzónze [[San Pê d'Ænn-a]] a [[Sestri Ponente|Séstri]] e ch'a l'é servîa da-e lìnie do traspòrto pùbrico de l'[[AMT]]. A tùtti i mòddi, l'antîgo camìn româno da Stràdda de Ourélia o pàssa ciù a mónte da Stràdda de Cornigén, lóngo l'àsse de Stràdda de Tonale, Stràdda di Domenichén, Stràdda de Cervetto, Stràdda de Muratori<ref>Comùn de Zêna: [https://puc.comune.genova.it/PUC/04_Livello%203/05_Livello%20Paesaggistico%20Puntuale/Newprinc36v8i.pdf Piano Urbanistico Comunale]</ref>. De sciànco da Stràdda de Cornigén, do 2015 l'é stæto inougoròu a [[Stràdda Goìddo Róssa|Stràdda de Goìddo Róssa]] p'alengerî o tràfego pezànte into quartê. Insémme a Séstri, Cornigén a l'é conligâ a l'[[outostràdda A10 Zêna - Ventimìggia]] da-o cazéllo de Zêna Ariopòrto. O quartê o l'é servîo ascì da-a ferovîa Zêna-Ventimìggia co-a [[staçión de Zêna Cornigén]]. == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] jws5fqa0ocbgenhv5jsmcevnngh6dog 0 32722 270251 269559 2026-06-03T18:38:20Z N.Longo 12052 + tl 270251 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Ôtri |Panorama = Panorama di Voltri.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vìsta de Ôtri da-o Moìn de Crêvei</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = quartê |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = Zena |Data istituzione = 1861 |Data soppressione = 1926 |Abitanti = 11 632 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Nome abitanti = ôtrìn, vôtrìn |Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Moniçìpio VII Ponénte]] |Mappa = Municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} '''Ôtri''' ò '''Vôtri''' (''Voltri'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) o l'é o quartê ciù a Ponénte do comùn de [[Zena|Zêna]], ch'o s'atrêuva tra-o quartê de [[Pêgi]] e-o comùn de [[Rensén]], into Muniçìpio VII Ponénte. A delegaçión de Ôtri a conprénde e unitæ urbanìstiche de [[Crêvei]], [[Fràbiche]], [[Scioìn]], [[A Vêxima]] e-a pàrte zenéize de l'[[Ægoasànta]]. == Giögrafîa == Ôtri a s'atrêuva into setô ciù intèrno do [[Górfo de Zena|Górfo de Zêna]] e-a seu còsta a reprezénta o pónto ciù a nòrd do [[Mâ Mediterraneo|Mâ Mediterànio]] de ponénte. A-e spàlle do tê se tîan sciù e artûe, che tóccan i 1200 m co-a çìmma do [[mónte Reixa]]. Ôtri a l'é atraversâ da-i rién Léia e Cerûza. == Stöia == Conosciûa cómme Hasta Veiturium, prìmma da dominaçión romànn-a Ôtri a l'é stæta a capitâle da tribû [[Liguri Antighi|lìgure]] di [[Viturii]], da dónde a pìggia o nómme. Do 1796 a l'é stæta tiâtro da [[Batàggia de Ôtri]], tra l'exérçito de [[Napolion Bonaparte|Napolión Bonapàrte]] e-i [[oustrìachi]] aleæ di [[Regno de Sardegna|sardo-piemontéixi]]. Ôtri a l'é stæta 'n comùn outònomo da-o 1798 a-o 1926, quànde co-a costitoçión da [[Grànde Zêna]] deçîza da-o [[Fascismo|regimme fascìsta]] a l'é stæta unîa a-o comùn de Zêna. == Pòsti d'interèsse == === Architetûe religiôze === * Santoâio da Madònna de Gràçie ([[IV secolo|IV sécolo]]), conosciûo cómme San Nicolò ascì * Santoâio de Nòstra Scignôra Sónta de l'Ægoasànta inta localitæ de l'Ægoasànta ([[XVII secolo|XVII sécolo]] ) * Gêxa e convénto de Nòstra Scignôra di Àngei * Gêxa de Sant'Anbrêuxo * Gêxa di Sànti Nicolò e Eràsmo ([[XVII secolo|XVII sécolo]]), conosciûa ciufîto cómme gêxa de Sant'Eràmo, nasciûa in sciô pòsto de 'n ötöio do [[XIII secolo|XIII sécolo]] di Ospitalieri de Pre intitolòu a San Zâne * Gêxa de Sant'Ànna (za intitolâ a-a Madònna do Càrmo e Sànta Terêza) con l'anéso convénto carmelitàn òua sêde da schêua média statâle * Gêxa de Sànta Linbania ([[XIII secolo|XIII sécolo]]), inte l'òmònima ciasétta de Bórgo Cerûza, a l'é a sêde da Confratèrnita N.S. do Rozâio, dîta "di Turchìn" pe-o cô de càppe; sótta l'artâ gh'é o pertûzo dónde pe tradiçión se métte a tèsta pe baxâ e relìchie da sànta e òtegnî proteçión * Gêxa de Sant'Eogénio a Crêvei inte l'òmònima localitæ * Ötöio se Sant'Eogénio inte l'òmònima localitæ * Gêxa de Sant'Antönio Abòu a Crêvei inte l'òmònima localitæ * Ötöio de Sant'Eràmo * Ötöio "Mòrte e Òraçión" ([[XVII secolo|XVII sécolo]]), riavèrto do [[2010]] dòppo di travàggi de restòuro * Gêxa de San Pê a-a Vêxima ([[XII secolo|XII sécolo]]), za convénto de móneghe cistercénsi * Convénto e Gêxa de San Françésco, òua seròu <gallery widths="150" heights="250" mode="packed"> Immaggine:Voltri chiesa di S Limbania.JPG|A gêxa de Santa Linbania Immaggine:Voltri-chiesa santi Nicolò ed Erasmo1.jpg|A gêxa parochiâle di Sànti Nicolò e Eràsmo </gallery> === Architetûe çivîli === [[File:Vecchio ospedale di Voltri.jpg|thumb|O vêgio uspiâ "San Càrlo" de Ôtri, pöi Rescidénsa sanitâia ascistençiâle e ancheu Distréito sanitâio|218x218px]] * Vìlla Brìgnoe Sale Duchéssa de Galêa ([[XVII secolo|XVII sécolo]]), constroîa in scê colìnn-e de Castelâ, Gîvi, Belvedêre e San Nicolò, a l'à 'n pàrco de 32 ètari avèrto a-o pùbrico * Vìlla Lomelìn Mameli ([[XVIII secolo|XVIII sécolo]]), che ne rèsta sôlo o palàçio, purtròppo co-e faciæ de fêua òrmâi sénsa decoraçioìn. A-o moménto a l'é dêuviâ da de câze privæ e a se peu vixitâ in pàrte inte di giórni predefinî; se consèrva e decoraçioìn de pitûa intêrne do Giöxèppe Cànepa * Monuménto a-i chéiti: o monoménto òriginâio, inougoròu do [[1925]] e distrûto a-o coménso da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segónda Goæra Mondiâ]] pe ricavâ do materiâle da destinâ a-e àrmi (brónzo a-a pàtria) o l'é stæto fæto da-o scultô Prof. Vitöio Lavezzari (1864-1938). A configuraçión d'ancheu do monuménto a l'é conpòsta da-o bazaménto òriginâio e da l'êuvia astræta de l'artìsta contenporànio Chimeri; a fìrma in sciâ bâze do Prof. Vitöio Lavezzari dónca a no dêve indûe in àro in sciâ paternitæ de l'êuvia into seu conplèsso. <gallery widths="150" heights="250" mode="packed"> Immaggine:Voltri-1.jpg|Monuménto òriginâio do scultô Prof. Vitöio Lavezzari Immaggine:Monumento voltri attuale.jpg|Monuménto d'ancheu </gallery> == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Comunicaçioìn == Ôtri a l'é 'na staçión da [[ferovîa Zêna-Sànn-a]]. O l'é 'n çéntro stradâle inportànte, dæto che chi se destàcca da l'[[Ourélia]] a stràdda che, pe-o [[Passo do Turchin|Pàsso do Turchìn]], a pòrta a [[Uà|Oâ]] in [[Piemonte|Piemónte]]; in càngio a [[ferovîa Zêna-Oâ]] a l'arîva a-a carosàbile a mónte de Ôtri. === Ferovîe === {{Véddi ascì|Staçión de Zêna Ôtri}} {{Seçión vêua}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] k0qib1dfb1a41alu74qi4hmzsdrc3hi 0 32787 270250 270227 2026-06-03T18:33:34Z N.Longo 12052 /* Architettûe religiose */ + img 270250 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} {{Divisione amministrativa |Nome = Strûppa |Panorama = Chiesa San Siro Struppa 01.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">A gexa de San Scî</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = Zena |Superficie = 19.13 |Abitanti = 9463 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Codice postale = 16165 }} '''Strûppa''' o l'é 'n quartê rexidençiâ da çittæ italiann-a de [[Zena]], scituòu inta [[Val Besàgnu|Vallâ do Bezagno]]. O l'ea 'n muniçipio independente scin a-o [[1926]], quande, insemme à dixeutto atri muniçipi inte l'aria de Zena, o l'é stæto incorpoöu inta capitâ pe formâ a coscì dita Grànde Zena. Inta divixon amministrativa do commun, a l'ea primma unn-a delegaçion e dapeu un distreito. Inta neuva divixon in vigô da-o [[2005]], a fa parte do Muniçipio IV Valbisagno, insemme a-i quartê de [[Moâssànn-a|Moâssann-a]] e [[Stagén]]. == Geografia fixica == O vegio distreito de Strûppa, ch'o creuve 19,13&nbsp;km², di quæ sôo che 3,72 son urbanizzæ, o constituisce l'urtimo quartê zeneize da [[Val Besàgnu|vallâ do Besagno]] avanti da commun de [[Bargaggi]] e o l'é compòsto da-e unitæ urbann-e da [[A Döia (Zena)|Döia]] e de [[Pròu (Zena)|Pròu]], che insemme an unn-a popolaçion de 9.463 personn-e (misso à giorno de dexembre [[2022]]). In azzonta a-e doe localitæ prinçipæ, collocæ into cian da vallâ in sciâ riva drita do Besagno, à unn-a curta distansa l'unn-a da l'atra, l'aria de Strûppa a comprende ascì e fraçioin in sciâ collinn-a de San Scî, San Cöximo, San Martin e Âgio, collocæ in sciâ banda drita da vallâ do Besagno e Fontanêgi in sciô çentro à mancinn-a. === Territöio === Strûppa o confinn-a à levànte co-e muniçipalitæ de [[Bargaggi]] e [[Dägna]], a-o nòrde co-o muniçipalitæ de [[Monteuggio]], à ponente co-i quartê zeneixi de [[Moâssànn-a|Moâssann-a]] e [[Santo Zêuggio (Zena)|Santo Zêuggio]], à sudde-oveste co-o [[Quessi]], a-o sudde co-o [[Baväi]]. A localitæ a l'é colocâ longo o Besagno, inte unn-a göga fertile e assoiggiâ, tra doî restriçioin da vallâ: à montâ quello do Ponte da Pagia, à valle quello ch'o corresponde a-o speròn do Montanasco, in sciô confin co-a zöna de Moâssann-a, donde o riâ o fa unn-a fòrte curva verso sudde. Strûppa 'n tempo a l'ea avvoxâ pe-i seu produti agricoli, conscideræ tra i mêgio inta [[Val Besàgnu|vallâ do Besagno]]. O territöio o se spanze in scê doe bànde da vallâ, scin a-e creste che â scompartiscian à nòrde da-a vallâ da Screia e à sudde da-a vallâ do Stûrla. == Origine do nomme == O topònimo Strûppa (originaiamente ''Stroppa'' o ''Stropa''), documentou da-o [[XV secolo|15° secolo]] in avanti, o se pensa ch'o ne vëgne da "stroppa" (unn-a ramma flescibile de saxo deuviâ pe ligâ), un referimento a-a forma do riâ Besagno inte sto tràtto. Tûtte e mainee, o topònimo Strûppa o l'é de ræo deuviou into lenguaggio de tûtti i giorni, dæto che o quartê o l'é pe commun identificou co-i nommi de doe localitæ prinçipæ, [[A Döia (Zena)|A Döia]] e [[Pròu (Zena)|Pròu]]. == Istöia == Pe di secoli, l'äia de Strûppa a l'ea unn'importante croxevia de stradde che portavan drento da [[Zena]] e da [[Rivêa de Levànte|Ligûria de levànte]]. D'in gïo à l'anno [[1000]], o villàggio de San Scî, co-a gexa do mæximo nomme, ciù tardi tiâ sciù torna do [[XII secolo|12° secolo]], o no l'ea sôo che o religioso ma ascì o çentro amministrativo d'un vasto dominio episcopâ, in prattica un veo feudo ecclesiastico, ch'o l'à ciammou "Isoa do Vescô". De fæto, l'é stæto sôo che do [[XV secolo|15° secolo]] che [[Moâssànn-a|Moâssann-a]] e Strûppa son vegnue à ëse entitæ amministrative destaccæ, sôo che pe ëse tûtte doe incorporæ into muniçipio de Zena do [[1926]]. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mezo]], i pàixi de San Cöximo e San Martin ean pòsti insce 'na stràdda importànte ch'a portava inta Vallâ da Screia, e pe questo ean stæti construî diversi ospiæ insce questa stradda. {{Çitaçión|… e più oltre, sopra il monte, la rettoria di S. Siro di Stropa, con ottantacinque fuochi; e la rettoria della villa di Aggio, con sessantacinque; e la rettoria de' SS. Cosma e Damiano di Stropa con ottantadue fuochi; e la rettoria di S. Martino, pur di Stropa, con fuochi centoventitré; e giù in basso, accanto al fiume, Prato, con fuochi venti.|[[Aostin Giustignan|Agostino Giustiniani]], ''Annali della Repubblica di Genova'', [[1537]]}} Comme l'é stæto misso in luxe into testo do Giustiniani, inte l'Etæ de Mezo (e ancon into [[XVI secolo|16° secolo]]), i insediamenti conscisteivan sorviatûtto inte di antighi vilàggi in sciâ çimma de-e colinn-e, ligæ longo e stradde che portavan da-a vallâ do Besagno a-e vallæ da Screia e da Trebbia. O cian da vallâ o l'ea ræamente popolou, e finn-a a stradda da Zena a coriva à meitæ stradda in sciâ collinn-a pe schivâ e alluvioin do riâ. E varie fraçioin aivan tra 65 e 123 case (feughi), da-i 300 a-i 600 abitanti pöco assæ. De çittæ in sciô cian da vallâ, Pròu o l'aiva sôo che 20 famigge, e A Döia a no l'existeiva ancon. Con o Reâ Decreto-Lezze n. 74 do 14 de Zenâ 1926, comme pàrte da creaçion da coscì dita Grànde Zena, o commun o l'é stæto abolio e aggregòu con 18 atri à quello de Zena, che a seu neuva entitæ amministrativa a l'é vegnua à fonçionâ a-o 1 de luggio 1926. == Monumenti e pòsti d'interesse == === Architettûe religiose === <gallery mode="packed" heights="150"> Chiesa San Siro Struppa Genova Italy.jpg|A gexa de San Scî Genova Struppa San Martino 01.jpg|A gexa de San Martin Genova Struppa San Cosimo old church.jpg|A gexa vegia de San Cöximo Genova Struppa San Cosma and Damiano new church.jpg|A gexa neuva de San Cöximo à Pròu Aggio parrocchiale San Giovanni Battista.png|San Zane Battista de Âgio Fontanegli (Genova)-chiesa san pietro-complesso3 (2023).jpg|San Pê de Fontanêgi </gallery> * Gexa de San Scî de Strûppa: gexa antighiscima ch'a remonta a l'Erta [[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] e constrûia into [[XII secolo|12° secolo]]. * Gexa parrocchiâ de San Martin inta localiæ omònima. * Gexa vegia di Santi Cöximo e Damiàn inta localitæ de San Cöximo. * Gexa neuva di Santi Cöximo e Damiàn. A neuva gexa à Pròu a l'é stæta tiâ sciù di [[anni 1960]] in sce'nna tæra donâ da un muggio de benefattoî da-o [[1931]]. A gexa, progettâ da-o Giöxeppe e o Ricàrdo Ginatta, a l'é stæta benedita da-o Cardinâ Giöxeppe Siri a-i 17 de dexembre do [[1966]], dòppo sette anni de construçion. O l'à unn-a scingola navâ con un progetto ovâ de l'astrego e unn-a vòrta à forma d'un scafo inversou. E aggibbi de drento e e scultue son o travaggio de l'artista Aldo Bosco. * Gexa de Nòstra Scignoa da Misericòrdia e San Zane Battista. A gexa a l'é collocâ drento a cà de penscion inte l'äia da Döia. O l'é stæto tiou sciù da rente a-o mæximo edifiçio quande, do [[1909]], l'é stæto deçiso de mesciâ o vegio "Refugio Paverano pe-e Mendicitæ", che avanti o l'ea allögiou int'un vegio convento into quartê de [[San Frutôzo|San Fruttuoso]], à sto neuvo pòsto. A construçion do neuvo "''Ricovero di Mendicità''" (ciù tardi renominou "''Casa di Riposo di Genova''") e a gexa da-a rente son stæte completæ do [[1911]]. A gexa a l'à træ nave e a conserva un artâ baròcco; a parròcchia a l'à a giurisdiçion sôo che in sciâ cà de ançien. * Gexa da Nòstra Signoa de Lourdes e San Giöxeppe de Pròu. O l'é collocou into borgo da Canova, de fronte a Pròu, in sciâ riva mancinn-a do sciumme Besagno. A l'é unn-a struttûa architettonica ben ben semplice, tiâ sciù do [[1925]] comme unn-a cappella dependente da parròcchia de San Zòrzo de Baväi, unn-a rettöia independente da-o [[1944]] e unn-a parròcchia da-o [[1946]]. * Gexa parrocchiâ de San Zane Battista into borgo de Âgio. O l'é stæto mensunou pe-a primma vòtta int'un documento do [[1226]], sciben ch'a l'é probabilemente ben ben ciù vegia. A gexa a l'é stæta tiâ sciù in sciâ fin do [[1613]] à l'iniçiativa d'un fonçionäio de erto rango da [[Repùbrica de Zena|Repubrica de Zena]] co-a collaboraçion de un muggio de rexidenti do pòsto, che an travaggiou volontäiamente in sciâ seu construçion. O l'é stæto elevou à unn-a paròcchia do [[1657]] (ò [[1658]], segondo atre fonti) da-o cardinale Stêva Durasso. O l'à patio di gròsci danni da-e moen di sordatti austriachi inta guæra do 1746. Restörou a-a spedia, o l'é stæto dapeu allargou do [[1872]]. * Gexa parrocchiâ de San Pê inta localitæ de Fontanêgi, mensunâ pe-a primma vòtta int'un documento do [[1198]]. * Ötöio de San Giaçinto inta localitæ de Fontanêgi. Di fronte a-a gexa parrocchiâ de San Pë, inta saxon de Dënâ pe tradiçion a l'òspita de scene artistiche de nascion che parteçipan à un concorso organizzou da-i "Amixi da Confraternitæ de San Giaçinto". * Ötöio de San Ròcco. Remontâ a-o [[1641]], stæto tiòu sciù pe appaxentâ a popolaçion dòppo a disputa in sciô terren in sciô quæ o l'é stæto tiou sciù o condûto zeneize do [[XVII secolo|17° secolo]], o l'é stæto attivamente deuviou scin a-a meitæ do 1900. O l'é collocou in sciâ stradda de l'istòrico aquedotto de Zena. == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] rhc416nwlt5q3ln40j2ubaulpkpb9yf 0 32801 270252 2026-06-03T18:38:46Z N.Longo 12052 + rdr 270252 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ôtri]] cjc1rq5wj90xiohr2x5oa0gopu30v8n 0 32802 270253 2026-06-03T18:38:55Z N.Longo 12052 + rdr 270253 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ôtri]] cjc1rq5wj90xiohr2x5oa0gopu30v8n 0 32803 270254 2026-06-03T18:39:22Z N.Longo 12052 + rdr 270254 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ôtri]] cjc1rq5wj90xiohr2x5oa0gopu30v8n 0 32804 270255 2026-06-03T18:39:32Z N.Longo 12052 + rdr 270255 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ôtri]] cjc1rq5wj90xiohr2x5oa0gopu30v8n