Èrli

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Èrli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1598</id>
    <revision>
      <id>270592</id>
      <parentid>264653</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+cv</comment>
      <origin>270592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23129" sha1="cnh7j1615fxf3dru9fexjigquvpfhbl" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietài lucâle|càngio variànte=Sta pagina lì a l'è scrìccia in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganese]]'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Erli
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|Panorama = Èrli-Panuramma de burgàe dai Marenghi 06.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;E burgàe de Èrli viste dai Ma(r)enghi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Bandiera = 
|Voce bandiera = 
|Stemma = Stemma di Erli.svg
|Voce stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|Amministratore locale = Sergio Bruno
|Mandato = 2
|var-instituçión = Istitusiùn
|Partito = lista sivica &quot;Per Erli&quot;
|Data elezione = 27-5-2019
|Data rielezione = 10-6-2024
|Data istituzione = [[1861]]
|var-teritöio = Te(r)ito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinài
|var-altitùdine = Artessa
|Altitudine =
|var-superfìcce = Süperficce 
|Abitanti = 226
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dato Istat] - Pupulasiùn rexidente au 31 mazzu 2020.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2020
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Bàsci&lt;ref name=&quot;Bassi&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://insiemefacile.provincia.savona.it/scheda_comuni.php?aperto=&amp;sez=&amp;sottosez=2&amp;id=28|tìtolo=Provincia di Savona, tra il verde e il blu. Insieme facile|vìxita=11 agosto 2015}}&lt;/ref&gt;, Berriöi, Gàzzu (prinsipàli)
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Castergiancu|Castregiancu]], [[Castrevegliu|Castreveiju]], [[Garesce]] (CN), [[Naxin]], [[Süccaellu|Sücca(r)è]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu u(r)a(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1983
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = d'Èrli&lt;br&gt;erlexi (&lt;small&gt;neul.&lt;/small&gt;)
|Patrono = Santa Cata(r)ina de Lisciandria
|Festivo = 25 nuémbre
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Erli (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn d'Èrli inta màppa da pruvinsa de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Èrli''' a l'è ina cumüna de 242 abitanti inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], inta regiùn [[Liguria|Ligü(r)ia]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File: ErliPanorama.jpg|thumb|U paìse de Èrli
File:U Pözzu (Erli).jpg|Vìsta da lucalitài de Pözzu
File:A Còsta d'Èrli.jpg|U burgu da lucalitài Còsta
File:Gazzu Sant'Anna.jpg|thumb|Gazzu, vista de Burgu Sant'Anna
&lt;/gallery&gt;
Erli u se tröva intu punénte savunese, inte l'ata [[Valâ du Neva|vâ du Neva]] e ducca u fa parte du basìn idricu du [[A Sènta|scciümme Sénta]]. U l'è furmàu da 'n insémme de frasiùi e burgàe:

*'''A Carpenêa''': a l'è a burgâ ch'a se tröva au de sutta da Stradda Nasiunâle, passàu A Panissài(r)a, I Càffa(r)i e I Negri, nasciüa de prubabile cumme pòstu de rexidénsa di Marchexi de Clavesana, ch'i ghe vegnîan aa stài, cuscì cumme âtri nobili d'Arbenga. A l'è stâ duve(r)â ascì intu méntre da Guèra de Sücca(r)ê sutta i Du Carettu, scicumme ch'u gh'e(r)a de Rexidénse Castelàe. 

*'''A Còsta''', burgâ ch'a se tröva in pusisiùn ciü âta rispettu au sentru du paìse, pe'a stradda fra U Pözzu e U Praettu. 

*'''A Tûre''', burgâ de mézzu fra I Bàsci e A Ciàssa, custruìa a partì dau doppu guèra, quande che e ca' di Bàsci e sun restài a bandùn.&lt;ref name=&quot;Èrli: I Bàsci&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione| tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure| çitæ=Uvàda (Lisciandria)|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&amp;redir_esc=y|léngoa=IT|pp=17-19}}&lt;/ref&gt;

*'''Berriöi''', a l'è a penürtima frasiùn ch'a se incuntra rivandu d'in Arbenga, a pìa u numme daa parentèlla di Berriö. 

*'''Busü(r)àscu''', a se tröva lungu a Vìa da Sâ, dunde a se tröva l'antìga gêxa de San Zanne. 

*'''I Bàsci''' antigu burgu medievâle, rangiàu di ürtimi témpi, u l'è traversàu daa Vìa da Sâ, chi u l'è famusu u punte in sciu Neva, u pija u numme daa pa(r)entèlla di Basci, a l'è a frasiùn ciü in bàssu du paìse.&lt;ref name=&quot;Èrli: I Bàsci/&gt;

*'''Gàzzu''', spartìu fra Gazzu de Sutta, vixin au stradùn, e Gàzzu Sant'Ànna o de Surva, cu'u burgu custruìu a l'in gì(r)u da capeletta de Sant'Anna e Santa Ritta. 

*'''I Sêri''', üna de frasiùi ciü âte d'Èrli, u se ghe rìva da Gazzu Survàn, da chi i parten poi di senté versu u Praettu e Urtié (zà frasiun de [[Garesce]]), pé chélla ch'a l'è l'[[Âta Vîa di Mónti Lìguri|Âta Via di Munti Ligü(r)i]], u numme u pö vegnine o da l'èrbuu dìcciu sêru (plü(r)âle sêri), ch'i sun ben presenti da ste parte. Âtra idea pö ésse ''pòstu seràu'', vistu che antigamente i senté lì i nu g'axéan ina vìa de sbuccu. 

*'''I Caffa(r)i''', cu'u numme ch'u ne ven daa famìa Caffa u dêve l'u(r)igine prubabilmente aa sitài de [[Caffa|Cafà]], antìga culonia da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], poi cunquistâ da l'Impe(r)u Utumàn.

*'''I Négri''', a l'è a burgâ che se tröva pòcu primma da Carpenéa e dòppu a Panissài(r)a, ciamâ cuscì perché fundâ, segundu serte teurìe, dai Saracen, riurdandu a vixinansa cun Garesce, dunde sun ducumentàe ciü incursciùn intu paìse. 

*'''U Pözzu''', (scrìcciu inta grafìa pruposta da Ernesto Ghione ''U Pozu'') a l'è a lucalitài ciü antìga du paìse, edificâ in sce in pözzu natü(r)ale pòcu sutta aa véija paruchiâle de San Martin.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione| tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure| çitæ=Uvàda (Lisciandria)|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&amp;redir_esc=y|léngoa=IT|pp=26-30}}&lt;/ref&gt;

*'''U Praéttu''' a l'è a frasiùn ciü àta in sciu livéllu du mâ, ai cunfìn cu'u cumün de Garesce, inta frasiùn de Urtiéu e de Castreveiju cu'a [[A Cascina d'Aju|Cascìna d'Aiju]]. 

* '''A Ciàssa''', a curispunde aa lucalitài du sentru de Èrli, vixin a sta chi a gh'è ascì a Panissai(r)a, antigu burgu in pàrte cacciàu zü aa fìn du [[XX secolo|XX seculu]] pé a presensa de ca' periculanti, restan ancù i edifissi prinsipàli lungu u stradùn prinsipâle ch'i pòrtan ai Négri.

== Stò(r)ia ==
[[File:Erli-IMG 0383.JPG|thumb|300px|A meridiana vixin aa gêxa]]
E prime testimunianse d'in insediaméntu da ste parte sun da fà remuntà ai rumai, cumme u ne testimònia a &quot;Necropoli d'Erli&quot; ch'a se tröva inta lucalitài da [[A Cascina d'Aju|Cascina d'Aju]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/comune/erli|tìtolo= U cumun d'Erli, scheda pruvinsa de Savuna|vìxita=2021-06-11|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; (ancöi intu cumün de [[Castrevegliu|Castreveju]]). 

Inti ürtimi témpi i sun stài truvài di rèsti de insediaménti ancua ciü veji, ch'i remuntan au Paleuliticu, inta cuscì diccia gròtta de l'[[Arma Veirana]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://armaveirana.it/|tìtolo=Arma Veirana, in scitu archeulogicu de impurtansa internassiunale a Erli|léngoa=IT|vìxita=2021-06-11}}&lt;/ref&gt; Doppu a fin de [[Impêo Roman|l'Impé(r)u Rumàn]] a zona a l'è stâ invasa da 'na pupulasiun barbara, i Eruli, chi l'han dàu u numme au paìse.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dai dife(r)énti stüddi in sce prìmme denuminasiùi lucàli; presempiu e pa(r)enbtèlle ciü difüse intu paise (Négri, Càffa, Fàlcu, Berriö, e àtri), e resültàn tòstu du tüttu uriginà(r)ie de l'âta [[Etæ de Mëzo|Etài de mézzu]], quande u l'è stàu sùtta au cuntròllu du [[cumitàu d'Arbenga]].

Insé(r)iu daa metài du [[X secolo|X seculu]] inta [[Marca ardüinica]], u l'è passàu ai marchexi de Clavesana fra i [[XII secolo|seculi XII]] e [[XIV secolo|XIV]].&lt;ref name=&quot;Siusa&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=29865&amp;RicFrmRicSemplice=erli&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice&amp;RicIniziaCon=Comune%20di|tìtolo=Fùnte da u scistémma informatìvu unificàu pé e survaintendénse artistiche |léngoa=IT|vìxita=2021-04-30}}&lt;/ref&gt;

Pé vìa matrimuniale u pàssa a partì dau [[1326]] primma, e pòi ufisiàlmènte intu [[1335]] ai marchexi du Carretto, cun l'aquisisiùn du feudu cumprendénte a vâ du Neva fra Èrli e Castrevéiju. Dau [[1397]] u pàssa a fà parte du [[Marchesàu de Süccaellu|Marchezàu de Sücca(r)ê]], sèmpre sutta aa stéssa prupietài. Cu'a fìn du marchesàu, fra u [[1623]] e u [[1624]] u feudu du paìse u ven cattàu dai Savoia che u pòrtan sutta au sò dücàu, fin au [[1672]] &lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot; /&gt; quande, doppu in asédiu du(r)aü(r)u e truppe da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e rivàn inta vâ du Neva, inglubandu cuscì quést'ürtima inti territori pusedüi.

Impurtànte ascì riurdà (tra i vàri evénti) che intu [[1746]] gh'è stàu in assediu di ''austru-piemuntexi'', ligàuaa[[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], chi i sercavan de fà gi(r)à a pupulasiun du burgu cuntru a duminasiùn zenese. Tòstu sinquant'anni doppu, intu nuvémbre de l'ànnu [[1795]]&lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot;&gt;{{çitta lìbbro |outô=Enzo Bernardini | tìtolo= Borghi nel verde. Viaggio nell'entroterra della Riviera Ligure delle Palme| ànno=2003|editô=Tipografia Stige| çitæ=San Mauro (TO)}}&lt;/ref&gt;, pé u teritò(r)iu de Èrli u ven interessàu da i fàtti de guèra fra a [[Fransa]] e u Regnu de Sardegna (a l'epuca aléau cun l'[[Austria]]), dü(r)ante a Bataija de [[Löa]].

Cun a duminasiùn fransese u teritò(r)iu de Èrli u éntra a fà pàrte dau 2 de dixémbre du [[1797]] intu &quot;Dipartimentu du [[Letimbru]]&quot;, cun capitâle [[Sann-a|Savùna]] au de drentu da [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligü(r)e]], méntre, da l'ànnu de dòppu, u và a fà parte du III Cantun (cun séde a Sücca(r)ê). Zà inglubàu dricciu intu Primmu Impé(r)u Fransese dau [[1815]] u pàssa sutta a [[pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], e dau [[1861]] và a fà parte de l'[[Italia]] ünìa.

== Abitanti ==
=== Cunfin ===
U cunfina cun [[Castregiancu|Castregiancu]] e [[Naxin]] a ovest, [[Castrevegliu|Castreveiju]] a est, [[Garesce]] ([[Provinsa de Cuneo|Pruvinsa de Cuni]]) a nord e cun [[Süccaellu|Sücca(r)ê]] a sud-est.

=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Èrli}}

=== Minu(r)ànse fu(r)èste ===
Dàndu améntu a l'[[ISTAT]], ai 31 de dixembre du 2014, in Erli i ghe sun 31 rexidenti fu(r)èsti.

== Posti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Erli-IMG 0384.JPG|A géxa de Santa Cata(r)ìna
File:U punte rumàn ai Bàsci 01.jpg|U Punte in sciù Néva ai Bàsci
Immaggine:Erli (SV) - chiesa di Santa Caterina d'Alessandria.jpg|A ciàssa da géxa de Santa Cate(r)ìna
File:Capélla véja da Madònna da Vàrdia (Èrli, U Praéttu) 01.jpg|A Capélla veja da Madònna da Vàrdia (o da Guàrdia) au Praéttu
Immaggine:Géxa de San Martìn (Pözzu d'Èrli) 3.jpg|A géxa de San Martìn au Pözzu da Nord
File:Géxa de Sant'Anna e Santa Rita (Gazzu d'Èrli) 01.jpg|A capeletta de Sant'Anna e Santa Rita intu burgu de Sant'Anna (Gazzu d'Èrli)
File:Capeletta di Santi Còsma e Damian (Bàsci d'Èrli).jpg|A capeletta di Bàsci, dedicâ a Cosma e Damiàn
&lt;/gallery&gt;
=== Architetü(r)e religiùse ===
'''• Gêxa paruchiâle de Santa Cata(r)ìna''' inta Ciàssa da Panissài(r)a. Rizalénte au [[XVI secolo|seculu XVI]], a l'è de stîle ba(r)òccu. A l'internu a g'ha numma ina navâ, ricca de decurasiun du seculu sucescìvu, survatüttu afreschi de diferenti cu(r)ùi. Carateristicu u purtun de ingressu, caraterizàu da in &quot;proti(r)u&quot; surezüu da de pa(r)aste. U campanìn, de u(r)igine medievâle, l'è indissiu de 'na custrusiun presedénte aa gêxa d'ancöi. Se tröva frasiunàu in trei livélli.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20902/Chiesa+di+Santa+Caterina|tìtolo=Schêda da gêxa de Sànta Cata(r)ìna|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• U(r)atò(r)iu de San Zanne u Vangelìsta''', de frunte aa paruchiâle, u cunserva au sò internu in maestusu âtâ, cu'a relatìva pà(r)a dedicâ au santu. Zà mensciunàu intu [[Sacro, e vago Giardinello|Sacru e Vâgu Giardinéllu]], ven custruìu a partì dau [[1648]] sutta ae di(r)etîve du méstru d'àrte ''Oneglio'', seguéndu i canuni du stîle ba(r)occu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20901/Oratorio+di+San+Giovanni+Evangelista|tìtolo=Schêda de l'uatò(r)iu de San Zanne|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• [[Cêve de San Martin (Èrli)|Céve de San Martin de Tours]]''' au Pözzu. A se tröva inta zôna de l'antìgu semité(r)iu, afrescà da Segurano Cigna, pitû du pòstu, ch'u travajava fra a Ligü(r)ia e u Piemùnte. Rangiâ inti ürtimi témpi, a l'è u(r)iginài(r)ia du [[XI secolo|seculu XI]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90550/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Schêda da cêve de San Martìn|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A l'è frequentâ pé vìa di senté chi i portan versu U Praéttu e A Còsta.

'''• Antìga gêxa de San Zanne''' pé a vìa da sâ, in lucalitài Busü(r)àscu, inti seculi medievâli a l'é(r)a in uatò(r)iu culegàu cun in uspissiu, scituàu pòcu sutta, in scia spunda de lérca du [[Turénte Nêva|Néva]]. Vén poi scunsacrâ e vendüa, duve(r)â cumme secaû pe e castàgne. Aa metài du seculu pasàu l'è stâ curpìa da 'n incendiu, ch'a l'ha fàu crulâ u téitu de legnu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.wikiloc.com/hiking-trails/via-del-sale-erli-cerisola-64598614/photo-42817386|tìtolo=Èrli, percursu da Via da Sâ, cartellu da Pro Loco in sce San Zanne|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• Capella da Madonna da Guardia''' (lucalménte dìccia da ''Vàrdia'') au Praéttu, edificâ perché ina donna intu [[1948]] (segundu quantu ripurtàu dai abitànti da frasiùn) a l'axéa truvau lì vixin ina medaijétta da Madonna, e de cunseguènsa a génte du postu a s'è impegnà pe custruila. Pa pe(r)ò che ina strutüa presedénte zà a ghe fùsse, de prubabile zà a partì dau [[1600]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90549/Cappella+di+Nostra+Signora+della+Guardia|tìtolo=Schêda da Madònna da Vardia (capélla véija)|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Inti àgni '70, pòi, vén ascì fundâ a capélla növa, cun l'agiüttu da cumünitài paruchiâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20897/Cappella+della+Madonna+della+Guardia|tìtolo=Schêda da Madònna da Vàrdia (capélla növa)|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; 

'''• Capélla de San Benardu''' (lucalmente ascì ''de San Bernâdu'') ai Berriöi. Esempiu de architetüa religiusa de campagna, a l'ha ina faciâ cun prée a vista, caraterizâ da 'n arcu tampunàu, tüttu intunacàu. Internamente cuèrta cun 'na vôta a butte, tantu inte l'aula, quantu intu presbite(r)iu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20899/Cappella+di+San+Bernardo|tìtolo=Schêda de San Bernâdu|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• Capélla de Sant'Anna e Santa Rìtta''' a Gazzu, inta burgâ de Sant'Anna. Prubabilmente edificâ intu periudu seisentéscu, internaménte intunacàu e cuèrtu da 'na vôta a bùtte cu'e lünette, cunserva in âtâ in stüccu, surmuntàu da a stàttua da santa. Drentu se tröva ascì in gròtta da Madònna de Lourdes. Lateralmente au presbité(r)iu se dröve ina picìna sacrestìa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20900/Cappella+di+Sant%27Anna|tìtolo=Schêda de Sant'Ànna|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''•Capélla de Santa Còsma e de San Damiàn''', ai Bàsci, de prubabile custrusiùn sinquententesca, l'è culucâ au fundu de l'abitàu, lungu a Via da Sâ. A l'internu cuèrta a bùtte, l'è ascì decu(r)â da lezéne de stîle dò(r)icu. De làttu a se tröva ina capeletta vutîva afrescâ, cun l'imàgine (aù tòstu scancelâ) da Madònna in sciu trònu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20896/Cappella+dei+Santi+Cosma+e+Damiano|tìtolo=Schêda de Santa Cosma e San Damiàn|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; 

'''• Capélla da Madònna da Néve''', intu sentru da burgâ di Négri, se pénsa ch'a sécce stâ custruìa fra Seiséntu e Seteséntu. Particulâre a faciâ, decu(r)â cun fìnti pìnnaculi e vâxi de früta surva ai dui barcùi laterâli, cunturnài cumme u ruzùn sentrâle. Au làttu de l'edifissiu gh'è in edicula vutîva rafigü(r)ante a Madònna cu'u Bambin.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20898/Cappella+della+Madonna+della+Neve|tìtolo=Schêda da Madònna da Néve|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Scìti archeulogichi ===
[[File: Ponte romano collarea.jpg|thumb|U pònte rumàn in sce u riàn Culla(r)éa, vixin aa gròtta]]
Impurtante u scìtu archeulogicu de l'[[Arma Veirana]] (intu dialettu lucale a pa(r)òlla ''Arma'' a và a indicà in spe(r)ùn de ròcca, cu'i relativi anfràtti de de sutta) ch'u se tröva vixin aa lucalitài de Busü(r)ascu, inta vìa da sà, ai cunfin cun [[Cirixöa|Ci(r)ìxöa]] de Garesce, chi i sun stài truvài rèsti de òmmi de Neanderthal.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.academia.edu/36674615/Una_grotta_racconta_ricerche_archeologiche_all_Arma_Veirana_in_Val_Neva_Pigmenti_Cultura_9_maggio_2018|tìtolo=Arma Veirana, Pigmenti di Cultura|vìxita=2021-05-10}}&lt;/ref&gt;

Dü(r)ante u [[2021]], cu'a cuntinuasiùn di scâvi a vén ascì truvâ ina növa tumba risalénte a 10 mìlla àgni fa, sta vôta de 'na fiöa de 40-50 giurni, batezâ cu'u numme de Neve, cunscide(r)â a ciü antìga sepultüa de 'na matetta mai truvâ in Euròpa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2021/12/14/news/la_piu_antica_tomba_di_neonato_in_europa_scoperta_in_liguria-1537999/amp/|tìtolo=Descuèrta in Èrli a ciü antìga sepultüa de 'na matetta in Europa|vìxita=2021-12-15|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumìa ==
L'ecunumìa du paìse se bàsa in sce a cultivasiun agricula (prinsipalmente de u(r)ìve) e furestale. inti ürtimi anni u l'è cresciüu ascì u turismu.

== Cultü(r)a ==
=== Dialettu d'Èrli===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}}
In Erli u se pàrla in dialettu ligure de stànpu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], ch'u u fà parte du grùppu [[Lìgure céntro-òcidentâle|Lìgü(r)e du sentru-punénte]]. Fra i primmi tentatìvi de cudificasiùn se pò regurdà chellu de Ernesto Ghione, adutàu pé a trascrisiun da fòa dialetâle &quot;U Luvu e a Urpe&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione|tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&amp;redir_esc=y|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure|çitæ=Uvàda (Lisciandria)|léngoa=LIJ, IT|p=74}}&lt;/ref&gt;, atrimenti se pònan adatà ascì e àtre [[Dialettu arbenganese#Grafìa|grafie arbenganexi]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Létere
!Sòi
IPA/AFI
!Nòtte
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|e serâ/ e duèrta&lt;ref&gt;Ascì ê, cun 
in  són  ciü lungu&lt;/ref&gt;
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta, cumme in italiàn
|-
|I
|i
|
|-
|J
|ʒ
|són du fransese '''j'''ardin
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
|O
|o/ɔ/ø
|A ''o'' inti particìppi pasài a pìa u son dau 
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|k
|
|-
|R
|r/ɹ
|A grafìa Ghione a nu fà distinsiun fra i dui moddi de prununsià a r
|-
|S
|s
|Ascì ''z'' intu mezzu da pa(r)olla
|-
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|Ascì cu'u son ''y'', cumme in fransese, prinsipalmente inti participi pasài, seguìa daa ''o''
|-
|V
|v
|
|-
|Z
|z
|són da &quot;s&quot; de l'italiàn &quot;ro'''s'''a&quot;
|}

=== Zöghi ===
Tipicu de stu paìse lì u l'è u zögu du ''cürlettu'', passatémpu facciu da in spagu grüppàu in gì(r)u ai gàrbi d'in puméllu, faxèndulu gi(r)à; tì(r)andu e strinzèndu cun e bràssa u fì, stu lì u vén ciü 'lasticu. Scòppu du zögu u l'è fà vibrà e scigü(r)à u fì, sénsa s-ciancâlu.

=== Cuxina ===
E prinsipàli specialitài enugastrunomiche e sùn ligàe aa cuxina giànca, cumme a pulénta cu'u sciügu de pòrri, assemme aa trìppa e au cunijuaaligü(r)e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/09/la-polenta-bianca-erli-non-polenta/|tìtolo=Erli, a pulénta giànca ch'a nu a l'è pulénta|léngoa=IT|vìxita=2021-04-30}}&lt;/ref&gt;, pé i dusci se pòn truvà ascì i baxin d'Èrli, scimili a quelli arbenganexi.

== Feste e fé(r)e ==
• Festa de Santa Cata(r)ìna, in utùbre, a l'è a festa patrunâle du paìse.

• Fé(r)a da Santiscima trinitài, a l'è generalménte l'ürtima duménega de mazzu ò a primma de zügnu.

• Sagra du cuniju e da pulènta gianca, urganisâ da a pro loco lucàle, a se tegne intu campu spurtìvu.

• Sagra da trippa, urganisâ intu campu spurtìvu lucàle.

• Rinfrescu sutta e castagne, u se tegne ai 29 d'aùstu, inta frasiun du Praettu, pé a Madonna da Guardia.

• Festa de San Martin, a se tegne in nuvembre au Pözzu, cu'a méssa inta céve de San Martìn, duèrta pé l'ucaxùn.

==Aministrasiùn==
[[Immaggine:Cumüna_d'Èrli.jpg|miniatura|A cumüna d'Èrli daa stràdda]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|16 setèmbre 1986|9 zügnu 1990|Andrea Repetto|Demucrassìa Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|9 zügnu 1990|15 setèmbre 1992|Candido Carretto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|29 utubre 1992|24 abrì 1995|Angelo Salvatico|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zugnu 1999|Luciano Berriolo|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zugnu 1999|14 zugnu 2004|Angelo Salvatico|Indipendènte|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zugnu 2004|8 zugnu 2009|Candido Carretto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 zugnu 2009|26 mazzu 2014|Candido Carretto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Candido Carretto|Per Erli&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Sergio Bruno|Per Erli&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Sergio Bruno|Per Erli&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie  de Cumünicasiun ==
U paìse u l'è culegàu cun Garesce e Arbenga pé a Stràdda Nasiunale 582 da Còlla de San Benardu. E varie frasiùi e sun culegàe pé de stradde ciü picine.

== Notte ==
&lt;references/&gt;

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Èrli| ]]</text>
      <sha1>cnh7j1615fxf3dru9fexjigquvpfhbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270593</id>
      <parentid>270592</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>spec.</comment>
      <origin>270593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23130" sha1="8ygrmy5brvp7h7imeoy61a3dipp3gsy" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietài lucâle|càngio variànte=Sta pagina lì a l'è scrìccia in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganese]]'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Erli
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|Panorama = Èrli-Panuramma de burgàe dai Marenghi 06.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;E burgàe de Èrli viste dai Ma(r)enghi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Bandiera = 
|Voce bandiera = 
|Stemma = Stemma di Erli.svg
|Voce stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|Amministratore locale = Sergio Bruno
|Mandato = 2
|var-instituçión = Istitusiùn
|Partito = lista sivica &quot;Per Erli&quot;
|Data elezione = 27-5-2019
|Data rielezione = 10-6-2024
|Data istituzione = [[1861]]
|var-teritöio = Te(r)ito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinài
|var-altitùdine = Âtéssa
|Altitudine =
|var-superfìcce = Süperficce 
|Abitanti = 226
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dato Istat] - Pupulasiùn rexidente au 31 mazzu 2020.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2020
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Bàsci&lt;ref name=&quot;Bassi&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://insiemefacile.provincia.savona.it/scheda_comuni.php?aperto=&amp;sez=&amp;sottosez=2&amp;id=28|tìtolo=Provincia di Savona, tra il verde e il blu. Insieme facile|vìxita=11 agosto 2015}}&lt;/ref&gt;, Berriöi, Gàzzu (prinsipàli)
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Castergiancu|Castregiancu]], [[Castrevegliu|Castreveiju]], [[Garesce]] (CN), [[Naxin]], [[Süccaellu|Sücca(r)è]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu u(r)a(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1983
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = d'Èrli&lt;br&gt;erlexi (&lt;small&gt;neul.&lt;/small&gt;)
|Patrono = Santa Cata(r)ina de Lisciandria
|Festivo = 25 nuémbre
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Erli (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn d'Èrli inta màppa da pruvinsa de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Èrli''' a l'è ina cumüna de 242 abitanti inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], inta regiùn [[Liguria|Ligü(r)ia]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File: ErliPanorama.jpg|thumb|U paìse de Èrli
File:U Pözzu (Erli).jpg|Vìsta da lucalitài de Pözzu
File:A Còsta d'Èrli.jpg|U burgu da lucalitài Còsta
File:Gazzu Sant'Anna.jpg|thumb|Gazzu, vista de Burgu Sant'Anna
&lt;/gallery&gt;
Erli u se tröva intu punénte savunese, inte l'ata [[Valâ du Neva|vâ du Neva]] e ducca u fa parte du basìn idricu du [[A Sènta|scciümme Sénta]]. U l'è furmàu da 'n insémme de frasiùi e burgàe:

*'''A Carpenêa''': a l'è a burgâ ch'a se tröva au de sutta da Stradda Nasiunâle, passàu A Panissài(r)a, I Càffa(r)i e I Negri, nasciüa de prubabile cumme pòstu de rexidénsa di Marchexi de Clavesana, ch'i ghe vegnîan aa stài, cuscì cumme âtri nobili d'Arbenga. A l'è stâ duve(r)â ascì intu méntre da Guèra de Sücca(r)ê sutta i Du Carettu, scicumme ch'u gh'e(r)a de Rexidénse Castelàe. 

*'''A Còsta''', burgâ ch'a se tröva in pusisiùn ciü âta rispettu au sentru du paìse, pe'a stradda fra U Pözzu e U Praettu. 

*'''A Tûre''', burgâ de mézzu fra I Bàsci e A Ciàssa, custruìa a partì dau doppu guèra, quande che e ca' di Bàsci e sun restài a bandùn.&lt;ref name=&quot;Èrli: I Bàsci&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione| tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure| çitæ=Uvàda (Lisciandria)|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&amp;redir_esc=y|léngoa=IT|pp=17-19}}&lt;/ref&gt;

*'''Berriöi''', a l'è a penürtima frasiùn ch'a se incuntra rivandu d'in Arbenga, a pìa u numme daa parentèlla di Berriö. 

*'''Busü(r)àscu''', a se tröva lungu a Vìa da Sâ, dunde a se tröva l'antìga gêxa de San Zanne. 

*'''I Bàsci''' antigu burgu medievâle, rangiàu di ürtimi témpi, u l'è traversàu daa Vìa da Sâ, chi u l'è famusu u punte in sciu Neva, u pija u numme daa pa(r)entèlla di Basci, a l'è a frasiùn ciü in bàssu du paìse.&lt;ref name=&quot;Èrli: I Bàsci/&gt;

*'''Gàzzu''', spartìu fra Gazzu de Sutta, vixin au stradùn, e Gàzzu Sant'Ànna o de Surva, cu'u burgu custruìu a l'in gì(r)u da capeletta de Sant'Anna e Santa Ritta. 

*'''I Sêri''', üna de frasiùi ciü âte d'Èrli, u se ghe rìva da Gazzu Survàn, da chi i parten poi di senté versu u Praettu e Urtié (zà frasiun de [[Garesce]]), pé chélla ch'a l'è l'[[Âta Vîa di Mónti Lìguri|Âta Via di Munti Ligü(r)i]], u numme u pö vegnine o da l'èrbuu dìcciu sêru (plü(r)âle sêri), ch'i sun ben presenti da ste parte. Âtra idea pö ésse ''pòstu seràu'', vistu che antigamente i senté lì i nu g'axéan ina vìa de sbuccu. 

*'''I Caffa(r)i''', cu'u numme ch'u ne ven daa famìa Caffa u dêve l'u(r)igine prubabilmente aa sitài de [[Caffa|Cafà]], antìga culonia da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], poi cunquistâ da l'Impe(r)u Utumàn.

*'''I Négri''', a l'è a burgâ che se tröva pòcu primma da Carpenéa e dòppu a Panissài(r)a, ciamâ cuscì perché fundâ, segundu serte teurìe, dai Saracen, riurdandu a vixinansa cun Garesce, dunde sun ducumentàe ciü incursciùn intu paìse. 

*'''U Pözzu''', (scrìcciu inta grafìa pruposta da Ernesto Ghione ''U Pozu'') a l'è a lucalitài ciü antìga du paìse, edificâ in sce in pözzu natü(r)ale pòcu sutta aa véija paruchiâle de San Martin.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione| tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure| çitæ=Uvàda (Lisciandria)|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&amp;redir_esc=y|léngoa=IT|pp=26-30}}&lt;/ref&gt;

*'''U Praéttu''' a l'è a frasiùn ciü àta in sciu livéllu du mâ, ai cunfìn cu'u cumün de Garesce, inta frasiùn de Urtiéu e de Castreveiju cu'a [[A Cascina d'Aju|Cascìna d'Aiju]]. 

* '''A Ciàssa''', a curispunde aa lucalitài du sentru de Èrli, vixin a sta chi a gh'è ascì a Panissai(r)a, antigu burgu in pàrte cacciàu zü aa fìn du [[XX secolo|XX seculu]] pé a presensa de ca' periculanti, restan ancù i edifissi prinsipàli lungu u stradùn prinsipâle ch'i pòrtan ai Négri.

== Stò(r)ia ==
[[File:Erli-IMG 0383.JPG|thumb|300px|A meridiana vixin aa gêxa]]
E prime testimunianse d'in insediaméntu da ste parte sun da fà remuntà ai rumai, cumme u ne testimònia a &quot;Necropoli d'Erli&quot; ch'a se tröva inta lucalitài da [[A Cascina d'Aju|Cascina d'Aju]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/comune/erli|tìtolo= U cumun d'Erli, scheda pruvinsa de Savuna|vìxita=2021-06-11|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; (ancöi intu cumün de [[Castrevegliu|Castreveju]]). 

Inti ürtimi témpi i sun stài truvài di rèsti de insediaménti ancua ciü veji, ch'i remuntan au Paleuliticu, inta cuscì diccia gròtta de l'[[Arma Veirana]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://armaveirana.it/|tìtolo=Arma Veirana, in scitu archeulogicu de impurtansa internassiunale a Erli|léngoa=IT|vìxita=2021-06-11}}&lt;/ref&gt; Doppu a fin de [[Impêo Roman|l'Impé(r)u Rumàn]] a zona a l'è stâ invasa da 'na pupulasiun barbara, i Eruli, chi l'han dàu u numme au paìse.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dai dife(r)énti stüddi in sce prìmme denuminasiùi lucàli; presempiu e pa(r)enbtèlle ciü difüse intu paise (Négri, Càffa, Fàlcu, Berriö, e àtri), e resültàn tòstu du tüttu uriginà(r)ie de l'âta [[Etæ de Mëzo|Etài de mézzu]], quande u l'è stàu sùtta au cuntròllu du [[cumitàu d'Arbenga]].

Insé(r)iu daa metài du [[X secolo|X seculu]] inta [[Marca ardüinica]], u l'è passàu ai marchexi de Clavesana fra i [[XII secolo|seculi XII]] e [[XIV secolo|XIV]].&lt;ref name=&quot;Siusa&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=29865&amp;RicFrmRicSemplice=erli&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice&amp;RicIniziaCon=Comune%20di|tìtolo=Fùnte da u scistémma informatìvu unificàu pé e survaintendénse artistiche |léngoa=IT|vìxita=2021-04-30}}&lt;/ref&gt;

Pé vìa matrimuniale u pàssa a partì dau [[1326]] primma, e pòi ufisiàlmènte intu [[1335]] ai marchexi du Carretto, cun l'aquisisiùn du feudu cumprendénte a vâ du Neva fra Èrli e Castrevéiju. Dau [[1397]] u pàssa a fà parte du [[Marchesàu de Süccaellu|Marchezàu de Sücca(r)ê]], sèmpre sutta aa stéssa prupietài. Cu'a fìn du marchesàu, fra u [[1623]] e u [[1624]] u feudu du paìse u ven cattàu dai Savoia che u pòrtan sutta au sò dücàu, fin au [[1672]] &lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot; /&gt; quande, doppu in asédiu du(r)aü(r)u e truppe da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e rivàn inta vâ du Neva, inglubandu cuscì quést'ürtima inti territori pusedüi.

Impurtànte ascì riurdà (tra i vàri evénti) che intu [[1746]] gh'è stàu in assediu di ''austru-piemuntexi'', ligàuaa[[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], chi i sercavan de fà gi(r)à a pupulasiun du burgu cuntru a duminasiùn zenese. Tòstu sinquant'anni doppu, intu nuvémbre de l'ànnu [[1795]]&lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot;&gt;{{çitta lìbbro |outô=Enzo Bernardini | tìtolo= Borghi nel verde. Viaggio nell'entroterra della Riviera Ligure delle Palme| ànno=2003|editô=Tipografia Stige| çitæ=San Mauro (TO)}}&lt;/ref&gt;, pé u teritò(r)iu de Èrli u ven interessàu da i fàtti de guèra fra a [[Fransa]] e u Regnu de Sardegna (a l'epuca aléau cun l'[[Austria]]), dü(r)ante a Bataija de [[Löa]].

Cun a duminasiùn fransese u teritò(r)iu de Èrli u éntra a fà pàrte dau 2 de dixémbre du [[1797]] intu &quot;Dipartimentu du [[Letimbru]]&quot;, cun capitâle [[Sann-a|Savùna]] au de drentu da [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligü(r)e]], méntre, da l'ànnu de dòppu, u và a fà parte du III Cantun (cun séde a Sücca(r)ê). Zà inglubàu dricciu intu Primmu Impé(r)u Fransese dau [[1815]] u pàssa sutta a [[pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], e dau [[1861]] và a fà parte de l'[[Italia]] ünìa.

== Abitanti ==
=== Cunfin ===
U cunfina cun [[Castregiancu|Castregiancu]] e [[Naxin]] a ovest, [[Castrevegliu|Castreveiju]] a est, [[Garesce]] ([[Provinsa de Cuneo|Pruvinsa de Cuni]]) a nord e cun [[Süccaellu|Sücca(r)ê]] a sud-est.

=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Èrli}}

=== Minu(r)ànse fu(r)èste ===
Dàndu améntu a l'[[ISTAT]], ai 31 de dixembre du 2014, in Erli i ghe sun 31 rexidenti fu(r)èsti.

== Posti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Erli-IMG 0384.JPG|A géxa de Santa Cata(r)ìna
File:U punte rumàn ai Bàsci 01.jpg|U Punte in sciù Néva ai Bàsci
Immaggine:Erli (SV) - chiesa di Santa Caterina d'Alessandria.jpg|A ciàssa da géxa de Santa Cate(r)ìna
File:Capélla véja da Madònna da Vàrdia (Èrli, U Praéttu) 01.jpg|A Capélla veja da Madònna da Vàrdia (o da Guàrdia) au Praéttu
Immaggine:Géxa de San Martìn (Pözzu d'Èrli) 3.jpg|A géxa de San Martìn au Pözzu da Nord
File:Géxa de Sant'Anna e Santa Rita (Gazzu d'Èrli) 01.jpg|A capeletta de Sant'Anna e Santa Rita intu burgu de Sant'Anna (Gazzu d'Èrli)
File:Capeletta di Santi Còsma e Damian (Bàsci d'Èrli).jpg|A capeletta di Bàsci, dedicâ a Cosma e Damiàn
&lt;/gallery&gt;
=== Architetü(r)e religiùse ===
'''• Gêxa paruchiâle de Santa Cata(r)ìna''' inta Ciàssa da Panissài(r)a. Rizalénte au [[XVI secolo|seculu XVI]], a l'è de stîle ba(r)òccu. A l'internu a g'ha numma ina navâ, ricca de decurasiun du seculu sucescìvu, survatüttu afreschi de diferenti cu(r)ùi. Carateristicu u purtun de ingressu, caraterizàu da in &quot;proti(r)u&quot; surezüu da de pa(r)aste. U campanìn, de u(r)igine medievâle, l'è indissiu de 'na custrusiun presedénte aa gêxa d'ancöi. Se tröva frasiunàu in trei livélli.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20902/Chiesa+di+Santa+Caterina|tìtolo=Schêda da gêxa de Sànta Cata(r)ìna|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• U(r)atò(r)iu de San Zanne u Vangelìsta''', de frunte aa paruchiâle, u cunserva au sò internu in maestusu âtâ, cu'a relatìva pà(r)a dedicâ au santu. Zà mensciunàu intu [[Sacro, e vago Giardinello|Sacru e Vâgu Giardinéllu]], ven custruìu a partì dau [[1648]] sutta ae di(r)etîve du méstru d'àrte ''Oneglio'', seguéndu i canuni du stîle ba(r)occu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20901/Oratorio+di+San+Giovanni+Evangelista|tìtolo=Schêda de l'uatò(r)iu de San Zanne|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• [[Cêve de San Martin (Èrli)|Céve de San Martin de Tours]]''' au Pözzu. A se tröva inta zôna de l'antìgu semité(r)iu, afrescà da Segurano Cigna, pitû du pòstu, ch'u travajava fra a Ligü(r)ia e u Piemùnte. Rangiâ inti ürtimi témpi, a l'è u(r)iginài(r)ia du [[XI secolo|seculu XI]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90550/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Schêda da cêve de San Martìn|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A l'è frequentâ pé vìa di senté chi i portan versu U Praéttu e A Còsta.

'''• Antìga gêxa de San Zanne''' pé a vìa da sâ, in lucalitài Busü(r)àscu, inti seculi medievâli a l'é(r)a in uatò(r)iu culegàu cun in uspissiu, scituàu pòcu sutta, in scia spunda de lérca du [[Turénte Nêva|Néva]]. Vén poi scunsacrâ e vendüa, duve(r)â cumme secaû pe e castàgne. Aa metài du seculu pasàu l'è stâ curpìa da 'n incendiu, ch'a l'ha fàu crulâ u téitu de legnu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.wikiloc.com/hiking-trails/via-del-sale-erli-cerisola-64598614/photo-42817386|tìtolo=Èrli, percursu da Via da Sâ, cartellu da Pro Loco in sce San Zanne|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• Capella da Madonna da Guardia''' (lucalménte dìccia da ''Vàrdia'') au Praéttu, edificâ perché ina donna intu [[1948]] (segundu quantu ripurtàu dai abitànti da frasiùn) a l'axéa truvau lì vixin ina medaijétta da Madonna, e de cunseguènsa a génte du postu a s'è impegnà pe custruila. Pa pe(r)ò che ina strutüa presedénte zà a ghe fùsse, de prubabile zà a partì dau [[1600]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90549/Cappella+di+Nostra+Signora+della+Guardia|tìtolo=Schêda da Madònna da Vardia (capélla véija)|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Inti àgni '70, pòi, vén ascì fundâ a capélla növa, cun l'agiüttu da cumünitài paruchiâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20897/Cappella+della+Madonna+della+Guardia|tìtolo=Schêda da Madònna da Vàrdia (capélla növa)|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; 

'''• Capélla de San Benardu''' (lucalmente ascì ''de San Bernâdu'') ai Berriöi. Esempiu de architetüa religiusa de campagna, a l'ha ina faciâ cun prée a vista, caraterizâ da 'n arcu tampunàu, tüttu intunacàu. Internamente cuèrta cun 'na vôta a butte, tantu inte l'aula, quantu intu presbite(r)iu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20899/Cappella+di+San+Bernardo|tìtolo=Schêda de San Bernâdu|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• Capélla de Sant'Anna e Santa Rìtta''' a Gazzu, inta burgâ de Sant'Anna. Prubabilmente edificâ intu periudu seisentéscu, internaménte intunacàu e cuèrtu da 'na vôta a bùtte cu'e lünette, cunserva in âtâ in stüccu, surmuntàu da a stàttua da santa. Drentu se tröva ascì in gròtta da Madònna de Lourdes. Lateralmente au presbité(r)iu se dröve ina picìna sacrestìa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20900/Cappella+di+Sant%27Anna|tìtolo=Schêda de Sant'Ànna|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''•Capélla de Santa Còsma e de San Damiàn''', ai Bàsci, de prubabile custrusiùn sinquententesca, l'è culucâ au fundu de l'abitàu, lungu a Via da Sâ. A l'internu cuèrta a bùtte, l'è ascì decu(r)â da lezéne de stîle dò(r)icu. De làttu a se tröva ina capeletta vutîva afrescâ, cun l'imàgine (aù tòstu scancelâ) da Madònna in sciu trònu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20896/Cappella+dei+Santi+Cosma+e+Damiano|tìtolo=Schêda de Santa Cosma e San Damiàn|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; 

'''• Capélla da Madònna da Néve''', intu sentru da burgâ di Négri, se pénsa ch'a sécce stâ custruìa fra Seiséntu e Seteséntu. Particulâre a faciâ, decu(r)â cun fìnti pìnnaculi e vâxi de früta surva ai dui barcùi laterâli, cunturnài cumme u ruzùn sentrâle. Au làttu de l'edifissiu gh'è in edicula vutîva rafigü(r)ante a Madònna cu'u Bambin.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20898/Cappella+della+Madonna+della+Neve|tìtolo=Schêda da Madònna da Néve|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Scìti archeulogichi ===
[[File: Ponte romano collarea.jpg|thumb|U pònte rumàn in sce u riàn Culla(r)éa, vixin aa gròtta]]
Impurtante u scìtu archeulogicu de l'[[Arma Veirana]] (intu dialettu lucale a pa(r)òlla ''Arma'' a và a indicà in spe(r)ùn de ròcca, cu'i relativi anfràtti de de sutta) ch'u se tröva vixin aa lucalitài de Busü(r)ascu, inta vìa da sà, ai cunfin cun [[Cirixöa|Ci(r)ìxöa]] de Garesce, chi i sun stài truvài rèsti de òmmi de Neanderthal.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.academia.edu/36674615/Una_grotta_racconta_ricerche_archeologiche_all_Arma_Veirana_in_Val_Neva_Pigmenti_Cultura_9_maggio_2018|tìtolo=Arma Veirana, Pigmenti di Cultura|vìxita=2021-05-10}}&lt;/ref&gt;

Dü(r)ante u [[2021]], cu'a cuntinuasiùn di scâvi a vén ascì truvâ ina növa tumba risalénte a 10 mìlla àgni fa, sta vôta de 'na fiöa de 40-50 giurni, batezâ cu'u numme de Neve, cunscide(r)â a ciü antìga sepultüa de 'na matetta mai truvâ in Euròpa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2021/12/14/news/la_piu_antica_tomba_di_neonato_in_europa_scoperta_in_liguria-1537999/amp/|tìtolo=Descuèrta in Èrli a ciü antìga sepultüa de 'na matetta in Europa|vìxita=2021-12-15|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumìa ==
L'ecunumìa du paìse se bàsa in sce a cultivasiun agricula (prinsipalmente de u(r)ìve) e furestale. inti ürtimi anni u l'è cresciüu ascì u turismu.

== Cultü(r)a ==
=== Dialettu d'Èrli===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}}
In Erli u se pàrla in dialettu ligure de stànpu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], ch'u u fà parte du grùppu [[Lìgure céntro-òcidentâle|Lìgü(r)e du sentru-punénte]]. Fra i primmi tentatìvi de cudificasiùn se pò regurdà chellu de Ernesto Ghione, adutàu pé a trascrisiun da fòa dialetâle &quot;U Luvu e a Urpe&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione|tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&amp;redir_esc=y|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure|çitæ=Uvàda (Lisciandria)|léngoa=LIJ, IT|p=74}}&lt;/ref&gt;, atrimenti se pònan adatà ascì e àtre [[Dialettu arbenganese#Grafìa|grafie arbenganexi]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Létere
!Sòi
IPA/AFI
!Nòtte
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|e serâ/ e duèrta&lt;ref&gt;Ascì ê, cun 
in  són  ciü lungu&lt;/ref&gt;
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta, cumme in italiàn
|-
|I
|i
|
|-
|J
|ʒ
|són du fransese '''j'''ardin
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
|O
|o/ɔ/ø
|A ''o'' inti particìppi pasài a pìa u son dau 
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|k
|
|-
|R
|r/ɹ
|A grafìa Ghione a nu fà distinsiun fra i dui moddi de prununsià a r
|-
|S
|s
|Ascì ''z'' intu mezzu da pa(r)olla
|-
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|Ascì cu'u son ''y'', cumme in fransese, prinsipalmente inti participi pasài, seguìa daa ''o''
|-
|V
|v
|
|-
|Z
|z
|són da &quot;s&quot; de l'italiàn &quot;ro'''s'''a&quot;
|}

=== Zöghi ===
Tipicu de stu paìse lì u l'è u zögu du ''cürlettu'', passatémpu facciu da in spagu grüppàu in gì(r)u ai gàrbi d'in puméllu, faxèndulu gi(r)à; tì(r)andu e strinzèndu cun e bràssa u fì, stu lì u vén ciü 'lasticu. Scòppu du zögu u l'è fà vibrà e scigü(r)à u fì, sénsa s-ciancâlu.

=== Cuxina ===
E prinsipàli specialitài enugastrunomiche e sùn ligàe aa cuxina giànca, cumme a pulénta cu'u sciügu de pòrri, assemme aa trìppa e au cunijuaaligü(r)e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/09/la-polenta-bianca-erli-non-polenta/|tìtolo=Erli, a pulénta giànca ch'a nu a l'è pulénta|léngoa=IT|vìxita=2021-04-30}}&lt;/ref&gt;, pé i dusci se pòn truvà ascì i baxin d'Èrli, scimili a quelli arbenganexi.

== Feste e fé(r)e ==
• Festa de Santa Cata(r)ìna, in utùbre, a l'è a festa patrunâle du paìse.

• Fé(r)a da Santiscima trinitài, a l'è generalménte l'ürtima duménega de mazzu ò a primma de zügnu.

• Sagra du cuniju e da pulènta gianca, urganisâ da a pro loco lucàle, a se tegne intu campu spurtìvu.

• Sagra da trippa, urganisâ intu campu spurtìvu lucàle.

• Rinfrescu sutta e castagne, u se tegne ai 29 d'aùstu, inta frasiun du Praettu, pé a Madonna da Guardia.

• Festa de San Martin, a se tegne in nuvembre au Pözzu, cu'a méssa inta céve de San Martìn, duèrta pé l'ucaxùn.

==Aministrasiùn==
[[Immaggine:Cumüna_d'Èrli.jpg|miniatura|A cumüna d'Èrli daa stràdda]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|16 setèmbre 1986|9 zügnu 1990|Andrea Repetto|Demucrassìa Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|9 zügnu 1990|15 setèmbre 1992|Candido Carretto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|29 utubre 1992|24 abrì 1995|Angelo Salvatico|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zugnu 1999|Luciano Berriolo|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zugnu 1999|14 zugnu 2004|Angelo Salvatico|Indipendènte|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zugnu 2004|8 zugnu 2009|Candido Carretto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 zugnu 2009|26 mazzu 2014|Candido Carretto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Candido Carretto|Per Erli&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Sergio Bruno|Per Erli&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Sergio Bruno|Per Erli&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie  de Cumünicasiun ==
U paìse u l'è culegàu cun Garesce e Arbenga pé a Stràdda Nasiunale 582 da Còlla de San Benardu. E varie frasiùi e sun culegàe pé de stradde ciü picine.

== Notte ==
&lt;references/&gt;

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Èrli| ]]</text>
      <sha1>8ygrmy5brvp7h7imeoy61a3dipp3gsy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270594</id>
      <parentid>270593</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>scindicu</comment>
      <origin>270594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23180" sha1="fsqnzg7lv99b6dua91nivkikg2on2eq" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietài lucâle|càngio variànte=Sta pagina lì a l'è scrìccia in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganese]]'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Erli
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|Panorama = Èrli-Panuramma de burgàe dai Marenghi 06.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;E burgàe de Èrli viste dai Ma(r)enghi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Bandiera = 
|Voce bandiera = 
|Stemma = Stemma di Erli.svg
|Voce stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Sergio Bruno
|Mandato = 2
|var-instituçión = Istitusiùn
|Partito = lista sivica &quot;Per Erli&quot;
|Data elezione = 27-5-2019
|Data rielezione = 10-6-2024
|Data istituzione = [[1861]]
|var-teritöio = Te(r)ito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinài
|var-altitùdine = Âtéssa
|Altitudine =
|var-superfìcce = Süperficce 
|Abitanti = 226
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dato Istat] - Pupulasiùn rexidente au 31 mazzu 2020.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2020
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Bàsci&lt;ref name=&quot;Bassi&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://insiemefacile.provincia.savona.it/scheda_comuni.php?aperto=&amp;sez=&amp;sottosez=2&amp;id=28|tìtolo=Provincia di Savona, tra il verde e il blu. Insieme facile|vìxita=11 agosto 2015}}&lt;/ref&gt;, Berriöi, Gàzzu (prinsipàli)
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Castergiancu|Castregiancu]], [[Castrevegliu|Castreveiju]], [[Garesce]] (CN), [[Naxin]], [[Süccaellu|Sücca(r)è]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu u(r)a(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1983
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = d'Èrli&lt;br&gt;erlexi (&lt;small&gt;neul.&lt;/small&gt;)
|Patrono = Santa Cata(r)ina de Lisciandria
|Festivo = 25 nuémbre
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Erli (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn d'Èrli inta màppa da pruvinsa de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Èrli''' a l'è ina cumüna de 242 abitanti inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], inta regiùn [[Liguria|Ligü(r)ia]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File: ErliPanorama.jpg|thumb|U paìse de Èrli
File:U Pözzu (Erli).jpg|Vìsta da lucalitài de Pözzu
File:A Còsta d'Èrli.jpg|U burgu da lucalitài Còsta
File:Gazzu Sant'Anna.jpg|thumb|Gazzu, vista de Burgu Sant'Anna
&lt;/gallery&gt;
Erli u se tröva intu punénte savunese, inte l'ata [[Valâ du Neva|vâ du Neva]] e ducca u fa parte du basìn idricu du [[A Sènta|scciümme Sénta]]. U l'è furmàu da 'n insémme de frasiùi e burgàe:

*'''A Carpenêa''': a l'è a burgâ ch'a se tröva au de sutta da Stradda Nasiunâle, passàu A Panissài(r)a, I Càffa(r)i e I Negri, nasciüa de prubabile cumme pòstu de rexidénsa di Marchexi de Clavesana, ch'i ghe vegnîan aa stài, cuscì cumme âtri nobili d'Arbenga. A l'è stâ duve(r)â ascì intu méntre da Guèra de Sücca(r)ê sutta i Du Carettu, scicumme ch'u gh'e(r)a de Rexidénse Castelàe. 

*'''A Còsta''', burgâ ch'a se tröva in pusisiùn ciü âta rispettu au sentru du paìse, pe'a stradda fra U Pözzu e U Praettu. 

*'''A Tûre''', burgâ de mézzu fra I Bàsci e A Ciàssa, custruìa a partì dau doppu guèra, quande che e ca' di Bàsci e sun restài a bandùn.&lt;ref name=&quot;Èrli: I Bàsci&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione| tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure| çitæ=Uvàda (Lisciandria)|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&amp;redir_esc=y|léngoa=IT|pp=17-19}}&lt;/ref&gt;

*'''Berriöi''', a l'è a penürtima frasiùn ch'a se incuntra rivandu d'in Arbenga, a pìa u numme daa parentèlla di Berriö. 

*'''Busü(r)àscu''', a se tröva lungu a Vìa da Sâ, dunde a se tröva l'antìga gêxa de San Zanne. 

*'''I Bàsci''' antigu burgu medievâle, rangiàu di ürtimi témpi, u l'è traversàu daa Vìa da Sâ, chi u l'è famusu u punte in sciu Neva, u pija u numme daa pa(r)entèlla di Basci, a l'è a frasiùn ciü in bàssu du paìse.&lt;ref name=&quot;Èrli: I Bàsci/&gt;

*'''Gàzzu''', spartìu fra Gazzu de Sutta, vixin au stradùn, e Gàzzu Sant'Ànna o de Surva, cu'u burgu custruìu a l'in gì(r)u da capeletta de Sant'Anna e Santa Ritta. 

*'''I Sêri''', üna de frasiùi ciü âte d'Èrli, u se ghe rìva da Gazzu Survàn, da chi i parten poi di senté versu u Praettu e Urtié (zà frasiun de [[Garesce]]), pé chélla ch'a l'è l'[[Âta Vîa di Mónti Lìguri|Âta Via di Munti Ligü(r)i]], u numme u pö vegnine o da l'èrbuu dìcciu sêru (plü(r)âle sêri), ch'i sun ben presenti da ste parte. Âtra idea pö ésse ''pòstu seràu'', vistu che antigamente i senté lì i nu g'axéan ina vìa de sbuccu. 

*'''I Caffa(r)i''', cu'u numme ch'u ne ven daa famìa Caffa u dêve l'u(r)igine prubabilmente aa sitài de [[Caffa|Cafà]], antìga culonia da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], poi cunquistâ da l'Impe(r)u Utumàn.

*'''I Négri''', a l'è a burgâ che se tröva pòcu primma da Carpenéa e dòppu a Panissài(r)a, ciamâ cuscì perché fundâ, segundu serte teurìe, dai Saracen, riurdandu a vixinansa cun Garesce, dunde sun ducumentàe ciü incursciùn intu paìse. 

*'''U Pözzu''', (scrìcciu inta grafìa pruposta da Ernesto Ghione ''U Pozu'') a l'è a lucalitài ciü antìga du paìse, edificâ in sce in pözzu natü(r)ale pòcu sutta aa véija paruchiâle de San Martin.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione| tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure| çitæ=Uvàda (Lisciandria)|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&amp;redir_esc=y|léngoa=IT|pp=26-30}}&lt;/ref&gt;

*'''U Praéttu''' a l'è a frasiùn ciü àta in sciu livéllu du mâ, ai cunfìn cu'u cumün de Garesce, inta frasiùn de Urtiéu e de Castreveiju cu'a [[A Cascina d'Aju|Cascìna d'Aiju]]. 

* '''A Ciàssa''', a curispunde aa lucalitài du sentru de Èrli, vixin a sta chi a gh'è ascì a Panissai(r)a, antigu burgu in pàrte cacciàu zü aa fìn du [[XX secolo|XX seculu]] pé a presensa de ca' periculanti, restan ancù i edifissi prinsipàli lungu u stradùn prinsipâle ch'i pòrtan ai Négri.

== Stò(r)ia ==
[[File:Erli-IMG 0383.JPG|thumb|300px|A meridiana vixin aa gêxa]]
E prime testimunianse d'in insediaméntu da ste parte sun da fà remuntà ai rumai, cumme u ne testimònia a &quot;Necropoli d'Erli&quot; ch'a se tröva inta lucalitài da [[A Cascina d'Aju|Cascina d'Aju]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/comune/erli|tìtolo= U cumun d'Erli, scheda pruvinsa de Savuna|vìxita=2021-06-11|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; (ancöi intu cumün de [[Castrevegliu|Castreveju]]). 

Inti ürtimi témpi i sun stài truvài di rèsti de insediaménti ancua ciü veji, ch'i remuntan au Paleuliticu, inta cuscì diccia gròtta de l'[[Arma Veirana]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://armaveirana.it/|tìtolo=Arma Veirana, in scitu archeulogicu de impurtansa internassiunale a Erli|léngoa=IT|vìxita=2021-06-11}}&lt;/ref&gt; Doppu a fin de [[Impêo Roman|l'Impé(r)u Rumàn]] a zona a l'è stâ invasa da 'na pupulasiun barbara, i Eruli, chi l'han dàu u numme au paìse.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dai dife(r)énti stüddi in sce prìmme denuminasiùi lucàli; presempiu e pa(r)enbtèlle ciü difüse intu paise (Négri, Càffa, Fàlcu, Berriö, e àtri), e resültàn tòstu du tüttu uriginà(r)ie de l'âta [[Etæ de Mëzo|Etài de mézzu]], quande u l'è stàu sùtta au cuntròllu du [[cumitàu d'Arbenga]].

Insé(r)iu daa metài du [[X secolo|X seculu]] inta [[Marca ardüinica]], u l'è passàu ai marchexi de Clavesana fra i [[XII secolo|seculi XII]] e [[XIV secolo|XIV]].&lt;ref name=&quot;Siusa&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=29865&amp;RicFrmRicSemplice=erli&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice&amp;RicIniziaCon=Comune%20di|tìtolo=Fùnte da u scistémma informatìvu unificàu pé e survaintendénse artistiche |léngoa=IT|vìxita=2021-04-30}}&lt;/ref&gt;

Pé vìa matrimuniale u pàssa a partì dau [[1326]] primma, e pòi ufisiàlmènte intu [[1335]] ai marchexi du Carretto, cun l'aquisisiùn du feudu cumprendénte a vâ du Neva fra Èrli e Castrevéiju. Dau [[1397]] u pàssa a fà parte du [[Marchesàu de Süccaellu|Marchezàu de Sücca(r)ê]], sèmpre sutta aa stéssa prupietài. Cu'a fìn du marchesàu, fra u [[1623]] e u [[1624]] u feudu du paìse u ven cattàu dai Savoia che u pòrtan sutta au sò dücàu, fin au [[1672]] &lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot; /&gt; quande, doppu in asédiu du(r)aü(r)u e truppe da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e rivàn inta vâ du Neva, inglubandu cuscì quést'ürtima inti territori pusedüi.

Impurtànte ascì riurdà (tra i vàri evénti) che intu [[1746]] gh'è stàu in assediu di ''austru-piemuntexi'', ligàuaa[[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], chi i sercavan de fà gi(r)à a pupulasiun du burgu cuntru a duminasiùn zenese. Tòstu sinquant'anni doppu, intu nuvémbre de l'ànnu [[1795]]&lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot;&gt;{{çitta lìbbro |outô=Enzo Bernardini | tìtolo= Borghi nel verde. Viaggio nell'entroterra della Riviera Ligure delle Palme| ànno=2003|editô=Tipografia Stige| çitæ=San Mauro (TO)}}&lt;/ref&gt;, pé u teritò(r)iu de Èrli u ven interessàu da i fàtti de guèra fra a [[Fransa]] e u Regnu de Sardegna (a l'epuca aléau cun l'[[Austria]]), dü(r)ante a Bataija de [[Löa]].

Cun a duminasiùn fransese u teritò(r)iu de Èrli u éntra a fà pàrte dau 2 de dixémbre du [[1797]] intu &quot;Dipartimentu du [[Letimbru]]&quot;, cun capitâle [[Sann-a|Savùna]] au de drentu da [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligü(r)e]], méntre, da l'ànnu de dòppu, u và a fà parte du III Cantun (cun séde a Sücca(r)ê). Zà inglubàu dricciu intu Primmu Impé(r)u Fransese dau [[1815]] u pàssa sutta a [[pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], e dau [[1861]] và a fà parte de l'[[Italia]] ünìa.

== Abitanti ==
=== Cunfin ===
U cunfina cun [[Castregiancu|Castregiancu]] e [[Naxin]] a ovest, [[Castrevegliu|Castreveiju]] a est, [[Garesce]] ([[Provinsa de Cuneo|Pruvinsa de Cuni]]) a nord e cun [[Süccaellu|Sücca(r)ê]] a sud-est.

=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Èrli}}

=== Minu(r)ànse fu(r)èste ===
Dàndu améntu a l'[[ISTAT]], ai 31 de dixembre du 2014, in Erli i ghe sun 31 rexidenti fu(r)èsti.

== Posti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Erli-IMG 0384.JPG|A géxa de Santa Cata(r)ìna
File:U punte rumàn ai Bàsci 01.jpg|U Punte in sciù Néva ai Bàsci
Immaggine:Erli (SV) - chiesa di Santa Caterina d'Alessandria.jpg|A ciàssa da géxa de Santa Cate(r)ìna
File:Capélla véja da Madònna da Vàrdia (Èrli, U Praéttu) 01.jpg|A Capélla veja da Madònna da Vàrdia (o da Guàrdia) au Praéttu
Immaggine:Géxa de San Martìn (Pözzu d'Èrli) 3.jpg|A géxa de San Martìn au Pözzu da Nord
File:Géxa de Sant'Anna e Santa Rita (Gazzu d'Èrli) 01.jpg|A capeletta de Sant'Anna e Santa Rita intu burgu de Sant'Anna (Gazzu d'Èrli)
File:Capeletta di Santi Còsma e Damian (Bàsci d'Èrli).jpg|A capeletta di Bàsci, dedicâ a Cosma e Damiàn
&lt;/gallery&gt;
=== Architetü(r)e religiùse ===
'''• Gêxa paruchiâle de Santa Cata(r)ìna''' inta Ciàssa da Panissài(r)a. Rizalénte au [[XVI secolo|seculu XVI]], a l'è de stîle ba(r)òccu. A l'internu a g'ha numma ina navâ, ricca de decurasiun du seculu sucescìvu, survatüttu afreschi de diferenti cu(r)ùi. Carateristicu u purtun de ingressu, caraterizàu da in &quot;proti(r)u&quot; surezüu da de pa(r)aste. U campanìn, de u(r)igine medievâle, l'è indissiu de 'na custrusiun presedénte aa gêxa d'ancöi. Se tröva frasiunàu in trei livélli.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20902/Chiesa+di+Santa+Caterina|tìtolo=Schêda da gêxa de Sànta Cata(r)ìna|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• U(r)atò(r)iu de San Zanne u Vangelìsta''', de frunte aa paruchiâle, u cunserva au sò internu in maestusu âtâ, cu'a relatìva pà(r)a dedicâ au santu. Zà mensciunàu intu [[Sacro, e vago Giardinello|Sacru e Vâgu Giardinéllu]], ven custruìu a partì dau [[1648]] sutta ae di(r)etîve du méstru d'àrte ''Oneglio'', seguéndu i canuni du stîle ba(r)occu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20901/Oratorio+di+San+Giovanni+Evangelista|tìtolo=Schêda de l'uatò(r)iu de San Zanne|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• [[Cêve de San Martin (Èrli)|Céve de San Martin de Tours]]''' au Pözzu. A se tröva inta zôna de l'antìgu semité(r)iu, afrescà da Segurano Cigna, pitû du pòstu, ch'u travajava fra a Ligü(r)ia e u Piemùnte. Rangiâ inti ürtimi témpi, a l'è u(r)iginài(r)ia du [[XI secolo|seculu XI]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90550/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Schêda da cêve de San Martìn|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A l'è frequentâ pé vìa di senté chi i portan versu U Praéttu e A Còsta.

'''• Antìga gêxa de San Zanne''' pé a vìa da sâ, in lucalitài Busü(r)àscu, inti seculi medievâli a l'é(r)a in uatò(r)iu culegàu cun in uspissiu, scituàu pòcu sutta, in scia spunda de lérca du [[Turénte Nêva|Néva]]. Vén poi scunsacrâ e vendüa, duve(r)â cumme secaû pe e castàgne. Aa metài du seculu pasàu l'è stâ curpìa da 'n incendiu, ch'a l'ha fàu crulâ u téitu de legnu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.wikiloc.com/hiking-trails/via-del-sale-erli-cerisola-64598614/photo-42817386|tìtolo=Èrli, percursu da Via da Sâ, cartellu da Pro Loco in sce San Zanne|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• Capella da Madonna da Guardia''' (lucalménte dìccia da ''Vàrdia'') au Praéttu, edificâ perché ina donna intu [[1948]] (segundu quantu ripurtàu dai abitànti da frasiùn) a l'axéa truvau lì vixin ina medaijétta da Madonna, e de cunseguènsa a génte du postu a s'è impegnà pe custruila. Pa pe(r)ò che ina strutüa presedénte zà a ghe fùsse, de prubabile zà a partì dau [[1600]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90549/Cappella+di+Nostra+Signora+della+Guardia|tìtolo=Schêda da Madònna da Vardia (capélla véija)|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Inti àgni '70, pòi, vén ascì fundâ a capélla növa, cun l'agiüttu da cumünitài paruchiâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20897/Cappella+della+Madonna+della+Guardia|tìtolo=Schêda da Madònna da Vàrdia (capélla növa)|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; 

'''• Capélla de San Benardu''' (lucalmente ascì ''de San Bernâdu'') ai Berriöi. Esempiu de architetüa religiusa de campagna, a l'ha ina faciâ cun prée a vista, caraterizâ da 'n arcu tampunàu, tüttu intunacàu. Internamente cuèrta cun 'na vôta a butte, tantu inte l'aula, quantu intu presbite(r)iu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20899/Cappella+di+San+Bernardo|tìtolo=Schêda de San Bernâdu|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• Capélla de Sant'Anna e Santa Rìtta''' a Gazzu, inta burgâ de Sant'Anna. Prubabilmente edificâ intu periudu seisentéscu, internaménte intunacàu e cuèrtu da 'na vôta a bùtte cu'e lünette, cunserva in âtâ in stüccu, surmuntàu da a stàttua da santa. Drentu se tröva ascì in gròtta da Madònna de Lourdes. Lateralmente au presbité(r)iu se dröve ina picìna sacrestìa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20900/Cappella+di+Sant%27Anna|tìtolo=Schêda de Sant'Ànna|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''•Capélla de Santa Còsma e de San Damiàn''', ai Bàsci, de prubabile custrusiùn sinquententesca, l'è culucâ au fundu de l'abitàu, lungu a Via da Sâ. A l'internu cuèrta a bùtte, l'è ascì decu(r)â da lezéne de stîle dò(r)icu. De làttu a se tröva ina capeletta vutîva afrescâ, cun l'imàgine (aù tòstu scancelâ) da Madònna in sciu trònu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20896/Cappella+dei+Santi+Cosma+e+Damiano|tìtolo=Schêda de Santa Cosma e San Damiàn|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; 

'''• Capélla da Madònna da Néve''', intu sentru da burgâ di Négri, se pénsa ch'a sécce stâ custruìa fra Seiséntu e Seteséntu. Particulâre a faciâ, decu(r)â cun fìnti pìnnaculi e vâxi de früta surva ai dui barcùi laterâli, cunturnài cumme u ruzùn sentrâle. Au làttu de l'edifissiu gh'è in edicula vutîva rafigü(r)ante a Madònna cu'u Bambin.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20898/Cappella+della+Madonna+della+Neve|tìtolo=Schêda da Madònna da Néve|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Scìti archeulogichi ===
[[File: Ponte romano collarea.jpg|thumb|U pònte rumàn in sce u riàn Culla(r)éa, vixin aa gròtta]]
Impurtante u scìtu archeulogicu de l'[[Arma Veirana]] (intu dialettu lucale a pa(r)òlla ''Arma'' a và a indicà in spe(r)ùn de ròcca, cu'i relativi anfràtti de de sutta) ch'u se tröva vixin aa lucalitài de Busü(r)ascu, inta vìa da sà, ai cunfin cun [[Cirixöa|Ci(r)ìxöa]] de Garesce, chi i sun stài truvài rèsti de òmmi de Neanderthal.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.academia.edu/36674615/Una_grotta_racconta_ricerche_archeologiche_all_Arma_Veirana_in_Val_Neva_Pigmenti_Cultura_9_maggio_2018|tìtolo=Arma Veirana, Pigmenti di Cultura|vìxita=2021-05-10}}&lt;/ref&gt;

Dü(r)ante u [[2021]], cu'a cuntinuasiùn di scâvi a vén ascì truvâ ina növa tumba risalénte a 10 mìlla àgni fa, sta vôta de 'na fiöa de 40-50 giurni, batezâ cu'u numme de Neve, cunscide(r)â a ciü antìga sepultüa de 'na matetta mai truvâ in Euròpa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2021/12/14/news/la_piu_antica_tomba_di_neonato_in_europa_scoperta_in_liguria-1537999/amp/|tìtolo=Descuèrta in Èrli a ciü antìga sepultüa de 'na matetta in Europa|vìxita=2021-12-15|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumìa ==
L'ecunumìa du paìse se bàsa in sce a cultivasiun agricula (prinsipalmente de u(r)ìve) e furestale. inti ürtimi anni u l'è cresciüu ascì u turismu.

== Cultü(r)a ==
=== Dialettu d'Èrli===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}}
In Erli u se pàrla in dialettu ligure de stànpu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], ch'u u fà parte du grùppu [[Lìgure céntro-òcidentâle|Lìgü(r)e du sentru-punénte]]. Fra i primmi tentatìvi de cudificasiùn se pò regurdà chellu de Ernesto Ghione, adutàu pé a trascrisiun da fòa dialetâle &quot;U Luvu e a Urpe&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione|tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&amp;redir_esc=y|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure|çitæ=Uvàda (Lisciandria)|léngoa=LIJ, IT|p=74}}&lt;/ref&gt;, atrimenti se pònan adatà ascì e àtre [[Dialettu arbenganese#Grafìa|grafie arbenganexi]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Létere
!Sòi
IPA/AFI
!Nòtte
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|e serâ/ e duèrta&lt;ref&gt;Ascì ê, cun 
in  són  ciü lungu&lt;/ref&gt;
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta, cumme in italiàn
|-
|I
|i
|
|-
|J
|ʒ
|són du fransese '''j'''ardin
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
|O
|o/ɔ/ø
|A ''o'' inti particìppi pasài a pìa u son dau 
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|k
|
|-
|R
|r/ɹ
|A grafìa Ghione a nu fà distinsiun fra i dui moddi de prununsià a r
|-
|S
|s
|Ascì ''z'' intu mezzu da pa(r)olla
|-
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|Ascì cu'u son ''y'', cumme in fransese, prinsipalmente inti participi pasài, seguìa daa ''o''
|-
|V
|v
|
|-
|Z
|z
|són da &quot;s&quot; de l'italiàn &quot;ro'''s'''a&quot;
|}

=== Zöghi ===
Tipicu de stu paìse lì u l'è u zögu du ''cürlettu'', passatémpu facciu da in spagu grüppàu in gì(r)u ai gàrbi d'in puméllu, faxèndulu gi(r)à; tì(r)andu e strinzèndu cun e bràssa u fì, stu lì u vén ciü 'lasticu. Scòppu du zögu u l'è fà vibrà e scigü(r)à u fì, sénsa s-ciancâlu.

=== Cuxina ===
E prinsipàli specialitài enugastrunomiche e sùn ligàe aa cuxina giànca, cumme a pulénta cu'u sciügu de pòrri, assemme aa trìppa e au cunijuaaligü(r)e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/09/la-polenta-bianca-erli-non-polenta/|tìtolo=Erli, a pulénta giànca ch'a nu a l'è pulénta|léngoa=IT|vìxita=2021-04-30}}&lt;/ref&gt;, pé i dusci se pòn truvà ascì i baxin d'Èrli, scimili a quelli arbenganexi.

== Feste e fé(r)e ==
• Festa de Santa Cata(r)ìna, in utùbre, a l'è a festa patrunâle du paìse.

• Fé(r)a da Santiscima trinitài, a l'è generalménte l'ürtima duménega de mazzu ò a primma de zügnu.

• Sagra du cuniju e da pulènta gianca, urganisâ da a pro loco lucàle, a se tegne intu campu spurtìvu.

• Sagra da trippa, urganisâ intu campu spurtìvu lucàle.

• Rinfrescu sutta e castagne, u se tegne ai 29 d'aùstu, inta frasiun du Praettu, pé a Madonna da Guardia.

• Festa de San Martin, a se tegne in nuvembre au Pözzu, cu'a méssa inta céve de San Martìn, duèrta pé l'ucaxùn.

==Aministrasiùn==
[[Immaggine:Cumüna_d'Èrli.jpg|miniatura|A cumüna d'Èrli daa stràdda]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|16 setèmbre 1986|9 zügnu 1990|Andrea Repetto|Demucrassìa Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|9 zügnu 1990|15 setèmbre 1992|Candido Carretto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|29 utubre 1992|24 abrì 1995|Angelo Salvatico|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zugnu 1999|Luciano Berriolo|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zugnu 1999|14 zugnu 2004|Angelo Salvatico|Indipendènte|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zugnu 2004|8 zugnu 2009|Candido Carretto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 zugnu 2009|26 mazzu 2014|Candido Carretto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Candido Carretto|Per Erli&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Sergio Bruno|Per Erli&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Sergio Bruno|Per Erli&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie  de Cumünicasiun ==
U paìse u l'è culegàu cun Garesce e Arbenga pé a Stràdda Nasiunale 582 da Còlla de San Benardu. E varie frasiùi e sun culegàe pé de stradde ciü picine.

== Notte ==
&lt;references/&gt;

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Èrli| ]]</text>
      <sha1>fsqnzg7lv99b6dua91nivkikg2on2eq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270602</id>
      <parentid>270594</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23297" sha1="n9ohxu6ag9pb88cq6ne8ogu986m48ei" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietài lucâle|càngio variànte=Sta pagina lì a l'è scrìccia in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganese]]'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Erli
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|Panorama = Èrli-Panuramma de burgàe dai Marenghi 06.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;E burgàe de Èrli viste dai Ma(r)enghi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Bandiera = 
|Voce bandiera = 
|Stemma = Stemma di Erli.svg
|Voce stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Sergio Bruno
|Mandato = 2
|var-instituçión = Istitusiùn
|Partito = lista sivica &quot;Per Erli&quot;
|Data elezione = 27-5-2019
|Data rielezione = 10-6-2024
|Data istituzione = [[1861]]
|var-teritöio = Te(r)ito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinài
|var-altitùdine = Âtéssa
|Altitudine =
|var-superfìcce = Süperficce 
|Abitanti = 226
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dato Istat] - Pupulasiùn rexidente au 31 mazzu 2020.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2020
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Bàsci&lt;ref name=&quot;Bassi&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://insiemefacile.provincia.savona.it/scheda_comuni.php?aperto=&amp;sez=&amp;sottosez=2&amp;id=28|tìtolo=Provincia di Savona, tra il verde e il blu. Insieme facile|vìxita=11 agosto 2015}}&lt;/ref&gt;, Berriöi, Gàzzu (prinsipàli)
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Castergiancu|Castregiancu]], [[Castrevegliu|Castreveiju]], [[Garesce]] (CN), [[Naxin]], [[Süccaellu|Sücca(r)è]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu u(r)a(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1983
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = d'Èrli&lt;br&gt;erlexi (&lt;small&gt;neul.&lt;/small&gt;)
|Patrono = Santa Cata(r)ina de Lisciandria
|Festivo = 25 nuémbre
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Erli (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn d'Èrli inta màppa da pruvinsa de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Èrli''' a l'è ina cumüna de 242 abitanti inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], inta regiùn [[Liguria|Ligü(r)ia]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File: ErliPanorama.jpg|thumb|U paìse de Èrli
File:U Pözzu (Erli).jpg|Vìsta da lucalitài de Pözzu
File:A Còsta d'Èrli.jpg|U burgu da lucalitài Còsta
File:Gazzu Sant'Anna.jpg|thumb|Gazzu, vista de Burgu Sant'Anna
&lt;/gallery&gt;
Erli u se tröva intu punénte savunese, inte l'ata [[Valâ du Neva|vâ du Neva]] e ducca u fa parte du basìn idricu du [[A Sènta|scciümme Sénta]]. U l'è furmàu da 'n insémme de frasiùi e burgàe:

*'''A Carpenêa''': a l'è a burgâ ch'a se tröva au de sutta da Stradda Nasiunâle, passàu A Panissài(r)a, I Càffa(r)i e I Negri, nasciüa de prubabile cumme pòstu de rexidénsa di Marchexi de Clavesana, ch'i ghe vegnîan aa stài, cuscì cumme âtri nobili d'Arbenga. A l'è stâ duve(r)â ascì intu méntre da Guèra de Sücca(r)ê sutta i Du Carettu, scicumme ch'u gh'e(r)a de Rexidénse Castelàe. 

*'''A Còsta''', burgâ ch'a se tröva in pusisiùn ciü âta rispettu au sentru du paìse, pe'a stradda fra U Pözzu e U Praettu. 

*'''A Tûre''', burgâ de mézzu fra I Bàsci e A Ciàssa, custruìa a partì dau doppu guèra, quande che e ca' di Bàsci e sun restài a bandùn.&lt;ref name=&quot;Èrli: I Bàsci&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione| tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure| çitæ=Uvàda (Lisciandria)|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&amp;redir_esc=y|léngoa=IT|pp=17-19}}&lt;/ref&gt;

*'''Berriöi''', a l'è a penürtima frasiùn ch'a se incuntra rivandu d'in Arbenga, a pìa u numme daa parentèlla di Berriö. 

*'''Busü(r)àscu''', a se tröva lungu a Vìa da Sâ, dunde a se tröva l'antìga gêxa de San Zanne. 

*'''I Bàsci''' antigu burgu medievâle, rangiàu di ürtimi témpi, u l'è traversàu daa Vìa da Sâ, chi u l'è famusu u punte in sciu Neva, u pija u numme daa pa(r)entèlla di Basci, a l'è a frasiùn ciü in bàssu du paìse.&lt;ref name=&quot;Èrli: I Bàsci/&gt;

*'''Gàzzu''', spartìu fra Gazzu de Sutta, vixin au stradùn, e Gàzzu Sant'Ànna o de Surva, cu'u burgu custruìu a l'in gì(r)u da capeletta de Sant'Anna e Santa Ritta. 

*'''I Sêri''', üna de frasiùi ciü âte d'Èrli, u se ghe rìva da Gazzu Survàn, da chi i parten poi di senté versu u Praettu e Urtié (zà frasiun de [[Garesce]]), pé chélla ch'a l'è l'[[Âta Vîa di Mónti Lìguri|Âta Via di Munti Ligü(r)i]], u numme u pö vegnine o da l'èrbuu dìcciu sêru (plü(r)âle sêri), ch'i sun ben presenti da ste parte. Âtra idea pö ésse ''pòstu seràu'', vistu che antigamente i senté lì i nu g'axéan ina vìa de sbuccu. 

*'''I Caffa(r)i''', cu'u numme ch'u ne ven daa famìa Caffa u dêve l'u(r)igine prubabilmente aa sitài de [[Caffa|Cafà]], antìga culonia da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], poi cunquistâ da l'Impe(r)u Utumàn.

*'''I Négri''', a l'è a burgâ che se tröva pòcu primma da Carpenéa e dòppu a Panissài(r)a, ciamâ cuscì perché fundâ, segundu serte teurìe, dai Saracen, riurdandu a vixinansa cun Garesce, dunde sun ducumentàe ciü incursciùn intu paìse. 

*'''U Pözzu''', (scrìcciu inta grafìa pruposta da Ernesto Ghione ''U Pozu'') a l'è a lucalitài ciü antìga du paìse, edificâ in sce in pözzu natü(r)ale pòcu sutta aa véija paruchiâle de San Martin.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione| tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure| çitæ=Uvàda (Lisciandria)|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&amp;redir_esc=y|léngoa=IT|pp=26-30}}&lt;/ref&gt;

*'''U Praéttu''' a l'è a frasiùn ciü àta in sciu livéllu du mâ, ai cunfìn cu'u cumün de Garesce, inta frasiùn de Urtiéu e de Castreveiju cu'a [[A Cascina d'Aju|Cascìna d'Aiju]]. 

* '''A Ciàssa''', a curispunde aa lucalitài du sentru de Èrli, vixin a sta chi a gh'è ascì a Panissai(r)a, antigu burgu in pàrte cacciàu zü aa fìn du [[XX secolo|XX seculu]] pé a presensa de ca' periculanti, restan ancù i edifissi prinsipàli lungu u stradùn prinsipâle ch'i pòrtan ai Négri.

== Stò(r)ia ==
[[File:Erli-IMG 0383.JPG|thumb|300px|A meridiana vixin aa gêxa]]
E prime testimunianse d'in insediaméntu da ste parte sun da fà remuntà ai rumai, cumme u ne testimònia a &quot;Necropoli d'Erli&quot; ch'a se tröva inta lucalitài da [[A Cascina d'Aju|Cascina d'Aju]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/comune/erli|tìtolo= U cumun d'Erli, scheda pruvinsa de Savuna|vìxita=2021-06-11|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; (ancöi intu cumün de [[Castrevegliu|Castreveju]]). 

Inti ürtimi témpi i sun stài truvài di rèsti de insediaménti ancua ciü veji, ch'i remuntan au Paleuliticu, inta cuscì diccia gròtta de l'[[Arma Veirana]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://armaveirana.it/|tìtolo=Arma Veirana, in scitu archeulogicu de impurtansa internassiunale a Erli|léngoa=IT|vìxita=2021-06-11}}&lt;/ref&gt; Doppu a fin de [[Impêo Roman|l'Impé(r)u Rumàn]] a zona a l'è stâ invasa da 'na pupulasiun barbara, i Eruli, chi l'han dàu u numme au paìse.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dai dife(r)énti stüddi in sce prìmme denuminasiùi lucàli; presempiu e pa(r)enbtèlle ciü difüse intu paise (Négri, Càffa, Fàlcu, Berriö, e àtri), e resültàn tòstu du tüttu uriginà(r)ie de l'âta [[Etæ de Mëzo|Etài de mézzu]], quande u l'è stàu sùtta au cuntròllu du [[cumitàu d'Arbenga]].

Insé(r)iu daa metài du [[X secolo|X seculu]] inta [[Marca ardüinica]], u l'è passàu ai marchexi de Clavesana fra i [[XII secolo|seculi XII]] e [[XIV secolo|XIV]].&lt;ref name=&quot;Siusa&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=29865&amp;RicFrmRicSemplice=erli&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice&amp;RicIniziaCon=Comune%20di|tìtolo=Fùnte da u scistémma informatìvu unificàu pé e survaintendénse artistiche |léngoa=IT|vìxita=2021-04-30}}&lt;/ref&gt;

Pé vìa matrimuniale u pàssa a partì dau [[1326]] primma, e pòi ufisiàlmènte intu [[1335]] ai marchexi du Carretto, cun l'aquisisiùn du feudu cumprendénte a vâ du Neva fra Èrli e Castrevéiju. Dau [[1397]] u pàssa a fà parte du [[Marchesàu de Süccaellu|Marchezàu de Sücca(r)ê]], sèmpre sutta aa stéssa prupietài. Cu'a fìn du marchesàu, fra u [[1623]] e u [[1624]] u feudu du paìse u ven cattàu dai Savoia che u pòrtan sutta au sò dücàu, fin au [[1672]] &lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot; /&gt; quande, doppu in asédiu du(r)aü(r)u e truppe da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e rivàn inta vâ du Neva, inglubandu cuscì quést'ürtima inti territori pusedüi.

Impurtànte ascì riurdà (tra i vàri evénti) che intu [[1746]] gh'è stàu in assediu di ''austru-piemuntexi'', ligàuaa[[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], chi i sercavan de fà gi(r)à a pupulasiun du burgu cuntru a duminasiùn zenese. Tòstu sinquant'anni doppu, intu nuvémbre de l'ànnu [[1795]]&lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot;&gt;{{çitta lìbbro |outô=Enzo Bernardini | tìtolo= Borghi nel verde. Viaggio nell'entroterra della Riviera Ligure delle Palme| ànno=2003|editô=Tipografia Stige| çitæ=San Mauro (TO)}}&lt;/ref&gt;, pé u teritò(r)iu de Èrli u ven interessàu da i fàtti de guèra fra a [[Fransa]] e u Regnu de Sardegna (a l'epuca aléau cun l'[[Austria]]), dü(r)ante a Bataija de [[Löa]].

Cun a duminasiùn fransese u teritò(r)iu de Èrli u éntra a fà pàrte dau 2 de dixémbre du [[1797]] intu &quot;Dipartimentu du [[Letimbru]]&quot;, cun capitâle [[Sann-a|Savùna]] au de drentu da [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligü(r)e]], méntre, da l'ànnu de dòppu, u và a fà parte du III Cantun (cun séde a Sücca(r)ê). Zà inglubàu dricciu intu Primmu Impé(r)u Fransese dau [[1815]] u pàssa sutta a [[pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], e dau [[1861]] và a fà parte de l'[[Italia]] ünìa.

== Abitanti ==
=== Cunfin ===
U cunfina cun [[Castregiancu|Castregiancu]] e [[Naxin]] a ovest, [[Castrevegliu|Castreveiju]] a est, [[Garesce]] ([[Provinsa de Cuneo|Pruvinsa de Cuni]]) a nord e cun [[Süccaellu|Sücca(r)ê]] a sud-est.

=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Èrli}}

=== Minu(r)ànse fu(r)èste ===
Dàndu améntu a l'[[ISTAT]], ai 31 de dixembre du 2014, in Erli i ghe sun 31 rexidenti fu(r)èsti.

== Posti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Erli-IMG 0384.JPG|A géxa de Santa Cata(r)ìna
File:U punte rumàn ai Bàsci 01.jpg|U Punte in sciù Néva ai Bàsci
Immaggine:Erli (SV) - chiesa di Santa Caterina d'Alessandria.jpg|A ciàssa da géxa de Santa Cate(r)ìna
File:Capélla véja da Madònna da Vàrdia (Èrli, U Praéttu) 01.jpg|A Capélla veja da Madònna da Vàrdia (o da Guàrdia) au Praéttu
Immaggine:Géxa de San Martìn (Pözzu d'Èrli) 3.jpg|A géxa de San Martìn au Pözzu da Nord
File:Géxa de Sant'Anna e Santa Rita (Gazzu d'Èrli) 01.jpg|A capeletta de Sant'Anna e Santa Rita intu burgu de Sant'Anna (Gazzu d'Èrli)
File:Capeletta di Santi Còsma e Damian (Bàsci d'Èrli).jpg|A capeletta di Bàsci, dedicâ a Cosma e Damiàn
&lt;/gallery&gt;
=== Architetü(r)e religiùse ===
'''• Gêxa paruchiâle de Santa Cata(r)ìna''' inta Ciàssa da Panissài(r)a. Rizalénte au [[XVI secolo|seculu XVI]], a l'è de stîle ba(r)òccu. A l'internu a g'ha numma ina navâ, ricca de decurasiun du seculu sucescìvu, survatüttu afreschi de diferenti cu(r)ùi. Carateristicu u purtun de ingressu, caraterizàu da in &quot;proti(r)u&quot; surezüu da de pa(r)aste. U campanìn, de u(r)igine medievâle, l'è indissiu de 'na custrusiun presedénte aa gêxa d'ancöi. Se tröva frasiunàu in trei livélli.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20902/Chiesa+di+Santa+Caterina|tìtolo=Schêda da gêxa de Sànta Cata(r)ìna|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• U(r)atò(r)iu de San Zanne u Vangelìsta''', de frunte aa paruchiâle, u cunserva au sò internu in maestusu âtâ, cu'a relatìva pà(r)a dedicâ au santu. Zà mensciunàu intu [[Sacro, e vago Giardinello|Sacru e Vâgu Giardinéllu]], ven custruìu a partì dau [[1648]] sutta ae di(r)etîve du méstru d'àrte ''Oneglio'', seguéndu i canuni du stîle ba(r)occu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20901/Oratorio+di+San+Giovanni+Evangelista|tìtolo=Schêda de l'uatò(r)iu de San Zanne|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• [[Cêve de San Martin (Èrli)|Céve de San Martin de Tours]]''' au Pözzu. A se tröva inta zôna de l'antìgu semité(r)iu, afrescà da Segurano Cigna, pitû du pòstu, ch'u travajava fra a Ligü(r)ia e u Piemùnte. Rangiâ inti ürtimi témpi, a l'è u(r)iginài(r)ia du [[XI secolo|seculu XI]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90550/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Schêda da cêve de San Martìn|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A l'è frequentâ pé vìa di senté chi i portan versu U Praéttu e A Còsta.

'''• Antìga gêxa de San Zanne''' pé a vìa da sâ, in lucalitài Busü(r)àscu, inti seculi medievâli a l'é(r)a in uatò(r)iu culegàu cun in uspissiu, scituàu pòcu sutta, in scia spunda de lérca du [[Turénte Nêva|Néva]]. Vén poi scunsacrâ e vendüa, duve(r)â cumme secaû pe e castàgne. Aa metài du seculu pasàu l'è stâ curpìa da 'n incendiu, ch'a l'ha fàu crulâ u téitu de legnu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.wikiloc.com/hiking-trails/via-del-sale-erli-cerisola-64598614/photo-42817386|tìtolo=Èrli, percursu da Via da Sâ, cartellu da Pro Loco in sce San Zanne|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• Capella da Madonna da Guardia''' (lucalménte dìccia da ''Vàrdia'') au Praéttu, edificâ perché ina donna intu [[1948]] (segundu quantu ripurtàu dai abitànti da frasiùn) a l'axéa truvau lì vixin ina medaijétta da Madonna, e de cunseguènsa a génte du postu a s'è impegnà pe custruila. Pa pe(r)ò che ina strutüa presedénte zà a ghe fùsse, de prubabile zà a partì dau [[1600]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90549/Cappella+di+Nostra+Signora+della+Guardia|tìtolo=Schêda da Madònna da Vardia (capélla véija)|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Inti àgni '70, pòi, vén ascì fundâ a capélla növa, cun l'agiüttu da cumünitài paruchiâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20897/Cappella+della+Madonna+della+Guardia|tìtolo=Schêda da Madònna da Vàrdia (capélla növa)|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; 

'''• Capélla de San Benardu''' (lucalmente ascì ''de San Bernâdu'') ai Berriöi. Esempiu de architetüa religiusa de campagna, a l'ha ina faciâ cun prée a vista, caraterizâ da 'n arcu tampunàu, tüttu intunacàu. Internamente cuèrta cun 'na vôta a butte, tantu inte l'aula, quantu intu presbite(r)iu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20899/Cappella+di+San+Bernardo|tìtolo=Schêda de San Bernâdu|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• Capélla de Sant'Anna e Santa Rìtta''' a Gazzu, inta burgâ de Sant'Anna. Prubabilmente edificâ intu periudu seisentéscu, internaménte intunacàu e cuèrtu da 'na vôta a bùtte cu'e lünette, cunserva in âtâ in stüccu, surmuntàu da a stàttua da santa. Drentu se tröva ascì in gròtta da Madònna de Lourdes. Lateralmente au presbité(r)iu se dröve ina picìna sacrestìa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20900/Cappella+di+Sant%27Anna|tìtolo=Schêda de Sant'Ànna|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''•Capélla de Santa Còsma e de San Damiàn''', ai Bàsci, de prubabile custrusiùn sinquententesca, l'è culucâ au fundu de l'abitàu, lungu a Via da Sâ. A l'internu cuèrta a bùtte, l'è ascì decu(r)â da lezéne de stîle dò(r)icu. De làttu a se tröva ina capeletta vutîva afrescâ, cun l'imàgine (aù tòstu scancelâ) da Madònna in sciu trònu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20896/Cappella+dei+Santi+Cosma+e+Damiano|tìtolo=Schêda de Santa Cosma e San Damiàn|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; 

'''• Capélla da Madònna da Néve''', intu sentru da burgâ di Négri, se pénsa ch'a sécce stâ custruìa fra Seiséntu e Seteséntu. Particulâre a faciâ, decu(r)â cun fìnti pìnnaculi e vâxi de früta surva ai dui barcùi laterâli, cunturnài cumme u ruzùn sentrâle. Au làttu de l'edifissiu gh'è in edicula vutîva rafigü(r)ante a Madònna cu'u Bambin.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20898/Cappella+della+Madonna+della+Neve|tìtolo=Schêda da Madònna da Néve|vìxita=2022-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Scìti archeulogichi ===
[[File: Ponte romano collarea.jpg|thumb|U pònte rumàn in sce u riàn Culla(r)éa, vixin aa gròtta]]
Impurtante u scìtu archeulogicu de l'[[Arma Veirana]] (intu dialettu lucale a pa(r)òlla ''Arma'' a và a indicà in spe(r)ùn de ròcca, cu'i relativi anfràtti de de sutta) ch'u se tröva vixin aa lucalitài de Busü(r)ascu, inta vìa da sà, ai cunfin cun [[Cirixöa|Ci(r)ìxöa]] de Garesce, chi i sun stài truvài rèsti de òmmi de Neanderthal.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.academia.edu/36674615/Una_grotta_racconta_ricerche_archeologiche_all_Arma_Veirana_in_Val_Neva_Pigmenti_Cultura_9_maggio_2018|tìtolo=Arma Veirana, Pigmenti di Cultura|vìxita=2021-05-10}}&lt;/ref&gt;

Dü(r)ante u [[2021]], cu'a cuntinuasiùn di scâvi a vén ascì truvâ ina növa tumba risalénte a 10 mìlla àgni fa, sta vôta de 'na fiöa de 40-50 giurni, batezâ cu'u numme de Neve, cunscide(r)â a ciü antìga sepultüa de 'na matetta mai truvâ in Euròpa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2021/12/14/news/la_piu_antica_tomba_di_neonato_in_europa_scoperta_in_liguria-1537999/amp/|tìtolo=Descuèrta in Èrli a ciü antìga sepultüa de 'na matetta in Europa|vìxita=2021-12-15|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumìa ==
L'ecunumìa du paìse se bàsa in sce a cultivasiun agricula (prinsipalmente de u(r)ìve) e furestale. inti ürtimi anni u l'è cresciüu ascì u turismu.

== Cultü(r)a ==
=== Dialettu d'Èrli===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}}
In Erli u se pàrla in dialettu ligure de stànpu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], ch'u u fà parte du grùppu [[Lìgure céntro-òcidentâle|Lìgü(r)e du sentru-punénte]]. Fra i primmi tentatìvi de cudificasiùn se pò regurdà chellu de Ernesto Ghione, adutàu pé a trascrisiun da fòa dialetâle &quot;U Luvu e a Urpe&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione|tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&amp;redir_esc=y|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure|çitæ=Uvàda (Lisciandria)|léngoa=LIJ, IT|p=74}}&lt;/ref&gt;, atrimenti se pònan adatà ascì e àtre [[Dialettu arbenganese#Grafìa|grafie arbenganexi]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Létere
!Sòi
IPA/AFI
!Nòtte
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|e serâ/ e duèrta&lt;ref&gt;Ascì ê, cun 
in  són  ciü lungu&lt;/ref&gt;
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta, cumme in italiàn
|-
|I
|i
|
|-
|J
|ʒ
|són du fransese '''j'''ardin
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
|O
|o/ɔ/ø
|A ''o'' inti particìppi pasài a pìa u son dau 
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|k
|
|-
|R
|r/ɹ
|A grafìa Ghione a nu fà distinsiun fra i dui moddi de prununsià a r
|-
|S
|s
|Ascì ''z'' intu mezzu da pa(r)olla
|-
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|Ascì cu'u son ''y'', cumme in fransese, prinsipalmente inti participi pasài, seguìa daa ''o''
|-
|V
|v
|
|-
|Z
|z
|són da &quot;s&quot; de l'italiàn &quot;ro'''s'''a&quot;
|}

=== Zöghi ===
Tipicu de stu paìse lì u l'è u zögu du ''cürlettu'', passatémpu facciu da in spagu grüppàu in gì(r)u ai gàrbi d'in puméllu, faxèndulu gi(r)à; tì(r)andu e strinzèndu cun e bràssa u fì, stu lì u vén ciü 'lasticu. Scòppu du zögu u l'è fà vibrà e scigü(r)à u fì, sénsa s-ciancâlu.

=== Cuxina ===
E prinsipàli specialitài enugastrunomiche e sùn ligàe aa cuxina giànca, cumme a pulénta cu'u sciügu de pòrri, assemme aa trìppa e au cunijuaaligü(r)e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/09/la-polenta-bianca-erli-non-polenta/|tìtolo=Erli, a pulénta giànca ch'a nu a l'è pulénta|léngoa=IT|vìxita=2021-04-30}}&lt;/ref&gt;, pé i dusci se pòn truvà ascì i baxin d'Èrli, scimili a quelli arbenganexi.

== Feste e fé(r)e ==
• Festa de Santa Cata(r)ìna, in utùbre, a l'è a festa patrunâle du paìse.

• Fé(r)a da Santiscima trinitài, a l'è generalménte l'ürtima duménega de mazzu ò a primma de zügnu.

• Sagra du cuniju e da pulènta gianca, urganisâ da a pro loco lucàle, a se tegne intu campu spurtìvu.

• Sagra da trippa, urganisâ intu campu spurtìvu lucàle.

• Rinfrescu sutta e castagne, u se tegne ai 29 d'aùstu, inta frasiun du Praettu, pé a Madonna da Guardia.

• Festa de San Martin, a se tegne in nuvembre au Pözzu, cu'a méssa inta céve de San Martìn, duèrta pé l'ucaxùn.

==Aministrasiùn==
[[Immaggine:Cumüna_d'Èrli.jpg|miniatura|A cumüna d'Èrli daa stràdda]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|16 setèmbre 1986|9 zügnu 1990|Andrea Repetto|Demucrassìa Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|9 zügnu 1990|15 setèmbre 1992|Candido Carretto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|29 utubre 1992|24 abrì 1995|Angelo Salvatico|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zugnu 1999|Luciano Berriolo|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zugnu 1999|14 zugnu 2004|Angelo Salvatico|Indipendènte|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zugnu 2004|8 zugnu 2009|Candido Carretto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 zugnu 2009|26 mazzu 2014|Candido Carretto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Candido Carretto|Per Erli&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Sergio Bruno|Per Erli&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Sergio Bruno|Per Erli&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie  de Cumünicasiun ==
U paìse u l'è culegàu cun Garesce e Arbenga pé a Stràdda Nasiunale 582 da Còlla de San Benardu. E varie frasiùi e sun culegàe pé de stradde ciü picine.

== Notte ==
&lt;references/&gt;

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Èrli| ]]</text>
      <sha1>n9ohxu6ag9pb88cq6ne8ogu986m48ei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arbenga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1614</id>
    <revision>
      <id>270558</id>
      <parentid>270432</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T18:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>pröa</comment>
      <origin>270558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182050" sha1="kgmd8ezo356ge53yk47x049xjed0h76" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Arbenga
|Tipo = [[comun|cumün]]
|Panorama = Albenga.JPG
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ&lt;/div&gt;
|Bandiera = Flag of Albenga.svg
|Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga
|Stemma = Albenga-Stemma.svg
|Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu
|var-detàggi = detai
|var-localizaçión = Lucalisasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Riccardo Tomatis
|Partito = liste siviche de sèntru-scinistra
|Data elezione = 9-6-2019
|Mandato = 2
|Data rielezione = 10-6-2024
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1861]]
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 23470
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastru
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 1203
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = arbenganesi&lt;br /&gt;arbenganexi&lt;br /&gt;ingàuni
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 seténbre|29 de setembre]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle
}}
'''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}&lt;ref name=&quot;Conseggio&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}&lt;/ref&gt;, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}&lt;/ref&gt;, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, [[Dialettu garescìn|garescìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt; e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]&lt;ref name=&quot;Conseggio&quot; /&gt;, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}&lt;/ref&gt;, [[Dialetto brigasco|brigascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}&lt;/ref&gt; e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}&lt;/ref&gt;, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina sitè e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot;/&gt; inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].&lt;ref name=&quot;Sapere&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Enciclopedia Italiana&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}&lt;/ref&gt;

Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patisce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.&lt;ref name=&quot;Sapere&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Enciclopedia Italiana&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Enciclopedia online&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}&lt;/ref&gt;

Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre&lt;ref name=&quot;Sapere&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Enciclopedia online&quot; /&gt;, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de &quot;sitè de sèntu tûre&quot;.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}&lt;/ref&gt;

{{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}}

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa
Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]''
Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]]
&lt;/gallery&gt;
A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51&amp;nbsp;kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A&quot;osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}&lt;/ref&gt;

U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;, inta lucalitè de Maimuna.&lt;ref name=&quot;”Vaìn”&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}&lt;/ref&gt; A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&amp;nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&amp;nbsp;m)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce.

Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668&amp;nbsp;m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282&amp;nbsp;m), ch'u l'è zà au de là.

Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de &quot;L'Ìsu(r)a&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}&lt;/ref&gt;. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efèttu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.&lt;ref name=”Vaìn”/&gt;

=== Frasiùi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti
File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle
File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn
File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne
File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle
File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda
&lt;/gallery&gt;
* '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.&lt;ref name=&quot;statüibastia&quot;&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}&lt;/ref&gt;

* '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispèttu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}&lt;/ref&gt;

* '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpèttu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.&lt;ref name=&quot;Tci&quot;&gt;{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rexidense&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}&lt;/ref&gt;

* '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11|
léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.&lt;ref name=&quot;Rexidense&quot;/&gt;

* '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi.

* '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispèttu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316&amp;nbsp;m).

=== Climma ===
Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispèttu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}&lt;/ref&gt;

De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Arbenga - Villanöva
! colspan=&quot;12&quot; |Mesi
! colspan=&quot;4&quot; |Stagiùi
! rowspan=&quot;2&quot; |Ànnu
|-
!Zen
!Fev
!Mar
!Arv
!Maz
!Züg
!Lüj
!Agu
!Set
!Utt
!Nuv
!Dix
!Inv
!Pri
!Est
!Aut
|-
!T. max. media (°C)
|11,7
|12,4
|14,6
|17,4
|21,2
|25,0
|28,7
|28,5
|25,3
|21,1
|15,7
|12,7
|12,3
|17,7
|27,4
|20,7
|19,5
|-
!T. min. media (°C)
|0,5
|1,3
|3,2
|6,2
|9,8
|13,3
|15,9
|15,7
|13,1
|9,1
|4,4
|1,4
|1,1
|6,4
|15,0
|8,9
|7,8
|-
!Precipitasiùi (mm)
|101,4
|89,7
|90,4
|81,6
|76,1
|38,3
|21,3
|43,3
|55,0
|105,5
|96,8
|78,9
|270,0
|248,1
|102,9
|257,3
|878,3
|-
!Giurni d'ègua
|6,2
|5,2
|6,1
|6,6
|6,5
|4,0
|2,8
|3,8
|4,4
|6,4
|6,3
|5,0
|16,4
|19,2
|10,6
|17,1
|63,3
|-
!Ümiditè relatìva media (%)
|73
|73
|72
|79
|79
|79
|77
|77
|78
|78
|75
|76
|74
|77
|78
|77
|76
|}

== Sto(r)ia ==
=== U(r)igine du numme ===
U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì &quot;sitè capitâle&quot; e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se rife(r)ìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}&lt;/ref&gt; Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)à fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}&lt;/ref&gt; Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}&lt;ref&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}&lt;/ref&gt;, fìn a rivà intu seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== U periudu prerumàn ===
A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}&lt;/ref&gt; Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixine, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].&lt;ref name=&quot;Touring Club&quot; /&gt;

I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}&lt;/ref&gt;

=== Dòppu e guère püniche ===
L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specialmènte sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}&lt;/ref&gt;

E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu &quot;Munte&quot;. L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.&lt;ref&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}&lt;/ref&gt; Inte sti anni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.&lt;ref name=&quot;Touring Club&quot; /&gt;

=== U svilüppu du municipium ===
[[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]]
Da l'annu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna.

A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}&lt;/ref&gt; Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}&lt;/ref&gt; A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}&lt;/ref&gt;

Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime.

Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}&lt;/ref&gt; o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persùne: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}&lt;/ref&gt;

=== Da l'impe(r)u au mediuevu ===
A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}&lt;/ref&gt; impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.&lt;ref name=&quot;Arbenga1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}&lt;/ref&gt; 

In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&amp;IDc=784}}&lt;/ref&gt; Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.&lt;ref name=&quot;Arbenga1&quot; /&gt; 

Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu&lt;ref&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}&lt;/ref&gt; du [[417]], dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Arbenga1&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&amp;idArea=153&amp;idCat=3142&amp;ID=2675&amp;TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arbenga2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}&lt;/ref&gt;

=== U periudu medievâle ===
Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübisce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''Marittima Italorum'', mategnüa fìn au [[641]]-[[643]]&lt;ref name=&quot;Arbenga2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Touring Club&quot;&gt;{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}&lt;/ref&gt;, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.&lt;ref name=&quot;Arbenga2&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&amp;idArea=153&amp;idCat=2670&amp;ID=2676&amp;TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}&lt;/ref&gt;

Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.&lt;ref name=&quot;Touring Club&quot;/&gt; L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''&lt;ref name=&quot;Touring Club&quot; /&gt;, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.&lt;ref name=&quot;Arbenga2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}&lt;/ref&gt;

==== A nascita du Cumitàu ====
A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.&lt;ref name=&quot;Arbenga2&quot; /&gt;

Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (ben ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).&lt;ref&gt;{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}&lt;/ref&gt; Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispèttu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finisce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].&lt;ref name=&quot;Touring Club2&quot;&gt;
{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}&lt;/ref&gt;

Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}&lt;/ref&gt;, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.&lt;ref name=&quot;Arbenga2&quot; /&gt; In bréve tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilêgi a partì dau [[1109]].&lt;ref name=&quot;Touring Club2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}&lt;/ref&gt;

Sti li i prevedêvan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, andandu a purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxendu ciü grossu u sèntru abitàu.

==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ====
[[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]]
Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]&lt;ref name=&quot;Arbenga2&quot; /&gt;), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.&lt;ref&gt;{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}&lt;/ref&gt;

Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.&lt;ref&gt;{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}&lt;/ref&gt;

I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispèttu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.&lt;ref&gt;{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}&lt;/ref&gt; 

U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}&lt;/ref&gt;, in funsiùn difenscìva.

Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}&lt;/ref&gt;

A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.&lt;ref name=&quot;Arbenga2&quot;/&gt;

==== Sutta aa Repübbrica de Zena ====
{{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,&lt;br /&gt;entro voi sea amixi;&lt;br /&gt;no ve zonzi con Marchexi,&lt;br /&gt;per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}}
Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}&lt;/ref&gt;, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}&lt;/ref&gt; Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}&lt;/ref&gt;, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.&lt;ref&gt;{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}&lt;/ref&gt; De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.&lt;ref name=&quot;Arbenga2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}&lt;/ref&gt;

==== A fundasiùn de vìlle növe ====
Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de &quot;vìlle növe&quot;, burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]&lt;ref name=&quot;Villanöva&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&amp;IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}&lt;/ref&gt;, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.&lt;ref&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}&lt;/ref&gt; 

Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]&lt;ref name=&quot;Cixan&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt; inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&amp;dq=le+villenuove+di+albenga&amp;hl=it&amp;source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}&lt;/ref&gt; Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncèssi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia&lt;ref name=&quot;Villanöva&quot; /&gt;, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}&lt;/ref&gt;

Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;U Burghettu&quot; /&gt; I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilégi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.&lt;ref name=&quot;U Burghettu&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}&lt;/ref&gt;

==== Quattrusèntu ====
A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscùnti.&lt;ref name=&quot;Arbenga2&quot;/&gt;

A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].&lt;ref name=&quot;IX&quot;&gt;{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}&lt;/ref&gt; Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.&lt;ref name=&quot;IX&quot;/&gt;

A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scigù(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.&lt;ref name=&quot;IX/2&quot;&gt;{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}&lt;/ref&gt; 

Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu&lt;ref name=&quot;IX/2&quot;/&gt;, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' ben chinz'ànni.

I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpisce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}&lt;/ref&gt;

Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi&lt;ref name=&quot;Arbenga2&quot; /&gt;, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.&lt;ref&gt;{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}&lt;/ref&gt; A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è prugrescivamènte abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.&lt;ref name=&quot;Arbenga2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}&lt;/ref&gt;

=== Etè mudèrna ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana
Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in Santa Ma(r)ia in Fontibus, distrüta du Növesèntu
Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du Maté Vinzoni, [[1773]]
&lt;/gallery&gt;
A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pézzu. 

Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.&lt;ref name=&quot;Arbenga3&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&amp;idArea=153&amp;idCat=3142&amp;ID=2634&amp;TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}&lt;/ref&gt; Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}&lt;/ref&gt;

A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu&lt;ref&gt;{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}&lt;/ref&gt;, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.&lt;ref&gt;{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}&lt;/ref&gt;

Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.&lt;ref name=&quot;Arbenga3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

=== Etè cuntempuranea ===
[[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]]
Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valâ de l'A(r)òscia.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}&lt;/ref&gt;

Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}&lt;/ref&gt;

A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}&lt;/ref&gt; Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}&lt;/ref&gt;

Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}&lt;/ref&gt;
[[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de Santa Marìa in Fontibus]]
Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}&lt;/ref&gt;, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], ben dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu annu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}&lt;/ref&gt;

Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna.

Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulùpixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva.

=== Scìmbuli ===
==== Bande(r)a de Arbenga ====
[[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}&lt;/ref&gt;

U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}&lt;/ref&gt; e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Albenga}}

=== Minu(r)anse fureste ===
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2023&amp;i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}&lt;/ref&gt;

=== Cugnummi ciü difüsi ===
I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighèi cun Arbenga ===
[[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]]
* San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}&lt;/ref&gt;
* [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}&lt;/ref&gt;
* [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}&lt;/ref&gt;
* [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}&lt;/ref&gt;
* San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}&lt;/ref&gt;
* Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre&amp;nbsp;[[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}&lt;/ref&gt;
* [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}&lt;/ref&gt;
* Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}&lt;/ref&gt;
* Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}&lt;/ref&gt;
* Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}&lt;/ref&gt;
* Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}&lt;/ref&gt;
* Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}&lt;/ref&gt;
* Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}&lt;/ref&gt;
* Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}&lt;/ref&gt;
* Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}&lt;/ref&gt;
* Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}&lt;/ref&gt;
* Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}&lt;/ref&gt;
* Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}&lt;/ref&gt;
* Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}&lt;/ref&gt;
* Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}&lt;/ref&gt;
* Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}&lt;/ref&gt;
* Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}&lt;/ref&gt;
* Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}&lt;/ref&gt;
* Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}&lt;/ref&gt;
* Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}&lt;/ref&gt;

== Pòsti de interesse ==
[[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]]
=== Architetü(r)e religiuse ===
U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu.

==== Paròcchia de San Michê ====
[[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]]
* A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de dùe navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du paviméntu, sbasciâ, rispèttu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&amp;idArea=153&amp;idCat=3142&amp;ID=2742&amp;TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}&lt;/ref&gt;
[[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]]
* '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi cìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispèttu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]]
* '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Batisté(r)u paleucristiàn ====
{{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
[[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]]
L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batézzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]].

Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.&lt;ref name=&quot;Touring Club&quot; /&gt;

L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&amp;idArea=153&amp;idCat=3142&amp;ID=2740&amp;TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}&lt;/ref&gt;

==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ====
[[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]]
Sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}&lt;/ref&gt;

A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi &quot;restruttü(r)â&quot; intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]].

Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&amp;idArea=153&amp;idCat=3142&amp;ID=2747&amp;TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}&lt;/ref&gt;

==== Santua(r)iu de Puntelungu ====
[[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelòngu daa stradda]]
U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.&lt;ref name=&quot;Puntelongu&quot;/&gt;

Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma caûlla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].&lt;ref name=&quot;Puntelongu&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}&lt;/ref&gt;

A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella presedente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}&lt;/ref&gt;

==== Gêxa du Sacru Cö ====
[[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]]
A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]].

Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}&lt;/ref&gt;

==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ====
[[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]]
A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. 

Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispèttu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn.

Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Paròcchia de Leca ====
[[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]]
* '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.&lt;ref name=&quot;Tci&quot; /&gt;
* '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}&lt;/ref&gt; Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]&lt;ref name=&quot;Tci&quot; /&gt;, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La &quot;Villa&quot; di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}&lt;/ref&gt;

==== Paròcchia de Campugexa ====
[[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]]
* '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}&lt;/ref&gt; A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', ben ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17|
léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}&lt;/ref&gt;
* '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, ben ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}&lt;/ref&gt; Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Paròcchia de San Zorzu ====
[[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]]
* '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Paròcchia da Bastìa ====
[[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]]
* '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finiscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a dui campàe. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16|
léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Paròcchia de Sàlia ====
[[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]]
* '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batézzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispèttu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispèttu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)àe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Paròcchia de Lüxignàn ====
[[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]]
* '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèi pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunacàe. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Paròcchia de San Fé ====
[[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]]
* '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; 
* '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Aree archeulogiche ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu
Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga
Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn
Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta''
&lt;/gallery&gt;
* '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe &quot;aa capüsìna&quot; sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}&lt;/ref&gt; 
* '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixina abasìa de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}&lt;/ref&gt;
* '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a ben dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&amp;Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}&lt;/ref&gt; Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}&lt;/ref&gt; U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}&lt;/ref&gt;

=== Architetü(r)e sivìli ===
==== Palassi stò(r)ichi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u
Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu
Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu
Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre
Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla
Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ
Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn
Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî
Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]
Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti
Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi
&lt;/gallery&gt;
* '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&amp;idArea=153&amp;idCat=3142&amp;ID=2741&amp;TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}&lt;/ref&gt; Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}&lt;/ref&gt;

* '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], annu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&amp;idArea=153&amp;idCat=3142&amp;ID=2745&amp;TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}&lt;/ref&gt;

* '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispèttu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}&lt;/ref&gt;

* '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partendu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&amp;idArea=153&amp;idCat=3142&amp;ID=2743&amp;TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}&lt;/ref&gt;

* '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&amp;idArea=153&amp;idCat=3142&amp;ID=2751&amp;TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}&lt;/ref&gt;

* '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&amp;pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}&lt;/ref&gt; U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i.

* '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}&lt;/ref&gt;

* '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme &quot;furtessa invinsibile&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}&lt;/ref&gt; e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de rife(r)imèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}&lt;/ref&gt;

* '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù ben due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}&lt;/ref&gt;

* '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}&lt;/ref&gt;

* '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}&lt;/ref&gt;

* '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}&lt;/ref&gt;

==== Vìlle stò(r)iche ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa
Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca
Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé)
Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte
Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta''
&lt;/gallery&gt;
*'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)isce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}&lt;/ref&gt; Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù ben a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}&lt;/ref&gt;
* '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta &quot;A Tûre&quot;, 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: &quot;La villa delli signori Costa&quot; a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}&lt;/ref&gt;
* '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da &quot;Bastita&quot;, vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}&lt;/ref&gt;, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}&lt;/ref&gt; A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}&lt;/ref&gt; du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, ben vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura.
* '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'e(r)an mustrèi ben dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}&lt;/ref&gt;

* '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}&lt;/ref&gt;, cunturnàu ai quattru canti da de vedette&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}&lt;/ref&gt; inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di anni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta &quot;Colombera&quot;, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}&lt;/ref&gt;

* '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}&lt;/ref&gt;

==== Âtre architetü(r)e ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia
Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn
Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu
&lt;/gallery&gt;
* '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squèxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
* '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}&lt;/ref&gt;
* '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'e(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}&lt;/ref&gt; In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}&lt;/ref&gt;
* '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}&lt;/ref&gt; Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100&amp;nbsp;m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}&lt;/ref&gt;

=== Architetü(r)e militâri ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa maìna
Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle
Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908)
Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasina de cumandu
&lt;/gallery&gt;
* '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] sciben ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}&lt;/ref&gt;, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], annu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

* '''Caserma Turinetto''', inta regiun de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}&lt;/ref&gt;

* '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du &quot;Genio&quot; cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}&lt;/ref&gt; A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}&lt;/ref&gt;

* '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispèttu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}&lt;/ref&gt;

==== E pòrte ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn
Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ
Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia
Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu
Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a
&lt;/gallery&gt;
Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}&lt;/ref&gt;
* A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù ben vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspèttu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lisce e squadràe. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13|
léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.&lt;ref name=&quot;statüi&quot;&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}&lt;/ref&gt;
* A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispèttu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].&lt;ref&gt;
{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}&lt;/ref&gt; Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Natü(r)a ===
Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ:
* [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11&amp;nbsp;ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;
* Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420&amp;nbsp;ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle &quot;E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt; Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45&amp;nbsp;ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;
* Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541&amp;nbsp;ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;
* Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213&amp;nbsp;ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt; Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11&amp;nbsp;ha e creâ du [[1989]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;
* Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189&amp;nbsp;ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalàe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt; U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60&amp;nbsp;ha in tüttu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;
Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù:
* '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}&lt;/ref&gt;

== Cultü(r)a ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
* Bibliutêca sivica &quot;Simonetta Comanedi&quot;: a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|anni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&amp;idArea=205&amp;idCat=217&amp;ID=217&amp;TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}&lt;/ref&gt;
* Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}&lt;/ref&gt;
* Bibliutêca diucesâna &quot;Monsignor Alessandro Piazza&quot;: a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana &quot;Mons. Alessandro Piazza&quot;|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana &quot;Monsignor Alessandro Piazza&quot;|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}&lt;/ref&gt; 
* Bibliutêca &quot;Don Umberto Barbena&quot;: fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca &quot;Don Umberto Barbera&quot; CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}&lt;/ref&gt;

;Scö(r)e
In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u &quot;San Clemente&quot; a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu &quot;Ester Siccardi&quot;, u &quot;Faà di Bruno&quot;, u &quot;S.S. Annunziata&quot; e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u &quot;San Giorgio&quot;).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;

E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a &quot;Redemptoris Mater&quot; a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a &quot;Don Umberto Barbera&quot; pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a &quot;Carenda&quot; inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a &quot;Nada Torri Ricci&quot; a [[Campugexa]] e a &quot;Eugenio Montale&quot; aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;

E medie d'Arbenga e sun a &quot;Mameli-Alighieri&quot;, inta Vìa di Orti, e a &quot;Artemisia Gentileschi&quot; a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ &quot;Redemptoris Mater&quot;, cu'e sò medie.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}&lt;/ref&gt; In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun:
* Liceu Statâle &quot;Giordano Bruno&quot;: cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;
* Liceu &quot;Redemptoris Mater&quot;: scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;
* Istitüu tecnicu &quot;G. Galilei&quot;: parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre &quot;Giancardi Galilei Aicardi&quot;, u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;
* Istitüu agra(r)iu &quot;D. Aicardi&quot;: situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. &quot;Giancardi Galilei Aicardi&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Teâtru ===
[[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]]
Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti anni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}&lt;/ref&gt; che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}&lt;/ref&gt;

=== Dialettu arbenganese ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
[[File:Ciapélle di &quot;Fieui di Caruggi&quot; (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun &quot;Cagnetta a dorme&quot;, in arbenganese, dai &quot;Fieui di Caruggi&quot;|sinistra]]
In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}&lt;/ref&gt; Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}&lt;/ref&gt;

Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de &quot;e&quot; scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da &quot;r&quot; in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}&lt;/ref&gt; e marcâ in vàri moddi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt; a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}&lt;/ref&gt; A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixine ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu'').

== Ecunumia ==
=== Prima(r)iu ===
Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patiscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.&lt;ref name=&quot;”Garibaldi”&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre rife(r)imèntu aa nòtta n.115
&lt;/ref&gt;

Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è ben svilupàu l'ambitu de arumatiche. Ben difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}&lt;/ref&gt;

Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu&quot;etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa&quot;egu viu&quot;ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. Ben cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispèttu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}&lt;/ref&gt;

=== Segunda(r)iu ===
[[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]]
Limitàu rispèttu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}&lt;/ref&gt; e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se ben difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'e(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada&quot;iu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&amp;groupId=18701&amp;articleId=117018&amp;p_p_lifecycle=1&amp;p_p_state=normal&amp;viewMode=normal&amp;articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}&lt;/ref&gt;

Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura
|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}&lt;/ref&gt; a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}&lt;/ref&gt;

=== Tersia(r)iu ===
U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e ben dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}&lt;/ref&gt; In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun ben seguii di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lézüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn.

== Fèste e fe(r)e ==
* Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt; Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'e(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;
* Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;
* Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt; E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;
* Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;
* Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;
* Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;
* [[Festival &quot;San Giorgio&quot; della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival &quot;San Giorgio&quot; della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;
* Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;
* Sagralea, urganizâ daa cuperativa &quot;Macchia Verde&quot;, a l'è a rassegna du vìn pigàu e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;
* A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt; 
* A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;

== Sport ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu &quot;Annibale Riva&quot;
Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre
&lt;/gallery&gt;
In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve:
* Stàddiu cumünâle &quot;Annibale Riva&quot;: u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}&lt;/ref&gt; U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}&lt;/ref&gt;
* Campu da balùn &quot;Massabò&quot;: campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}&lt;/ref&gt;
* ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}&lt;/ref&gt;
* ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}&lt;/ref&gt;
* ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16&amp;nbsp;m.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}&lt;/ref&gt;
* ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu &quot;Annibale Riva&quot;, inte Sgûre.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}&lt;/ref&gt; De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}&lt;/ref&gt;

== Aministrasiùn ==
=== Scindichi d'Arbenga ===
[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}}
{{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixembre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,&lt;br /&gt;de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sentru-scinistra&lt;br /&gt;&quot;Alternativa Democratica&quot;|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sentru-scinistra&lt;br /&gt;&quot;Alternativa Democratica&quot;|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sentru-scinistra&lt;br /&gt;&quot;Alternativa Democratica&quot;|Vice scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixembre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (poi Partito Democratico)&lt;br /&gt;e lìste siviche de sentru-scinistra|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|Lega Nord, Il Popolo della Libertà&lt;br /&gt;e lìste siviche de sentru-drìta|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sentru-scinistra&lt;br /&gt;&quot;Voce alla gente più&quot;, &quot;Per Albenga&quot;, &quot;Talea d'Albenga&quot;
|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sentru-scinistra&lt;br /&gt;&quot;Insieme per il futuro&quot;, &quot;Con Albenga&quot;, &quot;Progetto comune&quot;|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sentru-scinistra&lt;br /&gt;&quot;Insieme per il futuro&quot;, &quot;Civica 24&quot;, &quot;Progetto comune&quot;|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Gemelàggi ===
* {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&amp;feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}&lt;/ref&gt;

== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt; cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de &quot;Aurelia Bis&quot;, a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]].

Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme &quot;A Vìa da Cêve&quot;, ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt; ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt; mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;

=== Feruvìa ===
[[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]]
Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di pasege(r)i,&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt; a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}&lt;/ref&gt; Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;

== Nòtte ==
;Notte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&amp;Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}

{{Vedrìnn-a}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Arbenga| ]]</text>
      <sha1>kgmd8ezo356ge53yk47x049xjed0h76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Löa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1711</id>
    <revision>
      <id>270590</id>
      <parentid>269050</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116049" sha1="8o9uade19akk82bkrzkpavdod55acks" xml:space="preserve">{{Priéze}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Löa
|Panorama = Mónte Màrmi (Boisàn) - vìsta de Lêua.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Löa da Marìn, [[Buinzan|Buisàn]]&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumǜn]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savùna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Luca Lettieri
|Partito = lista civica de centru-drîta &quot;Per Loano&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 19-07-1309 &lt;small&gt;(attu de fundasiùn)&lt;/small&gt;
|var-teritöio = Territòiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Ātéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 10733
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn residénte a-u 31 d'utùbre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2022
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = Frasiùi
|Sottodivisioni = [[Vèrsci|Vèrxi]]&lt;ref name=&quot;statuto&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://loano-api.municipiumapp.it/s3/3618/allegati/statuto-2016-1.pdf|tìtolo=Statuto comunale|outô=Cumǜn de Löa|léngoa=IT|p=8|vìxita=2025-07-18}}&lt;/ref&gt;
|var-divixoìn_confinànti = Cumǜi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Giüstexine|Giüsténixe]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtri infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füzu uràiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1337
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = De Löa&lt;br /&gt;Becùi et al. ([[Blazón popolâre|surv.]])
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuànni u Batista]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = [[24 zûgno|24 de zügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafîa
|Mappa = Map of comune of Loano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn du cumǜn de Löa in-ta pruvinsa de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiâle
}}
'''Löa'''{{#tag:ref|Scrîtu ascì ''Loèa'' (a-a mainêa de l'Enrico Cavalli&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 84}}&lt;/ref&gt;), ''Lœa'' o ''Leua'', ''Leua'' o ''Loeua'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéze]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Löa'' [[Dialéttu priéze|a-a Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumǜn da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=43}}&lt;/ref&gt;, in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Aràsce|léngoa=LIJ, IT|p=120}}&lt;/ref&gt;, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Lêua'' in [[Lengoa zeneize|zenéze]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Casaccia|tìtolo=Dizionario Genovese-Italiano|url=https://books.google.com/books?id=lKReD4Ao2oYC&amp;pg=PA861|ediçión=2|ànno=1876|editô=Gaetano Schenone|çitæ=Zéna|léngoa=LIJ, IT|p=861}}&lt;/ref&gt;, ''Löia'' in bardenòllu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Hugo Plomteux|outô2=Giacomo Bocca|tìtolo=Osiglia e Alta Val Bormida. Inchieste dialettali: Vocabolario del dialetto di Osiglia|ànno=2023|editô=Comune di Osiglia|çitæ=Uzeja|léngoa=LIJ, IT|p=541|capìtolo=IV. Indice italiano-dialetto}}&lt;/ref&gt;, ''Lōēa'' o ''Lœa'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;|group=&quot;n.&quot;}} (''Loano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumǜn]] [[Liguria|ligüre]] de 10.758 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]], dund'u l'è u sèstu pe pupulasiùn. Cumǜn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], Löa u se spande pe-a valâ du sö [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], da-a simma du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Carmu]] fina a-a riva du mâ, dund'u g'ha de centru. U gh'è ascì ina frasiùn, [[Vèrsci|Vèrxi]], ch'a l'ha fêtu cumǜn pe sö cuntu fina du [[1878]].

Traversòn in antìgu da-a ''[[Via Julia Augusta]]'', da-u [[1263]] stu territòiu u l'è stêtu guernòn da-a famìggia di [[Döia (famiggia)|Doja]], ch'a n'ha fêtu ina [[Cuntêa de Löa|cuntêa]] e che, du [[1309]], a g'ha fundòn a cuntrâ ciǜ inpurtante, quélla d[[A Maîna (Löa)|a Maîna]]. I Doja i l'han tegnǜa fina du [[1737]], quàndu a cuntêa a l'è pasâ a-i [[Savöia (famìggia)|Savoia]]; dapö, du [[1795]], u se gh'è cunbatǜu ina [[Bataja de Löa|gran batàggia]] de [[Goære napoliòniche|guêre napuleoniche]].

Nâtu cumme paîze de canpagna e de artexén, da-u [[XVIII secolo|Setteséntu]] u se gh'è furmòn tante cunpagnìe de navegasiùn, tra-e ciǜ inpurtanti da Ligüria, mentre, da-u [[XX secolo|Növeséntu]], Löa a l'ha cumensòn a vegnî in scitu da vilezzu, cumm'u l'è ancùn a-a giurnâ d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Loano.html|tìtolo=Loano|léngoa=IT|vìxita=2025-11-28}}&lt;/ref&gt;.

== Geugrafîa ==
=== Territòiu ===
U territòiu du cumǜn de Löa, scituòn in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], u g'ha ina ciànta a triangulu lunghìu vèrsu l'entrutêra, dund'u và aprövu a tüttu u percursu du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], pe rivâ fina a-a simma du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Munte Carmu]] (1.389&amp;nbsp;m). Vèrsu levante, dund'u gh'è u cunfìn cu-u cumǜn d[[a Prìa]], e têre de Löa i muntan fina a mezza riva manca da valâ, cu-a parte ciǜ èrta ch'a l'è pe cuntra da Prìa, fina a quand'u se chîna a-e [[Munte Ciazze Secche|Ciàzze Secche]] (428&amp;nbsp;m), cu-i tèrmi ch'i ghe passan pe-a simma. De de lì u cunfìn u chîna vèrsu u mâ pasandu pe-i [[Briccu di Sinquèrbi|Sinquèrbi]] (206&amp;nbsp;m), cun tüttu u bacìn du [[riàn de Berbene]] ch'u ghe finisce drentu e e têre de Vignasse ch'i marcan i tèrmi cu-a Prìa. I cunfìn cun [[Buinzan|Buisàn]] i passan turna ciǜ bassi da custêa ch'a lîga u Carmu cu-u [[Munte Raviné|Raviné]] (1.061&amp;nbsp;m), pe vegnî in zü da [[Munte Marmi|Marìn]] (303&amp;nbsp;m). Ciǜ da bassu, u cunfìn u vegne cu-u cumǜn du Burghéttu d'in-te Furnâxe, pe andâ dunque aprövu a-u [[Riàn Cazasse|riàn da Fìn]] fin'a-u mâ e cunprende in-te Löa tütta a còsta di Gazzi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il territorio di Loano'', p. 10}}&lt;/ref&gt;.

=== Frasiùi e cuntrê ===
;A Maîna
[[Immaggine:Loano-centro storico1.jpg|sinistra|miniatura|Burgu Drentu, vista de Ciàssa Rocca]]
A Maîna (''A Màina'' in-te Löa) a l'è a burgâ ciǜ grande du paîze, fundâ a-i 19 de lüggiu du [[1309]] pe vuluntê du [[Cuntea de Löa|scignû de Löa]], u [[Raffu Doja|Ràffu Doja]], cu-e primme 71 famìgge ch'i gh'êan vegnǜe a stâ. D'ancö u quartê u l'è cunscideròn cumme u centru du cumǜn, tantu ch'u se ghe tröva a gêxa de San Giuànni u Batìsta e u Palàssiu du Cumǜn, antìga rexidensa di cunti Doja&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

A Maîna a l'è spartìa a sö otta in-ti dùi quartê du Burgu Drentu e du Burgu de Föa, ciamê cuscì pe-a sö puzisiùn rispèttu a-u gîu de müàgge. U Burgu Drentu u l'è a parte ciǜ antìga da Maîna e u ne vegne drîtu da-a fundasiùn du [[XIV secolo|Trexéntu]], seròn in-te müàgge a sìnque lati ch'i g'han dêtu a sö ciànta caraterìstica; u Burgu de Föa u l'è invêxe custruìu lungu u carùggiu ch'u mena a punénte du Burgu Drentu, dund'u s'è furmòn tra-a segunda mitê du [[XVII secolo|Seiséntu]] e a primma du [[XVIII secolo|Setteséntu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

;U Castéllu
U Castéllu (scrîtu ascì ''U Kastéllu'', ''Borgo Castello'' in italiàn) u l'è a burgâ ciǜ antìga de Löa, scituâ a munte da Maîna, a-i pé du castéllu ch'u g'ha dêtu u numme. U Castéllu u l'è stêtu fundòn de prubabile tra-i seculi [[X secolo|X]] e [[XI secolo|XI]], pe-a vuluntê di [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véschi d'Arbenga]] de cuntrulâ sta pursiùn du sö territòiu, ma cu-a fundasiùn da Maîna u l'ha finìu pe pèrde de inpurtansa in favû du paîze in riva a-u mâ&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 43}}&lt;/ref&gt;.

A diferensa da Maîna, u Castéllu u g'ha a strutǜa tipica di paîzi ligüri, tütta serâ e traversâ da carugétti strêti ch'i partan da-a ciasétta a-u sö centru. In simma a-a burgâ u se tröva u castéllu di Doja, fêtu a növu du [[XVI secolo|Sìnque]]-[[XVII secolo|Seiséntu]] pe vuluntê du [[Zane Andria Doia|Giuànni Andrîa Doja]], ch'u g'ha cuscì dêtu in'àia ciǜ de villa cu-a gran lobbia vaciâ sciü-u mâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.touringclub.it/destinazioni/loano/vedere/137211-borgo-castello|tìtolo=Borgo Castello|outô=Touring Club Italiano|léngoa=IT|vìxita=2025-07-18}}&lt;/ref&gt;.
;Vèrxi
[[Immaggine:Loano, frazione Verzi.jpg|sinistra|miniatura|Vista de Vèrxi da-u semitéiu]]
[[Vèrsci|Vèrxi]] (''Vèrsci'' o ''Vérsci'' in-tu sö parlâ, ''Verzi'' in italiàn) a l'è ricunusciüa cumme l'ünica frasiùn de Löa&lt;ref name=&quot;statuto&quot; /&gt;, a se tröva in-te l'âta valâ du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]] (''U Fisòn''), ciǜ a munte du centru du cumǜn. U paîze, misciu a-i pé du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Munte Carmu]], u se cunpûne a sö otta de burghê de Burgaìn, da Gêxa e de l'Ìzua (''da Bassu'' e ''d'Otu''), ciǜ quélla abandunâ di Quàrxe (''Cuàrsce'')&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.loano.sv.it/it/page/101008|tìtolo=Il Territorio|outô=Cumǜn de Löa|léngoa=IT|vìxita=2025-07-18}}&lt;/ref&gt;.

In antìgu, u paîze u l'êa spartìu da-u Fusòn tra-e cumünitê de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e de [[Tuiran|Tuiàn]], pe vegnî dunque in cumǜn pe sö cuntu da-u [[XVII secolo|Seiséntu]] fina du [[1878]], cu-u numme de ''Verzi - Giustenice'' e dapö de ''Verzi - Pietra'', pe pasâ a-a fìn sutt'a quéllu de Löa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/siusa/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=31887|tìtolo=Comune di Verzi Pietra|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche|léngoa=IT|vìxita=2025-07-18}}&lt;/ref&gt;.

;Cuntrê
* I Masòcchi (scrîtu ascì ''I Masòki'', ''Mazzocchi'' in italiàn): i sun ina burgâ de canpagna, mensönâ fina du [[XVI secolo|Sinqueséntu]], che de prubabile a piggia u numme da üna de famìgge ch'i ghe stavan. In-te sta ''villa'' u [[Aostin Giustignan|Giustiniàn]] u ghe registra chinze föghi in-ti sö anâli, cu-i ommi di Masòcchi ch'i l'han cultivòn de lungu i sciti in-te sta parte da valâ du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 91}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il territorio di Loano'', p. 8}}&lt;/ref&gt;.
* I Meixèi (scrîtu ascì ''I Meyxèy'', ''Meceti'' in italiàn): âtra burgâ de canpagna, i se trövan ciǜ a munte di Masòcchi e i piggian foscia u numme da-a ciànta da [[méixa]] o che dunque da de famìgge du postu o ancùn da-a paòlla &quot;[[maxê]]&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 92-93}}&lt;/ref&gt;.

=== Cunfìn ===
U cumǜn de Löa u g'ha di cunfìn cun quéllu d[[a Prìa]] a levante, cun [[Bardenèi|Bardenéi]] e [[Giüstexine|Giüstéxine]] a settentriùn, cun [[Buinzan|Buisàn]] a punénte, e cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] a meridiùn&lt;ref name=&quot;statuto&quot; /&gt;.

== Stoja ==
=== Urìgine du numme ===
A mensiùn ciǜ antìga de Löa a se tröva in-ta cuscì dîta ''[[Crunaca de San Peru|Crunaca de San Péu]]'', dunde, in-ta dunasiùn fêta du [[775]] da-u [[Carlomagno|Carlu Magnu]] a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasîa de San Péu in Vaâtèlla]], u l'è mensönòn u scitu &quot;''qui Louenis vocatur''&quot;. Da-a furma pe ''Lovenis'' a se riva du [[1076]] a ''Lodanum'', scibén che stu papê u segge cunscideròn in fâsu, cumme turna du [[1171]]. Dapö, u se tröva ''Loinis'' du [[1212]], ''Lodanis'' du [[1212]]-[[1213|13]], ''Loenis'' du [[1214]], ''Loganum'' du [[1257]], ''Lodani'' du [[1263]]-[[1283|83]], cun de âtre mensiùi de doppu de ste furme o fina cumme ''Lovanum'', ''Lovanus'', ''Lodoanus'', ''Lodanus'', ''Logdano'' e, tra-e menu latîne, ''L'Ovo'', ''Loan'', ''Loam'', ''Luano'' e ''Loano'', ch'i cumensan zà du [[XIV secolo|Trexéntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 84-85}}&lt;/ref&gt;.

U numme de Löa u ne vegne de prubabile, pe-a sö terminasiùn in ''-anus'', da in antìgu ''fundus'' rumàn che, pe cuntu du [[Nino Lamboglia]], u saiéva da ligâ a-a ''[[gens Lollia]]'', de dunde u se parliéva du ''fundus *Lollianus''. De de lì, u tupònimu u saiéva pasòn a ''*Loeyàn'', pe vegnî dunque ''*Loeàn'' cu-a cazǜa da semivucâle, furma ch'a l'ha portòn tantu a-i nummi, a-a latîna, in ''Lodanum'', ''Lovanum'' e ''Loganum'', che a-u ''Loano'' d'ancö. Dapö, in-tu [[Lengoa ligure|ligüre]] u gh'è stêtu ancùn u mesciâse de l'acéntu a ''Loeua'', Löa, cu-a cazǜa de l'ǜrtima léttia cumm'u l'è capitòn, prezenpiu, pe [[Möa]]. De âtre pruposte i véggan pe cuntru l'urìgine du numme in-ta paòlla ''lovea'', döveâ in-tu sensu de &quot;scitu, terén&quot;, da ligâse a l'antìga destinasiùn de ste têre&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 85-86}}&lt;/ref&gt;, o ancùn da in ''ovanum'', ch'u ne vegniéva da l'&amp;#8203;''ovum'' mustròn ascì sciü-u stemma du cumǜn&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Origini del nome di Loano'', pp. XXIII-XXIV}}&lt;/ref&gt;.

=== Preistoja e antighitê ===
Pe-i trêti du sö territòiu, in-tu cumǜn de Löa u nu s'è trövòn guêi de testimunianse da-a preistoja cumme, pe cuntru, u l'è stêtu in-ti paîzi vixìn, scibén ch'u l'è stêtu de segǜu interesòn da-a prezensa de l'ommu fina da alantùa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La preistoria nelle grotte dei dintorni'', p. 15}}&lt;/ref&gt;. A tütte e mainêe, cun di scavi di [[Anni 1990|anni '90]], in-ta regiùn du Castelâ u l'è stêtu trövòn in [[Castelà (furtificasiùn)|vilaggiu]] di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]] cun de strutǜe de l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunzu]] e de tunbe ch'i rivan fina a l'[[Etæ do Ràmmo|Etê du Rammu]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2025-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Dapö, da-i tenpi da duminasiùn rumana i sun cunusciüi bén d'âtri rèsti trövê in-tu territòiu de Löa che, da-a sö custrusiùn ösciǜa l'[[Aogusto|Augüstu]], u l'êa traversòn da-a ''[[Via Julia Augusta]]''. Chì, sta vìa a l'êa dutâ de dùi punti, l'ün sciü-u riàn di Gazzi, [[U Puntettu (Löa)|u Puntettu]], d'ancö interòn, e l'âtru ch'u traversava u [[Riàn Cazasse|riàn da Fìn]] dunde se pö ancùn végghelu, [[u Puntassu]]. De ciǜ, u gh'è di rèsti d'alantùa in-te regiùi de Barche, lighê a ina müàggia, e de Ovivétte, mentre de rōbe de st'etê i sun stête descrövîe ascì da âtre parte, tantu in-te Löa che a-u de föa. A tütte e mainêe a testimuniansa ciǜ inpurtante de l'etê rumana a l'è u gran muzaicu descrövîu in-ti Carugétti Òrbi du [[1912]] (ma mensönòn zà du [[XVII secolo|Seiséntu]]), d'ancö cunservòn in-tu [[Palàssiu Doja (Löa)|Palàssiu Doja]], ch'u duveva trövâse in-te ina [[Villa rustica|villa de canpagna]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo romano'', pp. 20-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''1.2 Reperti archeologici lasciati dai romani'', pp. 7-9}}&lt;/ref&gt;.

=== Etê de mezzu ===
[[Immaggine:Löa - A Màina (sec. XIV).svg|miniatura|A Maîna de Löa du [[XIV secolo|Trexéntu]], nu guêi doppu da sö fundasiùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.2 L'urbanizzazione del 1300'', p. 15}}&lt;/ref&gt;. U se ghe tröva:&lt;br /&gt;1 - [[Cêve de Santa Maria e San Giuànni (Löa)|Cêve de San Giuànni]]&lt;br /&gt;2 - [[Cà di Richê (Löa)|Cà di Richê]]&lt;br /&gt;3 - [[Ātòju da San Giuànni u Batìsta (Löa)|Gêxa de San Giuànni de Benedetîne]]&lt;br /&gt;4 - Ciàssa Grande, d'ancö Ciàssa Rocca, cu-u pussu cìvicu&lt;br /&gt;5 - Ciàssa du Pussu in-ti Carugétti Orbi]]
Cu-a fìn de l'[[Impêo Roman|inperu]] e u pasàggiu de têre ligüri a-i [[Régno ostrogöto|ostrugoti]] e dunque a-i [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] e a-i [[Régno longobàrdo|lungubàrdi]], u nu gh'è de testimunianse ch'i tanzen u territòiu de Löa. A tütte e mainêe, ste têre i l'han prestu repigiòn d'inpurtansa, vegnindu a sêde d'ina [[Cêve de Santa Maria e San Giuànni (Löa)|cêve dedicâ a Santa Maria e San Giuànni]], fundâ du [[VI secolo|seculu VI]]-[[VII secolo|VII]] e mensönâ in-ta dunasiùn de [[Carlomagno|Carlu Magnu]] a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasîa de San Péu in Vaâtèlla]] du [[775]]. Sta gêxa, miscia da-e parte du Burgu Drentu d'ancö, a l'è segnu ch'u gh'êa asè de pupulasiùn d'avéghene de bezögnu, sensa però ch'u se sacce dund'i l'êan e chè. De segǜu quarche cà a se trövava vixìn a-a cêve, ma u ghe ne duvéva esse ascì pe-e canpagne&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.1 La preurbanizzazione medievale'', p. 11}}&lt;/ref&gt;; de ciǜ, a tradisiùn du postu a l'ö che de quélli tenpi scǜi e génti i fussan scurìe d'in-ta ciana a-u Pözu, vèrsu [[Santuàiu de San Dagnàn (Löa)|San Dagnàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo romano'', p. 22; ''Loano sotto il dominio dei benedettini e dei vescovi albenganesi'', p. 23}}&lt;/ref&gt;, dund'u se sajéva trövâ ''Lodanum super podium'' se nu a-u Castellu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo I. Suoi primordii ed origine'', pp. 15-16}}&lt;/ref&gt;.

In-ti tenpi de doppu, cu-a ruina murâle de l'abasîa, e sö têre i sun tachê e destachê ciǜ otte da-a mensa da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] e, cuscì, u véscu u cumensa a fâse rözu pe sti sciti mentre, in gîu a-u [[XI secolo|Mille]], vixìn a-a cêve u gh'è fundòn in [[Munastê de benedetîne (Löa)|munastê de mùnighe benedetîne]]. A-u mêximu urdine religiùzu a sajéva da ligâ ascì a fundasiùn, a-a fuxe du rian de Berbene e vixìn a-u &quot;Purtixö&quot;, in ospìssiu dedicòn a-a Madonna da Neve, vegnǜu dapö [[Capélla da Madonna du Luèttu (Löa)|a Madunétta]]. U munastê de benedîte, ligòn a l'abasîa de San Péu, pe-a decadensa di sö custümmi u l'è stêtu a-a fìn seròn du [[1257]], pe mezzu d'ina bulla du [[Pappa Sciandru IV]], cu-e sö prupietê ch'i sun pasê a-u [[Convénto de Sànta Catænn-a (Zêna)|Clarisse de Santa Cateîna de Zéna]]. E têre de Löa e e génti ch'i ghe stavan i l'êan cuscì spartìe tra ciǜ auturitê: quélli sciü-u Pözu e in-ta regiùn tra-u riàn de Carette e [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]] i l'êan i ciǜ liberi, misci insémme in-t'ina cumünitê cun di sö cunsuli, dapö i gh'êan quélli ch'i stavan in gîu a-a cêve, sensa d'urganizasiùn a cumünitê e lighê a-u munastê de benedetîne de San Giuanni, e ancùn i ''homines de Gazio'' e i ''homines Monasterii'', ch'i l'êan sèrvi o manenti du munastê de San Péu in Vaâtèlla, scibén che in-ti Gazzi i nu mancassen zà di sciti de padrùi privê&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Loano sotto il dominio dei benedettini e dei vescovi albenganesi'', pp. 25-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.1 La preurbanizzazione medievale'', p. 12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo I. Suoi primordii ed origine'', pp. 13-14; ''Capo II. Avvenimenti dei secoli XII e XIII'', pp. 21-24}}&lt;/ref&gt;.

In-tu cursu du [[XIII secolo|Duxéntu]] a scituasiùn a l'è però cangiâ du bèllu cu-u muntâ d'in növu scignû: pe méggiu guernâ e sö têre e fâle méggiu rende, a-i 17 de zenâ du [[1263]] u véscu [[Lanfrancu Denegru]] u dà l'investitǜa da sö parte de Löa, quélla a punénte du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], a l'[[Obertu Doja]], ch'u l'êa u scignû ascì de [[Sanremu|Sanremmu]] e de [[Dussaiga|Dusêgua]] e ch'u l'è cuscì vegnǜu u primmu [[Cuntêa de Löa|cunte de Löa]]. A tütte e mainêe u Doja u l'ha prestu cumensòn a catâ de têre ascì a punénte du Fusòn, cunpurtanduse da scignû de quélli sciti. U véscu u l'ha dunque drovìu in debà cuntr'a-u Doja ma, cu-a sentensa du [[1266]] de l'arbitru [[Nicolò Lanfrancu]], guernatû d'Arbenga, a l'è dêta raxùn a-u vasallu, cu-e têre de Löa ch'i rivan cuscì a punénte fina a-u rian da Fìn, cumme a-a giurnâ d'ancö. Stu fèudu, de ciǜ, scibén ch'u l'êa pasòn a in scignû zenéze u nu faxéva pe ninte parte de têre da [[Repùbrica de Zena|Repüblica]], ma in qualitê de cuncesiùn du véscu u l'êa cunscideròn cumme in [[Féodo inperiâle|fèudu inperiâle]], cun pina suvranitê du Doja&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. Loano è ceduta ai Doria'', pp. 28-32}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo II. Avvenimenti dei secoli XII e XIII'', pp. 24-28}}&lt;/ref&gt;.

De doppu de l'Obertu, a-i primmi du [[XIV secolo|Trexéntu]], u fèudu de Löa u l'è dunque pasòn a-u sö fìggiu [[Curâdu Doja|Curâdu]] e dapö a-u nêu [[Raffu Doja|Raffu]]. U nêu, in-tu detàggiu, u l'è stêtu du bèllu inpurtante in-ta stoja de Löa, firmandu ina [[Cunvensiùn fra Raffu Doja e i ommi du Pözu|cunvensiùn cun 71 padrùi de cà du Pözu]] a-i 19 de lüggiu du [[1309]]. Cun stu papê u Raffu u g'ha prumìsciu che, s'i l'avessan fêtu San Martìn da vixìn a-a cêve tenpu de dùi anni, i l'aviévan risevǜu de badda in quaddru de têra de 12 passi pe fiancu, in ortu e da cāsïna pe fabricâse a cà, ciǜ che sbasciâghe e tàsce. A sta vuluntê du Doja a curispunde dunque a fundasiùn da Maîna, cu-ina cumünitê che du rèstu a cunservava i sö antìghi diritti e statǜi, raprezentâ da dùi Cunsuli e da in Cunséggiu de duzze menbri, dund'i se sun prestu ünìi ascì di ommi di Gazzi e du Munastê&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. Si abbandona Loano sul Poggio'', p. 33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.1 La preurbanizzazione medievale'', pp. 12-13}}&lt;/ref&gt;. De quélli tenpi, u paîze u se spandéva grossu moddu a-u cö du Burgu Drentu, in-tu mezzu tra-a cêve, ch'a duvéva trövâse in curispundensa de l'[[Ātòju da Madonna du Ruzàiu (Löa)|ātòju di Türchìn]], e a gêxa de San Giuànni de Benedetîne, che foscia a l'êa dunde ancö u se tröva l'[[Ātòju da San Giuànni u Batìsta (Löa)|ātòju di Giànchi]]. Pe-a tradisiùn, e primme chè da Maîna i sun stête quélle tra-u Carùggiu du Fusòn (''Via Renato Boragine'') e a Ciàssa Grande, d'ancö Ciàssa Rocca, dund'a se tröva ancùn a [[Cà di Richê]], du [[1310]]. Dapö, u paîze u l'è cresciǜu vèrsu punénte lungu u Carùggiu Drîtu (''Via Cavour'') e vèrsu munte pe-u Carùggiu de San Zane che, rivòn fina da-a gêxa, u l'êa seròn da 'na porte&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.2 L'urbanizzazione del 1300'', pp. 15-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo III. Signoria dei Doria in Loano. Forma di governo'', pp. 33-35}}&lt;/ref&gt;. Föa da Maîna, da-i tenpi du Raffu ascì u burgu du Castéllu u l'è cresciǜu, svilüpanduse a-i pé da rexidensa d'alantùa di Doja e vegnindu seròn, de prubabile, in-t'in gîu de müàgge cun trê porte e de tûri&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. Il Castello'', pp. 35-36}}&lt;/ref&gt;.

De mentre che u fèudu u se svilüpava, u l'è stêtu interesòn da-i fêti e da-i remésci ch'i l'han tucòn i [[Döia (famiggia)|Doja]] de quélli tenpi, vegnindu tacòn a-a Repüblica cu-a bandìa ch'a l'ha curpìu a famìggia du [[1342]], p'esse dêtu indarê pasòn tréi anni. Du [[1401]], tenpu du cunte [[Durìn Doja]], Löa a patisce u broccu e u saccu du capitàn [[Filippino Cavassola]], ch'u l'êa a-u servìssiu du [[Cumün d'Arbenga|Cumǜn d'Arbenga]], pe mantegnî i sö surdàtti e a despêtu di mille fiurìn de guàsti, a-a fìn d'in debà du [[1403]] u s'è diciaròn che Arbenga a nu gh'avesse da cunpensâ Löa, dêtu che u Cavassola u l'axéva agìu pe sö cuntu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. I primi Doria in declino'', pp. 36-37}}&lt;/ref&gt;. Cu-u muntâ da pupulasiùn, a l'è stêta custruìa ina növa gêxa, dedicâ de lungu a San Giuànni, cunsacrâ a-i 14 de mazzu du [[1458]] e fêta in-tu scitu de l'ātòju di Giànchi, che dapö u n'ha repigiòn ina parte de müàgge&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. La consacrazione della chiesa parrocchiale'', p. 38}}&lt;/ref&gt;.

=== Etê mudèrna ===
Tra-a fìn du [[XV secolo|Quattruséntu]] e u [[XVI secolo|Sinqueséntu]] u paîze u l'è cresciǜu ancùn a munte da &quot;Cuntrâ Mêstra&quot;, a furmâ e a parte di Carugétti Orbi tra ''Via Bernardo Richeri'' e ''Via del Monte'', mentre ciǜ luntàn, a punénte, i se trövan de primme custrusiùi, cumme l'ospeâ. Sti tenpi i sun marchê ascì da-a chéta di [[Döia (famiggia)|Doja]], cu-u [[Curâdu III Doja|Curâdu III]] che, pe-i puffi ch'u gh'axéva ciantòn, du [[1505]] u l'ha vendǜu u fèudu pe 30.000 scüi a-u [[Gian Loigi Gottardo Fiesco|Gian Luigi Fiescu u Véggiu]]. A despêtu de di ricursi, st'attu u l'è cunfermòn e cuscì, a-i 5 de lüggiu, i raprezentanti de Löa i züan fedeltê a-u növu scignû e du [[1507]] u l'è fêtu l'attu definitìvu de cesiùn. A növa duminasiùn a nu l'ha portòn guêi de cangiamenti in-ta [[Cuntêa de Löa|cuntêa]], cu-i növi scignûi ch'i nu ghe stavan guêi e che, a tütte e mainêe, i l'axévan cunfermòn i statǜi de primma; a-i primmi du Sinqueséntu u véscu [[Aostin Giustignan|Oustìn Giustiniàn]] u registra 265 famìgge in-tu territòiu de Löa, pe pocu ciǜ de mille persùne in-te tüttu. Du [[1508]] u fèudu u l'è dunque pasòn a-u [[Scipión Fiésco|Scipiùn]] e a-u [[Sinibàrdo Fiésco|Sinibardu Fiescu]], pe vegnî dapö du Sinibardu sulu, cu-u Scipiùn ch'u s'êa pigiòn [[Lavagna]], tegnindulu fina a-a sö mòrte du [[1528]], quand'u l'è pasòn indivizu a-i figgi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.3 L'urbanizzazione quattro-cinquecentesca'', p. 19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Loano in possesso dei Fieschi'', pp. 39-41}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - tàrga (1).jpg|sinistra|miniatura|A targa sciü-a faciâ de [[Cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta (Löa)|Sant'Oustìn]] ch'a rigorda l'interventu du [[Gianandrîa Doja]] e da mugê, [[Zenobia Du Carettu]].]]
Löa a l'è dunque restâ sutt'a-i [[Fiésco (famìggia)|Fieschi]] ancùn fina du [[1547]], quàndu cu-a [[Conzûa di Fiéschi|cunzǜa falìa]] du [[Gian Loigi Fiesco|Gian Luigi]] a famìggia a l'ha persu tütte e sö rôbe, cunpresu u fèudu de Löa che, pasòn ina cürta ocupasiùn du [[Stâto de Milàn|guernatû spagnollu de Milàn]], u l'è finìu a l'[[Dria Doia|Andrîa Doja]] insémme a-e âtre têre di Fieschi. Pasòn ina dēxéna d'anni, cumme i âtri fèudi du Doja Löa a passa du [[1560]] a-u [[Pagàn Döia|Pagàn]], sensa che però nisciǜn di dùi u se interèsse guêi a-a cuntêa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Loano in possesso dei Fieschi'', p. 41; ''I secondi Doria. Andrea Doria conte di Loano'', pp. 42-45}}&lt;/ref&gt;. L'ünicu travàggiu inandiòn de quélli tenpi, u l'è stêtu a custrusiùn de müàgge de diféza, fête survatüttu u cuntrastâ u perìculu di piratti türchi e finìe gràssie a l'interventu du növu scignû, u [[Gianandrîa Doja]], scibén ch'i sajàn de lungu de prupietê da cumünitê. A-a fìn de sti travàggi, u Gianandrîa u l'ha cumisciunòn a l'architettu [[Giuànni Punsellu]] a sö növa rexidensa in-te Löa, u [[Palàssu Doja (Löa)|Palàssu Doja]], inandiòn du [[1578]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.3 L'urbanizzazione quattro-cinquecentesca'', pp. 20-22}}&lt;/ref&gt;. Dapö u l'ha fêtu ciantâ a levante du palàssiu i cuscì dîti Giardìn du Prìnsipe, mentre u l'ha misciu man ascì a-a [[Castéllu di Doja (Löa)|véggia rexidensa]] a-u Castéllu. A partî da-u cunventu picìn de Santa Maria de Mizeicòrdie, fundòn du [[1578]] pe-i [[Órdine di mìnimi|fratti minimi]] e da-u [[1582]] a-i [[Órdine de Sant'Agostìn|fratti de San'Oustìn]], tra-u [[1588]] e u [[1604]] u l'è tiòn sciǜ u gran [[Cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta (Löa)|cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Le opere pubbliche di Giovanni Andrea'', pp. 49-51}}&lt;/ref&gt;. De sti tenpi u Doja u l'ha misciu ascì man a l'urganizasiùn da cuntêa, cu-a pruclamasiùn di [[Statǜi de Löa du 1602|Statǜi du 1602]] ch'i l'êan ciǜ strêti de quélli antìghi da cumünitê&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Gli statuti del 1602'', pp. 52-55}}&lt;/ref&gt;. De quéllu annu, pocu primma da sö mòrte du [[1606]], u cunte u l'ha cumandòn l'inprinsìpiu di travàggi pe in âtru cunventu, [[Cunventu de Munte Carmèllu|Munte Carmèllu]], finìu da-u sö fìggiu [[Andrîa I Doja|Andrîa]] du [[1608]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Le opere pubbliche di Giovanni Andrea'', pp. 50-51; ''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', pp. 56-58}}&lt;/ref&gt;.

In-tu cursu de stu seculu u Burgu Drentu u l'ha cuntinuòn a crésce a-u postu di spàssi ancùn tegnǜi a orti, survatüttu da-e parte di Carugétti Orbi, cu-a cà ch'a sêra d'ancö Ciàssa Palèstru da punénte ch'a l'êa vegnǜa a sêde da sécca de Löa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.3 L'urbanizzazione quattro-cinquecentesca'', pp. 23-24}}&lt;/ref&gt;. A l'inprinsìpiu du [[XVII secolo|Seiséntu]] sciǜ sta ciàssa u l'è custruìu u Palàssu du Cumandante e in palàssu pe-u [[Carlu I Doja Du Carettu|Carlu I]], fìggiu du Gianandrîa e [[Ducâto de Tùrsci|dücca de Türsci]], tantu che sta ciàssa a l'êa dîta &quot;du Dücca&quot;. A punénte da sécca u Gianandrîa u l'ha cumisciunòn ascì ina fîa de chè da mette a pixùn, mentre a se svilüppa pe sö cuntu a fîa de chè a punénte du Palàssu du Cumandante e e primme du Burgu de Föa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.4 L'urbanizzazione secentesca'', pp. 27-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', p. 58}}&lt;/ref&gt;. A-i tenpi tra-u Gianandrîa e l'Andrîa I a remunta ancùn a custrusiùn du cuscì dîtu &quot;béu du Prìnsipe&quot;, ch'u portava l'êgua a muìn e gunbi du scignû e pö a-e funtane pübliche e privê du fèudu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', pp. 58-59}}&lt;/ref&gt;. A-a mòrte de l'Andrîa I a regensa a l'è pasâ a-a mugê, [[Giuànna Colonna]], ch'a l'ha dêtu i Capìtuli a-u Munte de Pietê, ma a-a sö mòrte du [[1620]] u fìggiu [[Pagàn Giò Andrîa Doja|Pagàn Giò Andrîa]] u gh'axéva sulu trez'anni. In-ta [[Goæra Savöia-Zêna do 1625|guêra tra-i Savoia e Zéna du 1625]] u fèudu a l'è ocüpòn da-i piemuntézi, ch'i ne sun scurìi a-i 16 de zügnu; i Capìtuli da pâxe i sajàn stanpê du [[1634]] pròpiu in-te Löa. Finìu u vöu de putere cu-u muntâ du Pagàn cumme Andrîa II, u sö guèrnu e, dapö, a regensa da mugê [[Maria Polissena Landi]] i sun stêti ancùn in muméntu de inpurtanti travàggi püblici: du [[1633]] a l'è inandiâ a [[Gêxa de San Giuànni u Batìsta (Löa)|gêxa növa de San Giuànni]], cunsacrâ du [[1638]], mentre i cumensan i travàggi pe in cunventu di Capüsìn, ch'u sajà finìu a-i tenpi de l'[[Andrîa III Doja|Andrîa III]] e, a-a sö mòrte, da regente [[Viulante Lumelìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', pp. 67-70}}&lt;/ref&gt;. De sti tenpi, cu-i ürtimi Doja a pasâ ancùn du tenpu in-te Löa, u se rigorda a custrusiùn de l'[[Ātòju da Madonna du Ruzàiu (Löa)|ātòju di Türchìn]] sciü-e ruine da gêxa véggia, finìu du [[1661]], e de cumme, du [[1657]], u paîze u fusse scanpòn a-a pèste ch'a l'axéva curpìu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea III e la reggenza di Violante Lomellini'', pp. 71-72}}&lt;/ref&gt;. Dapö, u lungu guèrnu du [[Gianandrîa III Doja|Gianandrîa III]] u l'è stêtu in muméntu de svilüppu pe-u fèudu, cun növe ativitê e fàbbriche regulê da sìnque &quot;Urdini&quot; du [[1685]], scibén che u cunte u nu l'agge tostu mâi vixitòn Löa. Du [[1691]] u s'è custruìu u [[Punte du Nicciu (Löa)|punte du Nicciu]] sciü-[[U Fusòn (Löa)|u Fusòn]] e, de lungu de quélli anni, u s'è misciu man ascì a [[Santuàiu di Santi Cosma e Dagnàn (Löa)|San Dagnàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Giovanni Andrea III e la reggenza di Violante Lomellini'', pp. 77-81}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Pianta del territorio di Loano feudo di S.A.S. il Prencipe Doria.jpg|miniatura|''Pianta del territorio di Loano feudo di S.A.S. il Prencipe Doria'', mappa de l'inprinsìpiu du [[XVIII secolo|Setteséntu]]]]
Du [[1737]], a-a mòrte tantu du Gianandrîa III che du sö fìggiu Andrîa, u fèudu u l'è pasòn ascì de fêtu a-i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], ch'i n'axévan pigiòn a suvranitê a-i 18 de dixenbre du [[1736]]. A tütte e mainêe i növi scignûi i l'han dêtu cunfèrma du fèudu a-i Doja, ch'i sun andêti avanti a numinâ di cumisâi pe guernâlu. Sti-lì i sun vegnǜi ancùn ciǜ liberi da quàndu, du [[1761]], u [[Giò Andrîa IV Doja|Giò Andrîa IV]] u l'axéva fêtu San Martìn da [[Zena|Zéna]] a [[Romma|Rumma]], mentre i Savoia i l'axévan portòn in-te Löa ina guarnixùn cu-in sö Cumandante de Ciàssa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''L'annessione di Loano al Regno di Sardegna'', p. 89}}&lt;/ref&gt;. Cun l'andâ aprövu a-e pulitiche di Savoia, Löa a l'è dunque interesâ da-a [[Goæra de sucescion aostriaca|guêra de sucesiùn austriaca]]: a sö guarnixùn, izulâ, a l'è prestu scurìa a [[Garesce]] insémme a-e génti de ciǜ cuntu e a l'aministrasiùn, mentre u fèudu u l'è pigiòn du [[1745]] da-i spagnolli du marcheize de Castellar. A pezantiscima ocupasiùn spagnolla, cun 40.000 surdàtti ch'i ghe sun stêti fina a-a fìn de l'annu e, in parte, ancùn a-a mitê du [[1746]], a l'ha fêtu pagâ dàssiu pe bén 30.000 franchi, cun saccu de têre e de chè. Turnòn a-a fìn de stu annu a-i Savoia, di növi pruvedimenti ciǜ strêti pe-i feudatâi i l'han spunciòn u Doja a firmâ de cunvensiùi cu-a cumünitê pe gestî l'üzu e e tàsce sciü-i gunbi e i muìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''L'annessione di Loano al Regno di Sardegna'', pp. 90-91}}&lt;/ref&gt;.

Du [[1770]], cu-a pruclamasiùn de Regie Custitusiùi Generâli, in-te Löa cumme in-ti âtri fèudi inperiâli i l'intran in vigû a réu e léggi du [[Regno de Sardegna|regnu de Sardegna]], ch'i l'han portòn a strenze diritti e puteri tantu di cunti che cumünitê, cu-a gestiùn da giüstissia, rispetivamente, penâle e civìle ch'a l'è cuscì pasâ a l'aministrasiùn du regnu. Cun st'attu chì e u vegnî menu di diritti feudâli u riva dunque a-a sö fìn u duminiu di Doja sciǜ Löa, tegnǜu a l'ürtimu da-u [[Zorzu Andrîa Doja|Zorzu Andrîa]], cunte cumme Andrîa VI. A tütte e mainêe, de quélli tenpi u gh'è stêtu ascì in sèrtu svilüppu pe-u paîze, cu-a sö növa funsiùn de portu pe-u regnu, survatüttu pe-a sâ, che d'in-te Löa a l'êa camalâ a bastu fina a [[Sêva]]. A dannu di Doja, da-u [[1785]] e tàsce du regnu i sun careghê ascì sciü-i bêni feudâli, che da-u [[1797]] i vegniàn du tüttu paéggi a quélli civìli, mentre du [[1780]] a prupietê de müàgge a l'êa pasâ da-a cumünitê a-u regnu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Dalla cessazione del feudo alla battaglia di Loano'', pp. 93-97}}&lt;/ref&gt;.

Cun l'inprinsìpiu du [[XVIII secolo|Setteséntu]] u crésce da Maîna u vegne ciǜ cuntegnǜu, blucòn pe-a primma parte du seculu da-e regule sciü-e custrusiùi ösciǜe da-i Doja. A tütte e mainêe, pasòn quarch'annu u muntâ di cumèrci e a fìn de sti regulamenti i l'han portòn a paéggi interventi in-te chè du Burgu Drentu, isê fìn a-u tersu ciàn survatüttu lungu u Carùggiu du Fusòn e a Cuntrâ Mêstra, tantu che da-u [[1700]] a-u [[1756]] quélle a cadastru i muntan squêxi du dùggiu, tostu tütte in survaelevasiùn. A partî da-u [[1730]] u se cumensa a lastregâ a risö i carùggi du Burgu Drentu e, tra-i âtri travàggi püblici, i se rigordan ancùn a Cà du Capìtulu, palàssu da cumünitê da-u [[1758]], a porte du Relöiu du [[1774]] e a fundasiùn du semitéiu sciü-a vìa di Masòcchi du [[1797]], ciǜ che di travàggi a-e custrusiùi ch'u gh'êa zà&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.5 L'espansione settecentesca'', pp. 33-36}}&lt;/ref&gt;.

=== Etê cuntenpuranea ===
[[Immaggine:Battle of Loano.jpg|miniatura|Quaddru de l'[[Hippolyte Bellangé]] dedicòn a-a batàggia de Löa.|250x250px|sinistra]]
L'inprinsipiu de l'etê cuntenpuranea u l'è stêtu pe Löa in âtru muméntu de gran crizi, cun l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte de armê rivulusiunàie fransêzi che, dapö ch'i gh'axevan tiòn cuntru cun di canùi da-e Ovivétte, du [[1794]] i l'han pigiòn u paîze. U cuntrollu de Löa u l'è però turnòn a-i austru-piemuntêzi cumme che i fransêzi, a-i 9 de lǜggiu du [[1795]], i se sun retiê lungu a cuscì dîta &quot;lìnea du Burghéttu&quot;, a-u de là da [[Scciumêa Varatella|Vâatèlla]]. L'ataccu finâle di fransêzi, pasòn a-a stoja cumme a [[Bataja de Löa|batàggia de Löa]], u l'è stêtu a-i 23 de nuvénbre de quéllu annu e, cu-a sö vitôia, Löa a finisce sutt'a-u cuntrollu da Fransa, ch'a g'ha lasciòn ina guarnixùn a Munte Carmèllu e in-ti ātòj. A-i tenpi da [[canpagna d'Egittu]] u l'è ristabilìu u guèrnu di Savoia ma, scurìi sti-lì in [[Sardegna]] a-a fìn du [[1798]], Löa a l'ha dumandòn du [[1799]] l'anesiùn a-a [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligüre]], dund'a l'è fêta capitâle de cantùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo napoleonico'', p. 99}}&lt;/ref&gt;.

Du [[1805]], insémme a-u rèstu da Ligüria, Löa a l'è finìa in-tu [[Prìmmo Inpêro françéize|Primmu Inperu fransêze]], dund'a l'è stêta cunprêza in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartiméntu de Muntenötte]], sutt'a-u Cantùn da Prìa. De quélli tenpi i sun stêti serê tütti i cunventi e e cungréghe du paîze, mentre i sun levê i stemmi di Doja in-tu paîze. Vèrsu a fìn du duminiu du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], a-i 15 de frevâ du [[1814]], in-te Löa u gh'è pasòn u [[Pappa Pìu VII]] mentre ch'u ne vegnìva indarê da [[Fontainebleau]], ch'u se gh'è fermòn a pregâ e a benedî u populu in San Giuànni&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo napoleonico'', pp. 100-101}}&lt;/ref&gt;. A-i 25 d'arvî du [[1814]] u l'è turna stabilìu u guèrnu di Savoia, cun Löa ch'a l'è vegnǜa a capitâle de ün di séi distrêti da [[Pruvincia d'Inéia|pruvinsa d'Onéggia]], e i l'intran turna in vigû e léggi e i ordinamenti cumm'i l'êan avanti di fransêzi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Ritornano i Savoia'', pp. 102-103}}&lt;/ref&gt;. U cumensa cuscì in perìudu de gran svilüppu, tantu pe-e ativitê a têra che pe-i cumèrci pe mâ, cun paégge famìgge de Löa ch'i l'êan vegnǜe di armatûi inpurtanti, scibén che in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] i l'han duvǜu cangiâ i sö interèssi vèrsu a têra pe-u muntâ da cuncurensa di vapuri e di porti ciǜ grandi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La marineria loanese nell'800'', pp. 104-107}}&lt;/ref&gt;.

U svilüppu de custrusiùi privê, cumme du [[XVIII secolo|Setteséntu]], u l'è pe-u ciǜ in elevasiùn, che pe stu seculu a l'interèssa survatüttu e chè in-ti Carugétti Òrbi. De sti tenpi i cumensan ascì di travàggi a-e stradde de Löa: du [[1818]] u se cumensa a traciâ a vìa a mâ, vegnǜa a-u dì d'ancö a pasegiâ, e du [[1826]] u s'inbastisce u primmu servissiu de lüminasiùn püblica. In-ta segunda mitê du seculu a l'è caciâ zǜ parte di bastiùi e de müàgge, pe fâ vegnî méggiu i tràffeghi cu-u Burgu Drentu e zùnzine e vìe&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.6 L'urbanizzazione ottocentesca'', pp. 39-41}}&lt;/ref&gt;. Du [[1871]] u palàssu di Doja u vegne u növu munisìpiu e, du [[1878]], a-u cumǜn de Löa u ghe vegne tacòn quéllu de [[Vèrsci|Vèrxi]], blucòn pe vuluntê di verxìn u prugèttu de tacâli a [[Giüstexine|Giüsténixe]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Verzi è unito a Loano'', p. 116}}&lt;/ref&gt;. Du [[1872]] ascì Löa a l'è zuntâ cu-ina [[Stasiùn de Löa|sö stasiùn]] a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zéna-Vintimìggia]], mentre i se svilüppan ascì paégge istitusiùi, da-e scöe de ciǜ livélli a quélle pe l'asisténsa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Viabilità e topomastica'', p. 120; ''La scuola'', pp. 131-136; ''Beneficienza e Opere Pie'', pp. 137-140}}&lt;/ref&gt;. A-u mêximu tenpu, vèrsu l'inprinsìpiu du [[XX secolo|Növeséntu]], Löa u cumensa a vegnî ina lucalitê inpurtante pe-u türismu, tantu a-i bagni che, survatüttu da-u primmu doppuguêra, in-te culonie, pe rivâ zà du [[1934]] a tostu trexentumilla prezense. Ciǜ che u svilüppu de in pocu d'indüstria, tra-i ürtimi fêti di [[Anni 1930|anni '30]] u l'è stêtu traciòn u növu percursu de l'[[Stradda statâle 1 Vìa Aurelia|Aurelia]], de darê da Maîna, e fêtu méggiu a feruvìa; mentre in-ta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guêra Mundiâle]] Löa a l'ha patìu ascì di bunbardamenti, cu-u pezzu ch'u l'è stêtu quéllu di 6 d'agùstu du [[1944]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''L'amministrazione fra 1800 e 1900'', pp. 141, 147}}&lt;/ref&gt;.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Lêua}}

=== Minurànse furèste ===
Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dixenbre du 2024 i rexidenti furèsti a Löa i sun 1.087&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2024&amp;i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciǜ difüzi ===
I cugnummi ciǜ difüzi a Löa i sun: ''Burastero'', ''Tassara'', ''Villa'', ''Ferrari'' e ''Rossi''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciǜ difüzi cumǜn pe cumǜn, Löa|léngoa=IT|vìxita=2025-05-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Persùne lighê cun Löa ===
* [[Ferdinando Elice]] (Löa, [[1786]] - [[Zena|Zéna]], [[1847]]), prufesû e fizicu&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia VIII. Signor Ferdinando Elice'', pp. 334-336}}&lt;/ref&gt;.
* [[Antonio Stella]] (Löa, [[1787]] - Löa, [[1848]]), prufesû de chimica e spesiâ&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia V. Signor Antonio Stella Chimico Farmacista'', pp. 327-329}}&lt;/ref&gt;.
* [[Felice Isnardi]] (Löa, [[1802]] - [[Zena|Zéna]], [[1843]]), archeolugu e storicu&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia VII. Signor Felice Isnardi archeologo'', pp. 331-333}}&lt;/ref&gt;.
* [[Fabio Accame]] (Löa, [[1812]] - [[Zena|Zéna]], [[1875]]), studiûzu de dirittu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Abbondanza|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/fabio-accame_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=ACCAME, Fabio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia IX. Signor Avvocato Fabio Accame'', pp. 336-337}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Valerga]] (Löa, [[1813]] - [[Gerusalemme|Gerüsalemme]], [[1872]]), [[patriarca latìn de Gerüsalemme|patriarca latìn de Gerüsalèmme]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia I. Mons. Giuseppe Valerga Patriarca Latino di Gerusalemme'', pp. 314-319}}&lt;/ref&gt;.
* [[Emanuele Valerga]] (Löa, [[1818]] - [[Varappuzha]], [[1864]]), [[Sêde titolâre de Miriofito|véscu de Miriofitu]] e [[Diocexi de Quilon|vicàiu apustolicu de Quilon]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia II. Mons. Carlo Giacinto di S. Elia Vescovo di Miriofidi e Vicario Apostolico di Quilon'', pp. 319-322}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Opizzo]] (Löa, [[1818]] - [[Limma|Lima]], [[1867]]), capitàn e patrùn de barchi&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia XII. Signor Giuseppe Opizzo Capitano Marittimo'', pp. 342-343}}&lt;/ref&gt;.
* [[Pietro Valerga]] (Löa, [[1821]] - Löa, [[1903]]), carmelitàn e urientalista&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pietro-valerga/|tìtolo=Valèrga, Pietro - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-10-09}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Lavagna]] (Löa, [[1828]] - [[Turin|Türìn]], [[1876]]), avucatu e studiûzu de dirittu&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia XI. Commendatore Avv. Giuseppe Lavagna nipote'', pp. 338-342}}&lt;/ref&gt;.
* [[Pietro Guastavino]] (Löa, [[1858]] - [[Zena|Zéna]], [[1909]]), giurnalista e puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Fabio Zavalloni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pietro-guastavino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2003|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 60|capìtolo=GUASTAVINO, Pietro}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gino Pollacci]] ([[Pavia|Pavìa]], [[1872]] - Löa, [[1963]]), butanicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Bracco|outô2=Francesco Sartori|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gino-pollacci_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=POLLACCI, Gino}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Garassini Garbarino]] (Löa, [[1885]] - [[Poreč]], [[1917]]), aviatû e militâre&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-garassini-garbarino_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1932|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=GARASSINI GARBARINO, Giuseppe}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gianni Amico]] (Löa, [[1933]] - Löa, [[1990]]), scenegiatû e regista&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gianni-amico/|tìtolo=Amico, Gianni - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-10-09}}&lt;/ref&gt;.

== Posti de interèsse ==
=== Architetüe religiùze ===
;Paròcchia de San Giuànni u Batìsta
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Loano-chiesa San Giovanni2.jpg|A gêxa de San Giuànni
Immaggine:Loano - Oratorio delle Cappe Turchine - vista notturna (1).jpg|L'ātòju di Türchìn de nötte
Immaggine:Loano - Oratorio di San Giovanni Battista - 2023-09-01 23-45-29 001.jpg|L'ātòju di Giànchi
Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - estèrno (1).jpg|U santuàiu de San Dagnàn
Immaggine:Santuàiu da Madonna du Lurêu (Löa) 12.jpg|A Madunétta
Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - estèrno (1).jpg|A capélla de Rulandétte
&lt;/gallery&gt;
* Gêxa de San Giuànni u Batìsta: a l'è a gêxa ciǜ inpurtante de Löa, sêde da paròcchia du paîze da-u [[1662]], finìi i travàggi du [[1633]]-[[1638|38]] pe fabricâla a pigiâ u postu da [[Cêve de Santa Maria e San Giuànni (Löa)|gêxa véggia du Burgu Drentu]]. A g'ha ina furma a duzze lati, da-u diametru de 75 mêtri, crövìa da 'na cupula âta 43 mêtri ch'a g'ha in simma a stàtua d[[San Gioâne Batista|u Batìsta]], fêta in cangiu du véggiu têtu d'abaìn, derüòn da-u [[Teramottu de Dian|tarantantàn du 1887]]. De drentu, u se tröva in gran ātâ du [[XVIII secolo|Setteséntu]] suviastòn da 'na têja du [[Doménego Fiazélla|Fiasella]]; sciü-u perimetru da gêxa i ghe sun ascì öttu capelétte, quattru pe parte, serê in simma da 'na trabeasiùn pitüâ cun santi e prufêti, travàggiu du [[Gêumo Grafìgna|Graffigna]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Chiesa parrocchiale di S. Giovanni Battista'', pp. 155-157}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20987/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2025-10-11}}&lt;/ref&gt;.
* Ātòju da Madonna du Ruzàiu: dîtu ascì di Türchìn da-a cungréga ch'a g'ha a sêde, u l'è stêtu fabricòn du [[1661]] in-tu scitu dund'a gh'êa a gêxa véggia de Löa, caciâ zü e döviâ in-te di töcchi de müàgge de l'ātòju. De güstu baroccu, u g'ha ina ciànta a quattru lati a ina navâ sula, cun l'ātâ ch'u g'ha in simma in quaddru che foscia u l'è du [[Giovan Battista Gaulli|''Baciccio'']] e ina capelétta ch'a se ghe dröve a-a manca&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Oratorio dei Turchini'', pp. 168-169}}&lt;/ref&gt;.
* Ātòju da San Giuànni u Batìsta: dîtu ascì di Giànchi da-u survanùmme de l'âtra cungréga da Löa, che chì a g'ha de sêde, u l'è misciu in-tu scitu da gêxa de l'antìgu [[Munastê de benedetîne (Löa)|munastê de benedetîne]], pe vegnî ātòju du [[XV secolo|Quattruséntu]]. U l'ha pigiòn e sö furme d'ancö cun di travàggi du [[XVIII secolo|Setteséntu]] e, in-tu nicciu in simma a l'ātâ, u gh'è cunservòn ina stàtua du santu patrùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Oratorio dei Bianchi'', p. 168}}&lt;/ref&gt;.
* Santuàiu di Santi Cosma e Dagnàn: dîtu sulu de San Dagnàn ascì, u se tröva a-u Pözu, in-tu scitu du primmu centru de Löa, dund'u l'è stêtu fabricòn in-ta segunda mitê du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] pe l'interventu du cunte [[Gianandrîa Doja]], sutt'a-u primmu titulu de Maria Santiscima du Munte Oivê. A sö strutǜa a l'è quélla de capélle de canpagna, cun faciâ a cabànna e canpanìn a véja, e de drentu u se svilüppa in-t'in'aula ünica, cun decurasiùi de l'inprinsipiu [[XX secolo|Növeséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20991/|tìtolo=Santuario dei Santi Cosma e Damiano|léngoa=IT|vìxita=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla da Madonna du Luèttu: dîta ascì a Madunétta, a l'è stêta custruìa a-u Purtixö, du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII seculu]], pe cuntu di [[Abasia de San Pêru in Varatella|benedetìn de San Péu]], pe esse fêta a növu cumme ātòju du [[XV secolo|Quattruséntu]]. A l'è ina custrusiùn a dùi cén, cu-in portigu davanti a-a faciâ, e de drentu a g'ha ina ciànta squadrâ, ch'a se strenze a-u fundu. L'ātâ du [[XVIII secolo|Setteséntu]] u l'è suviastòn da ina ''Madonna du Luèttu'', quaddru du Quattruséntu a-u-quale i se gh'êan racumandê e génti de Löa pe-a pèste du [[1657]], mentre in-ta müàggia de manca e u se tröva a capélla de l'Imaculâ, cu-a sö a stàtua&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20983/|tìtolo=Cappella di Nostra Signora di Loreto|léngoa=IT|vìxita=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La Madonna del Loreto'', pp. 178-180}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla da Madonna da Mercêde: cunusciǜa ascì cumme a capélla de Rulandétte o a Madonna de Prè Rafè, a l'è stêta cumisciunâ du [[XVIII secolo|Setteséntu]] da ün di véggi du Prè Rafè Rubâdu che, aministrandula in-tu seculu de doppu, u g'ha lasciòn u numme. Sta capélla, miscia in-ta regiùn de Rulandétte, a g'ha ina ciànta a crûxe gréga e a l'è stêta manezâ ciǜ otte, fina a pigiâ e sö furme d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Le Rolandette'', pp. 187-188}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Santa Maria Imaculâ
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - faciâta (1).jpg|A gêxa di Capüsìn
&lt;/gallery&gt;
* Gêxa de Santa Maria Imaculâ: méggiu cunusciüa cumme a gêxa di Capüsìn, a l'è stêta cumisciunâ da-i [[Órdine di fràtti minoî capuçìn|capüsìn]] de Löa, caciê da-u sö cunventu in-ta Ciàssa du Mercòn du [[1864]], cunsacrâ du [[1874]] e largâ a-e sö furme d'ancö du [[1971]], p'esse fêta paròcchia du [[1978]]. U cunplèssu, da-a ciànta a tau, u l'è fêtu in-t'in stile rumanicu-eclètticu, cun faciâ a cabànna, canpanìn a véja e nu guêi de decurasiùi, segundu u güstu di capüsìn. U grande ātâ de legnu, du [[XVII secolo|Seiséntu]], u ne vegne da-a gêxa véggia; âtri dùi, turna de legnu, i sun misci in-te dùe capélle a-i sö lati, dedichê a San Franséscu e a Sant'Antoniu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20990/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria Immacolata|léngoa=IT|vìxita=2025-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Chiesa dei Cappuccini'', pp. 180-181}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de San Pîu X
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Loano, chiesa di San Pio X.jpg|A gêxa de San Pîu X
&lt;/gallery&gt;
* Gêxa de San Pîu X: a gêxa a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1975]] e finìa du [[1990]], bén che zà in funsiùn, pe-u ciàn seminteròn, da-u [[1978]]. A sö furma a l'è cuscì fêta a rigordâ quélla d'ina tenda, cun de fundasiùi de ciüméntu armòn ch'i rézzan ina réi de trâvi dund'u gh'è renbòn u têtu. De drentu, a g'ha in-tu mezzu ina grande aula squadrâ, cun l'ātâ ch'u l'è misciu sciü ün di lati ciǜ lunghi, in simma a di scaìn. Sciü-i âtri lati i se trövan de scainê e u coru, ch'u g'ha de darê ascì e stansie da sacrestîa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20988/|tìtolo=Chiesa di San Pio X|léngoa=IT|vìxita=2025-10-14}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Vèrxi
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - estèrno (1).jpg|A Madonna de Gràssie
Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - faciâta (1).jpg|A capélla da Visitasiùn
Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - estèrno (1).jpg|A capélla de Santa Lìbbia
&lt;/gallery&gt;
* Gêxa da Madonna de Gràssie: in-ta burgâ da Gêxa, a l'è stêta cumensâ du [[1471]] e cunsacrâ du [[1528]], p'esse fêta paròcchia du [[1571]] da-u [[Pe(r)u Fransescu Còsta|Péu Franséscu Còsta]]. Rangiâ ciǜ otte, tenpu da vixita du véscu [[Nicolò Mascardi|Mascardi]] a-a fìn du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] u se urdina de mette sciü-u frunte l'imàgine da Madonna e de custruî u canpanìn baroccu, spartìu in-te tréi livélli e misciu a-a drîta da gêxa. A faciâ a l'è de stile neuclascicu, cun tantu de portigu, mentre de drentu a l'è de güstu baroccu, a ina sula navâ. L'ātâ, du [[XVIII secolo|Setteséntu]], u l'è de marmu giàncu e russu; da-e parte u se ne tröva âtri tréi, dùi a-a drîta e ün a-a manca&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20989/Chiesa+di+Santa+Maria+delle+Grazie#action=ricerca%2Frisultati&amp;view=griglia&amp;locale=it&amp;ordine=&amp;ambito=CEIA&amp;liberadescr=Loano&amp;liberaluogo=&amp;dominio=2&amp;highlight=Loano|tìtolo=Chiesa di Santa Maria delle Grazie|léngoa=IT|vìxita=2025-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 
* Capélla da Visitasiùn: in-ta burgâ de l'Ìzua de d'Âtu, arenbâ a-e sö chè, u permìsciu pe-a sö custrusiùn u l'è stêtu cuncèssu da-u véscu Còsta du [[1647]]. Tostu abandunâ in-ta primma mitê du [[XX secolo|Növeséntu]], a l'è stêta cumodâ tra-i [[Anni 1980|anni '80]] e [[Anni 1990|'90]]. A capélla a g'ha in'aula squadrâ, crövìa da 'na otta a butte e cu-in pavimentu ciǜ èrtu d'in scaìn da l'ātâ, ch'u g'ha de darê u quaddru da patrùna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20981/|tìtolo=Cappella della Visitazione|léngoa=IT|vìxita=2025-10-15}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de Santa Lìbbia: vixîna a-u paîze abandunòn di Quàrxe, a l'è chì mensönâ fina du [[1583]], mentre du [[XVIII secolo|Setteséntu]] a l'êa portâ avanti da di ermitti. A g'ha ina strutǜa da capélla de canpagna, da-a faciâ tütta inbucâ cu-in tinpanu a triangulu e ina lünétta de d'âtu a-u portâ. A sö aula, da-a ciànta squadrâ, a g'ha in simma de otte a cupula e a butte e, sciü-e müàgge, de pitüe de Santa Lìbbia.

;Âtre architetüe
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - faciâta (1).jpg|A gêxa de Sant'Oustìn e Santa Rìtta
Immaggine:Loano, suore della Visitazione.jpg|U cunplèssu da Vixitasiùn, cun gêxa a-a manca
Immaggine:Loano-convento Monte Carmelo-prospetto sudoccidentale.jpg|Munte Carmèllu
&lt;/gallery&gt;
* Gêxa e cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta: u l'è stêtu u primmu cunventu a esse cumisciunòn da-i Doja, cumensòn du [[1588]] e finìu du [[1604]], sciǜ prugèttu du [[Giovanni Ponzello]]. A gêxa a l'è spartìa in-te trê navê da culònne de [[Prìa de Ver̯éssu|prìa de Vêéssi]], a mêxima döveâ ascì pe-i portê. Da-e parte de l'ātâ, du Setteséntu, u gh'è e dùe capélle da Madonna du Bùn Cunséggiu e de Santa Rìtta, ciǜ che âtre dùe drovìe in-te müàgge d'ogni navâ. Sciü-a drîta da gêxa u se tröva ancùn u sö cunventu, a dùi cén, fêtu tütt'in gîu a-u sö ciostru&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Chiesa e convento di S. Agostino'', pp. 169-170}}&lt;/ref&gt;.
* Gêxa de Nostra Scignùa da Vixitasiùn: vaciâ sciǜ Cursu Europa, a l'è purtâ avanti da-e mùnighe da Vixitasiùn, in urdine religiùzu ch'u l'è stêtu fundòn in-te Löa a l'inprinsìpiu de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] pe mustrâ a scöa a-e figöe. Scicumme che, pe traciâ sta vìa, u n'è stêtu caciòn zǜ u cunventu, e mùnighe i l'han fêtu custruî in-ti [[Anni 1960|anni '60]] u cunplèssu cun gêxa ch'u se ghe végghe a-a giurnâ d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/territorio/storia-e-cultura/|tìtolo=Storia e cultura: un tuffo nel passato|léngoa=IT|vìxita=2025-11-14}}&lt;/ref&gt;.
* Cunventu de Munte Carmèllu: cumensòn a-a fìn du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] e finìu du [[1610]], u cunplèssu de Munte Carmèllu u se cunpûne de ciǜ custrusiùi. A gêxa a g'ha ina ciànta a crûxe latîna, fêta ancùn in-tu güstu du [[Renascimento|Rinascimentu]], cun dùi ātê in-tu transettu e dùi in-ta navâ, ciǜ che quéllu a-u sö fundu. In-ta gêxa u se ghe tröva ascì a cripta dund'i sun stêti suterê i cunti fina du [[1755]]. A-a sö drîta u gh'è u cunventu, fêtu in gîu a-u ciostru, mentre a punénte da gêxa u se tröva ancùn u cazòttu, custrusiùn destinâ a-i scignûi de Löa, e a tûre de diféza&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Monte Carmelo'', pp. 175-178}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de Cunbétte: capelétta ch'a se tröva tostu sutta a-u punte de Munte Carmèllu, foscia in-tu scitu d'in antìgu ''[[miliarium]]'' rumàn, a l'è mensönâ fina du [[1711]] cumme a capelétta de Nostra Scignùa du Custìn. A piggia u sö numme da-e dùe cunbétte ch'i se veggan sciü-u fundu du tabernaculu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 52}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe civìli ===
;Palàssi e chè
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Loano-municipio1.jpg|Palàssu Doja
Loano, palazzo &quot;del Comandante&quot;.jpg|U palàssu du Cumandante
Loano, casa Richieri.jpg|A cà di Richeri
&lt;/gallery&gt;
* Palàssu Doja: fabricòn tra-u [[1575]] e a fìn de du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] pe vuluntê du cunte [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]], u l'è in prugèttu du [[Galeazzo Alessi|Galeàssu Alessi]] misciu in ciantê da-u [[Domenico Ponzello]] e, a-a giurnâ d'ancö, devöòn cumme munisìpiu. U grande palàssu u g'ha ina strutǜa ch'a rigòrda ina furtéssa, renbâ a-e müàgge da Maîna e fêta ciǜ legéra da de lobbie e di bigiòli in-te faciê. De drentu u se svilüppa tra fundi, dùi cén, in mezanìn e u sututêtu, cun de stànsie ch'i van aprövu a-a spartisiùn da faciâ sciǜ tréi blocchi. U têtu, a quattru êgue, u l'è crövìu d'abaìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Monte Carmelo'', pp. 157-158}}&lt;/ref&gt;.
* Palàssu du Cumandante: u palàssu du Cumandante u l'è in palàssu du Burgu Drentu cumisciunòn da-u cunte [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]] ma fêtu fabricâ da l'[[Andrîa II Doja|Andrîa II]] tra-u [[1606]] e u [[1612]] cumme rexidensa du Cumisâiu du scignû e du tribunâ penâle; ciǜ che sêde du Cumandante de Ciàssa da-u [[1737]]. U palàssu u g'ha ina ciànta squadrâ e u se svilüppa sciǜ tréi cén. Sciü-e e sö faciê, ciǜ che ina lobbia, i se trövan de pitǜe ch'i raprezentavan di [[Döia (famiggia)|Doja]], che ancö i sun tostu spaìe&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Palazzo del Comandante'', p. 166}}&lt;/ref&gt;.
* Palàssu Capelìn Utùn: in-ta regiùn de Cazèlle, u l'è in palàssu da segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], fêtu a rigordâ e furme de ville ligüri de canpagna, scibén che in-t'ina mainêa ciǜ ordenàia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111621|tìtolo=Palazzo ottocentesco|léngoa=IT|vìxita=2025-10-23}}&lt;/ref&gt;. De pocu ciǜ a punente u se tröva ascì in cazòttu, fêtu a-u mêximu tenpu du palàssiu, ch'u l'êa devöòn cumme rüstegu du cunplèssu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111614|tìtolo=Rustico annesso a Palazzo Cappellini Ottone|léngoa=IT|vìxita=2025-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* Cà di Macàggi: a l'è üna de chè ch'i se faccian sciü-u Carùggiu in-tu Burgu de Föa, tiâ sciǜ du [[XVII secolo|Seiséntu]] fina a-u primmu ciàn e isâ a-u segundu pe cuncesiùn du cunte du [[1711]], dund'a l'è stêta fabricâ ascì ina lobbia in-tu frunte vèrsu u mâ. A l'inprinsìpiu de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] u gh'è stêtu zuntòn u tersu ciàn, cun têtu d'abaìn, mentre a-a fìn de stu seculu a cà a l'è finìa a-i Garrassini Garbarino&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Ghiraldello|tìtolo=Arte profana nel caruggio di Loano|ànno=Arvî 2023|editô=De Ferrari|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=87-90}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111629|tìtolo=Casa Maccagli|léngoa=IT|vìxita=2025-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* Cà di Richeri: a cà di Richeri a l'è ina cà du Burgu Drentu, vaciâ sciǜ Ciàssa Rocca e sciü-u Carùggiu, che, segundu ina scrîta ch'a gh'êa in simma a-u portâ, a remuntiéva fina a-u [[1310]], tantu da esse üna de ciǜ antìghe de Löa. A g'ha ina ciànta squadrâ, de duzze metri pe séi, e a se issa pe tréi cén, cu-i primmi dùi che, vèrsu a ciàssa, i finiscian in-te in portigu rezzǜu da tréi pilastri. Sciǜ ün de sti chì, a cuscì dîta &quot;Culonna de Ciàssa&quot;, u gh'êa pendüu i urdini du cunte e e légge di Cunsuli e du Cunséggiu sitadìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Palazzo Richeri'', pp. 166-167}}&lt;/ref&gt;.
* Cà de Rösa Raimundi: a cà dund'a l'è nâta a muê du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]] a l'è üna de quélle faciê sciü-u Carùggiu in-tu Burgu Drentu, nu guêi da distante da-a Porte du Relöiu. A cà, a sinque cén e vinculâ fina da-u [[1934]], a g'ha sciü-a faciâ ina targa miscia du [[1886]] a rigordâ a Rösa Raimundi, ch'a gh'êa nâta du [[1776]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Ghiraldello|tìtolo=Arte profana nel caruggio di Loano|ànno=Arvî 2023|editô=De Ferrari|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=128}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111620|tìtolo=Casa dove nacque Rosa Raimondi|léngoa=IT|vìxita=2025-10-26}}&lt;/ref&gt;.

;Âtre architetüe
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Loano, ruderi ex Ospedale Marino Piemontese.jpg|L'ospêa &quot;Marino Piemontese&quot;
Immaggine:Viadòtto de Montecarmêlo (Lêua) - vìsta (1).jpg|U punte de Munte Carmèllu
Immaggine:Pontàsso (Lêua) - vìsta (2).jpg|[[U Puntassu|U Puntàssu]] sciü-u [[Riàn Cazasse|Riàn da Fìn]]
Immaggine:A Logétta (Lêua) - vìsta d'in Palàçio Döia (2).jpg|A Lobiétta miâ d'in Palàssu Doja
Immaggine:Loano, fontana &quot;Giovanna&quot;.jpg|A funtana Giuànna
&lt;/gallery&gt;
* Fàbbrica di Doja: a-u Castéllu, u mumentu da fundasiùn de stu cunplèssu u nu l'è cunusciüu ma u g'ha da esse bén antìgu, cu-i cunti Doja che, du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Setteséntu]], i g'han inandiòn ina fetàja. A fàbbrica a g'ha ina ciànta a retangulu, furmâ de dùi blocchi squadrê, spartìi sciǜ quattru livélli cuèrti da otte a butte a-u ciàn terén e da di söê in-te quélli de d'âtu. In-te ogni ciàn u se ghe tröva ina spartixùn sciǜ trê stànsie, da-a furma lunghìa, limitê da de müàgge ch'i lascian u postu a di pilastri a-u segundu e a-u tèrsu ciàn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113016.pdf|tìtolo=Ex opificio Doria|léngoa=IT|vìxita=2025-11-27}}&lt;/ref&gt;.
* Muìn de Vèrxi: in-ta regiùn ch'a ne piggia u numme, u l'êa in-te dipendénse di [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Péu]] e chì i ghe sustavan i pelegrìn e e génti de passu. A-u cunplèssu, mensönòn zà du [[XIII secolo|Duxéntu]], se gh'è misciu màn cun di travàggi fina de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], sensa cangiâne guêi a strutǜa. U töccu ciǜ antìgu, in-tu mezzu du cunplèssu, u l'è spartìu in-te de grosse stànsie cuèrte da otte de prìa, cun di mazaghìn e de stalle in-ti fundi. A meridiùn u gh'è ascì a &quot;fàbbrica&quot;, ina custrusiùn dunde, tra möe e vasche chì cunservê, u se gh'è travagiòn gràn, oîve e papê cu-a forsa de l'Êgua Câda e du [[Fusòn]] Grossu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210513.pdf|tìtolo=Antico Molino con giardino e pertinenze in Borgata Molin (Verzi, Loano)|léngoa=IT|vìxita=2025-11-27}}&lt;/ref&gt;.
* Véggiu ospêa &quot;Marino Piemontese&quot;: stu cunplèssu, in-ta regiùn de Rulandétte, u l'è stêtu tiòn sciǜ du [[1910]] pe cuntu de in'istitusiùn de [[Turin|Türìn]] che, fina da-u [[1872]], a portava in-te Löa i figiö maòtti de [[scrofula]]. U Marino Piemontese, prugetòn da-u [[Pietro Fenoglio]], tenpu da [[Primma Goæra Mondiâ|primma]] e da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guêra mundiâle]] u l'è stêtu devöòn cumme ospeâ militâre, pe pö pasâ a l'Ospeâ San Giuànni de Türìn e vegnî in véu ospeâ, pe esse a-a fìn seròn du [[1982]]. A strutǜa, fêta de ciüméntu Hennebique, a l'è sciǜ tréi cén, ciǜ ün seminteròn, e a g'ha tütt'in gìu in parcu dund'u gh'è ascì a cà du guardiàn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210487.pdf|tìtolo=Ex Ospedale Marino Piemontese con parco e annessa casa del custode - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-11-25}}&lt;/ref&gt;.
* Colònia a-u mâ &quot;Città di Torino&quot;: cunplèssu fêtu custruî da-u patrunòn de scöe de [[Turin|Türìn]] du [[1932]], u se tröva a-e Ovivétte e u l'êa devöòn pe portâ a-i bagni i figiö de sta sitê. U cunplèssu da colònia, fabricòn in-tu stile rasiunalista cun di reciàmmi a-u neuclascicu, u se cunpûne d'ina custrusiùn prinsipâle a tréi cén cun de pertinense, ch'i l'êan dîte u &quot;chioscu d'igiene&quot; e a &quot;cà de custodia&quot;, ciǜ che in depòxitu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210881.pdf|tìtolo=Colonia Marina ex Patronato scolastico - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2025-11-22}}&lt;/ref&gt;.
* Punte du Nicciu: u punte du Nicciu, dîtu ascì u punte de San Bastiàn, u l'è in punte ch'u travèrsa [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]] dund'u l'è ciü da vixìn a-e müàgge, sciü-u sö cantu de nord-èst, a-i pé da Lobiétta. Cumm'u gh'è scrîtu cun de prìe giànche in-tu risö du punte, a strutǜa a l'è stêta fabricâ du [[1691]], foscia a-u postu de in'âtra ciǜ antìga. U punte u g'ha in arcu sulu, lungu 12&amp;nbsp;mêtri, cu-in prufî de bluchétti de prìa e de maùi renbòn a de spalêe da mêxima prìa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il ponte di S. Sebastiano'', pp. 164-166}}&lt;/ref&gt;.
* Punte de Munte Carmèllu: a punénte de Munte Carmèllu, pe traversâ u valùn du [[riàn de Berbene]], u se ghe tröva in gran punte a trezze archi, prugetòn pe vuluntê du [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]] a-a fìn du [[XVII secolo|Sinqueséntu]]. U punte u l'è lungu 160&amp;nbsp;mêtri, largu 7&amp;nbsp;m e u g'ha in'ātéssa a-u ciǜ de 12&amp;nbsp;m. In'otta u l'êa decuròn a-e sö estremitê cun de funtane, pasandughe in simma u bêu du Prìnsipe, mentre, in-ti tenpi de mizeîa, sutt'a-i sö erchi i se ghe trövavan fina de chè a dùi cén, ch'i rèstan ancùn pe-u livéllu di fundi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il viadotto di Monte Carmelo'', p. 175}}&lt;/ref&gt;.
* [[U Puntassu|U Puntàssu]]: in-ta regiùn di Puntàssi, a-i cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], i se trövan e ruine d'in punte ch'u traversava u [[Riàn Cazasse|Riàn da Fìn]], fabricòn in-te l'etê rumana in-te l'ocaxùn di travàggi a-a ''[[Via Julia Augusta]]'' ösciǜi da l'inperatû [[Adriàn]] tra-u [[124]] e u [[125|125 d.C.]] U Puntàssu u l'è lungu 22 mêtri in-te tüttu, di-quali 6,60&amp;nbsp;m de arcu a tüttu sèstu, pe-ina larghéssa de 6,20&amp;nbsp;m e in'ātéssa de l'arcu sciü-u fundu du riàn ch'a l'êa de 3,30&amp;nbsp;m&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=B. Massabò|tìtolo=Strade romane, ponti e viadotti|url=https://books.google.it/books?id=hLz37Hxn7uIC&amp;pg=PA222|ànno=1996|editô=L'Erma di Bretschneider|çitæ=Rómma|léngoa=IT|pp=222-230|capìtolo=I ponti romani di Loano lungo la Via Julia Augusta|cid=Massabò, 1996|ISBN=88-70-62951-1}}&lt;/ref&gt;.
* U Punte de Burgu: punte ch'u travèrsa [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]] a-u Castéllu, u l'è dîtu ascì u punte rumàn, ma pe da bun u l'è bén ciǜ mudèrnu, fabricòn pe dùe otte in-ta primma mitê du [[XVIII secolo|Setteséntu]] scicumme ch'u l'êa stêtu purtòn vìa da l'êgua du Fusòn. U g'ha in arcu sulu de duzze mêtri, cu-u prufî de maùi, de spalìne de prìa e u fundu de risö. U g'ha di archi sciü-u pāpêtu de settentriùn ch'i sun i rèsti du béu du Prìnsipe, ch'u ghe pasava in simma, mentre a meridiùn u punte u l'êa traversòn da-u béu du Cumǜn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il ponte di Borgo Castello'', p. 172}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 117-118}}&lt;/ref&gt;.
* A Lobiétta: sciü-u bastiùn de levante de müàgge de Löa, da-i tenpi da sö custrusiùn du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] u se ghe tröva ina lobbia da-a furma a bardachìn, cuèrta da in têtu d'abaìn e pōsâ sciǜ quattru pilastri che, pe-i lati lunghi, i g'han ina culonna de [[Pria de Finô|prìa de Finâ]] in-tu mezzu. Chì, segundu a tradisiùn, i cunti Doja i ghe pasavan e seiâne d'estê, a-u fréscu du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La Loggetta'', p. 163}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 87}}&lt;/ref&gt;.
* Funtana Giuànna: a l'è ina funtana du [[XVIII secolo|Setteséntu]], foscia prugetâ da-u [[Giovanni Battista Cantoni]], cu-in pilastrìn in-tu mezzu de [[Pria de Finô|prìa de Finâ]] e scurpìu a tritùi e ninfe, ch'u rézze in vâzu inbeletòn da mascherùi de dund'u ne rugiva l'êgua. Sta funtana, insémme a de âtre, a l'inprinsìpiu a l'êa miscia in-tu viâle dîtu de Funtane, che da-u Castéllu u chinava a-a Maîna, pe esse mesciâ du [[1959]] in-tu giardìn tra-a Tûre pentagunâle e u Palàssu du Cumǜn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La Fontana Giovanna'', p. 160}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe militâri ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Castéllo di Döia (Lêua) - vìsta da Sàn Damiàn.jpg|U castéllu di Doja
Loano-mura.jpg|In töccu de müàgge
Loano - Torre Pentagonale - 202209021800.jpg|U Turiùn cu-e müàgge
Porta Passorino Loano, SV.jpg|A porte du Relöiu
&lt;/gallery&gt;
* Castéllu de Löa: misciu in simma a-a cuntrâ du Castéllu, ch'a n'ha pigiòn u numme, u l'è stêtu a primma rexidensa di Doja de Löa. A sö fundasiùn a ne vegniéva da primma du [[XII secolo|Milleséntu]], pe pasâ cu-u tenpu da strutǜa pe-a diféza a rexidensa di scignûi e pigiâ, du [[XVI secolo|Sinque]]-[[XVII secolo|Seiséntu]], e sö furme d'ancö. Sti travàggi i g'han dêtu l'àia d'in palàssu du [[Renascimento|Rinascimentu]], da-e müàgge tütte tenzǜe e cun ciǜ àe vaciê sciü-u curtî, ch'i g'han in simma ina lobbia&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il Castello'', pp. 170-172}}&lt;/ref&gt;.
* Müàgge de Löa: u Burgu Drentu u g'ha tüttu in gîu de müàgge ch'i u sèran, fabrichê in-ta segunda mitê du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] pe vuluntê de génti de Löa, ch'i l'han avüe de lungu in prupietê, e finìe du [[1578]], gràssie ascì a-e dunasiùi du [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]]. E müàgge i g'han ina ciànta a sìnque lati e i sun stête fabrichê cun prìe du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]] e cāsïna de furnâxi a munte du paîze. Lunghe ciǜ o menu mille mêtri in-te tüttu, ste müàgge i l'han in spesû a-e fundasiùi d'in mêtru e i rivan a in'ātéssa de sìnque mêtri, cun tantu de pasàggiu in simma&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Le mura'', p. 162}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''3.3 Le mura'', pp. 53-54}}&lt;/ref&gt;.
* Tûre pentagunâle: cunusciüa in antìgu cumme u Turiùn, sta tûre a l'è stêta isâ in simma a-u bastiùn de nord-ovest, in-te müàgge a punénte du Palàssu di Doja. A l'è stêta fabricâ ciǜ tardi de müàgge, foscia du [[1602]], e a se svilüppa sciǜ quattru cén: tra de sti lì, in-ti dùi ciǜ èrti u se ghe pö intrâ sulu che pe-u pasàggiu in simma a-e müàgge, ch'u riva drîtu da-u Palàssu e che ina otta u l'êa cuèrtu da ina lobbia&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''3.6 Il bastione di nord-ovest e la Torre Pentagonale'', p. 59}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Torre pentagonale'', pp. 160-162}}&lt;/ref&gt;. 
* Porte du Relöiu: a porte du Relöiu, dîta ascì a porte di Passuìn, a l'è üna de quattru porte ch'i l'êan drovìe in-te müàgge du Burgu Drentu, fabricâ sciǜ prugèttu du Domenico Catibini, [[Órdine de Sant'Agostìn|fratte de San'Oustìn]], pe cuntu du [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]], ch'u l'ha ösciǜa cumme a méggiu decurâ. U relöiu ch'u g'ha dêtu u numme u l'è stêtu zuntu du [[1774]], quàndu lì in simma u se gh'è mesciòn a canpanétta che, da-u [[XVIII secolo|Setteséntu]], a sönava in-tu caxu de perìculu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Le porte'', pp. 163-164}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''3.7 Le porte della città e la Torre dell'Orologio'', p. 61}}&lt;/ref&gt;.
* Bastiùn Mazza: u Mazza u l'è u bastiùn méggiu cunservòn di séi ch'i gh'êan a-a Maîna, misciu sciü-u cantu de levante de müàgge. A-a giurnâ d'ancö, u l'è èrtu pocu ciǜ de tréi mêtri scicumme che u terén in gîu u l'è stêtu isòn quand'u s'è lastregòn e vîe, cu-e sö müàgge ch'i g'han de scarpâ e fina ina garitta renbâ sciǜ ün di sö canti&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I baluardi'', pp. 162-163}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''3.4 I bastioni sul mare e l'antico palazzo comunale'', p. 55}}&lt;/ref&gt;.

=== Sciti archeulogichi ===
* U Castelâ: in-ta regiùn cu-u mêximu numme, nu guêi da luntàn da-i cunfìn cu-[[a Prìa]], in-te di scavi di [[Anni 1990|anni '90]] u l'è stêtu trövòn in vilaggiu di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]], ün di cuscì dîti [[Castelà (furtificasiùn)|castelê]], de dund'u ne vegne ascì u tupònimu. In-te stu scitu i sun stête trövê de strutǜe de l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunzu]] antìga e de mezzu, ciǜ ina tunba che, pe-i rèsti ch'i ghe sun stêti scrövèrti, a l'è stêta döveâ fina in-te l'[[Etæ do Ràmmo|Etê du Rammu]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Müzei ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Loano museo del mare.jpg|Vista du Müzeu du Mâ
&lt;/gallery&gt;
* Müzeu du Mâ: u müzeu du mâ u l'è in müzeu de Löa ch'u se tröva in-tu Palàssu du Kursaal, in-tu salùn a-u centru du ciàn terén, dund'u l'è stêtu inaugüròn a-i 8 d'agùstu du [[2005]]. In-tu müzeu, ch'u canpa de testimunianse da vitta de mâ a Löa e in-ta sö parte de [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], u gh'è misciu in mustra de libbri, papê, futugrafìe de l'[[XIX secolo|Öttu]]-[[XX secolo|Növeséntu]] e mudelìn de barchi, ciǜ che di arnêzi e di strümenti da mainâ e de burdu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/6567/news/museo-del-mare-e-della-marineria/|tìtolo=Museo del Mare della Marineria|dæta=1 frevâ 2016|léngoa=IT|vìxita=2025-11-14}}&lt;/ref&gt;.

=== Natǜa ===
* SIC Munte Raviné - Rocca Barbena: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scitu d'interèsse cumünitàiu]] du [[Munte Raviné]] e da [[Rocca Barbena]] u l'è ina regiùn prutètta de 2.576&amp;nbsp;ha creâ du [[1995]], ch'a cunprende di töcchi du territòiu di cumǜi de [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], Löa e [[Tuiran|Tuiàn]]. Caraterìstica de stu scitu a l'è in paizàggiu servêgu che, pe-a prezensa de [[Dolòmia|dulomie]] da furmasiùn de San Péu a-u Munte, u g'ha di fenòmini inpurtanti de carsismu. U SIC u dà ascì de prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de béstie in perìculu, cumme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|canpanula de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gànberu de riàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2025-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2025-11-18}}&lt;/ref&gt;.
* SIC Munte Carmu - Munte Settepàn: u l'è in âtru scitu d'interèsse cumünitàiu ch'u se svilüppa in-t'ina parte du territòiu de Löa. U l'è stêtu creòn turna du [[1995]] e u cröve ina regiùn de 7.575&amp;nbsp;ha, spartìa cu-i cumǜi d[[a Prìa]], [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Bormia|Burmia]], [[Carizan|Caisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Giüstexine|Giüsténixe]], Löa, [[Magiö]], [[Riôtu|Riâtu]], [[Tuiran|Tuiàn]] e [[Oseria|Uzéia]]. Tra-e varietê de ciànte e de béstie ch'i trövan chì de prutesiùn, ciǜ che quélle mensönê de d'âtu, i ghe sun ancùn u [[Safràn ligùre|safràn ligüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxàn de muntagna]] e u [[Felis silvestris|gattu servêgu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2025-11-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2025-11-19}}&lt;/ref&gt;.
* SIC Munte Ciàzze Secche: stu scitu prutèttu, ch'u piggia u numme da-u [[Ciàzze Secce|briccu]] ch'u se ghe tröva, u se spande sciǜ 302&amp;nbsp;ha tra-i cumǜi d[[a Prìa]], [[Giüstexine|Giüsténixe]] e Löa, tegnǜi a màccia e bòschi bén che ruinê da-u fögu. In parte, a regiùn a l'è ancùn cuèrta da èrbi de [[Natta (erbu)|natta]], cun de âtre ciànte rêe cumme, turna, a [[Canpanòla de Sànn-a|canpanula de Savùna]] e a ''[[Tuberaria lignosa]]'', mentre in-ti sciti a prê i ghe nascian tante qualitê d'[[orchidêe]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic42/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ciazze Secche|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324007|tìtolo=Monte Ciazze Secche|léngoa=EN|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;.
* SIC Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru SIC custituìu in-tu meze de zügnu du [[1995]], u se spande sciǜ 541&amp;nbsp;ha de mâ tra-i cumǜi d'Arbenga, Löa, [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]] e [[U Sejô|U Seiâ]], cu-ina créna ch'a l'è cuèrta da ün di prê de ''Posidonia oceanica'' ciǜ inpurtanti da regiùn. De ciǜ, i ghe sun ascì di prê de ''Cymodocea nodosa'' e, tra-e specie ciǜ rêe, u se ghe pö trövâ a ''Pinna nobilis''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumîa ==
[[Immaggine:Monnaie - Italie, Ville de Loano, Giovanni Andrea III Doria, Luigini, 1665, Loano - btv1b113115131 (1 of 2).jpg|miniatura|In [[Loigìn|luigìn]] du cunte [[Gianandrîa III Doja|Gianandrîa III]], batǜu in-te Löa du [[1665]]]]
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumîa de Löa a l'è fundâ sciü-i servissi e u türismu ma, in-tu pasòn, a l'êa du bèllu ciǜ varia. A partî da 'n'ecunumîa ch'a l'êa ligâ pe-u ciǜ a-e canpagne, cu-u crésce da Maîna i sun rivê cu-u tenpu de növe ativitê, spunciê ascì da-u cunti Doja. A cumensâ survatüttu da-u [[XVI secolo|Seiséntu]] u gh'êa in gran nümeru de fàbbriche, tütte di Doja, cumme muìn, gunbi, fàbbriche de saùn, de pùe negra, de cāsîna e de prudòtti de têra da custrusiùn, ciǜ che i furni, ina fetàja e paéggi mazaghìn; aministrê da agenti du cunte o dêti a pixùn. Du [[XVIII secolo|Setteséntu]], scicumme che i bêni feudâli i l'axévan cumensòn a pagâ e tàsce a-u [[Regno de Sardegna|regnu]], i cunti i l'han vendǜu cu-u tenpu e sö ativitê tantu a-i véggi aministratûi che a di sitadìn privê&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Organizzazione politico-finanziaria della Contea Doria'', p. 62}}&lt;/ref&gt;.

Du Setteséntu a s'êa svilüpâ ancùn de ciǜ a cultivasiùn de oîve che, pe-u sö réu ciǜ bun che u gran, a cuntinuava a levâghe de têre zà da-u seculu de primma. Alantùa i muntavan ascì i cumèrci a bastu cu-u [[Piemonte|Piemunte]], mentre a pesca a nu l'êa guêi inpurtante, cun poche famìgge ch'i ghe travagiavan. De cuntru, du [[1776]], bén ün cappu de famìggia sciǜ quattru u l'è dîtu esse in mainâ, ciǜ âtri sètte ch'i l'êan patrùi de barchi. Tra-i artexèn, e ancùn pe-u seculu de doppu, in-te Löa u gh'è dîtu essighe caigâ e savatìn, argentê, curdâ, cāfêtu, bancâ, ferâ, barilâ, butâ, tintû, capelâ e mestru d'ascia. De fàbbriche u gh'êa ancùn paéggi muìn e gunbi, a papelêa de l'Ursuàn e in'âtra du cunte in-tu territòiu de [[Vèrsci|Vèrxi]], ciǜ che fàbbriche de fidê e de saùn, cun ste-lì che du [[1795]]-[[1796|96]] i l'êan bén vintisìnque&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Vita economica nel 1700'', pp. 85-87}}&lt;/ref&gt;.

De l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], de mentre che sèrte indüstrie i cumensavan a vegnî ciǜ poche, a l'è bén cresciǜa a maîna cumerciâle de Löa, che fina a-i tenpi di vapuri a l'è stêta üna de ciǜ inpurtanti da Ligüria. I barchi de Löa i l'êan fêti pe-u ciǜ in-ti ciantê du postu, survatüttu quélli de Amico e de Cerruti, e i l'êan tantu de cabutàggiu pe-u [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] che, ciǜ tardi, bui a navegâ tütti i mâ. Fra de sti-lì, ch'i sun stêti tostu séntu a esse custruìi in-te Löa tenpu d'ina trenténa d'anni, ina sinquanténa i l'êan sutta patrùn da famìggia Rocca, che cu-i sö scagni e mazaghìn a serviva u Mediteraneu intrégu. Dapö, fra-i âtri patrùi inpurtanti de Löa u gh'è stêtu i Coxe, i Chiozza, i Patrone, i Traverso, i Isnardi e i Lavagna; cuscì cumme paégge famìgge de capitèn de barchi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La marineria loanese nell'800'', pp. 85-87}}&lt;/ref&gt;.

A-a fìn, du [[XX secolo|Növeséntu]], i sun vegnǜe menu e ciǜ tante tra-e ativitê da tradisiùn, mentre u s'êa drovìu quarche indüstria picìna cumme ina fàbbrica de licuri e üna de arme, ciǜ che u maxellu du cumǜn. A tütte e mainêe, in-tu primmu doppuguêra i sun rivê i primmi bagni che, insémme a-e culonie a-u mâ, i l'han fêtu da fundasiùn a l'inpurtansa de Löa cumme destinasiùn pe-u türismu d'estê&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La marineria loanese nell'800'', pp. 145-147}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Loano SV biblioteca.jpg|A Bibliutêca Cìvica &quot;Antonio Arecco&quot;
&lt;/gallery&gt;
;Bibliutêche
A Bibliutêca Cìvica &quot;Antonio Arecco&quot; a l'è a bibliutêca du cumǜn de Löa, miscia in-tu Palàssu du Kursaal dund'a l'è stêta fundâ du [[1970]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.loano.sv.it/it/unita_organizzative/biblioteca|tìtolo=Biblioteca|outô=Cumǜn de Löa|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}&lt;/ref&gt;. In-ta bibliutêca, ch'a se spande sciǜ 400&amp;nbsp;mêtri quaddri, u gh'è cunservòn ciǜ de 22.000 ünitè, tantu a stanpa che, pe ina parte picìna, ascì d'âtru genere&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0056|tìtolo=Biblioteca civica Antonio Arecco|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Biblioteca civica'', p. 225}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
Löa a g'ha de scöe da l'azìlu a-e superiuri, ch'i fan tütte parte de l'Istitǜu Cunprensìvu Löa-Buisàn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://unica.istruzione.gov.it/cercalatuascuola/istituti/SVIC808009/i-c-loanoboissano/|tìtolo=I. C. Loano-Boissano|outô=Ministéru de l'Istrusiùn e du Meritu|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}&lt;/ref&gt;. In-tu detàggiu, u gh'è in azìlu a-e Cazèlle dedicòn a-u Simone Stella, e scöe elementâri pübliche &quot;Mons. Valerga&quot; e &quot;Milanesi&quot;, misce in-te Cursu Europa e in-ti Gazzi, ciǜ che e &quot;Rossello&quot; de [[Figge de Nostra Scignùa d'a Mizeicordia|mùnighe da Madonna da Mizeicòrdia]], privê, ch'i l'han seròn du [[2025]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2025/06/loano-dopo-150-anni-chiude-listituto-rossello-suor-antonia-valori-accoglienza-e-misericordia-pilastri-della-nostra-scuola/|tìtolo=Loano, dopo 150 anni chiude l'istituto Rossello. Suor Antonia: &quot;Valori, accoglienza e misericordia pilastri della nostra scuola&quot;|outô=Luca Berto|dæta=13 zügnu 2025|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}&lt;/ref&gt;. Dapö u gh'è ancùn, in-ti Gazzi, e medie &quot;Mazzini-Ramella&quot; e, in-te Ovivétte, l'istitǜu superiure &quot;Giovanni Falcone&quot;, spartìu in-te trê ramme scientifica, ecunomica e tecnulogica&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://isfalcone.edu.it/|tìtolo=Istituto d'Istruzione Secondaria Superiore &quot;Giovanni Falcone&quot; Loano|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Parlâ de Löa ===
[[Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - tàrga in léngoa lìgure (2).jpg|miniatura|Targa in-tu parlâ de Vèrxi miscia da-u munuméntu a-a Madonna]]
In-te Löa u se ghe parla u [[Lengoa ligure|ligüre]] in-t'ina mainêa che, cumme pe-[[a Prìa]] e pe [[Borṡi|Borzi]], a l'è miscia a-u cunfìn tra-e [[Lìgure céntro-òcidentâle|varietê de centru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|quélle du centru]], cun ciǜ infruénse da-u [[Lengoa zeneize|parlâ de Zéna]] e ciǜ destacâ da-e vixine varietê da [[Valle du Varatella|Vaâtèlla]], de tipu bén ciǜ [[Dialettu arbenganese|arbenganeze]]. Trêtu caraterìsticu du parlâ de Löa u l'è a velarizasiùn de [[A tònica velarizâ|&quot;a&quot; tonica]], ch'a nu gh'è né a-a Prìa né a Borzi, mentre pe du rèstu u se ghe suméggia asê, cumme che a-e canpagne d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] sciü-u cunfìn, ch'i ne sun stête bén infruensê. Pe cuntru, u gh'è paégge diferense tra Löa e u parlâ de [[Vèrsci|Vèrxi]], ch'u s'è mantegnǜu ciǜ antìgu e cun mênu infruense da Rivêa: a sö sciurtìa tipica a l'è l'asurdiméntu de {{IPA|[ʒ]|lij}} a {{IPA|[ʃ]}}, ch'u se tröva presenpiu in-tu numme mêximu du paîze, dîtu ''Vèrsci'' da-i verxìn, cu-in'evulusiùn che, a l'in gîu, a l'è stêta trövâ sulu che a [[Giüstexine|Giüsténixe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|curatô=[[Giulia Petracco Sicardi]], [[Fiorenzo Toso]] e Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1985-1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zéna|léngoa=LIJ, IT|p=113|volùmme=Vul. IV}}&lt;/ref&gt;.

Pe scrîve u parlâ de Löa üna de primme pruposte a l'è stêta quélla, funética, du prufesû Enrico Cavalli, ch'u l'ha döveâ pe-i sö stüddi sciü-i tupònimi du cumǜn sciurtìi sciü-a ''Gazzetta di Loano'' du [[1936]] e, dapö, in-t'in vulümme du [[1939]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 5}}&lt;/ref&gt;. Löa a g'ha ascì in puêta in ligüre, u [[Luigi Panero]] di Prigê, dîtu u &quot;Patâ&quot;, che cu-i sö scrîti da-u vîvu sensu da natǜa u g'ha in stile ch'u se suméggia asê a quéllu du [[Doardo Firpo|Firpo]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/antologia/luiggi-pane/|tìtolo=Luigi Panero (1903-1960)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;.

=== Cuxina ===
* Crùstuli de Löa: i crùstuli i sun in dûse tipicu de Löa pe-u tenpu de [[Carlevâ]], fêti in-t'ina mainêa ch'a se suméggia a-e [[Pêti de muniga|bōxîe]]. I g'han ina pasta de faîna, bitìru, lête e süccu, ciǜ che di güsti cumme l'êgua de limunétti, u vìn giàncu o âtru segundu a versciùn. I crùstuli de Löa i sun stêti misci a ricètta pe-a primma otta du [[1958]] e a stu dûse u gh'è dedicòn fina ina sagra, ch'a se tegne de lüggiu. A-a giurnâ d'ancö, sta sagra a l'è fêta sciü-a pasegiâ ma in tenpu a se tegniva a-u Castéllu, pe rigordâ l'[[Andrîa II Doja|Andrîa II]] che lì, segundu a tradisiùn, u l'axéva dêtu di crùstuli a-e génti de Löa a-u muméntu de l'inaugürasiùn de Munte Carmèllu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ligucibario.com/alfabeto_del_gusto/crostolo-di-loano-sv/|tìtolo=Crostolo di Loano|outô=Umberto Curti|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Sagra del crostolo'', p. 218}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/loano-sul-lungomare-torna-la-sagra-del-crostolo/|tìtolo=Loano, sul lungomare torna la &quot;Sagra del Crostolo&quot;|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;.
* [[Turta de sücca dûse|Turta de sücca]]: sta turta a l'è in dûse fêtu in-te Löa, a-[[a Prìa]] e in-te quarche paîze in gîu, dunde a tradisiùn a ne tröva e urìgini fina du [[XVII secolo|Seiséntu]]. Turta da téstigu, a se cunpûne d'in röu fêtu de sföggia de faîna, êgua e öiu, mentre u pìn u l'è pe-u ciǜ de sücca, mescciâ insémme a öve, faîna de cêxi, pignö, üghétta, vìn e süccu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ligucibario.com/alfabeto_del_gusto/torta-di-zucca/|tìtolo=Torta di zucca|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/eventi/2017/09/04/news/la-gastronomica-a-pietra-ligure-e-dolce-con-la-torta-di-zucca-1.30867127|tìtolo=&quot;La Gastronomica&quot; a Pietra Ligure è dolce con la torta di zucca|outô=Marco Oliveri|dæta=4 seténbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;. A sta ricètta, insémme a-a [[turta vèrde]] e a de âtre turte da tradisiùn, a l'è dedicâ a &quot;Fèsta da Turta Ligüre&quot;, ch'a se tegne tütti i anni sciü-a pasegiâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2025/04/16/sul-lungomare-di-loano-torna-la-festa-della-torta-ligure-3/|tìtolo=Sul lungomare di Loano torna la &quot;Festa della Torta Ligure&quot;|dæta=16 arvî 2025|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;.
* Pocìn: u pocìn u l'è ina ricètta tipica de [[Vèrsci|Vèrxi]], fêta da ina mescciüa d'êgua, sâ, bitìru e furmàggiu. Du pocìn u n'exìste ascì ina versciùn dûse che, pe cuntru, a g'ha drentu de lête, süccu e scòrsia de limùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ligucibario.com/alfabeto_del_gusto/pocin-di-verzi/|tìtolo=Pocin di Verzi|outô=Umberto Curti|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;.

== Manifestasiùi ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Loano CarnevaLöa 2025 estate.jpg|U CarnevaLöa d'estê
Loano, serata DORIA, 14 giugno 2025.jpg|Seiâna du Riturnu di Doja
&lt;/gallery&gt;
* CarnevaLöa: in-te Löa u l'è inandiòn tütti i anni ün di carlevê ciǜ inpurtanti de l'Italia, u ciǜ grande da Ligüria. U CarnevaLöa u se tegne, a tenpu, in-te dùe duméneghe de fîa: in-ta primma u gh'è u &quot;Paliu di Burghi&quot; cu-i câri de cuntrê de Löa, in-ta segunda u gh'è de cuntru u &quot;Paliu di Cumǜi&quot;, cu-i câri fêti da-i paîzi a l'in gîu. De ciǜ, u carlevâ de Löa u se tegne ascì in-t'in'edisiùn d'estê. Sta manifestasiùn, ch'a g'ha de raìxe antìghe, a l'è stêta ricunusciüa cumme carlevâ storicu, cu-a sitê de Löa ch'a l'è raprezentâ ascì da quattru maschere: ''Beciancin'', ''Puè Pepin'', ''Capitan Fracassa'' e a ''Principessa Doria del Castello''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/carnevaloa/|tìtolo=CarnevaLöa|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;.
* Prémmiu nasiunâle &quot;Città di Loano&quot;: prémmiu de livéllu italiàn dedicòn a-a mǜxica tradisiunâle, u l'è inandiòn da-u [[2005]] e guagnòn da-u méggiu album de stu genere a sciurtî in-te l'annu de primma&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://premioloano.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi siamo|outô=Premio Nazionale Città di Loano per la Musica Tradizionale Italiana|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Bàzue: in-te sta manifestasiùn, ch'a se tegne in gîu a mez'agùstu, a l'è miscia in scêna a càccia a-e bàzue, cu-in curteu de figüe mascherê e d'artisti e, a-a fìn, i föghi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/festa-delle-basue/|tìtolo=Festa delle Basüe|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;.
* U Riturnu di Doja: u se tratta d'ina rievucasiùn storica di tenpi di Doja, cun di spetaculi a-a mainêa du [[Renascimento|Rinascimentu]], ch'a repiggia u muméntu quàndu, du [[1575]], a l'êa stêta diciarâ a libera [[cuntêa de Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/rievocazione-storica-e-ritorno-dei-doria/|tìtolo=Ritorno dei Doria|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;.
* Nötte Giànca: d'estê, in-te st'ocaxùn chì u gh'è de mǜxica da-u vîvu in-te tütta a Maîna, cu-in cuncèrtu in ciàssa e di banchetti cu-u mangiâ o de artisti in gîu pe-i carùggi, mentre e bütéghe i rèstan drovìe fin a-a nötte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/notte-bianca/|tìtolo=Notte Bianca|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - arîvo (3).jpg|E cungréghe in ciàssa pe-i 2 de lüggiu
Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - salûo a-o mâ (2).jpg|U salüu a-u mâ in-ta prucesciùn du Carmèllu
&lt;/gallery&gt;
* Fèsta da Madonna da Vixitasiùn: a se tegne tütti i anni a-i 2 de lüggiu, cu-ina prucesciùn de cungréghe da tütta a Rivêa ch'a parte d'in-ta ciàssa du Cumǜn pe chinâ a-u mâ e fâghe u salüu e, dapö, a benedisiùn, a rigordâ tütti i morti in mâ. Sta fèsta a l'è de antìga tradisiùn, vegnindune fina da-u [[1637]], quàndu e génti de Löa, pe pùja d'in ataccu di türchi, i l'êan sciurtìe in prucesciùn pe racumandâse a-a Madonna da Vixitasiùn ma, cu-a lüxe ch'i favan, i l'han fêtu crédde a-i pirati ch'u ghe fusse ina gran guarnixùn, sarvandu cuscì a sitê&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/12049/news/tre-giorni-eventi-la-festa-della-madonna-della-visitazione/|tìtolo=Tre giorni di eventi per la festa della Madonna della Visitazione|dæta=25 zügnu 2018|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Processioni e feste religiose'', pp. 217-218}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta da Madonna du Carmèllu: a fèsta de Munte Carmèllu, ch'a cazze i 16 de lüggiu, a l'è ina ricurensa rispetâ fina da-u [[XVII secolo|Seiséntu]], a-i tenpi da fundasiùn du cunventu, cu-ina sö mensiùn ch'a ne vegne fina da-u [[1723]]. A-a giurnâ d'ancö, pe sta fèsta u se tegne ina prucesciùn a-a séja, fêta tra-u cunventu e a capelétta da-a Fetàja, cu-in salüu a-u mâ da càscia primma ch'a l'intre turna in gêxa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/10113/news/festa-della-madonna-del-carmelo/|tìtolo=Festa della Madonna del Carmelo|dæta=14 lüggiu 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;.
* Tra-e âtre fèste de gêxa, pe-u ciǜ cun tantu de prucesciùn, i se pöan rigordâ a fèsta de San Xidòu, festezâ da ciǜ de sent'anni a-i 5 de zügnu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/9718/news/festa-san-isidoro-2/|tìtolo=Festa di San Isidoro|dæta=3 zügnu 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;, quélla pe [[San Gioâne Batista|San Giuànni u Batìsta]], u patrùn de Löa, a-i 24 de zügnu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/5243/news/festa-patronale-san-giovanni-battista/|tìtolo=Festa patronale di San Giovanni Battista|dæta=24 zügnu 2015|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;, a Nativitê de Maria a Vèrxi, cu-a sagra &quot;di 8&quot;, a-i 8 de seténbre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/5918/news/processione-religiosa-santa-nativita-maria-vergine/|tìtolo=Processione religiosa Santa Natività di Maria Vergine|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;, u Santìscimu Numme de Maria a-i 12 de seténbre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/2105/news/festa-del-santissimo-nome-maria/|tìtolo=Festa del Santissimo Nome di Maria|dæta=11 seténbre 2013|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;, Santa Lìbbia, a-i Quàrxe e cun tantu de sagra, a-i 15 de seténbre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/10769/news/agra-campestre-santa-libera-processione/|tìtolo=Sagra campestre di Santa Libera e processione|dæta=12 seténbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt; e a Madonna da Mercêde a-i 24 de stu meze&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/10829/news/festa-nostra-signora-della-mercede/|tìtolo=Festa di Nostra Signora della Mercede|dæta=26 seténbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Processioni e feste religiose'', pp. 217-218; ''Sagre campestri'', p. 218}}&lt;/ref&gt;.

== Sport ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Palaçétto do Spòrt 'Eliodoro Garassini' (Lêua) - vìsta (1).jpg|U Palaséttu du Sport &quot;Eliodoro Garassini&quot;
Loano SV.jpg|I canpi da bocce a-u cuèrtu du &quot;Bocciodromo&quot;
&lt;/gallery&gt;
In-tu cumǜn de Löa u se ghe tröva paégge strutǜe pe-e ativitê spurtive che, in-tu detàggiu, i sun:
* Canpu da balùn cumünâle &quot;Giorgio Ellena&quot;: in-ti Gazzi, ciǜ che u canpu regulamentâre u cunplèssu u cunprende ancùn in canpu da balùn a 5 e ün da balùn a 7&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2023/08/loano-stanziati-150mila-euro-per-la-sistemazione-dei-campetti-in-sintetico-dello-stadio-ellena/|tìtolo=Loano, stanziati 150mila euro per la sistemazione dei campetti in sintetico dello stadio Ellena|dæta=18 agùstu 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;. Stu canpu u l'è quéllu de cà pe l'A.S.D. San Francesco Loano, che d'ancö a zöga in [[Eccellensa Liguria|Ecelensa]] ma che, in-ta sö stoja, a l'êa rivâ fina in-ta [[Série D (zêugo do balón)|Serie D]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.asdsanfrancescoloano.it/la-societa/|tìtolo=La società|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;.
* Palaséttu du Sport &quot;Eliodoro Garassini&quot;: strutǜa mudèrna fêta de legnu e cun de grandi vedrê, a g'ha dùe piscine a-u cuèrtu, de-quale üna da 25 metri, ciǜ che in canpu da basket/volley e ina palèstra. De cunplèssu i fan parte ancùn ina piscina a l'avèrtu da 50 metri e dùe ciǜ picìne&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://loanoperlosport.it/strutture-sportive/|tìtolo=Strutture sportive|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;. Chì a g'ha de sede a sucietê spurtiva Doria Nuoto 2000 Loano, ch'a g'ha de squaddre de nöu, nöu artisticu, ballanöu e triathlon, e ch'a ghe inandia tütti i anni u meeting nasiunâle &quot;Città di Loano&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.dorianuotoloano.com/|tìtolo=Doria Nuoto Loano|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;. U canpu da basket u l'è quéllu de cà pe-a squaddra de Löa, a Basket Loano Eliodoro Garassini, che d'ancö a zöga in-ta segunda serie ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.playbasket.it/liguria/club.php?obj=3462|tìtolo=A.S.D. Basket Loano Eliodoro Garassini|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;.
* Palaséttu du Sport &quot;Giuseppe Guzzetti&quot;: palaséttu du sport da vixìn a-e scöe medie, u l'è stêtu inauguròn du [[2011]] e u cuntegne in canpu a-u cuèrtu devöòn tantu da-e scöe che da-e sucietê spurtive de basket e de volley da sitê&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2011/10/loano-inaugura-il-nuovo-palazzetto-pignocca-sport-marchio-di-fabbrica-della-citta/|tìtolo=Loano inaugura il nuovo Palazzetto, Pignocca: &quot;Sport marchio di fabbrica della città&quot;|dæta=27 utùbre 2011|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;.
* Bocciodromo de Löa: strutǜa pe-u zögu de bocce, a se tröva a-e Ovivétte e a se cunpûne de öttu canpi cuèrti e öttu a l'avèrtu, de 27,5/28&amp;nbsp;m pe tréi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2025/08/loano-pubblicato-il-bando-di-gara-per-la-gestione-del-bocciodromo/|tìtolo=Loano, pubblicato il bando di gara per la gestione del bocciodromo|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241103091656/https://www.visitloano.it/331/senza-categoria/bocciodromo/|tìtolo=Bocciodromo|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;.
* Tennis Loano: pe-u zögu du tennis u se ghe tröva i circulu in-ta regiùn de Vignasse che, in-tu detàggiu, u g'ha sìnque canpi de têra e dùi de scinteticu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.loano.tennis/service/campi-da-tennis/|tìtolo=Campi da tennis|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;.
Du rèstu, u gh'è ancùn e palèstre de Valerga e du Falcone, devöê ascì da-e sucietê spurtive, in circulu nauticu e u canpettu a l'avèrtu &quot;San Giuseppe&quot;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Da primma de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] e ancùn in-ti [[Anni 1970|anni '70]], in-te Löa u se ghe zögava ascì a-u [[Balón (zêugo)|balùn]], cun dùi canpi dedichê. L'ün, ciǜ picìn, u l'êa in-tu Burgu Drentu, in curispundensa da Ciàssa du Dücca, d'ancö Ciàssa Palèstru, l'âtru u l'êa in-tu ciàn strêtu tra-e [[Müàgge de Löa|müàgge da Maîna]] e [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]], alantùa dîtu u &quot;Zögu du Fusòn&quot; e cunusciüu ancùn a-a giurnâ d'ancö cumme u &quot;Zögu du Balùn&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/la-pallapugno-torna-a-loano/|tìtolo=La pallapugno torna a Loano|dæta=18 utùbre 2009|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scindichi de Löa ===
[[Immaggine:Loano-municipio2.jpg|miniatura|Palàssiu Doja, u palàssiu du cumǜn de Löa]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1800|1800|Giuseppe Robado|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 148}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1800|1800|Francesco Aicardi|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1800|1800|Giuseppe Patrone|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1800|1800|Giuseppe Robado|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||G. Nicolò Ghiglioni|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Patrone|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Giacomo Isnardi|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Zeffirino Accame|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Maria Spalla|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Tomaso Elice|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Nicola Bertoluzzo|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Francesco Aicardi|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1803|1803|Vincenzo Patrone||Sitadìn prescidénte|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1803|1807|G.B. Robado||''Maire''|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1808|1814|Vincenzo Patrone||''Maire''|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1815|1816|G.B. Robado||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1816|marsu 1817|Matteo Musso||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|marsu 1817|8 lüggiu 1817|Carlo Porro||Scindicu pruvisòiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1817|1819|Tomaso Rocca Ceresola||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1820|1823|Vincenzo Pairone||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1824|1825|G.B. Lanteri||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1826|1827|Antonio Lanteri||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1828|1831|Pietro Olivieri||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1832|1833|Antonio Lanteri||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1834|1835|Antonio Isnardi||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1836|1838|Saverio Marchesano||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1839|1844|Giacomo Rocca||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1845|1848|Simone Stella||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1849|1852|Ambrogio Ramella||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 149}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1852|1853|Domenico Garassini||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1854|1860|Carlo Rubadi||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1861|1871|Giuseppe Isnardi||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1872|1877|Alessandro Rocca||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1878|1880|Antioco Accame||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1881|1883|Giuseppe Accame||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1884|1885|Simone Rocca||Scindicu|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U l'ha dêtu e dimisciùi da-a càrega&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1878|1880|Giuseppe Isnardi||Scindicu|&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', pp. 149-150}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1890|seténbre 1893|Giuseppe Rocca||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 150}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|seténbre 1893|1895|Nicolò Torello||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1896|1898|Francesco Garassini-Garbarino||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 agùstu 1900|1900|Giuseppe Amico||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1900|1900|||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1900|lüggiu 1914|Emanuele Accame||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|lüggiu 1914|4 nuvénbre 1920|Nicolò Torello||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 nuvénbre 1920|6 marsu 1923|Emanuele Accame||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|13 mazzu 1923|1924|Guglielmo Bruna|Partìu Nasiunâle Fascista|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 151}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1924|11 utùbre 1926|G.B. Chiozza||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1926|1927|Giuseppe Adalberto Angelelli|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|16 nuvénbre 1927|1928|Carlo Scotti||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1928|1929|Vincenzo Violante||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1929|1934|Ottavio Borsarelli|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1934|1934|Ottavio Borsarelli||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|27 lüggiu 1934|1938|Eugenio Genta|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1938|Bernardo Berio||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1938|Giuseppe Rinonapoli||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|26 agùstu 1938|zenâ 1944|Giuseppe Rinonapoli|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1944|Emanuele Cerruti||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1944|Vincenzo Lisi||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944||Mario Valerio||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Lisi||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|31 lüggiu 1945|23 arvî 1946|Stefano Carrara|[[Partio Comunista Italian|Partìu Cumunista Italiàn]]&lt;br /&gt;Partìu Repüblicàn Italiàn&lt;br /&gt;Partìu d'Asiùn
|[[Scindico|Scindicu]]|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Misciu in càrega da-u Cumitòn de Liberasiùn Nasiunâle&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|23 arvî 1946|21 nuvénbre 1946|Giuseppe Canepa|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|26 nuvénbre 1946|11 zügnu 1951|Felice Vignola|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 zügnu 1951|17 nuvénbre 1951|Gerolamo Bossi|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|17 nuvénbre 1951|29 nuvénbre 1962|Pietro Ciarlo|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|29 nuvénbre 1962|29 zenâ 1967|Felice Elice|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|29 zenâ 1967|7 utùbre 1967|Felice Elice|La Palma&lt;br /&gt;(lista civica)|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|7 utùbre 1967|5 frevâ 1974|Mario Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|5 frevâ 1974|30 lüggiu 1978|Giuseppe Guzzetti|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|30 lüggiu 1978|15 utùbre 1988|Eliodoro Garassini|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|15 utùbre 1988|7 zügnu 1993|Mario Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 zügnu 1993|28 arvî 1997|Francesco Cenere|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 arvî 1997|14 mazzu 2001|Francesco Cenere|Polu pe-e Libertê|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|30 mazzu 2006|Angelo Vaccarezza|Cà de Libertê|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2006|17 mazzu 2011|Angelo Vaccarezza|U Populu da Libertê|Scindicu|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Da-u 24 de zügnu du 2009 u l'è stêtu ascì prescidénte da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]]&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|17 mazzu 2011|7 zügnu 2016|Luigi Pignocca|U Populu da Libertê|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 zügnu 2016|4 utùbre 2021|Luigi Pignocca|Pignocca sindaco&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drîta)|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 utùbre 2021|''in càrega''|Luca Lettieri|Per Loano&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drîta)|Scindicu|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;In-ta [[Léga Nord|Lega]]&lt;/ref&gt;|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelàggi ===
U cumǜn de Löa u l'è binéllu de:
* {{Binelàggio|FRA|Francheville|4=Francheville (metropuli de Liùn)}}, da-i 11 de dixénbre du [[2003]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/loano-e-il-gemellaggio/|tìtolo=Comitato Promotore dei Gemellaggi, per sentirsi cittadini d'Europa|léngoa=IT|vìxita=2025-07-25}}&lt;/ref&gt;.

== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
U cumǜn de Löa u l'è traversòn da-a [[Stradda statâle 1 Vìa Aurelia|Vìa Aurelia]], che in-te stu töccu a lìga [[A Prìa]], a levante, cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], a punénte. Da-i tenpi da fundasiùn da Maîna sta vìa a traversava u paîze pe-u Carùggiu, pe turnâ lungu l'antìgu percursu da ''[[Via Julia Augusta|Julia Augusta]]'' cumme ch'a ne sciurtìva. Dapö, du [[1837]], u tràffegu u l'è stêtu mesciòn lungu a növa &quot;vìa da Maîna&quot;, a mâ du Burgu Drentu, pe esse purtâ a munte de stu lì, a l'ürtimu, du [[1940]], in-tu scitu dunde l'Aurelia a passa ancùn a-a giurnâ d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Viabilità e toponomastica'', p. 120}}&lt;/ref&gt;. De ciǜ, in-tu territòiu du cumǜn u se tröva ascì a [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|stradda pruvinsâle 25]], ch'a parte d'in-ti Gazzi pe traversâ dunque u cumǜn de [[Buinzan|Buisàn]] e chinâ fina in-tu territòiu de [[Tuiran|Tuiàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp25|tìtolo=SP 25 Loano-Boissano-Toirano|léngoa=IT|vìxita=2025-07-26}}&lt;/ref&gt;.

A frasiùn de [[Vèrsci|Vèrxi]] a l'è ligâ cun Löa pe mezzu de ciǜ vìe, ch'i repiggian, in parte, u percursu de végge müatêe. In-tu detàggiu, a müatêa ch'a chinava d'in Vèrxi a se deramava in-te dùe vìe ina otta rivâ in-te l'Ursuàn: l'üna a pasava pe-e Bulâxe mentre l'âtra, pasâ a-u de là du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], a chinava in-te Löa pe-i Gazzi. U prugèttu d'in stradùn ch'u zuntasse Vèrxi cun Löa u remunta fina a-u [[1850]], a tütte e mainêe u l'è stêtu drovìu sulu che du [[1874]], cu-u punte sciü-u Fusòn ch'u l'è du [[1876]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Verzi è unito a Loano'', p. 118}}&lt;/ref&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Löa|càngio variànte=U mêximu argumentu in detàggiu}}
[[Immaggine:Stazione di Loano - fabbricato viaggiatori lato binari.jpg|miniatura|U fabricòn pe-i viagiatùi]]
Löa u g'ha ina sö stasiùn sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zéna-Vintimìggia]], ativâ du [[1872]] insémme a l'inaugürasiùn da lìnea intréga, cu-in primmu fabricòn pe-i viagiatùi, de legnu, ch'u l'êa misciu a munte da feruvìa. U fabricòn ch'u se végghe a-a giurnâ d'ancö u l'è in prugèttu du [[Roberto Narducci]] du [[1936]], ch'u l'è stêtu inaugüròn a-i 22 d'arvî du [[1937]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 132}}&lt;/ref&gt;.

In-ta stasiùn de Löa i se ghe fèrman tütti i [[Trêno regionâle (Itàlia)|trêni regiunâli]] ch'i ghe pàssan, ciǜ che ina cùbbia de [[InterCity (Italia)|trêni InterCity]] a-u giurnu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.e656.net/orario/stazione/loano/treni-dalle-00-alle-12.html|tìtolo=Stazione di LOANO|léngoa=IT|vìxita=2025-11-16}}&lt;/ref&gt;.

=== Portu ===
[[Immaggine:Pòrto de Lêua.jpg|miniatura|Vista du portu|sinistra]]
Löa a g'ha in portu türìsticu, ciamòn a ''Marina di Loano'', cun in'estensciùn che a l'inprinsìpiu a l'êa ciǜ picìna&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il porticciolo turistico'', p. 221}}&lt;/ref&gt;. Difêti, stu portu u l'è stêtu prugetòn a l'inprinsìpiu pe-e barche da pescòi, cun di travàggi ch'i sun cumensê a-i 25 de zügnu du [[1957]] pe finî du [[1961]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 122}}&lt;/ref&gt;.

A-a giurnâ d'ancö u portu de Löa u l'è rivòn a squêxi mille posti barca in-te tüttu, u segundu ciǜ grande da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] intréga, pe di pescàggi da 3,5 a 5&amp;nbsp;m e de lunghésse fina a 85&amp;nbsp;m&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.marinadiloano.it/it/la-marina/il-porto|tìtolo=Il porto|outô=Marina di Loano|léngoa=IT, EN, FR, DE|vìxita=2025-07-28}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Padre Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.com/books?id=Ox46syLvAksC&amp;pg=PA13|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Padre Enrico, 1874}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Loano. Storia - Monumenti - Itinerari - Turismo|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0007518|ànno=Arvî 1984|editô=Editrice - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Arecco, 1984}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Loano e il suo sviluppo nei secoli (centro storico)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0438684|ànno=Frevâ 1996|editô=Cumǜn de Löa - Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Löa - Arbenga|léngoa=IT|cid=Arecco, 1996|colànn-a=Quaderni della Civica Biblioteca}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Val Nimbalto con Loano e Verzi Boissano|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0244079|colànn-a=Le nostre località: toponomastica storica dell'Ingaunia orientale|ànno=Utùbre 2013|editô=Tipografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|cid=Arecco, 2013}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.loano.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumǜn|léngoa=IT|vìxita=2025-07-19}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/|tìtolo=Scitu türìsticu uficiâle|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-07-19}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Löa| ]]</text>
      <sha1>8o9uade19akk82bkrzkpavdod55acks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270615</id>
      <parentid>270590</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116095" sha1="1wfoyewzmqcu6niavl13bpol2wqxo35" xml:space="preserve">{{Priéze}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Löa
|Panorama = Mónte Màrmi (Boisàn) - vìsta de Lêua.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Löa da Marìn, [[Buinzan|Buisàn]]&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stâtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumǜn]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savùna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Luca Lettieri
|Partito = lista civica de centru-drîta &quot;Per Loano&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 19-07-1309 &lt;small&gt;(attu de fundasiùn)&lt;/small&gt;
|var-teritöio = Territòiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Ātéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 10733
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn residénte a-u 31 d'utùbre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2022
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = [[Vèrsci|Vèrxi]]&lt;ref name=&quot;statuto&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://loano-api.municipiumapp.it/s3/3618/allegati/statuto-2016-1.pdf|tìtolo=Statuto comunale|outô=Cumǜn de Löa|léngoa=IT|p=8|vìxita=2025-07-18}}&lt;/ref&gt;
|var-divixoìn_confinànti = Cumǜi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Giüstexine|Giüsténixe]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtri infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füzu uràiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1337
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = De Löa&lt;br /&gt;Becùi et al. ([[Blazón popolâre|surv.]])
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuànni u Batista]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = [[24 zûgno|24 de zügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafîa
|Mappa = Map of comune of Loano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn du cumǜn de Löa in-ta pruvinsa de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiâle
}}
'''Löa'''{{#tag:ref|Scrîtu ascì ''Loèa'' (a-a mainêa de l'Enrico Cavalli&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 84}}&lt;/ref&gt;), ''Lœa'' o ''Leua'', ''Leua'' o ''Loeua'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéze]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Löa'' [[Dialéttu priéze|a-a Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumǜn da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=43}}&lt;/ref&gt;, in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Aràsce|léngoa=LIJ, IT|p=120}}&lt;/ref&gt;, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Lêua'' in [[Lengoa zeneize|zenéze]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Casaccia|tìtolo=Dizionario Genovese-Italiano|url=https://books.google.com/books?id=lKReD4Ao2oYC&amp;pg=PA861|ediçión=2|ànno=1876|editô=Gaetano Schenone|çitæ=Zéna|léngoa=LIJ, IT|p=861}}&lt;/ref&gt;, ''Löia'' in bardenòllu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Hugo Plomteux|outô2=Giacomo Bocca|tìtolo=Osiglia e Alta Val Bormida. Inchieste dialettali: Vocabolario del dialetto di Osiglia|ànno=2023|editô=Comune di Osiglia|çitæ=Uzeja|léngoa=LIJ, IT|p=541|capìtolo=IV. Indice italiano-dialetto}}&lt;/ref&gt;, ''Lōēa'' o ''Lœa'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;|group=&quot;n.&quot;}} (''Loano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumǜn]] [[Liguria|ligüre]] de 10.758 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]], dund'u l'è u sèstu pe pupulasiùn. Cumǜn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], Löa u se spande pe-a valâ du sö [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], da-a simma du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Carmu]] fina a-a riva du mâ, dund'u g'ha de centru. U gh'è ascì ina frasiùn, [[Vèrsci|Vèrxi]], ch'a l'ha fêtu cumǜn pe sö cuntu fina du [[1878]].

Traversòn in antìgu da-a ''[[Via Julia Augusta]]'', da-u [[1263]] stu territòiu u l'è stêtu guernòn da-a famìggia di [[Döia (famiggia)|Doja]], ch'a n'ha fêtu ina [[Cuntêa de Löa|cuntêa]] e che, du [[1309]], a g'ha fundòn a cuntrâ ciǜ inpurtante, quélla d[[A Maîna (Löa)|a Maîna]]. I Doja i l'han tegnǜa fina du [[1737]], quàndu a cuntêa a l'è pasâ a-i [[Savöia (famìggia)|Savoia]]; dapö, du [[1795]], u se gh'è cunbatǜu ina [[Bataja de Löa|gran batàggia]] de [[Goære napoliòniche|guêre napuleoniche]].

Nâtu cumme paîze de canpagna e de artexén, da-u [[XVIII secolo|Setteséntu]] u se gh'è furmòn tante cunpagnìe de navegasiùn, tra-e ciǜ inpurtanti da Ligüria, mentre, da-u [[XX secolo|Növeséntu]], Löa a l'ha cumensòn a vegnî in scitu da vilezzu, cumm'u l'è ancùn a-a giurnâ d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Loano.html|tìtolo=Loano|léngoa=IT|vìxita=2025-11-28}}&lt;/ref&gt;.

== Geugrafîa ==
=== Territòiu ===
U territòiu du cumǜn de Löa, scituòn in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], u g'ha ina ciànta a triangulu lunghìu vèrsu l'entrutêra, dund'u và aprövu a tüttu u percursu du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], pe rivâ fina a-a simma du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Munte Carmu]] (1.389&amp;nbsp;m). Vèrsu levante, dund'u gh'è u cunfìn cu-u cumǜn d[[a Prìa]], e têre de Löa i muntan fina a mezza riva manca da valâ, cu-a parte ciǜ èrta ch'a l'è pe cuntra da Prìa, fina a quand'u se chîna a-e [[Munte Ciazze Secche|Ciàzze Secche]] (428&amp;nbsp;m), cu-i tèrmi ch'i ghe passan pe-a simma. De de lì u cunfìn u chîna vèrsu u mâ pasandu pe-i [[Briccu di Sinquèrbi|Sinquèrbi]] (206&amp;nbsp;m), cun tüttu u bacìn du [[riàn de Berbene]] ch'u ghe finisce drentu e e têre de Vignasse ch'i marcan i tèrmi cu-a Prìa. I cunfìn cun [[Buinzan|Buisàn]] i passan turna ciǜ bassi da custêa ch'a lîga u Carmu cu-u [[Munte Raviné|Raviné]] (1.061&amp;nbsp;m), pe vegnî in zü da [[Munte Marmi|Marìn]] (303&amp;nbsp;m). Ciǜ da bassu, u cunfìn u vegne cu-u cumǜn du Burghéttu d'in-te Furnâxe, pe andâ dunque aprövu a-u [[Riàn Cazasse|riàn da Fìn]] fin'a-u mâ e cunprende in-te Löa tütta a còsta di Gazzi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il territorio di Loano'', p. 10}}&lt;/ref&gt;.

=== Frasiùi e cuntrê ===
;A Maîna
[[Immaggine:Loano-centro storico1.jpg|sinistra|miniatura|Burgu Drentu, vista de Ciàssa Rocca]]
A Maîna (''A Màina'' in-te Löa) a l'è a burgâ ciǜ grande du paîze, fundâ a-i 19 de lüggiu du [[1309]] pe vuluntê du [[Cuntea de Löa|scignû de Löa]], u [[Raffu Doja|Ràffu Doja]], cu-e primme 71 famìgge ch'i gh'êan vegnǜe a stâ. D'ancö u quartê u l'è cunscideròn cumme u centru du cumǜn, tantu ch'u se ghe tröva a gêxa de San Giuànni u Batìsta e u Palàssiu du Cumǜn, antìga rexidensa di cunti Doja&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

A Maîna a l'è spartìa a sö otta in-ti dùi quartê du Burgu Drentu e du Burgu de Föa, ciamê cuscì pe-a sö puzisiùn rispèttu a-u gîu de müàgge. U Burgu Drentu u l'è a parte ciǜ antìga da Maîna e u ne vegne drîtu da-a fundasiùn du [[XIV secolo|Trexéntu]], seròn in-te müàgge a sìnque lati ch'i g'han dêtu a sö ciànta caraterìstica; u Burgu de Föa u l'è invêxe custruìu lungu u carùggiu ch'u mena a punénte du Burgu Drentu, dund'u s'è furmòn tra-a segunda mitê du [[XVII secolo|Seiséntu]] e a primma du [[XVIII secolo|Setteséntu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

;U Castéllu
U Castéllu (scrîtu ascì ''U Kastéllu'', ''Borgo Castello'' in italiàn) u l'è a burgâ ciǜ antìga de Löa, scituâ a munte da Maîna, a-i pé du castéllu ch'u g'ha dêtu u numme. U Castéllu u l'è stêtu fundòn de prubabile tra-i seculi [[X secolo|X]] e [[XI secolo|XI]], pe-a vuluntê di [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véschi d'Arbenga]] de cuntrulâ sta pursiùn du sö territòiu, ma cu-a fundasiùn da Maîna u l'ha finìu pe pèrde de inpurtansa in favû du paîze in riva a-u mâ&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 43}}&lt;/ref&gt;.

A diferensa da Maîna, u Castéllu u g'ha a strutǜa tipica di paîzi ligüri, tütta serâ e traversâ da carugétti strêti ch'i partan da-a ciasétta a-u sö centru. In simma a-a burgâ u se tröva u castéllu di Doja, fêtu a növu du [[XVI secolo|Sìnque]]-[[XVII secolo|Seiséntu]] pe vuluntê du [[Zane Andria Doia|Giuànni Andrîa Doja]], ch'u g'ha cuscì dêtu in'àia ciǜ de villa cu-a gran lobbia vaciâ sciü-u mâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.touringclub.it/destinazioni/loano/vedere/137211-borgo-castello|tìtolo=Borgo Castello|outô=Touring Club Italiano|léngoa=IT|vìxita=2025-07-18}}&lt;/ref&gt;.
;Vèrxi
[[Immaggine:Loano, frazione Verzi.jpg|sinistra|miniatura|Vista de Vèrxi da-u semitéiu]]
[[Vèrsci|Vèrxi]] (''Vèrsci'' o ''Vérsci'' in-tu sö parlâ, ''Verzi'' in italiàn) a l'è ricunusciüa cumme l'ünica frasiùn de Löa&lt;ref name=&quot;statuto&quot; /&gt;, a se tröva in-te l'âta valâ du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]] (''U Fisòn''), ciǜ a munte du centru du cumǜn. U paîze, misciu a-i pé du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Munte Carmu]], u se cunpûne a sö otta de burghê de Burgaìn, da Gêxa e de l'Ìzua (''da Bassu'' e ''d'Otu''), ciǜ quélla abandunâ di Quàrxe (''Cuàrsce'')&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.loano.sv.it/it/page/101008|tìtolo=Il Territorio|outô=Cumǜn de Löa|léngoa=IT|vìxita=2025-07-18}}&lt;/ref&gt;.

In antìgu, u paîze u l'êa spartìu da-u Fusòn tra-e cumünitê de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e de [[Tuiran|Tuiàn]], pe vegnî dunque in cumǜn pe sö cuntu da-u [[XVII secolo|Seiséntu]] fina du [[1878]], cu-u numme de ''Verzi - Giustenice'' e dapö de ''Verzi - Pietra'', pe pasâ a-a fìn sutt'a quéllu de Löa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/siusa/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=31887|tìtolo=Comune di Verzi Pietra|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche|léngoa=IT|vìxita=2025-07-18}}&lt;/ref&gt;.

;Cuntrê
* I Masòcchi (scrîtu ascì ''I Masòki'', ''Mazzocchi'' in italiàn): i sun ina burgâ de canpagna, mensönâ fina du [[XVI secolo|Sinqueséntu]], che de prubabile a piggia u numme da üna de famìgge ch'i ghe stavan. In-te sta ''villa'' u [[Aostin Giustignan|Giustiniàn]] u ghe registra chinze föghi in-ti sö anâli, cu-i ommi di Masòcchi ch'i l'han cultivòn de lungu i sciti in-te sta parte da valâ du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 91}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il territorio di Loano'', p. 8}}&lt;/ref&gt;.
* I Meixèi (scrîtu ascì ''I Meyxèy'', ''Meceti'' in italiàn): âtra burgâ de canpagna, i se trövan ciǜ a munte di Masòcchi e i piggian foscia u numme da-a ciànta da [[méixa]] o che dunque da de famìgge du postu o ancùn da-a paòlla &quot;[[maxê]]&quot;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 92-93}}&lt;/ref&gt;.

=== Cunfìn ===
U cumǜn de Löa u g'ha di cunfìn cun quéllu d[[a Prìa]] a levante, cun [[Bardenèi|Bardenéi]] e [[Giüstexine|Giüstéxine]] a settentriùn, cun [[Buinzan|Buisàn]] a punénte, e cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] a meridiùn&lt;ref name=&quot;statuto&quot; /&gt;.

== Stoja ==
=== Urìgine du numme ===
A mensiùn ciǜ antìga de Löa a se tröva in-ta cuscì dîta ''[[Crunaca de San Peru|Crunaca de San Péu]]'', dunde, in-ta dunasiùn fêta du [[775]] da-u [[Carlomagno|Carlu Magnu]] a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasîa de San Péu in Vaâtèlla]], u l'è mensönòn u scitu &quot;''qui Louenis vocatur''&quot;. Da-a furma pe ''Lovenis'' a se riva du [[1076]] a ''Lodanum'', scibén che stu papê u segge cunscideròn in fâsu, cumme turna du [[1171]]. Dapö, u se tröva ''Loinis'' du [[1212]], ''Lodanis'' du [[1212]]-[[1213|13]], ''Loenis'' du [[1214]], ''Loganum'' du [[1257]], ''Lodani'' du [[1263]]-[[1283|83]], cun de âtre mensiùi de doppu de ste furme o fina cumme ''Lovanum'', ''Lovanus'', ''Lodoanus'', ''Lodanus'', ''Logdano'' e, tra-e menu latîne, ''L'Ovo'', ''Loan'', ''Loam'', ''Luano'' e ''Loano'', ch'i cumensan zà du [[XIV secolo|Trexéntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 84-85}}&lt;/ref&gt;.

U numme de Löa u ne vegne de prubabile, pe-a sö terminasiùn in ''-anus'', da in antìgu ''fundus'' rumàn che, pe cuntu du [[Nino Lamboglia]], u saiéva da ligâ a-a ''[[gens Lollia]]'', de dunde u se parliéva du ''fundus *Lollianus''. De de lì, u tupònimu u saiéva pasòn a ''*Loeyàn'', pe vegnî dunque ''*Loeàn'' cu-a cazǜa da semivucâle, furma ch'a l'ha portòn tantu a-i nummi, a-a latîna, in ''Lodanum'', ''Lovanum'' e ''Loganum'', che a-u ''Loano'' d'ancö. Dapö, in-tu [[Lengoa ligure|ligüre]] u gh'è stêtu ancùn u mesciâse de l'acéntu a ''Loeua'', Löa, cu-a cazǜa de l'ǜrtima léttia cumm'u l'è capitòn, prezenpiu, pe [[Möa]]. De âtre pruposte i véggan pe cuntru l'urìgine du numme in-ta paòlla ''lovea'', döveâ in-tu sensu de &quot;scitu, terén&quot;, da ligâse a l'antìga destinasiùn de ste têre&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 85-86}}&lt;/ref&gt;, o ancùn da in ''ovanum'', ch'u ne vegniéva da l'&amp;#8203;''ovum'' mustròn ascì sciü-u stemma du cumǜn&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Origini del nome di Loano'', pp. XXIII-XXIV}}&lt;/ref&gt;.

=== Preistoja e antighitê ===
Pe-i trêti du sö territòiu, in-tu cumǜn de Löa u nu s'è trövòn guêi de testimunianse da-a preistoja cumme, pe cuntru, u l'è stêtu in-ti paîzi vixìn, scibén ch'u l'è stêtu de segǜu interesòn da-a prezensa de l'ommu fina da alantùa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La preistoria nelle grotte dei dintorni'', p. 15}}&lt;/ref&gt;. A tütte e mainêe, cun di scavi di [[Anni 1990|anni '90]], in-ta regiùn du Castelâ u l'è stêtu trövòn in [[Castelà (furtificasiùn)|vilaggiu]] di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]] cun de strutǜe de l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunzu]] e de tunbe ch'i rivan fina a l'[[Etæ do Ràmmo|Etê du Rammu]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2025-09-18}}&lt;/ref&gt;.

Dapö, da-i tenpi da duminasiùn rumana i sun cunusciüi bén d'âtri rèsti trövê in-tu territòiu de Löa che, da-a sö custrusiùn ösciǜa l'[[Aogusto|Augüstu]], u l'êa traversòn da-a ''[[Via Julia Augusta]]''. Chì, sta vìa a l'êa dutâ de dùi punti, l'ün sciü-u riàn di Gazzi, [[U Puntettu (Löa)|u Puntettu]], d'ancö interòn, e l'âtru ch'u traversava u [[Riàn Cazasse|riàn da Fìn]] dunde se pö ancùn végghelu, [[u Puntassu]]. De ciǜ, u gh'è di rèsti d'alantùa in-te regiùi de Barche, lighê a ina müàggia, e de Ovivétte, mentre de rōbe de st'etê i sun stête descrövîe ascì da âtre parte, tantu in-te Löa che a-u de föa. A tütte e mainêe a testimuniansa ciǜ inpurtante de l'etê rumana a l'è u gran muzaicu descrövîu in-ti Carugétti Òrbi du [[1912]] (ma mensönòn zà du [[XVII secolo|Seiséntu]]), d'ancö cunservòn in-tu [[Palàssiu Doja (Löa)|Palàssiu Doja]], ch'u duveva trövâse in-te ina [[Villa rustica|villa de canpagna]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo romano'', pp. 20-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''1.2 Reperti archeologici lasciati dai romani'', pp. 7-9}}&lt;/ref&gt;.

=== Etê de mezzu ===
[[Immaggine:Löa - A Màina (sec. XIV).svg|miniatura|A Maîna de Löa du [[XIV secolo|Trexéntu]], nu guêi doppu da sö fundasiùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.2 L'urbanizzazione del 1300'', p. 15}}&lt;/ref&gt;. U se ghe tröva:&lt;br /&gt;1 - [[Cêve de Santa Maria e San Giuànni (Löa)|Cêve de San Giuànni]]&lt;br /&gt;2 - [[Cà di Richê (Löa)|Cà di Richê]]&lt;br /&gt;3 - [[Ātòju da San Giuànni u Batìsta (Löa)|Gêxa de San Giuànni de Benedetîne]]&lt;br /&gt;4 - Ciàssa Grande, d'ancö Ciàssa Rocca, cu-u pussu cìvicu&lt;br /&gt;5 - Ciàssa du Pussu in-ti Carugétti Orbi]]
Cu-a fìn de l'[[Impêo Roman|inperu]] e u pasàggiu de têre ligüri a-i [[Régno ostrogöto|ostrugoti]] e dunque a-i [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] e a-i [[Régno longobàrdo|lungubàrdi]], u nu gh'è de testimunianse ch'i tanzen u territòiu de Löa. A tütte e mainêe, ste têre i l'han prestu repigiòn d'inpurtansa, vegnindu a sêde d'ina [[Cêve de Santa Maria e San Giuànni (Löa)|cêve dedicâ a Santa Maria e San Giuànni]], fundâ du [[VI secolo|seculu VI]]-[[VII secolo|VII]] e mensönâ in-ta dunasiùn de [[Carlomagno|Carlu Magnu]] a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasîa de San Péu in Vaâtèlla]] du [[775]]. Sta gêxa, miscia da-e parte du Burgu Drentu d'ancö, a l'è segnu ch'u gh'êa asè de pupulasiùn d'avéghene de bezögnu, sensa però ch'u se sacce dund'i l'êan e chè. De segǜu quarche cà a se trövava vixìn a-a cêve, ma u ghe ne duvéva esse ascì pe-e canpagne&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.1 La preurbanizzazione medievale'', p. 11}}&lt;/ref&gt;; de ciǜ, a tradisiùn du postu a l'ö che de quélli tenpi scǜi e génti i fussan scurìe d'in-ta ciana a-u Pözu, vèrsu [[Santuàiu de San Dagnàn (Löa)|San Dagnàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo romano'', p. 22; ''Loano sotto il dominio dei benedettini e dei vescovi albenganesi'', p. 23}}&lt;/ref&gt;, dund'u se sajéva trövâ ''Lodanum super podium'' se nu a-u Castellu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo I. Suoi primordii ed origine'', pp. 15-16}}&lt;/ref&gt;.

In-ti tenpi de doppu, cu-a ruina murâle de l'abasîa, e sö têre i sun tachê e destachê ciǜ otte da-a mensa da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] e, cuscì, u véscu u cumensa a fâse rözu pe sti sciti mentre, in gîu a-u [[XI secolo|Mille]], vixìn a-a cêve u gh'è fundòn in [[Munastê de benedetîne (Löa)|munastê de mùnighe benedetîne]]. A-u mêximu urdine religiùzu a sajéva da ligâ ascì a fundasiùn, a-a fuxe du rian de Berbene e vixìn a-u &quot;Purtixö&quot;, in ospìssiu dedicòn a-a Madonna da Neve, vegnǜu dapö [[Capélla da Madonna du Luèttu (Löa)|a Madunétta]]. U munastê de benedîte, ligòn a l'abasîa de San Péu, pe-a decadensa di sö custümmi u l'è stêtu a-a fìn seròn du [[1257]], pe mezzu d'ina bulla du [[Pappa Sciandru IV]], cu-e sö prupietê ch'i sun pasê a-u [[Convénto de Sànta Catænn-a (Zêna)|Clarisse de Santa Cateîna de Zéna]]. E têre de Löa e e génti ch'i ghe stavan i l'êan cuscì spartìe tra ciǜ auturitê: quélli sciü-u Pözu e in-ta regiùn tra-u riàn de Carette e [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]] i l'êan i ciǜ liberi, misci insémme in-t'ina cumünitê cun di sö cunsuli, dapö i gh'êan quélli ch'i stavan in gîu a-a cêve, sensa d'urganizasiùn a cumünitê e lighê a-u munastê de benedetîne de San Giuanni, e ancùn i ''homines de Gazio'' e i ''homines Monasterii'', ch'i l'êan sèrvi o manenti du munastê de San Péu in Vaâtèlla, scibén che in-ti Gazzi i nu mancassen zà di sciti de padrùi privê&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Loano sotto il dominio dei benedettini e dei vescovi albenganesi'', pp. 25-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.1 La preurbanizzazione medievale'', p. 12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo I. Suoi primordii ed origine'', pp. 13-14; ''Capo II. Avvenimenti dei secoli XII e XIII'', pp. 21-24}}&lt;/ref&gt;.

In-tu cursu du [[XIII secolo|Duxéntu]] a scituasiùn a l'è però cangiâ du bèllu cu-u muntâ d'in növu scignû: pe méggiu guernâ e sö têre e fâle méggiu rende, a-i 17 de zenâ du [[1263]] u véscu [[Lanfrancu Denegru]] u dà l'investitǜa da sö parte de Löa, quélla a punénte du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], a l'[[Obertu Doja]], ch'u l'êa u scignû ascì de [[Sanremu|Sanremmu]] e de [[Dussaiga|Dusêgua]] e ch'u l'è cuscì vegnǜu u primmu [[Cuntêa de Löa|cunte de Löa]]. A tütte e mainêe u Doja u l'ha prestu cumensòn a catâ de têre ascì a punénte du Fusòn, cunpurtanduse da scignû de quélli sciti. U véscu u l'ha dunque drovìu in debà cuntr'a-u Doja ma, cu-a sentensa du [[1266]] de l'arbitru [[Nicolò Lanfrancu]], guernatû d'Arbenga, a l'è dêta raxùn a-u vasallu, cu-e têre de Löa ch'i rivan cuscì a punénte fina a-u rian da Fìn, cumme a-a giurnâ d'ancö. Stu fèudu, de ciǜ, scibén ch'u l'êa pasòn a in scignû zenéze u nu faxéva pe ninte parte de têre da [[Repùbrica de Zena|Repüblica]], ma in qualitê de cuncesiùn du véscu u l'êa cunscideròn cumme in [[Féodo inperiâle|fèudu inperiâle]], cun pina suvranitê du Doja&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. Loano è ceduta ai Doria'', pp. 28-32}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo II. Avvenimenti dei secoli XII e XIII'', pp. 24-28}}&lt;/ref&gt;.

De doppu de l'Obertu, a-i primmi du [[XIV secolo|Trexéntu]], u fèudu de Löa u l'è dunque pasòn a-u sö fìggiu [[Curâdu Doja|Curâdu]] e dapö a-u nêu [[Raffu Doja|Raffu]]. U nêu, in-tu detàggiu, u l'è stêtu du bèllu inpurtante in-ta stoja de Löa, firmandu ina [[Cunvensiùn fra Raffu Doja e i ommi du Pözu|cunvensiùn cun 71 padrùi de cà du Pözu]] a-i 19 de lüggiu du [[1309]]. Cun stu papê u Raffu u g'ha prumìsciu che, s'i l'avessan fêtu San Martìn da vixìn a-a cêve tenpu de dùi anni, i l'aviévan risevǜu de badda in quaddru de têra de 12 passi pe fiancu, in ortu e da cāsïna pe fabricâse a cà, ciǜ che sbasciâghe e tàsce. A sta vuluntê du Doja a curispunde dunque a fundasiùn da Maîna, cu-ina cumünitê che du rèstu a cunservava i sö antìghi diritti e statǜi, raprezentâ da dùi Cunsuli e da in Cunséggiu de duzze menbri, dund'i se sun prestu ünìi ascì di ommi di Gazzi e du Munastê&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. Si abbandona Loano sul Poggio'', p. 33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.1 La preurbanizzazione medievale'', pp. 12-13}}&lt;/ref&gt;. De quélli tenpi, u paîze u se spandéva grossu moddu a-u cö du Burgu Drentu, in-tu mezzu tra-a cêve, ch'a duvéva trövâse in curispundensa de l'[[Ātòju da Madonna du Ruzàiu (Löa)|ātòju di Türchìn]], e a gêxa de San Giuànni de Benedetîne, che foscia a l'êa dunde ancö u se tröva l'[[Ātòju da San Giuànni u Batìsta (Löa)|ātòju di Giànchi]]. Pe-a tradisiùn, e primme chè da Maîna i sun stête quélle tra-u Carùggiu du Fusòn (''Via Renato Boragine'') e a Ciàssa Grande, d'ancö Ciàssa Rocca, dund'a se tröva ancùn a [[Cà di Richê]], du [[1310]]. Dapö, u paîze u l'è cresciǜu vèrsu punénte lungu u Carùggiu Drîtu (''Via Cavour'') e vèrsu munte pe-u Carùggiu de San Zane che, rivòn fina da-a gêxa, u l'êa seròn da 'na porte&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.2 L'urbanizzazione del 1300'', pp. 15-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo III. Signoria dei Doria in Loano. Forma di governo'', pp. 33-35}}&lt;/ref&gt;. Föa da Maîna, da-i tenpi du Raffu ascì u burgu du Castéllu u l'è cresciǜu, svilüpanduse a-i pé da rexidensa d'alantùa di Doja e vegnindu seròn, de prubabile, in-t'in gîu de müàgge cun trê porte e de tûri&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. Il Castello'', pp. 35-36}}&lt;/ref&gt;.

De mentre che u fèudu u se svilüpava, u l'è stêtu interesòn da-i fêti e da-i remésci ch'i l'han tucòn i [[Döia (famiggia)|Doja]] de quélli tenpi, vegnindu tacòn a-a Repüblica cu-a bandìa ch'a l'ha curpìu a famìggia du [[1342]], p'esse dêtu indarê pasòn tréi anni. Du [[1401]], tenpu du cunte [[Durìn Doja]], Löa a patisce u broccu e u saccu du capitàn [[Filippino Cavassola]], ch'u l'êa a-u servìssiu du [[Cumün d'Arbenga|Cumǜn d'Arbenga]], pe mantegnî i sö surdàtti e a despêtu di mille fiurìn de guàsti, a-a fìn d'in debà du [[1403]] u s'è diciaròn che Arbenga a nu gh'avesse da cunpensâ Löa, dêtu che u Cavassola u l'axéva agìu pe sö cuntu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. I primi Doria in declino'', pp. 36-37}}&lt;/ref&gt;. Cu-u muntâ da pupulasiùn, a l'è stêta custruìa ina növa gêxa, dedicâ de lungu a San Giuànni, cunsacrâ a-i 14 de mazzu du [[1458]] e fêta in-tu scitu de l'ātòju di Giànchi, che dapö u n'ha repigiòn ina parte de müàgge&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. La consacrazione della chiesa parrocchiale'', p. 38}}&lt;/ref&gt;.

=== Etê mudèrna ===
Tra-a fìn du [[XV secolo|Quattruséntu]] e u [[XVI secolo|Sinqueséntu]] u paîze u l'è cresciǜu ancùn a munte da &quot;Cuntrâ Mêstra&quot;, a furmâ e a parte di Carugétti Orbi tra ''Via Bernardo Richeri'' e ''Via del Monte'', mentre ciǜ luntàn, a punénte, i se trövan de primme custrusiùi, cumme l'ospeâ. Sti tenpi i sun marchê ascì da-a chéta di [[Döia (famiggia)|Doja]], cu-u [[Curâdu III Doja|Curâdu III]] che, pe-i puffi ch'u gh'axéva ciantòn, du [[1505]] u l'ha vendǜu u fèudu pe 30.000 scüi a-u [[Gian Loigi Gottardo Fiesco|Gian Luigi Fiescu u Véggiu]]. A despêtu de di ricursi, st'attu u l'è cunfermòn e cuscì, a-i 5 de lüggiu, i raprezentanti de Löa i züan fedeltê a-u növu scignû e du [[1507]] u l'è fêtu l'attu definitìvu de cesiùn. A növa duminasiùn a nu l'ha portòn guêi de cangiamenti in-ta [[Cuntêa de Löa|cuntêa]], cu-i növi scignûi ch'i nu ghe stavan guêi e che, a tütte e mainêe, i l'axévan cunfermòn i statǜi de primma; a-i primmi du Sinqueséntu u véscu [[Aostin Giustignan|Oustìn Giustiniàn]] u registra 265 famìgge in-tu territòiu de Löa, pe pocu ciǜ de mille persùne in-te tüttu. Du [[1508]] u fèudu u l'è dunque pasòn a-u [[Scipión Fiésco|Scipiùn]] e a-u [[Sinibàrdo Fiésco|Sinibardu Fiescu]], pe vegnî dapö du Sinibardu sulu, cu-u Scipiùn ch'u s'êa pigiòn [[Lavagna]], tegnindulu fina a-a sö mòrte du [[1528]], quand'u l'è pasòn indivizu a-i figgi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.3 L'urbanizzazione quattro-cinquecentesca'', p. 19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Loano in possesso dei Fieschi'', pp. 39-41}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - tàrga (1).jpg|sinistra|miniatura|A targa sciü-a faciâ de [[Cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta (Löa)|Sant'Oustìn]] ch'a rigorda l'interventu du [[Gianandrîa Doja]] e da mugê, [[Zenobia Du Carettu]].]]
Löa a l'è dunque restâ sutt'a-i [[Fiésco (famìggia)|Fieschi]] ancùn fina du [[1547]], quàndu cu-a [[Conzûa di Fiéschi|cunzǜa falìa]] du [[Gian Loigi Fiesco|Gian Luigi]] a famìggia a l'ha persu tütte e sö rôbe, cunpresu u fèudu de Löa che, pasòn ina cürta ocupasiùn du [[Stâto de Milàn|guernatû spagnollu de Milàn]], u l'è finìu a l'[[Dria Doia|Andrîa Doja]] insémme a-e âtre têre di Fieschi. Pasòn ina dēxéna d'anni, cumme i âtri fèudi du Doja Löa a passa du [[1560]] a-u [[Pagàn Döia|Pagàn]], sensa che però nisciǜn di dùi u se interèsse guêi a-a cuntêa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Loano in possesso dei Fieschi'', p. 41; ''I secondi Doria. Andrea Doria conte di Loano'', pp. 42-45}}&lt;/ref&gt;. L'ünicu travàggiu inandiòn de quélli tenpi, u l'è stêtu a custrusiùn de müàgge de diféza, fête survatüttu u cuntrastâ u perìculu di piratti türchi e finìe gràssie a l'interventu du növu scignû, u [[Gianandrîa Doja]], scibén ch'i sajàn de lungu de prupietê da cumünitê. A-a fìn de sti travàggi, u Gianandrîa u l'ha cumisciunòn a l'architettu [[Giuànni Punsellu]] a sö növa rexidensa in-te Löa, u [[Palàssu Doja (Löa)|Palàssu Doja]], inandiòn du [[1578]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.3 L'urbanizzazione quattro-cinquecentesca'', pp. 20-22}}&lt;/ref&gt;. Dapö u l'ha fêtu ciantâ a levante du palàssiu i cuscì dîti Giardìn du Prìnsipe, mentre u l'ha misciu man ascì a-a [[Castéllu di Doja (Löa)|véggia rexidensa]] a-u Castéllu. A partî da-u cunventu picìn de Santa Maria de Mizeicòrdie, fundòn du [[1578]] pe-i [[Órdine di mìnimi|fratti minimi]] e da-u [[1582]] a-i [[Órdine de Sant'Agostìn|fratti de San'Oustìn]], tra-u [[1588]] e u [[1604]] u l'è tiòn sciǜ u gran [[Cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta (Löa)|cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Le opere pubbliche di Giovanni Andrea'', pp. 49-51}}&lt;/ref&gt;. De sti tenpi u Doja u l'ha misciu ascì man a l'urganizasiùn da cuntêa, cu-a pruclamasiùn di [[Statǜi de Löa du 1602|Statǜi du 1602]] ch'i l'êan ciǜ strêti de quélli antìghi da cumünitê&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Gli statuti del 1602'', pp. 52-55}}&lt;/ref&gt;. De quéllu annu, pocu primma da sö mòrte du [[1606]], u cunte u l'ha cumandòn l'inprinsìpiu di travàggi pe in âtru cunventu, [[Cunventu de Munte Carmèllu|Munte Carmèllu]], finìu da-u sö fìggiu [[Andrîa I Doja|Andrîa]] du [[1608]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Le opere pubbliche di Giovanni Andrea'', pp. 50-51; ''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', pp. 56-58}}&lt;/ref&gt;.

In-tu cursu de stu seculu u Burgu Drentu u l'ha cuntinuòn a crésce a-u postu di spàssi ancùn tegnǜi a orti, survatüttu da-e parte di Carugétti Orbi, cu-a cà ch'a sêra d'ancö Ciàssa Palèstru da punénte ch'a l'êa vegnǜa a sêde da sécca de Löa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.3 L'urbanizzazione quattro-cinquecentesca'', pp. 23-24}}&lt;/ref&gt;. A l'inprinsìpiu du [[XVII secolo|Seiséntu]] sciǜ sta ciàssa u l'è custruìu u Palàssu du Cumandante e in palàssu pe-u [[Carlu I Doja Du Carettu|Carlu I]], fìggiu du Gianandrîa e [[Ducâto de Tùrsci|dücca de Türsci]], tantu che sta ciàssa a l'êa dîta &quot;du Dücca&quot;. A punénte da sécca u Gianandrîa u l'ha cumisciunòn ascì ina fîa de chè da mette a pixùn, mentre a se svilüppa pe sö cuntu a fîa de chè a punénte du Palàssu du Cumandante e e primme du Burgu de Föa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.4 L'urbanizzazione secentesca'', pp. 27-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', p. 58}}&lt;/ref&gt;. A-i tenpi tra-u Gianandrîa e l'Andrîa I a remunta ancùn a custrusiùn du cuscì dîtu &quot;béu du Prìnsipe&quot;, ch'u portava l'êgua a muìn e gunbi du scignû e pö a-e funtane pübliche e privê du fèudu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', pp. 58-59}}&lt;/ref&gt;. A-a mòrte de l'Andrîa I a regensa a l'è pasâ a-a mugê, [[Giuànna Colonna]], ch'a l'ha dêtu i Capìtuli a-u Munte de Pietê, ma a-a sö mòrte du [[1620]] u fìggiu [[Pagàn Giò Andrîa Doja|Pagàn Giò Andrîa]] u gh'axéva sulu trez'anni. In-ta [[Goæra Savöia-Zêna do 1625|guêra tra-i Savoia e Zéna du 1625]] u fèudu a l'è ocüpòn da-i piemuntézi, ch'i ne sun scurìi a-i 16 de zügnu; i Capìtuli da pâxe i sajàn stanpê du [[1634]] pròpiu in-te Löa. Finìu u vöu de putere cu-u muntâ du Pagàn cumme Andrîa II, u sö guèrnu e, dapö, a regensa da mugê [[Maria Polissena Landi]] i sun stêti ancùn in muméntu de inpurtanti travàggi püblici: du [[1633]] a l'è inandiâ a [[Gêxa de San Giuànni u Batìsta (Löa)|gêxa növa de San Giuànni]], cunsacrâ du [[1638]], mentre i cumensan i travàggi pe in cunventu di Capüsìn, ch'u sajà finìu a-i tenpi de l'[[Andrîa III Doja|Andrîa III]] e, a-a sö mòrte, da regente [[Viulante Lumelìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', pp. 67-70}}&lt;/ref&gt;. De sti tenpi, cu-i ürtimi Doja a pasâ ancùn du tenpu in-te Löa, u se rigorda a custrusiùn de l'[[Ātòju da Madonna du Ruzàiu (Löa)|ātòju di Türchìn]] sciü-e ruine da gêxa véggia, finìu du [[1661]], e de cumme, du [[1657]], u paîze u fusse scanpòn a-a pèste ch'a l'axéva curpìu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea III e la reggenza di Violante Lomellini'', pp. 71-72}}&lt;/ref&gt;. Dapö, u lungu guèrnu du [[Gianandrîa III Doja|Gianandrîa III]] u l'è stêtu in muméntu de svilüppu pe-u fèudu, cun növe ativitê e fàbbriche regulê da sìnque &quot;Urdini&quot; du [[1685]], scibén che u cunte u nu l'agge tostu mâi vixitòn Löa. Du [[1691]] u s'è custruìu u [[Punte du Nicciu (Löa)|punte du Nicciu]] sciü-[[U Fusòn (Löa)|u Fusòn]] e, de lungu de quélli anni, u s'è misciu man ascì a [[Santuàiu di Santi Cosma e Dagnàn (Löa)|San Dagnàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Giovanni Andrea III e la reggenza di Violante Lomellini'', pp. 77-81}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Pianta del territorio di Loano feudo di S.A.S. il Prencipe Doria.jpg|miniatura|''Pianta del territorio di Loano feudo di S.A.S. il Prencipe Doria'', mappa de l'inprinsìpiu du [[XVIII secolo|Setteséntu]]]]
Du [[1737]], a-a mòrte tantu du Gianandrîa III che du sö fìggiu Andrîa, u fèudu u l'è pasòn ascì de fêtu a-i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], ch'i n'axévan pigiòn a suvranitê a-i 18 de dixenbre du [[1736]]. A tütte e mainêe i növi scignûi i l'han dêtu cunfèrma du fèudu a-i Doja, ch'i sun andêti avanti a numinâ di cumisâi pe guernâlu. Sti-lì i sun vegnǜi ancùn ciǜ liberi da quàndu, du [[1761]], u [[Giò Andrîa IV Doja|Giò Andrîa IV]] u l'axéva fêtu San Martìn da [[Zena|Zéna]] a [[Romma|Rumma]], mentre i Savoia i l'axévan portòn in-te Löa ina guarnixùn cu-in sö Cumandante de Ciàssa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''L'annessione di Loano al Regno di Sardegna'', p. 89}}&lt;/ref&gt;. Cun l'andâ aprövu a-e pulitiche di Savoia, Löa a l'è dunque interesâ da-a [[Goæra de sucescion aostriaca|guêra de sucesiùn austriaca]]: a sö guarnixùn, izulâ, a l'è prestu scurìa a [[Garesce]] insémme a-e génti de ciǜ cuntu e a l'aministrasiùn, mentre u fèudu u l'è pigiòn du [[1745]] da-i spagnolli du marcheize de Castellar. A pezantiscima ocupasiùn spagnolla, cun 40.000 surdàtti ch'i ghe sun stêti fina a-a fìn de l'annu e, in parte, ancùn a-a mitê du [[1746]], a l'ha fêtu pagâ dàssiu pe bén 30.000 franchi, cun saccu de têre e de chè. Turnòn a-a fìn de stu annu a-i Savoia, di növi pruvedimenti ciǜ strêti pe-i feudatâi i l'han spunciòn u Doja a firmâ de cunvensiùi cu-a cumünitê pe gestî l'üzu e e tàsce sciü-i gunbi e i muìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''L'annessione di Loano al Regno di Sardegna'', pp. 90-91}}&lt;/ref&gt;.

Du [[1770]], cu-a pruclamasiùn de Regie Custitusiùi Generâli, in-te Löa cumme in-ti âtri fèudi inperiâli i l'intran in vigû a réu e léggi du [[Regno de Sardegna|regnu de Sardegna]], ch'i l'han portòn a strenze diritti e puteri tantu di cunti che cumünitê, cu-a gestiùn da giüstissia, rispetivamente, penâle e civìle ch'a l'è cuscì pasâ a l'aministrasiùn du regnu. Cun st'attu chì e u vegnî menu di diritti feudâli u riva dunque a-a sö fìn u duminiu di Doja sciǜ Löa, tegnǜu a l'ürtimu da-u [[Zorzu Andrîa Doja|Zorzu Andrîa]], cunte cumme Andrîa VI. A tütte e mainêe, de quélli tenpi u gh'è stêtu ascì in sèrtu svilüppu pe-u paîze, cu-a sö növa funsiùn de portu pe-u regnu, survatüttu pe-a sâ, che d'in-te Löa a l'êa camalâ a bastu fina a [[Sêva]]. A dannu di Doja, da-u [[1785]] e tàsce du regnu i sun careghê ascì sciü-i bêni feudâli, che da-u [[1797]] i vegniàn du tüttu paéggi a quélli civìli, mentre du [[1780]] a prupietê de müàgge a l'êa pasâ da-a cumünitê a-u regnu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Dalla cessazione del feudo alla battaglia di Loano'', pp. 93-97}}&lt;/ref&gt;.

Cun l'inprinsìpiu du [[XVIII secolo|Setteséntu]] u crésce da Maîna u vegne ciǜ cuntegnǜu, blucòn pe-a primma parte du seculu da-e regule sciü-e custrusiùi ösciǜe da-i Doja. A tütte e mainêe, pasòn quarch'annu u muntâ di cumèrci e a fìn de sti regulamenti i l'han portòn a paéggi interventi in-te chè du Burgu Drentu, isê fìn a-u tersu ciàn survatüttu lungu u Carùggiu du Fusòn e a Cuntrâ Mêstra, tantu che da-u [[1700]] a-u [[1756]] quélle a cadastru i muntan squêxi du dùggiu, tostu tütte in survaelevasiùn. A partî da-u [[1730]] u se cumensa a lastregâ a risö i carùggi du Burgu Drentu e, tra-i âtri travàggi püblici, i se rigordan ancùn a Cà du Capìtulu, palàssu da cumünitê da-u [[1758]], a porte du Relöiu du [[1774]] e a fundasiùn du semitéiu sciü-a vìa di Masòcchi du [[1797]], ciǜ che di travàggi a-e custrusiùi ch'u gh'êa zà&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.5 L'espansione settecentesca'', pp. 33-36}}&lt;/ref&gt;.

=== Etê cuntenpuranea ===
[[Immaggine:Battle of Loano.jpg|miniatura|Quaddru de l'[[Hippolyte Bellangé]] dedicòn a-a batàggia de Löa.|250x250px|sinistra]]
L'inprinsipiu de l'etê cuntenpuranea u l'è stêtu pe Löa in âtru muméntu de gran crizi, cun l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte de armê rivulusiunàie fransêzi che, dapö ch'i gh'axevan tiòn cuntru cun di canùi da-e Ovivétte, du [[1794]] i l'han pigiòn u paîze. U cuntrollu de Löa u l'è però turnòn a-i austru-piemuntêzi cumme che i fransêzi, a-i 9 de lǜggiu du [[1795]], i se sun retiê lungu a cuscì dîta &quot;lìnea du Burghéttu&quot;, a-u de là da [[Scciumêa Varatella|Vâatèlla]]. L'ataccu finâle di fransêzi, pasòn a-a stoja cumme a [[Bataja de Löa|batàggia de Löa]], u l'è stêtu a-i 23 de nuvénbre de quéllu annu e, cu-a sö vitôia, Löa a finisce sutt'a-u cuntrollu da Fransa, ch'a g'ha lasciòn ina guarnixùn a Munte Carmèllu e in-ti ātòj. A-i tenpi da [[canpagna d'Egittu]] u l'è ristabilìu u guèrnu di Savoia ma, scurìi sti-lì in [[Sardegna]] a-a fìn du [[1798]], Löa a l'ha dumandòn du [[1799]] l'anesiùn a-a [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligüre]], dund'a l'è fêta capitâle de cantùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo napoleonico'', p. 99}}&lt;/ref&gt;.

Du [[1805]], insémme a-u rèstu da Ligüria, Löa a l'è finìa in-tu [[Prìmmo Inpêro françéize|Primmu Inperu fransêze]], dund'a l'è stêta cunprêza in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartiméntu de Muntenötte]], sutt'a-u Cantùn da Prìa. De quélli tenpi i sun stêti serê tütti i cunventi e e cungréghe du paîze, mentre i sun levê i stemmi di Doja in-tu paîze. Vèrsu a fìn du duminiu du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], a-i 15 de frevâ du [[1814]], in-te Löa u gh'è pasòn u [[Pappa Pìu VII]] mentre ch'u ne vegnìva indarê da [[Fontainebleau]], ch'u se gh'è fermòn a pregâ e a benedî u populu in San Giuànni&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo napoleonico'', pp. 100-101}}&lt;/ref&gt;. A-i 25 d'arvî du [[1814]] u l'è turna stabilìu u guèrnu di Savoia, cun Löa ch'a l'è vegnǜa a capitâle de ün di séi distrêti da [[Pruvincia d'Inéia|pruvinsa d'Onéggia]], e i l'intran turna in vigû e léggi e i ordinamenti cumm'i l'êan avanti di fransêzi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Ritornano i Savoia'', pp. 102-103}}&lt;/ref&gt;. U cumensa cuscì in perìudu de gran svilüppu, tantu pe-e ativitê a têra che pe-i cumèrci pe mâ, cun paégge famìgge de Löa ch'i l'êan vegnǜe di armatûi inpurtanti, scibén che in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] i l'han duvǜu cangiâ i sö interèssi vèrsu a têra pe-u muntâ da cuncurensa di vapuri e di porti ciǜ grandi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La marineria loanese nell'800'', pp. 104-107}}&lt;/ref&gt;.

U svilüppu de custrusiùi privê, cumme du [[XVIII secolo|Setteséntu]], u l'è pe-u ciǜ in elevasiùn, che pe stu seculu a l'interèssa survatüttu e chè in-ti Carugétti Òrbi. De sti tenpi i cumensan ascì di travàggi a-e stradde de Löa: du [[1818]] u se cumensa a traciâ a vìa a mâ, vegnǜa a-u dì d'ancö a pasegiâ, e du [[1826]] u s'inbastisce u primmu servissiu de lüminasiùn püblica. In-ta segunda mitê du seculu a l'è caciâ zǜ parte di bastiùi e de müàgge, pe fâ vegnî méggiu i tràffeghi cu-u Burgu Drentu e zùnzine e vìe&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''2.6 L'urbanizzazione ottocentesca'', pp. 39-41}}&lt;/ref&gt;. Du [[1871]] u palàssu di Doja u vegne u növu munisìpiu e, du [[1878]], a-u cumǜn de Löa u ghe vegne tacòn quéllu de [[Vèrsci|Vèrxi]], blucòn pe vuluntê di verxìn u prugèttu de tacâli a [[Giüstexine|Giüsténixe]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Verzi è unito a Loano'', p. 116}}&lt;/ref&gt;. Du [[1872]] ascì Löa a l'è zuntâ cu-ina [[Stasiùn de Löa|sö stasiùn]] a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zéna-Vintimìggia]], mentre i se svilüppan ascì paégge istitusiùi, da-e scöe de ciǜ livélli a quélle pe l'asisténsa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Viabilità e topomastica'', p. 120; ''La scuola'', pp. 131-136; ''Beneficienza e Opere Pie'', pp. 137-140}}&lt;/ref&gt;. A-u mêximu tenpu, vèrsu l'inprinsìpiu du [[XX secolo|Növeséntu]], Löa u cumensa a vegnî ina lucalitê inpurtante pe-u türismu, tantu a-i bagni che, survatüttu da-u primmu doppuguêra, in-te culonie, pe rivâ zà du [[1934]] a tostu trexentumilla prezense. Ciǜ che u svilüppu de in pocu d'indüstria, tra-i ürtimi fêti di [[Anni 1930|anni '30]] u l'è stêtu traciòn u növu percursu de l'[[Stradda statâle 1 Vìa Aurelia|Aurelia]], de darê da Maîna, e fêtu méggiu a feruvìa; mentre in-ta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guêra Mundiâle]] Löa a l'ha patìu ascì di bunbardamenti, cu-u pezzu ch'u l'è stêtu quéllu di 6 d'agùstu du [[1944]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''L'amministrazione fra 1800 e 1900'', pp. 141, 147}}&lt;/ref&gt;.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Lêua}}

=== Minurànse furèste ===
Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dixenbre du 2024 i rexidenti furèsti a Löa i sun 1.087&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2024&amp;i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciǜ difüzi ===
I cugnummi ciǜ difüzi a Löa i sun: ''Burastero'', ''Tassara'', ''Villa'', ''Ferrari'' e ''Rossi''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciǜ difüzi cumǜn pe cumǜn, Löa|léngoa=IT|vìxita=2025-05-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Persùne lighê cun Löa ===
* [[Ferdinando Elice]] (Löa, [[1786]] - [[Zena|Zéna]], [[1847]]), prufesû e fizicu&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia VIII. Signor Ferdinando Elice'', pp. 334-336}}&lt;/ref&gt;.
* [[Antonio Stella]] (Löa, [[1787]] - Löa, [[1848]]), prufesû de chimica e spesiâ&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia V. Signor Antonio Stella Chimico Farmacista'', pp. 327-329}}&lt;/ref&gt;.
* [[Felice Isnardi]] (Löa, [[1802]] - [[Zena|Zéna]], [[1843]]), archeolugu e storicu&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia VII. Signor Felice Isnardi archeologo'', pp. 331-333}}&lt;/ref&gt;.
* [[Fabio Accame]] (Löa, [[1812]] - [[Zena|Zéna]], [[1875]]), studiûzu de dirittu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Abbondanza|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/fabio-accame_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=ACCAME, Fabio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia IX. Signor Avvocato Fabio Accame'', pp. 336-337}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Valerga]] (Löa, [[1813]] - [[Gerusalemme|Gerüsalemme]], [[1872]]), [[patriarca latìn de Gerüsalemme|patriarca latìn de Gerüsalèmme]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia I. Mons. Giuseppe Valerga Patriarca Latino di Gerusalemme'', pp. 314-319}}&lt;/ref&gt;.
* [[Emanuele Valerga]] (Löa, [[1818]] - [[Varappuzha]], [[1864]]), [[Sêde titolâre de Miriofito|véscu de Miriofitu]] e [[Diocexi de Quilon|vicàiu apustolicu de Quilon]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia II. Mons. Carlo Giacinto di S. Elia Vescovo di Miriofidi e Vicario Apostolico di Quilon'', pp. 319-322}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Opizzo]] (Löa, [[1818]] - [[Limma|Lima]], [[1867]]), capitàn e patrùn de barchi&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia XII. Signor Giuseppe Opizzo Capitano Marittimo'', pp. 342-343}}&lt;/ref&gt;.
* [[Pietro Valerga]] (Löa, [[1821]] - Löa, [[1903]]), carmelitàn e urientalista&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pietro-valerga/|tìtolo=Valèrga, Pietro - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-10-09}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Lavagna]] (Löa, [[1828]] - [[Turin|Türìn]], [[1876]]), avucatu e studiûzu de dirittu&lt;ref&gt;{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia XI. Commendatore Avv. Giuseppe Lavagna nipote'', pp. 338-342}}&lt;/ref&gt;.
* [[Pietro Guastavino]] (Löa, [[1858]] - [[Zena|Zéna]], [[1909]]), giurnalista e puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Fabio Zavalloni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pietro-guastavino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2003|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 60|capìtolo=GUASTAVINO, Pietro}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gino Pollacci]] ([[Pavia|Pavìa]], [[1872]] - Löa, [[1963]]), butanicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Bracco|outô2=Francesco Sartori|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gino-pollacci_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=POLLACCI, Gino}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Garassini Garbarino]] (Löa, [[1885]] - [[Poreč]], [[1917]]), aviatû e militâre&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-garassini-garbarino_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1932|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=GARASSINI GARBARINO, Giuseppe}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gianni Amico]] (Löa, [[1933]] - Löa, [[1990]]), scenegiatû e regista&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gianni-amico/|tìtolo=Amico, Gianni - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-10-09}}&lt;/ref&gt;.

== Posti de interèsse ==
=== Architetüe religiùze ===
;Paròcchia de San Giuànni u Batìsta
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Loano-chiesa San Giovanni2.jpg|A gêxa de San Giuànni
Immaggine:Loano - Oratorio delle Cappe Turchine - vista notturna (1).jpg|L'ātòju di Türchìn de nötte
Immaggine:Loano - Oratorio di San Giovanni Battista - 2023-09-01 23-45-29 001.jpg|L'ātòju di Giànchi
Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - estèrno (1).jpg|U santuàiu de San Dagnàn
Immaggine:Santuàiu da Madonna du Lurêu (Löa) 12.jpg|A Madunétta
Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - estèrno (1).jpg|A capélla de Rulandétte
&lt;/gallery&gt;
* Gêxa de San Giuànni u Batìsta: a l'è a gêxa ciǜ inpurtante de Löa, sêde da paròcchia du paîze da-u [[1662]], finìi i travàggi du [[1633]]-[[1638|38]] pe fabricâla a pigiâ u postu da [[Cêve de Santa Maria e San Giuànni (Löa)|gêxa véggia du Burgu Drentu]]. A g'ha ina furma a duzze lati, da-u diametru de 75 mêtri, crövìa da 'na cupula âta 43 mêtri ch'a g'ha in simma a stàtua d[[San Gioâne Batista|u Batìsta]], fêta in cangiu du véggiu têtu d'abaìn, derüòn da-u [[Teramottu de Dian|tarantantàn du 1887]]. De drentu, u se tröva in gran ātâ du [[XVIII secolo|Setteséntu]] suviastòn da 'na têja du [[Doménego Fiazélla|Fiasella]]; sciü-u perimetru da gêxa i ghe sun ascì öttu capelétte, quattru pe parte, serê in simma da 'na trabeasiùn pitüâ cun santi e prufêti, travàggiu du [[Gêumo Grafìgna|Graffigna]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Chiesa parrocchiale di S. Giovanni Battista'', pp. 155-157}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20987/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2025-10-11}}&lt;/ref&gt;.
* Ātòju da Madonna du Ruzàiu: dîtu ascì di Türchìn da-a cungréga ch'a g'ha a sêde, u l'è stêtu fabricòn du [[1661]] in-tu scitu dund'a gh'êa a gêxa véggia de Löa, caciâ zü e döviâ in-te di töcchi de müàgge de l'ātòju. De güstu baroccu, u g'ha ina ciànta a quattru lati a ina navâ sula, cun l'ātâ ch'u g'ha in simma in quaddru che foscia u l'è du [[Giovan Battista Gaulli|''Baciccio'']] e ina capelétta ch'a se ghe dröve a-a manca&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Oratorio dei Turchini'', pp. 168-169}}&lt;/ref&gt;.
* Ātòju da San Giuànni u Batìsta: dîtu ascì di Giànchi da-u survanùmme de l'âtra cungréga da Löa, che chì a g'ha de sêde, u l'è misciu in-tu scitu da gêxa de l'antìgu [[Munastê de benedetîne (Löa)|munastê de benedetîne]], pe vegnî ātòju du [[XV secolo|Quattruséntu]]. U l'ha pigiòn e sö furme d'ancö cun di travàggi du [[XVIII secolo|Setteséntu]] e, in-tu nicciu in simma a l'ātâ, u gh'è cunservòn ina stàtua du santu patrùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Oratorio dei Bianchi'', p. 168}}&lt;/ref&gt;.
* Santuàiu di Santi Cosma e Dagnàn: dîtu sulu de San Dagnàn ascì, u se tröva a-u Pözu, in-tu scitu du primmu centru de Löa, dund'u l'è stêtu fabricòn in-ta segunda mitê du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] pe l'interventu du cunte [[Gianandrîa Doja]], sutt'a-u primmu titulu de Maria Santiscima du Munte Oivê. A sö strutǜa a l'è quélla de capélle de canpagna, cun faciâ a cabànna e canpanìn a véja, e de drentu u se svilüppa in-t'in'aula ünica, cun decurasiùi de l'inprinsipiu [[XX secolo|Növeséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20991/|tìtolo=Santuario dei Santi Cosma e Damiano|léngoa=IT|vìxita=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla da Madonna du Luèttu: dîta ascì a Madunétta, a l'è stêta custruìa a-u Purtixö, du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII seculu]], pe cuntu di [[Abasia de San Pêru in Varatella|benedetìn de San Péu]], pe esse fêta a növu cumme ātòju du [[XV secolo|Quattruséntu]]. A l'è ina custrusiùn a dùi cén, cu-in portigu davanti a-a faciâ, e de drentu a g'ha ina ciànta squadrâ, ch'a se strenze a-u fundu. L'ātâ du [[XVIII secolo|Setteséntu]] u l'è suviastòn da ina ''Madonna du Luèttu'', quaddru du Quattruséntu a-u-quale i se gh'êan racumandê e génti de Löa pe-a pèste du [[1657]], mentre in-ta müàggia de manca e u se tröva a capélla de l'Imaculâ, cu-a sö a stàtua&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20983/|tìtolo=Cappella di Nostra Signora di Loreto|léngoa=IT|vìxita=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La Madonna del Loreto'', pp. 178-180}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla da Madonna da Mercêde: cunusciǜa ascì cumme a capélla de Rulandétte o a Madonna de Prè Rafè, a l'è stêta cumisciunâ du [[XVIII secolo|Setteséntu]] da ün di véggi du Prè Rafè Rubâdu che, aministrandula in-tu seculu de doppu, u g'ha lasciòn u numme. Sta capélla, miscia in-ta regiùn de Rulandétte, a g'ha ina ciànta a crûxe gréga e a l'è stêta manezâ ciǜ otte, fina a pigiâ e sö furme d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Le Rolandette'', pp. 187-188}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Santa Maria Imaculâ
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - faciâta (1).jpg|A gêxa di Capüsìn
&lt;/gallery&gt;
* Gêxa de Santa Maria Imaculâ: méggiu cunusciüa cumme a gêxa di Capüsìn, a l'è stêta cumisciunâ da-i [[Órdine di fràtti minoî capuçìn|capüsìn]] de Löa, caciê da-u sö cunventu in-ta Ciàssa du Mercòn du [[1864]], cunsacrâ du [[1874]] e largâ a-e sö furme d'ancö du [[1971]], p'esse fêta paròcchia du [[1978]]. U cunplèssu, da-a ciànta a tau, u l'è fêtu in-t'in stile rumanicu-eclètticu, cun faciâ a cabànna, canpanìn a véja e nu guêi de decurasiùi, segundu u güstu di capüsìn. U grande ātâ de legnu, du [[XVII secolo|Seiséntu]], u ne vegne da-a gêxa véggia; âtri dùi, turna de legnu, i sun misci in-te dùe capélle a-i sö lati, dedichê a San Franséscu e a Sant'Antoniu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20990/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria Immacolata|léngoa=IT|vìxita=2025-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Chiesa dei Cappuccini'', pp. 180-181}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de San Pîu X
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Loano, chiesa di San Pio X.jpg|A gêxa de San Pîu X
&lt;/gallery&gt;
* Gêxa de San Pîu X: a gêxa a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1975]] e finìa du [[1990]], bén che zà in funsiùn, pe-u ciàn seminteròn, da-u [[1978]]. A sö furma a l'è cuscì fêta a rigordâ quélla d'ina tenda, cun de fundasiùi de ciüméntu armòn ch'i rézzan ina réi de trâvi dund'u gh'è renbòn u têtu. De drentu, a g'ha in-tu mezzu ina grande aula squadrâ, cun l'ātâ ch'u l'è misciu sciü ün di lati ciǜ lunghi, in simma a di scaìn. Sciü-i âtri lati i se trövan de scainê e u coru, ch'u g'ha de darê ascì e stansie da sacrestîa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20988/|tìtolo=Chiesa di San Pio X|léngoa=IT|vìxita=2025-10-14}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Vèrxi
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - estèrno (1).jpg|A Madonna de Gràssie
Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - faciâta (1).jpg|A capélla da Visitasiùn
Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - estèrno (1).jpg|A capélla de Santa Lìbbia
&lt;/gallery&gt;
* Gêxa da Madonna de Gràssie: in-ta burgâ da Gêxa, a l'è stêta cumensâ du [[1471]] e cunsacrâ du [[1528]], p'esse fêta paròcchia du [[1571]] da-u [[Pe(r)u Fransescu Còsta|Péu Franséscu Còsta]]. Rangiâ ciǜ otte, tenpu da vixita du véscu [[Nicolò Mascardi|Mascardi]] a-a fìn du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] u se urdina de mette sciü-u frunte l'imàgine da Madonna e de custruî u canpanìn baroccu, spartìu in-te tréi livélli e misciu a-a drîta da gêxa. A faciâ a l'è de stile neuclascicu, cun tantu de portigu, mentre de drentu a l'è de güstu baroccu, a ina sula navâ. L'ātâ, du [[XVIII secolo|Setteséntu]], u l'è de marmu giàncu e russu; da-e parte u se ne tröva âtri tréi, dùi a-a drîta e ün a-a manca&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20989/Chiesa+di+Santa+Maria+delle+Grazie#action=ricerca%2Frisultati&amp;view=griglia&amp;locale=it&amp;ordine=&amp;ambito=CEIA&amp;liberadescr=Loano&amp;liberaluogo=&amp;dominio=2&amp;highlight=Loano|tìtolo=Chiesa di Santa Maria delle Grazie|léngoa=IT|vìxita=2025-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 
* Capélla da Visitasiùn: in-ta burgâ de l'Ìzua de d'Âtu, arenbâ a-e sö chè, u permìsciu pe-a sö custrusiùn u l'è stêtu cuncèssu da-u véscu Còsta du [[1647]]. Tostu abandunâ in-ta primma mitê du [[XX secolo|Növeséntu]], a l'è stêta cumodâ tra-i [[Anni 1980|anni '80]] e [[Anni 1990|'90]]. A capélla a g'ha in'aula squadrâ, crövìa da 'na otta a butte e cu-in pavimentu ciǜ èrtu d'in scaìn da l'ātâ, ch'u g'ha de darê u quaddru da patrùna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20981/|tìtolo=Cappella della Visitazione|léngoa=IT|vìxita=2025-10-15}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de Santa Lìbbia: vixîna a-u paîze abandunòn di Quàrxe, a l'è chì mensönâ fina du [[1583]], mentre du [[XVIII secolo|Setteséntu]] a l'êa portâ avanti da di ermitti. A g'ha ina strutǜa da capélla de canpagna, da-a faciâ tütta inbucâ cu-in tinpanu a triangulu e ina lünétta de d'âtu a-u portâ. A sö aula, da-a ciànta squadrâ, a g'ha in simma de otte a cupula e a butte e, sciü-e müàgge, de pitüe de Santa Lìbbia.

;Âtre architetüe
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - faciâta (1).jpg|A gêxa de Sant'Oustìn e Santa Rìtta
Immaggine:Loano, suore della Visitazione.jpg|U cunplèssu da Vixitasiùn, cun gêxa a-a manca
Immaggine:Loano-convento Monte Carmelo-prospetto sudoccidentale.jpg|Munte Carmèllu
&lt;/gallery&gt;
* Gêxa e cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta: u l'è stêtu u primmu cunventu a esse cumisciunòn da-i Doja, cumensòn du [[1588]] e finìu du [[1604]], sciǜ prugèttu du [[Giovanni Ponzello]]. A gêxa a l'è spartìa in-te trê navê da culònne de [[Prìa de Ver̯éssu|prìa de Vêéssi]], a mêxima döveâ ascì pe-i portê. Da-e parte de l'ātâ, du Setteséntu, u gh'è e dùe capélle da Madonna du Bùn Cunséggiu e de Santa Rìtta, ciǜ che âtre dùe drovìe in-te müàgge d'ogni navâ. Sciü-a drîta da gêxa u se tröva ancùn u sö cunventu, a dùi cén, fêtu tütt'in gîu a-u sö ciostru&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Chiesa e convento di S. Agostino'', pp. 169-170}}&lt;/ref&gt;.
* Gêxa de Nostra Scignùa da Vixitasiùn: vaciâ sciǜ Cursu Europa, a l'è purtâ avanti da-e mùnighe da Vixitasiùn, in urdine religiùzu ch'u l'è stêtu fundòn in-te Löa a l'inprinsìpiu de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] pe mustrâ a scöa a-e figöe. Scicumme che, pe traciâ sta vìa, u n'è stêtu caciòn zǜ u cunventu, e mùnighe i l'han fêtu custruî in-ti [[Anni 1960|anni '60]] u cunplèssu cun gêxa ch'u se ghe végghe a-a giurnâ d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/territorio/storia-e-cultura/|tìtolo=Storia e cultura: un tuffo nel passato|léngoa=IT|vìxita=2025-11-14}}&lt;/ref&gt;.
* Cunventu de Munte Carmèllu: cumensòn a-a fìn du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] e finìu du [[1610]], u cunplèssu de Munte Carmèllu u se cunpûne de ciǜ custrusiùi. A gêxa a g'ha ina ciànta a crûxe latîna, fêta ancùn in-tu güstu du [[Renascimento|Rinascimentu]], cun dùi ātê in-tu transettu e dùi in-ta navâ, ciǜ che quéllu a-u sö fundu. In-ta gêxa u se ghe tröva ascì a cripta dund'i sun stêti suterê i cunti fina du [[1755]]. A-a sö drîta u gh'è u cunventu, fêtu in gîu a-u ciostru, mentre a punénte da gêxa u se tröva ancùn u cazòttu, custrusiùn destinâ a-i scignûi de Löa, e a tûre de diféza&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Monte Carmelo'', pp. 175-178}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de Cunbétte: capelétta ch'a se tröva tostu sutta a-u punte de Munte Carmèllu, foscia in-tu scitu d'in antìgu ''[[miliarium]]'' rumàn, a l'è mensönâ fina du [[1711]] cumme a capelétta de Nostra Scignùa du Custìn. A piggia u sö numme da-e dùe cunbétte ch'i se veggan sciü-u fundu du tabernaculu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 52}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe civìli ===
;Palàssi e chè
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Loano-municipio1.jpg|Palàssu Doja
Loano, palazzo &quot;del Comandante&quot;.jpg|U palàssu du Cumandante
Loano, casa Richieri.jpg|A cà di Richeri
&lt;/gallery&gt;
* Palàssu Doja: fabricòn tra-u [[1575]] e a fìn de du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] pe vuluntê du cunte [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]], u l'è in prugèttu du [[Galeazzo Alessi|Galeàssu Alessi]] misciu in ciantê da-u [[Domenico Ponzello]] e, a-a giurnâ d'ancö, devöòn cumme munisìpiu. U grande palàssu u g'ha ina strutǜa ch'a rigòrda ina furtéssa, renbâ a-e müàgge da Maîna e fêta ciǜ legéra da de lobbie e di bigiòli in-te faciê. De drentu u se svilüppa tra fundi, dùi cén, in mezanìn e u sututêtu, cun de stànsie ch'i van aprövu a-a spartisiùn da faciâ sciǜ tréi blocchi. U têtu, a quattru êgue, u l'è crövìu d'abaìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Monte Carmelo'', pp. 157-158}}&lt;/ref&gt;.
* Palàssu du Cumandante: u palàssu du Cumandante u l'è in palàssu du Burgu Drentu cumisciunòn da-u cunte [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]] ma fêtu fabricâ da l'[[Andrîa II Doja|Andrîa II]] tra-u [[1606]] e u [[1612]] cumme rexidensa du Cumisâiu du scignû e du tribunâ penâle; ciǜ che sêde du Cumandante de Ciàssa da-u [[1737]]. U palàssu u g'ha ina ciànta squadrâ e u se svilüppa sciǜ tréi cén. Sciü-e e sö faciê, ciǜ che ina lobbia, i se trövan de pitǜe ch'i raprezentavan di [[Döia (famiggia)|Doja]], che ancö i sun tostu spaìe&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Palazzo del Comandante'', p. 166}}&lt;/ref&gt;.
* Palàssu Capelìn Utùn: in-ta regiùn de Cazèlle, u l'è in palàssu da segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], fêtu a rigordâ e furme de ville ligüri de canpagna, scibén che in-t'ina mainêa ciǜ ordenàia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111621|tìtolo=Palazzo ottocentesco|léngoa=IT|vìxita=2025-10-23}}&lt;/ref&gt;. De pocu ciǜ a punente u se tröva ascì in cazòttu, fêtu a-u mêximu tenpu du palàssiu, ch'u l'êa devöòn cumme rüstegu du cunplèssu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111614|tìtolo=Rustico annesso a Palazzo Cappellini Ottone|léngoa=IT|vìxita=2025-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* Cà di Macàggi: a l'è üna de chè ch'i se faccian sciü-u Carùggiu in-tu Burgu de Föa, tiâ sciǜ du [[XVII secolo|Seiséntu]] fina a-u primmu ciàn e isâ a-u segundu pe cuncesiùn du cunte du [[1711]], dund'a l'è stêta fabricâ ascì ina lobbia in-tu frunte vèrsu u mâ. A l'inprinsìpiu de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] u gh'è stêtu zuntòn u tersu ciàn, cun têtu d'abaìn, mentre a-a fìn de stu seculu a cà a l'è finìa a-i Garrassini Garbarino&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Ghiraldello|tìtolo=Arte profana nel caruggio di Loano|ànno=Arvî 2023|editô=De Ferrari|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=87-90}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111629|tìtolo=Casa Maccagli|léngoa=IT|vìxita=2025-10-23}}&lt;/ref&gt;.
* Cà di Richeri: a cà di Richeri a l'è ina cà du Burgu Drentu, vaciâ sciǜ Ciàssa Rocca e sciü-u Carùggiu, che, segundu ina scrîta ch'a gh'êa in simma a-u portâ, a remuntiéva fina a-u [[1310]], tantu da esse üna de ciǜ antìghe de Löa. A g'ha ina ciànta squadrâ, de duzze metri pe séi, e a se issa pe tréi cén, cu-i primmi dùi che, vèrsu a ciàssa, i finiscian in-te in portigu rezzǜu da tréi pilastri. Sciǜ ün de sti chì, a cuscì dîta &quot;Culonna de Ciàssa&quot;, u gh'êa pendüu i urdini du cunte e e légge di Cunsuli e du Cunséggiu sitadìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Palazzo Richeri'', pp. 166-167}}&lt;/ref&gt;.
* Cà de Rösa Raimundi: a cà dund'a l'è nâta a muê du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]] a l'è üna de quélle faciê sciü-u Carùggiu in-tu Burgu Drentu, nu guêi da distante da-a Porte du Relöiu. A cà, a sinque cén e vinculâ fina da-u [[1934]], a g'ha sciü-a faciâ ina targa miscia du [[1886]] a rigordâ a Rösa Raimundi, ch'a gh'êa nâta du [[1776]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Ghiraldello|tìtolo=Arte profana nel caruggio di Loano|ànno=Arvî 2023|editô=De Ferrari|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=128}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111620|tìtolo=Casa dove nacque Rosa Raimondi|léngoa=IT|vìxita=2025-10-26}}&lt;/ref&gt;.

;Âtre architetüe
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Loano, ruderi ex Ospedale Marino Piemontese.jpg|L'ospêa &quot;Marino Piemontese&quot;
Immaggine:Viadòtto de Montecarmêlo (Lêua) - vìsta (1).jpg|U punte de Munte Carmèllu
Immaggine:Pontàsso (Lêua) - vìsta (2).jpg|[[U Puntassu|U Puntàssu]] sciü-u [[Riàn Cazasse|Riàn da Fìn]]
Immaggine:A Logétta (Lêua) - vìsta d'in Palàçio Döia (2).jpg|A Lobiétta miâ d'in Palàssu Doja
Immaggine:Loano, fontana &quot;Giovanna&quot;.jpg|A funtana Giuànna
&lt;/gallery&gt;
* Fàbbrica di Doja: a-u Castéllu, u mumentu da fundasiùn de stu cunplèssu u nu l'è cunusciüu ma u g'ha da esse bén antìgu, cu-i cunti Doja che, du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Setteséntu]], i g'han inandiòn ina fetàja. A fàbbrica a g'ha ina ciànta a retangulu, furmâ de dùi blocchi squadrê, spartìi sciǜ quattru livélli cuèrti da otte a butte a-u ciàn terén e da di söê in-te quélli de d'âtu. In-te ogni ciàn u se ghe tröva ina spartixùn sciǜ trê stànsie, da-a furma lunghìa, limitê da de müàgge ch'i lascian u postu a di pilastri a-u segundu e a-u tèrsu ciàn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113016.pdf|tìtolo=Ex opificio Doria|léngoa=IT|vìxita=2025-11-27}}&lt;/ref&gt;.
* Muìn de Vèrxi: in-ta regiùn ch'a ne piggia u numme, u l'êa in-te dipendénse di [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Péu]] e chì i ghe sustavan i pelegrìn e e génti de passu. A-u cunplèssu, mensönòn zà du [[XIII secolo|Duxéntu]], se gh'è misciu màn cun di travàggi fina de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], sensa cangiâne guêi a strutǜa. U töccu ciǜ antìgu, in-tu mezzu du cunplèssu, u l'è spartìu in-te de grosse stànsie cuèrte da otte de prìa, cun di mazaghìn e de stalle in-ti fundi. A meridiùn u gh'è ascì a &quot;fàbbrica&quot;, ina custrusiùn dunde, tra möe e vasche chì cunservê, u se gh'è travagiòn gràn, oîve e papê cu-a forsa de l'Êgua Câda e du [[Fusòn]] Grossu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210513.pdf|tìtolo=Antico Molino con giardino e pertinenze in Borgata Molin (Verzi, Loano)|léngoa=IT|vìxita=2025-11-27}}&lt;/ref&gt;.
* Véggiu ospêa &quot;Marino Piemontese&quot;: stu cunplèssu, in-ta regiùn de Rulandétte, u l'è stêtu tiòn sciǜ du [[1910]] pe cuntu de in'istitusiùn de [[Turin|Türìn]] che, fina da-u [[1872]], a portava in-te Löa i figiö maòtti de [[scrofula]]. U Marino Piemontese, prugetòn da-u [[Pietro Fenoglio]], tenpu da [[Primma Goæra Mondiâ|primma]] e da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guêra mundiâle]] u l'è stêtu devöòn cumme ospeâ militâre, pe pö pasâ a l'Ospeâ San Giuànni de Türìn e vegnî in véu ospeâ, pe esse a-a fìn seròn du [[1982]]. A strutǜa, fêta de ciüméntu Hennebique, a l'è sciǜ tréi cén, ciǜ ün seminteròn, e a g'ha tütt'in gìu in parcu dund'u gh'è ascì a cà du guardiàn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210487.pdf|tìtolo=Ex Ospedale Marino Piemontese con parco e annessa casa del custode - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-11-25}}&lt;/ref&gt;.
* Colònia a-u mâ &quot;Città di Torino&quot;: cunplèssu fêtu custruî da-u patrunòn de scöe de [[Turin|Türìn]] du [[1932]], u se tröva a-e Ovivétte e u l'êa devöòn pe portâ a-i bagni i figiö de sta sitê. U cunplèssu da colònia, fabricòn in-tu stile rasiunalista cun di reciàmmi a-u neuclascicu, u se cunpûne d'ina custrusiùn prinsipâle a tréi cén cun de pertinense, ch'i l'êan dîte u &quot;chioscu d'igiene&quot; e a &quot;cà de custodia&quot;, ciǜ che in depòxitu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210881.pdf|tìtolo=Colonia Marina ex Patronato scolastico - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2025-11-22}}&lt;/ref&gt;.
* Punte du Nicciu: u punte du Nicciu, dîtu ascì u punte de San Bastiàn, u l'è in punte ch'u travèrsa [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]] dund'u l'è ciü da vixìn a-e müàgge, sciü-u sö cantu de nord-èst, a-i pé da Lobiétta. Cumm'u gh'è scrîtu cun de prìe giànche in-tu risö du punte, a strutǜa a l'è stêta fabricâ du [[1691]], foscia a-u postu de in'âtra ciǜ antìga. U punte u g'ha in arcu sulu, lungu 12&amp;nbsp;mêtri, cu-in prufî de bluchétti de prìa e de maùi renbòn a de spalêe da mêxima prìa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il ponte di S. Sebastiano'', pp. 164-166}}&lt;/ref&gt;.
* Punte de Munte Carmèllu: a punénte de Munte Carmèllu, pe traversâ u valùn du [[riàn de Berbene]], u se ghe tröva in gran punte a trezze archi, prugetòn pe vuluntê du [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]] a-a fìn du [[XVII secolo|Sinqueséntu]]. U punte u l'è lungu 160&amp;nbsp;mêtri, largu 7&amp;nbsp;m e u g'ha in'ātéssa a-u ciǜ de 12&amp;nbsp;m. In'otta u l'êa decuròn a-e sö estremitê cun de funtane, pasandughe in simma u bêu du Prìnsipe, mentre, in-ti tenpi de mizeîa, sutt'a-i sö erchi i se ghe trövavan fina de chè a dùi cén, ch'i rèstan ancùn pe-u livéllu di fundi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il viadotto di Monte Carmelo'', p. 175}}&lt;/ref&gt;.
* [[U Puntassu|U Puntàssu]]: in-ta regiùn di Puntàssi, a-i cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], i se trövan e ruine d'in punte ch'u traversava u [[Riàn Cazasse|Riàn da Fìn]], fabricòn in-te l'etê rumana in-te l'ocaxùn di travàggi a-a ''[[Via Julia Augusta]]'' ösciǜi da l'inperatû [[Adriàn]] tra-u [[124]] e u [[125|125 d.C.]] U Puntàssu u l'è lungu 22 mêtri in-te tüttu, di-quali 6,60&amp;nbsp;m de arcu a tüttu sèstu, pe-ina larghéssa de 6,20&amp;nbsp;m e in'ātéssa de l'arcu sciü-u fundu du riàn ch'a l'êa de 3,30&amp;nbsp;m&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=B. Massabò|tìtolo=Strade romane, ponti e viadotti|url=https://books.google.it/books?id=hLz37Hxn7uIC&amp;pg=PA222|ànno=1996|editô=L'Erma di Bretschneider|çitæ=Rómma|léngoa=IT|pp=222-230|capìtolo=I ponti romani di Loano lungo la Via Julia Augusta|cid=Massabò, 1996|ISBN=88-70-62951-1}}&lt;/ref&gt;.
* U Punte de Burgu: punte ch'u travèrsa [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]] a-u Castéllu, u l'è dîtu ascì u punte rumàn, ma pe da bun u l'è bén ciǜ mudèrnu, fabricòn pe dùe otte in-ta primma mitê du [[XVIII secolo|Setteséntu]] scicumme ch'u l'êa stêtu purtòn vìa da l'êgua du Fusòn. U g'ha in arcu sulu de duzze mêtri, cu-u prufî de maùi, de spalìne de prìa e u fundu de risö. U g'ha di archi sciü-u pāpêtu de settentriùn ch'i sun i rèsti du béu du Prìnsipe, ch'u ghe pasava in simma, mentre a meridiùn u punte u l'êa traversòn da-u béu du Cumǜn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il ponte di Borgo Castello'', p. 172}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 117-118}}&lt;/ref&gt;.
* A Lobiétta: sciü-u bastiùn de levante de müàgge de Löa, da-i tenpi da sö custrusiùn du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] u se ghe tröva ina lobbia da-a furma a bardachìn, cuèrta da in têtu d'abaìn e pōsâ sciǜ quattru pilastri che, pe-i lati lunghi, i g'han ina culonna de [[Pria de Finô|prìa de Finâ]] in-tu mezzu. Chì, segundu a tradisiùn, i cunti Doja i ghe pasavan e seiâne d'estê, a-u fréscu du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La Loggetta'', p. 163}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 87}}&lt;/ref&gt;.
* Funtana Giuànna: a l'è ina funtana du [[XVIII secolo|Setteséntu]], foscia prugetâ da-u [[Giovanni Battista Cantoni]], cu-in pilastrìn in-tu mezzu de [[Pria de Finô|prìa de Finâ]] e scurpìu a tritùi e ninfe, ch'u rézze in vâzu inbeletòn da mascherùi de dund'u ne rugiva l'êgua. Sta funtana, insémme a de âtre, a l'inprinsìpiu a l'êa miscia in-tu viâle dîtu de Funtane, che da-u Castéllu u chinava a-a Maîna, pe esse mesciâ du [[1959]] in-tu giardìn tra-a Tûre pentagunâle e u Palàssu du Cumǜn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La Fontana Giovanna'', p. 160}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe militâri ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Castéllo di Döia (Lêua) - vìsta da Sàn Damiàn.jpg|U castéllu di Doja
Loano-mura.jpg|In töccu de müàgge
Loano - Torre Pentagonale - 202209021800.jpg|U Turiùn cu-e müàgge
Porta Passorino Loano, SV.jpg|A porte du Relöiu
&lt;/gallery&gt;
* Castéllu de Löa: misciu in simma a-a cuntrâ du Castéllu, ch'a n'ha pigiòn u numme, u l'è stêtu a primma rexidensa di Doja de Löa. A sö fundasiùn a ne vegniéva da primma du [[XII secolo|Milleséntu]], pe pasâ cu-u tenpu da strutǜa pe-a diféza a rexidensa di scignûi e pigiâ, du [[XVI secolo|Sinque]]-[[XVII secolo|Seiséntu]], e sö furme d'ancö. Sti travàggi i g'han dêtu l'àia d'in palàssu du [[Renascimento|Rinascimentu]], da-e müàgge tütte tenzǜe e cun ciǜ àe vaciê sciü-u curtî, ch'i g'han in simma ina lobbia&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il Castello'', pp. 170-172}}&lt;/ref&gt;.
* Müàgge de Löa: u Burgu Drentu u g'ha tüttu in gîu de müàgge ch'i u sèran, fabrichê in-ta segunda mitê du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] pe vuluntê de génti de Löa, ch'i l'han avüe de lungu in prupietê, e finìe du [[1578]], gràssie ascì a-e dunasiùi du [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]]. E müàgge i g'han ina ciànta a sìnque lati e i sun stête fabrichê cun prìe du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]] e cāsïna de furnâxi a munte du paîze. Lunghe ciǜ o menu mille mêtri in-te tüttu, ste müàgge i l'han in spesû a-e fundasiùi d'in mêtru e i rivan a in'ātéssa de sìnque mêtri, cun tantu de pasàggiu in simma&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Le mura'', p. 162}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''3.3 Le mura'', pp. 53-54}}&lt;/ref&gt;.
* Tûre pentagunâle: cunusciüa in antìgu cumme u Turiùn, sta tûre a l'è stêta isâ in simma a-u bastiùn de nord-ovest, in-te müàgge a punénte du Palàssu di Doja. A l'è stêta fabricâ ciǜ tardi de müàgge, foscia du [[1602]], e a se svilüppa sciǜ quattru cén: tra de sti lì, in-ti dùi ciǜ èrti u se ghe pö intrâ sulu che pe-u pasàggiu in simma a-e müàgge, ch'u riva drîtu da-u Palàssu e che ina otta u l'êa cuèrtu da ina lobbia&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''3.6 Il bastione di nord-ovest e la Torre Pentagonale'', p. 59}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Torre pentagonale'', pp. 160-162}}&lt;/ref&gt;. 
* Porte du Relöiu: a porte du Relöiu, dîta ascì a porte di Passuìn, a l'è üna de quattru porte ch'i l'êan drovìe in-te müàgge du Burgu Drentu, fabricâ sciǜ prugèttu du Domenico Catibini, [[Órdine de Sant'Agostìn|fratte de San'Oustìn]], pe cuntu du [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]], ch'u l'ha ösciǜa cumme a méggiu decurâ. U relöiu ch'u g'ha dêtu u numme u l'è stêtu zuntu du [[1774]], quàndu lì in simma u se gh'è mesciòn a canpanétta che, da-u [[XVIII secolo|Setteséntu]], a sönava in-tu caxu de perìculu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Le porte'', pp. 163-164}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''3.7 Le porte della città e la Torre dell'Orologio'', p. 61}}&lt;/ref&gt;.
* Bastiùn Mazza: u Mazza u l'è u bastiùn méggiu cunservòn di séi ch'i gh'êan a-a Maîna, misciu sciü-u cantu de levante de müàgge. A-a giurnâ d'ancö, u l'è èrtu pocu ciǜ de tréi mêtri scicumme che u terén in gîu u l'è stêtu isòn quand'u s'è lastregòn e vîe, cu-e sö müàgge ch'i g'han de scarpâ e fina ina garitta renbâ sciǜ ün di sö canti&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I baluardi'', pp. 162-163}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1996|''3.4 I bastioni sul mare e l'antico palazzo comunale'', p. 55}}&lt;/ref&gt;.

=== Sciti archeulogichi ===
* U Castelâ: in-ta regiùn cu-u mêximu numme, nu guêi da luntàn da-i cunfìn cu-[[a Prìa]], in-te di scavi di [[Anni 1990|anni '90]] u l'è stêtu trövòn in vilaggiu di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]], ün di cuscì dîti [[Castelà (furtificasiùn)|castelê]], de dund'u ne vegne ascì u tupònimu. In-te stu scitu i sun stête trövê de strutǜe de l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunzu]] antìga e de mezzu, ciǜ ina tunba che, pe-i rèsti ch'i ghe sun stêti scrövèrti, a l'è stêta döveâ fina in-te l'[[Etæ do Ràmmo|Etê du Rammu]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Müzei ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Loano museo del mare.jpg|Vista du Müzeu du Mâ
&lt;/gallery&gt;
* Müzeu du Mâ: u müzeu du mâ u l'è in müzeu de Löa ch'u se tröva in-tu Palàssu du Kursaal, in-tu salùn a-u centru du ciàn terén, dund'u l'è stêtu inaugüròn a-i 8 d'agùstu du [[2005]]. In-tu müzeu, ch'u canpa de testimunianse da vitta de mâ a Löa e in-ta sö parte de [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], u gh'è misciu in mustra de libbri, papê, futugrafìe de l'[[XIX secolo|Öttu]]-[[XX secolo|Növeséntu]] e mudelìn de barchi, ciǜ che di arnêzi e di strümenti da mainâ e de burdu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/6567/news/museo-del-mare-e-della-marineria/|tìtolo=Museo del Mare della Marineria|dæta=1 frevâ 2016|léngoa=IT|vìxita=2025-11-14}}&lt;/ref&gt;.

=== Natǜa ===
* SIC Munte Raviné - Rocca Barbena: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scitu d'interèsse cumünitàiu]] du [[Munte Raviné]] e da [[Rocca Barbena]] u l'è ina regiùn prutètta de 2.576&amp;nbsp;ha creâ du [[1995]], ch'a cunprende di töcchi du territòiu di cumǜi de [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], Löa e [[Tuiran|Tuiàn]]. Caraterìstica de stu scitu a l'è in paizàggiu servêgu che, pe-a prezensa de [[Dolòmia|dulomie]] da furmasiùn de San Péu a-u Munte, u g'ha di fenòmini inpurtanti de carsismu. U SIC u dà ascì de prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de béstie in perìculu, cumme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|canpanula de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gànberu de riàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2025-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2025-11-18}}&lt;/ref&gt;.
* SIC Munte Carmu - Munte Settepàn: u l'è in âtru scitu d'interèsse cumünitàiu ch'u se svilüppa in-t'ina parte du territòiu de Löa. U l'è stêtu creòn turna du [[1995]] e u cröve ina regiùn de 7.575&amp;nbsp;ha, spartìa cu-i cumǜi d[[a Prìa]], [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Bormia|Burmia]], [[Carizan|Caisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Giüstexine|Giüsténixe]], Löa, [[Magiö]], [[Riôtu|Riâtu]], [[Tuiran|Tuiàn]] e [[Oseria|Uzéia]]. Tra-e varietê de ciànte e de béstie ch'i trövan chì de prutesiùn, ciǜ che quélle mensönê de d'âtu, i ghe sun ancùn u [[Safràn ligùre|safràn ligüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxàn de muntagna]] e u [[Felis silvestris|gattu servêgu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2025-11-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2025-11-19}}&lt;/ref&gt;.
* SIC Munte Ciàzze Secche: stu scitu prutèttu, ch'u piggia u numme da-u [[Ciàzze Secce|briccu]] ch'u se ghe tröva, u se spande sciǜ 302&amp;nbsp;ha tra-i cumǜi d[[a Prìa]], [[Giüstexine|Giüsténixe]] e Löa, tegnǜi a màccia e bòschi bén che ruinê da-u fögu. In parte, a regiùn a l'è ancùn cuèrta da èrbi de [[Natta (erbu)|natta]], cun de âtre ciànte rêe cumme, turna, a [[Canpanòla de Sànn-a|canpanula de Savùna]] e a ''[[Tuberaria lignosa]]'', mentre in-ti sciti a prê i ghe nascian tante qualitê d'[[orchidêe]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic42/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ciazze Secche|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324007|tìtolo=Monte Ciazze Secche|léngoa=EN|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;.
* SIC Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru SIC custituìu in-tu meze de zügnu du [[1995]], u se spande sciǜ 541&amp;nbsp;ha de mâ tra-i cumǜi d'Arbenga, Löa, [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]] e [[U Sejô|U Seiâ]], cu-ina créna ch'a l'è cuèrta da ün di prê de ''Posidonia oceanica'' ciǜ inpurtanti da regiùn. De ciǜ, i ghe sun ascì di prê de ''Cymodocea nodosa'' e, tra-e specie ciǜ rêe, u se ghe pö trövâ a ''Pinna nobilis''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}&lt;/ref&gt;

== Ecunumîa ==
[[Immaggine:Monnaie - Italie, Ville de Loano, Giovanni Andrea III Doria, Luigini, 1665, Loano - btv1b113115131 (1 of 2).jpg|miniatura|In [[Loigìn|luigìn]] du cunte [[Gianandrîa III Doja|Gianandrîa III]], batǜu in-te Löa du [[1665]]]]
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumîa de Löa a l'è fundâ sciü-i servissi e u türismu ma, in-tu pasòn, a l'êa du bèllu ciǜ varia. A partî da 'n'ecunumîa ch'a l'êa ligâ pe-u ciǜ a-e canpagne, cu-u crésce da Maîna i sun rivê cu-u tenpu de növe ativitê, spunciê ascì da-u cunti Doja. A cumensâ survatüttu da-u [[XVI secolo|Seiséntu]] u gh'êa in gran nümeru de fàbbriche, tütte di Doja, cumme muìn, gunbi, fàbbriche de saùn, de pùe negra, de cāsîna e de prudòtti de têra da custrusiùn, ciǜ che i furni, ina fetàja e paéggi mazaghìn; aministrê da agenti du cunte o dêti a pixùn. Du [[XVIII secolo|Setteséntu]], scicumme che i bêni feudâli i l'axévan cumensòn a pagâ e tàsce a-u [[Regno de Sardegna|regnu]], i cunti i l'han vendǜu cu-u tenpu e sö ativitê tantu a-i véggi aministratûi che a di sitadìn privê&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Organizzazione politico-finanziaria della Contea Doria'', p. 62}}&lt;/ref&gt;.

Du Setteséntu a s'êa svilüpâ ancùn de ciǜ a cultivasiùn de oîve che, pe-u sö réu ciǜ bun che u gran, a cuntinuava a levâghe de têre zà da-u seculu de primma. Alantùa i muntavan ascì i cumèrci a bastu cu-u [[Piemonte|Piemunte]], mentre a pesca a nu l'êa guêi inpurtante, cun poche famìgge ch'i ghe travagiavan. De cuntru, du [[1776]], bén ün cappu de famìggia sciǜ quattru u l'è dîtu esse in mainâ, ciǜ âtri sètte ch'i l'êan patrùi de barchi. Tra-i artexèn, e ancùn pe-u seculu de doppu, in-te Löa u gh'è dîtu essighe caigâ e savatìn, argentê, curdâ, cāfêtu, bancâ, ferâ, barilâ, butâ, tintû, capelâ e mestru d'ascia. De fàbbriche u gh'êa ancùn paéggi muìn e gunbi, a papelêa de l'Ursuàn e in'âtra du cunte in-tu territòiu de [[Vèrsci|Vèrxi]], ciǜ che fàbbriche de fidê e de saùn, cun ste-lì che du [[1795]]-[[1796|96]] i l'êan bén vintisìnque&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Vita economica nel 1700'', pp. 85-87}}&lt;/ref&gt;.

De l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], de mentre che sèrte indüstrie i cumensavan a vegnî ciǜ poche, a l'è bén cresciǜa a maîna cumerciâle de Löa, che fina a-i tenpi di vapuri a l'è stêta üna de ciǜ inpurtanti da Ligüria. I barchi de Löa i l'êan fêti pe-u ciǜ in-ti ciantê du postu, survatüttu quélli de Amico e de Cerruti, e i l'êan tantu de cabutàggiu pe-u [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] che, ciǜ tardi, bui a navegâ tütti i mâ. Fra de sti-lì, ch'i sun stêti tostu séntu a esse custruìi in-te Löa tenpu d'ina trenténa d'anni, ina sinquanténa i l'êan sutta patrùn da famìggia Rocca, che cu-i sö scagni e mazaghìn a serviva u Mediteraneu intrégu. Dapö, fra-i âtri patrùi inpurtanti de Löa u gh'è stêtu i Coxe, i Chiozza, i Patrone, i Traverso, i Isnardi e i Lavagna; cuscì cumme paégge famìgge de capitèn de barchi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La marineria loanese nell'800'', pp. 85-87}}&lt;/ref&gt;.

A-a fìn, du [[XX secolo|Növeséntu]], i sun vegnǜe menu e ciǜ tante tra-e ativitê da tradisiùn, mentre u s'êa drovìu quarche indüstria picìna cumme ina fàbbrica de licuri e üna de arme, ciǜ che u maxellu du cumǜn. A tütte e mainêe, in-tu primmu doppuguêra i sun rivê i primmi bagni che, insémme a-e culonie a-u mâ, i l'han fêtu da fundasiùn a l'inpurtansa de Löa cumme destinasiùn pe-u türismu d'estê&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''La marineria loanese nell'800'', pp. 145-147}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Loano SV biblioteca.jpg|A Bibliutêca Cìvica &quot;Antonio Arecco&quot;
&lt;/gallery&gt;
;Bibliutêche
A Bibliutêca Cìvica &quot;Antonio Arecco&quot; a l'è a bibliutêca du cumǜn de Löa, miscia in-tu Palàssu du Kursaal dund'a l'è stêta fundâ du [[1970]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.loano.sv.it/it/unita_organizzative/biblioteca|tìtolo=Biblioteca|outô=Cumǜn de Löa|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}&lt;/ref&gt;. In-ta bibliutêca, ch'a se spande sciǜ 400&amp;nbsp;mêtri quaddri, u gh'è cunservòn ciǜ de 22.000 ünitè, tantu a stanpa che, pe ina parte picìna, ascì d'âtru genere&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0056|tìtolo=Biblioteca civica Antonio Arecco|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Biblioteca civica'', p. 225}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
Löa a g'ha de scöe da l'azìlu a-e superiuri, ch'i fan tütte parte de l'Istitǜu Cunprensìvu Löa-Buisàn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://unica.istruzione.gov.it/cercalatuascuola/istituti/SVIC808009/i-c-loanoboissano/|tìtolo=I. C. Loano-Boissano|outô=Ministéru de l'Istrusiùn e du Meritu|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}&lt;/ref&gt;. In-tu detàggiu, u gh'è in azìlu a-e Cazèlle dedicòn a-u Simone Stella, e scöe elementâri pübliche &quot;Mons. Valerga&quot; e &quot;Milanesi&quot;, misce in-te Cursu Europa e in-ti Gazzi, ciǜ che e &quot;Rossello&quot; de [[Figge de Nostra Scignùa d'a Mizeicordia|mùnighe da Madonna da Mizeicòrdia]], privê, ch'i l'han seròn du [[2025]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2025/06/loano-dopo-150-anni-chiude-listituto-rossello-suor-antonia-valori-accoglienza-e-misericordia-pilastri-della-nostra-scuola/|tìtolo=Loano, dopo 150 anni chiude l'istituto Rossello. Suor Antonia: &quot;Valori, accoglienza e misericordia pilastri della nostra scuola&quot;|outô=Luca Berto|dæta=13 zügnu 2025|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}&lt;/ref&gt;. Dapö u gh'è ancùn, in-ti Gazzi, e medie &quot;Mazzini-Ramella&quot; e, in-te Ovivétte, l'istitǜu superiure &quot;Giovanni Falcone&quot;, spartìu in-te trê ramme scientifica, ecunomica e tecnulogica&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://isfalcone.edu.it/|tìtolo=Istituto d'Istruzione Secondaria Superiore &quot;Giovanni Falcone&quot; Loano|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Parlâ de Löa ===
[[Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - tàrga in léngoa lìgure (2).jpg|miniatura|Targa in-tu parlâ de Vèrxi miscia da-u munuméntu a-a Madonna]]
In-te Löa u se ghe parla u [[Lengoa ligure|ligüre]] in-t'ina mainêa che, cumme pe-[[a Prìa]] e pe [[Borṡi|Borzi]], a l'è miscia a-u cunfìn tra-e [[Lìgure céntro-òcidentâle|varietê de centru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|quélle du centru]], cun ciǜ infruénse da-u [[Lengoa zeneize|parlâ de Zéna]] e ciǜ destacâ da-e vixine varietê da [[Valle du Varatella|Vaâtèlla]], de tipu bén ciǜ [[Dialettu arbenganese|arbenganeze]]. Trêtu caraterìsticu du parlâ de Löa u l'è a velarizasiùn de [[A tònica velarizâ|&quot;a&quot; tonica]], ch'a nu gh'è né a-a Prìa né a Borzi, mentre pe du rèstu u se ghe suméggia asê, cumme che a-e canpagne d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] sciü-u cunfìn, ch'i ne sun stête bén infruensê. Pe cuntru, u gh'è paégge diferense tra Löa e u parlâ de [[Vèrsci|Vèrxi]], ch'u s'è mantegnǜu ciǜ antìgu e cun mênu infruense da Rivêa: a sö sciurtìa tipica a l'è l'asurdiméntu de {{IPA|[ʒ]|lij}} a {{IPA|[ʃ]}}, ch'u se tröva presenpiu in-tu numme mêximu du paîze, dîtu ''Vèrsci'' da-i verxìn, cu-in'evulusiùn che, a l'in gîu, a l'è stêta trövâ sulu che a [[Giüstexine|Giüsténixe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|curatô=[[Giulia Petracco Sicardi]], [[Fiorenzo Toso]] e Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1985-1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zéna|léngoa=LIJ, IT|p=113|volùmme=Vul. IV}}&lt;/ref&gt;.

Pe scrîve u parlâ de Löa üna de primme pruposte a l'è stêta quélla, funética, du prufesû Enrico Cavalli, ch'u l'ha döveâ pe-i sö stüddi sciü-i tupònimi du cumǜn sciurtìi sciü-a ''Gazzetta di Loano'' du [[1936]] e, dapö, in-t'in vulümme du [[1939]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 5}}&lt;/ref&gt;. Löa a g'ha ascì in puêta in ligüre, u [[Luigi Panero]] di Prigê, dîtu u &quot;Patâ&quot;, che cu-i sö scrîti da-u vîvu sensu da natǜa u g'ha in stile ch'u se suméggia asê a quéllu du [[Doardo Firpo|Firpo]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/antologia/luiggi-pane/|tìtolo=Luigi Panero (1903-1960)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-11-12}}&lt;/ref&gt;.

=== Cuxina ===
* Crùstuli de Löa: i crùstuli i sun in dûse tipicu de Löa pe-u tenpu de [[Carlevâ]], fêti in-t'ina mainêa ch'a se suméggia a-e [[Pêti de muniga|bōxîe]]. I g'han ina pasta de faîna, bitìru, lête e süccu, ciǜ che di güsti cumme l'êgua de limunétti, u vìn giàncu o âtru segundu a versciùn. I crùstuli de Löa i sun stêti misci a ricètta pe-a primma otta du [[1958]] e a stu dûse u gh'è dedicòn fina ina sagra, ch'a se tegne de lüggiu. A-a giurnâ d'ancö, sta sagra a l'è fêta sciü-a pasegiâ ma in tenpu a se tegniva a-u Castéllu, pe rigordâ l'[[Andrîa II Doja|Andrîa II]] che lì, segundu a tradisiùn, u l'axéva dêtu di crùstuli a-e génti de Löa a-u muméntu de l'inaugürasiùn de Munte Carmèllu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ligucibario.com/alfabeto_del_gusto/crostolo-di-loano-sv/|tìtolo=Crostolo di Loano|outô=Umberto Curti|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Sagra del crostolo'', p. 218}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/loano-sul-lungomare-torna-la-sagra-del-crostolo/|tìtolo=Loano, sul lungomare torna la &quot;Sagra del Crostolo&quot;|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;.
* [[Turta de sücca dûse|Turta de sücca]]: sta turta a l'è in dûse fêtu in-te Löa, a-[[a Prìa]] e in-te quarche paîze in gîu, dunde a tradisiùn a ne tröva e urìgini fina du [[XVII secolo|Seiséntu]]. Turta da téstigu, a se cunpûne d'in röu fêtu de sföggia de faîna, êgua e öiu, mentre u pìn u l'è pe-u ciǜ de sücca, mescciâ insémme a öve, faîna de cêxi, pignö, üghétta, vìn e süccu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ligucibario.com/alfabeto_del_gusto/torta-di-zucca/|tìtolo=Torta di zucca|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/eventi/2017/09/04/news/la-gastronomica-a-pietra-ligure-e-dolce-con-la-torta-di-zucca-1.30867127|tìtolo=&quot;La Gastronomica&quot; a Pietra Ligure è dolce con la torta di zucca|outô=Marco Oliveri|dæta=4 seténbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;. A sta ricètta, insémme a-a [[turta vèrde]] e a de âtre turte da tradisiùn, a l'è dedicâ a &quot;Fèsta da Turta Ligüre&quot;, ch'a se tegne tütti i anni sciü-a pasegiâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2025/04/16/sul-lungomare-di-loano-torna-la-festa-della-torta-ligure-3/|tìtolo=Sul lungomare di Loano torna la &quot;Festa della Torta Ligure&quot;|dæta=16 arvî 2025|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;.
* Pocìn: u pocìn u l'è ina ricètta tipica de [[Vèrsci|Vèrxi]], fêta da ina mescciüa d'êgua, sâ, bitìru e furmàggiu. Du pocìn u n'exìste ascì ina versciùn dûse che, pe cuntru, a g'ha drentu de lête, süccu e scòrsia de limùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ligucibario.com/alfabeto_del_gusto/pocin-di-verzi/|tìtolo=Pocin di Verzi|outô=Umberto Curti|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;.

== Manifestasiùi ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Loano CarnevaLöa 2025 estate.jpg|U CarnevaLöa d'estê
Loano, serata DORIA, 14 giugno 2025.jpg|Seiâna du Riturnu di Doja
&lt;/gallery&gt;
* CarnevaLöa: in-te Löa u l'è inandiòn tütti i anni ün di carlevê ciǜ inpurtanti de l'Italia, u ciǜ grande da Ligüria. U CarnevaLöa u se tegne, a tenpu, in-te dùe duméneghe de fîa: in-ta primma u gh'è u &quot;Paliu di Burghi&quot; cu-i câri de cuntrê de Löa, in-ta segunda u gh'è de cuntru u &quot;Paliu di Cumǜi&quot;, cu-i câri fêti da-i paîzi a l'in gîu. De ciǜ, u carlevâ de Löa u se tegne ascì in-t'in'edisiùn d'estê. Sta manifestasiùn, ch'a g'ha de raìxe antìghe, a l'è stêta ricunusciüa cumme carlevâ storicu, cu-a sitê de Löa ch'a l'è raprezentâ ascì da quattru maschere: ''Beciancin'', ''Puè Pepin'', ''Capitan Fracassa'' e a ''Principessa Doria del Castello''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/carnevaloa/|tìtolo=CarnevaLöa|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;.
* Prémmiu nasiunâle &quot;Città di Loano&quot;: prémmiu de livéllu italiàn dedicòn a-a mǜxica tradisiunâle, u l'è inandiòn da-u [[2005]] e guagnòn da-u méggiu album de stu genere a sciurtî in-te l'annu de primma&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://premioloano.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi siamo|outô=Premio Nazionale Città di Loano per la Musica Tradizionale Italiana|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Bàzue: in-te sta manifestasiùn, ch'a se tegne in gîu a mez'agùstu, a l'è miscia in scêna a càccia a-e bàzue, cu-in curteu de figüe mascherê e d'artisti e, a-a fìn, i föghi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/festa-delle-basue/|tìtolo=Festa delle Basüe|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;.
* U Riturnu di Doja: u se tratta d'ina rievucasiùn storica di tenpi di Doja, cun di spetaculi a-a mainêa du [[Renascimento|Rinascimentu]], ch'a repiggia u muméntu quàndu, du [[1575]], a l'êa stêta diciarâ a libera [[cuntêa de Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/rievocazione-storica-e-ritorno-dei-doria/|tìtolo=Ritorno dei Doria|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;.
* Nötte Giànca: d'estê, in-te st'ocaxùn chì u gh'è de mǜxica da-u vîvu in-te tütta a Maîna, cu-in cuncèrtu in ciàssa e di banchetti cu-u mangiâ o de artisti in gîu pe-i carùggi, mentre e bütéghe i rèstan drovìe fin a-a nötte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/notte-bianca/|tìtolo=Notte Bianca|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - arîvo (3).jpg|E cungréghe in ciàssa pe-i 2 de lüggiu
Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - salûo a-o mâ (2).jpg|U salüu a-u mâ in-ta prucesciùn du Carmèllu
&lt;/gallery&gt;
* Fèsta da Madonna da Vixitasiùn: a se tegne tütti i anni a-i 2 de lüggiu, cu-ina prucesciùn de cungréghe da tütta a Rivêa ch'a parte d'in-ta ciàssa du Cumǜn pe chinâ a-u mâ e fâghe u salüu e, dapö, a benedisiùn, a rigordâ tütti i morti in mâ. Sta fèsta a l'è de antìga tradisiùn, vegnindune fina da-u [[1637]], quàndu e génti de Löa, pe pùja d'in ataccu di türchi, i l'êan sciurtìe in prucesciùn pe racumandâse a-a Madonna da Vixitasiùn ma, cu-a lüxe ch'i favan, i l'han fêtu crédde a-i pirati ch'u ghe fusse ina gran guarnixùn, sarvandu cuscì a sitê&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/12049/news/tre-giorni-eventi-la-festa-della-madonna-della-visitazione/|tìtolo=Tre giorni di eventi per la festa della Madonna della Visitazione|dæta=25 zügnu 2018|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Processioni e feste religiose'', pp. 217-218}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta da Madonna du Carmèllu: a fèsta de Munte Carmèllu, ch'a cazze i 16 de lüggiu, a l'è ina ricurensa rispetâ fina da-u [[XVII secolo|Seiséntu]], a-i tenpi da fundasiùn du cunventu, cu-ina sö mensiùn ch'a ne vegne fina da-u [[1723]]. A-a giurnâ d'ancö, pe sta fèsta u se tegne ina prucesciùn a-a séja, fêta tra-u cunventu e a capelétta da-a Fetàja, cu-in salüu a-u mâ da càscia primma ch'a l'intre turna in gêxa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/10113/news/festa-della-madonna-del-carmelo/|tìtolo=Festa della Madonna del Carmelo|dæta=14 lüggiu 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;.
* Tra-e âtre fèste de gêxa, pe-u ciǜ cun tantu de prucesciùn, i se pöan rigordâ a fèsta de San Xidòu, festezâ da ciǜ de sent'anni a-i 5 de zügnu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/9718/news/festa-san-isidoro-2/|tìtolo=Festa di San Isidoro|dæta=3 zügnu 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;, quélla pe [[San Gioâne Batista|San Giuànni u Batìsta]], u patrùn de Löa, a-i 24 de zügnu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/5243/news/festa-patronale-san-giovanni-battista/|tìtolo=Festa patronale di San Giovanni Battista|dæta=24 zügnu 2015|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;, a Nativitê de Maria a Vèrxi, cu-a sagra &quot;di 8&quot;, a-i 8 de seténbre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/5918/news/processione-religiosa-santa-nativita-maria-vergine/|tìtolo=Processione religiosa Santa Natività di Maria Vergine|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;, u Santìscimu Numme de Maria a-i 12 de seténbre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/2105/news/festa-del-santissimo-nome-maria/|tìtolo=Festa del Santissimo Nome di Maria|dæta=11 seténbre 2013|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;, Santa Lìbbia, a-i Quàrxe e cun tantu de sagra, a-i 15 de seténbre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/10769/news/agra-campestre-santa-libera-processione/|tìtolo=Sagra campestre di Santa Libera e processione|dæta=12 seténbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt; e a Madonna da Mercêde a-i 24 de stu meze&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/10829/news/festa-nostra-signora-della-mercede/|tìtolo=Festa di Nostra Signora della Mercede|dæta=26 seténbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Processioni e feste religiose'', pp. 217-218; ''Sagre campestri'', p. 218}}&lt;/ref&gt;.

== Sport ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Palaçétto do Spòrt 'Eliodoro Garassini' (Lêua) - vìsta (1).jpg|U Palaséttu du Sport &quot;Eliodoro Garassini&quot;
Loano SV.jpg|I canpi da bocce a-u cuèrtu du &quot;Bocciodromo&quot;
&lt;/gallery&gt;
In-tu cumǜn de Löa u se ghe tröva paégge strutǜe pe-e ativitê spurtive che, in-tu detàggiu, i sun:
* Canpu da balùn cumünâle &quot;Giorgio Ellena&quot;: in-ti Gazzi, ciǜ che u canpu regulamentâre u cunplèssu u cunprende ancùn in canpu da balùn a 5 e ün da balùn a 7&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2023/08/loano-stanziati-150mila-euro-per-la-sistemazione-dei-campetti-in-sintetico-dello-stadio-ellena/|tìtolo=Loano, stanziati 150mila euro per la sistemazione dei campetti in sintetico dello stadio Ellena|dæta=18 agùstu 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;. Stu canpu u l'è quéllu de cà pe l'A.S.D. San Francesco Loano, che d'ancö a zöga in [[Eccellensa Liguria|Ecelensa]] ma che, in-ta sö stoja, a l'êa rivâ fina in-ta [[Série D (zêugo do balón)|Serie D]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.asdsanfrancescoloano.it/la-societa/|tìtolo=La società|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;.
* Palaséttu du Sport &quot;Eliodoro Garassini&quot;: strutǜa mudèrna fêta de legnu e cun de grandi vedrê, a g'ha dùe piscine a-u cuèrtu, de-quale üna da 25 metri, ciǜ che in canpu da basket/volley e ina palèstra. De cunplèssu i fan parte ancùn ina piscina a l'avèrtu da 50 metri e dùe ciǜ picìne&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://loanoperlosport.it/strutture-sportive/|tìtolo=Strutture sportive|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;. Chì a g'ha de sede a sucietê spurtiva Doria Nuoto 2000 Loano, ch'a g'ha de squaddre de nöu, nöu artisticu, ballanöu e triathlon, e ch'a ghe inandia tütti i anni u meeting nasiunâle &quot;Città di Loano&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.dorianuotoloano.com/|tìtolo=Doria Nuoto Loano|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;. U canpu da basket u l'è quéllu de cà pe-a squaddra de Löa, a Basket Loano Eliodoro Garassini, che d'ancö a zöga in-ta segunda serie ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.playbasket.it/liguria/club.php?obj=3462|tìtolo=A.S.D. Basket Loano Eliodoro Garassini|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;.
* Palaséttu du Sport &quot;Giuseppe Guzzetti&quot;: palaséttu du sport da vixìn a-e scöe medie, u l'è stêtu inauguròn du [[2011]] e u cuntegne in canpu a-u cuèrtu devöòn tantu da-e scöe che da-e sucietê spurtive de basket e de volley da sitê&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2011/10/loano-inaugura-il-nuovo-palazzetto-pignocca-sport-marchio-di-fabbrica-della-citta/|tìtolo=Loano inaugura il nuovo Palazzetto, Pignocca: &quot;Sport marchio di fabbrica della città&quot;|dæta=27 utùbre 2011|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;.
* Bocciodromo de Löa: strutǜa pe-u zögu de bocce, a se tröva a-e Ovivétte e a se cunpûne de öttu canpi cuèrti e öttu a l'avèrtu, de 27,5/28&amp;nbsp;m pe tréi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2025/08/loano-pubblicato-il-bando-di-gara-per-la-gestione-del-bocciodromo/|tìtolo=Loano, pubblicato il bando di gara per la gestione del bocciodromo|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241103091656/https://www.visitloano.it/331/senza-categoria/bocciodromo/|tìtolo=Bocciodromo|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;.
* Tennis Loano: pe-u zögu du tennis u se ghe tröva i circulu in-ta regiùn de Vignasse che, in-tu detàggiu, u g'ha sìnque canpi de têra e dùi de scinteticu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.loano.tennis/service/campi-da-tennis/|tìtolo=Campi da tennis|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;.
Du rèstu, u gh'è ancùn e palèstre de Valerga e du Falcone, devöê ascì da-e sucietê spurtive, in circulu nauticu e u canpettu a l'avèrtu &quot;San Giuseppe&quot;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Da primma de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] e ancùn in-ti [[Anni 1970|anni '70]], in-te Löa u se ghe zögava ascì a-u [[Balón (zêugo)|balùn]], cun dùi canpi dedichê. L'ün, ciǜ picìn, u l'êa in-tu Burgu Drentu, in curispundensa da Ciàssa du Dücca, d'ancö Ciàssa Palèstru, l'âtru u l'êa in-tu ciàn strêtu tra-e [[Müàgge de Löa|müàgge da Maîna]] e [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]], alantùa dîtu u &quot;Zögu du Fusòn&quot; e cunusciüu ancùn a-a giurnâ d'ancö cumme u &quot;Zögu du Balùn&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/la-pallapugno-torna-a-loano/|tìtolo=La pallapugno torna a Loano|dæta=18 utùbre 2009|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scindichi de Löa ===
[[Immaggine:Loano-municipio2.jpg|miniatura|Palàssiu Doja, u palàssiu du cumǜn de Löa]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1800|1800|Giuseppe Robado|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 148}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1800|1800|Francesco Aicardi|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1800|1800|Giuseppe Patrone|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1800|1800|Giuseppe Robado|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||G. Nicolò Ghiglioni|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Patrone|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Giacomo Isnardi|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Zeffirino Accame|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Maria Spalla|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Tomaso Elice|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Nicola Bertoluzzo|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Francesco Aicardi|||&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1803|1803|Vincenzo Patrone||Sitadìn prescidénte|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1803|1807|G.B. Robado||''Maire''|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1808|1814|Vincenzo Patrone||''Maire''|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1815|1816|G.B. Robado||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1816|marsu 1817|Matteo Musso||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|marsu 1817|8 lüggiu 1817|Carlo Porro||Scindicu pruvisòiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1817|1819|Tomaso Rocca Ceresola||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1820|1823|Vincenzo Pairone||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1824|1825|G.B. Lanteri||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1826|1827|Antonio Lanteri||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1828|1831|Pietro Olivieri||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1832|1833|Antonio Lanteri||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1834|1835|Antonio Isnardi||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1836|1838|Saverio Marchesano||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1839|1844|Giacomo Rocca||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1845|1848|Simone Stella||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,148&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1849|1852|Ambrogio Ramella||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 149}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1852|1853|Domenico Garassini||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1854|1860|Carlo Rubadi||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1861|1871|Giuseppe Isnardi||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1872|1877|Alessandro Rocca||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1878|1880|Antioco Accame||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1881|1883|Giuseppe Accame||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1884|1885|Simone Rocca||Scindicu|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U l'ha dêtu e dimisciùi da-a càrega&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arecco1984,149&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1878|1880|Giuseppe Isnardi||Scindicu|&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', pp. 149-150}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1890|seténbre 1893|Giuseppe Rocca||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 150}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|seténbre 1893|1895|Nicolò Torello||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1896|1898|Francesco Garassini-Garbarino||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 agùstu 1900|1900|Giuseppe Amico||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1900|1900|||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1900|lüggiu 1914|Emanuele Accame||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|lüggiu 1914|4 nuvénbre 1920|Nicolò Torello||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 nuvénbre 1920|6 marsu 1923|Emanuele Accame||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,150&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|13 mazzu 1923|1924|Guglielmo Bruna|Partìu Nasiunâle Fascista|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 151}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1924|11 utùbre 1926|G.B. Chiozza||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1926|1927|Giuseppe Adalberto Angelelli|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|16 nuvénbre 1927|1928|Carlo Scotti||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1928|1929|Vincenzo Violante||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1929|1934|Ottavio Borsarelli|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1934|1934|Ottavio Borsarelli||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|27 lüggiu 1934|1938|Eugenio Genta|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1938|Bernardo Berio||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1938|Giuseppe Rinonapoli||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|26 agùstu 1938|zenâ 1944|Giuseppe Rinonapoli|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1944|Emanuele Cerruti||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1944|Vincenzo Lisi||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944||Mario Valerio||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Lisi||Cumisâiu straurdinâiu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|31 lüggiu 1945|23 arvî 1946|Stefano Carrara|[[Partio Comunista Italian|Partìu Cumunista Italiàn]]&lt;br /&gt;Partìu Repüblicàn Italiàn&lt;br /&gt;Partìu d'Asiùn
|[[Scindico|Scindicu]]|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Misciu in càrega da-u Cumitòn de Liberasiùn Nasiunâle&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|23 arvî 1946|21 nuvénbre 1946|Giuseppe Canepa|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|26 nuvénbre 1946|11 zügnu 1951|Felice Vignola|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 zügnu 1951|17 nuvénbre 1951|Gerolamo Bossi|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|17 nuvénbre 1951|29 nuvénbre 1962|Pietro Ciarlo|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|29 nuvénbre 1962|29 zenâ 1967|Felice Elice|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|29 zenâ 1967|7 utùbre 1967|Felice Elice|La Palma&lt;br /&gt;(lista civica)|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|7 utùbre 1967|5 frevâ 1974|Mario Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|5 frevâ 1974|30 lüggiu 1978|Giuseppe Guzzetti|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|30 lüggiu 1978|15 utùbre 1988|Eliodoro Garassini|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Arecco1984,151&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|15 utùbre 1988|7 zügnu 1993|Mario Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 zügnu 1993|28 arvî 1997|Francesco Cenere|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 arvî 1997|14 mazzu 2001|Francesco Cenere|Polu pe-e Libertê|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|30 mazzu 2006|Angelo Vaccarezza|Cà de Libertê|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2006|17 mazzu 2011|Angelo Vaccarezza|U Populu da Libertê|Scindicu|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Da-u 24 de zügnu du 2009 u l'è stêtu ascì prescidénte da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]]&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|17 mazzu 2011|7 zügnu 2016|Luigi Pignocca|U Populu da Libertê|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 zügnu 2016|4 utùbre 2021|Luigi Pignocca|Pignocca sindaco&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drîta)|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 utùbre 2021|''in càrega''|Luca Lettieri|Per Loano&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drîta)|Scindicu|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;In-ta [[Léga Nord|Lega]]&lt;/ref&gt;|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelàggi ===
U cumǜn de Löa u l'è binéllu de:
* {{Binelàggio|FRA|Francheville|4=Francheville (metropuli de Liùn)}}, da-i 11 de dixénbre du [[2003]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/loano-e-il-gemellaggio/|tìtolo=Comitato Promotore dei Gemellaggi, per sentirsi cittadini d'Europa|léngoa=IT|vìxita=2025-07-25}}&lt;/ref&gt;.

== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
U cumǜn de Löa u l'è traversòn da-a [[Stradda statâle 1 Vìa Aurelia|Vìa Aurelia]], che in-te stu töccu a lìga [[A Prìa]], a levante, cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], a punénte. Da-i tenpi da fundasiùn da Maîna sta vìa a traversava u paîze pe-u Carùggiu, pe turnâ lungu l'antìgu percursu da ''[[Via Julia Augusta|Julia Augusta]]'' cumme ch'a ne sciurtìva. Dapö, du [[1837]], u tràffegu u l'è stêtu mesciòn lungu a növa &quot;vìa da Maîna&quot;, a mâ du Burgu Drentu, pe esse purtâ a munte de stu lì, a l'ürtimu, du [[1940]], in-tu scitu dunde l'Aurelia a passa ancùn a-a giurnâ d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Viabilità e toponomastica'', p. 120}}&lt;/ref&gt;. De ciǜ, in-tu territòiu du cumǜn u se tröva ascì a [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|stradda pruvinsâle 25]], ch'a parte d'in-ti Gazzi pe traversâ dunque u cumǜn de [[Buinzan|Buisàn]] e chinâ fina in-tu territòiu de [[Tuiran|Tuiàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp25|tìtolo=SP 25 Loano-Boissano-Toirano|léngoa=IT|vìxita=2025-07-26}}&lt;/ref&gt;.

A frasiùn de [[Vèrsci|Vèrxi]] a l'è ligâ cun Löa pe mezzu de ciǜ vìe, ch'i repiggian, in parte, u percursu de végge müatêe. In-tu detàggiu, a müatêa ch'a chinava d'in Vèrxi a se deramava in-te dùe vìe ina otta rivâ in-te l'Ursuàn: l'üna a pasava pe-e Bulâxe mentre l'âtra, pasâ a-u de là du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], a chinava in-te Löa pe-i Gazzi. U prugèttu d'in stradùn ch'u zuntasse Vèrxi cun Löa u remunta fina a-u [[1850]], a tütte e mainêe u l'è stêtu drovìu sulu che du [[1874]], cu-u punte sciü-u Fusòn ch'u l'è du [[1876]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Verzi è unito a Loano'', p. 118}}&lt;/ref&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Löa|càngio variànte=U mêximu argumentu in detàggiu}}
[[Immaggine:Stazione di Loano - fabbricato viaggiatori lato binari.jpg|miniatura|U fabricòn pe-i viagiatùi]]
Löa u g'ha ina sö stasiùn sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zéna-Vintimìggia]], ativâ du [[1872]] insémme a l'inaugürasiùn da lìnea intréga, cu-in primmu fabricòn pe-i viagiatùi, de legnu, ch'u l'êa misciu a munte da feruvìa. U fabricòn ch'u se végghe a-a giurnâ d'ancö u l'è in prugèttu du [[Roberto Narducci]] du [[1936]], ch'u l'è stêtu inaugüròn a-i 22 d'arvî du [[1937]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 132}}&lt;/ref&gt;.

In-ta stasiùn de Löa i se ghe fèrman tütti i [[Trêno regionâle (Itàlia)|trêni regiunâli]] ch'i ghe pàssan, ciǜ che ina cùbbia de [[InterCity (Italia)|trêni InterCity]] a-u giurnu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.e656.net/orario/stazione/loano/treni-dalle-00-alle-12.html|tìtolo=Stazione di LOANO|léngoa=IT|vìxita=2025-11-16}}&lt;/ref&gt;.

=== Portu ===
[[Immaggine:Pòrto de Lêua.jpg|miniatura|Vista du portu|sinistra]]
Löa a g'ha in portu türìsticu, ciamòn a ''Marina di Loano'', cun in'estensciùn che a l'inprinsìpiu a l'êa ciǜ picìna&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1984|''Il porticciolo turistico'', p. 221}}&lt;/ref&gt;. Difêti, stu portu u l'è stêtu prugetòn a l'inprinsìpiu pe-e barche da pescòi, cun di travàggi ch'i sun cumensê a-i 25 de zügnu du [[1957]] pe finî du [[1961]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 2013|p. 122}}&lt;/ref&gt;.

A-a giurnâ d'ancö u portu de Löa u l'è rivòn a squêxi mille posti barca in-te tüttu, u segundu ciǜ grande da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] intréga, pe di pescàggi da 3,5 a 5&amp;nbsp;m e de lunghésse fina a 85&amp;nbsp;m&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.marinadiloano.it/it/la-marina/il-porto|tìtolo=Il porto|outô=Marina di Loano|léngoa=IT, EN, FR, DE|vìxita=2025-07-28}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Padre Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.com/books?id=Ox46syLvAksC&amp;pg=PA13|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Padre Enrico, 1874}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Loano. Storia - Monumenti - Itinerari - Turismo|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0007518|ànno=Arvî 1984|editô=Editrice - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Arecco, 1984}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Loano e il suo sviluppo nei secoli (centro storico)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0438684|ànno=Frevâ 1996|editô=Cumǜn de Löa - Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Löa - Arbenga|léngoa=IT|cid=Arecco, 1996|colànn-a=Quaderni della Civica Biblioteca}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Val Nimbalto con Loano e Verzi Boissano|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0244079|colànn-a=Le nostre località: toponomastica storica dell'Ingaunia orientale|ànno=Utùbre 2013|editô=Tipografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|cid=Arecco, 2013}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.loano.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumǜn|léngoa=IT|vìxita=2025-07-19}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/|tìtolo=Scitu türìsticu uficiâle|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-07-19}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Löa| ]]</text>
      <sha1>1wfoyewzmqcu6niavl13bpol2wqxo35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barestin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1717</id>
    <revision>
      <id>270585</id>
      <parentid>269483</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72457" sha1="izdomzozzydkuzz469zhfutszcgcn3j" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietæ barestea|càngio variànte=Sta pagina chi a l'è scriccia in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Barestin
|Panorama = Balestrino - panorama.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma du Burgu&lt;/div&gt;
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|var-localizaçión = Lucaliżaziun
|var-stâto = Stætu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministraziun
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Stefano Saturno
|Partito = lista civica de centru-driccia &quot;Balestrino oggi&quot;
|Data elezione = 4-12-2021
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdinae
|var-altitùdine = Ætezza
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 532
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Varù Istat] - Pupulaziun reṡidente ai 31 d'utubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Densitæ
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraziui]]
|Sottodivisioni = Bergalla, U Burgu, U Cugnu, U Pöżżu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Castrevegliu]], [[Cixan]], [[Tuiran|Türan]], [[U Sejô|U Zeriæ]], [[Süccaellu|Züccarellu]]
|var-âtre_informaçioìn = Ætre infurmaziui
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füṡu urariu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastru
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 2190
|var-nómme_abitànti = Nomme abitanti
|Nome abitanti = Barestei&lt;br /&gt;Barestinolli &lt;small&gt;(in [[Carpe]])&lt;/small&gt;
|var-patrón = Patrun
|Patrono = [[Andrîa (apòstolo)|Sant'Andrea]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = [[30 novénbre|30 de nuvembre]]
|var-cartografîa = Cartugrafia
|Mappa = Map of comune of Balestrino (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡiziun du cumün de Barestin inta pruvincia de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiæle
}}
'''Barestin'''{{#tag:ref|Dicciu {{IPA|[bareʃ'tiŋ]|lij}}; {{IPA|[bares'tiŋ]|lij}} a [[Tuiran|Türan]] e in [[Carpe]]; {{IPA|[baɹεʃ'tiŋ]|lij}} in [[Èrli|Erli]] e a [[Castrevegliu]], ''Bæistrìn'' a [[Löa]] e a[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghettu]], ''Baestìn'' a[[U Sejô|u Zeriæ]] e inti Pregiai, ''Balèstrìn'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe d'Arbenga]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Balestrìn'' o ''Barestrìn'' in [[Lengoa zeneize|żeneṡe]], [[Dialettu savuneize|savuneṡe]] e versu [[Finô|Finæ]]|group=n.}} (''Balestrino'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligüre]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ch'u g'ha ina pupulaziun de 532 abitanti (au 31 d'utubre du 2023)&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;.

== Geugrafia ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Péuzzo Grànde.jpg|L'[[Arexea]] miræ dau [[Munte de San Pêru|Munte de San Peru]]
Ròcca Ciàn de Proéi (Castrevêgio) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (1).jpg|[[Rocca de Cian de Prai|Cian de Prai]] dai Dui Frei, cu'[[Rocca Barbena|a Rocca]] de daré
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Péuzzo de l'Àrpe.jpg|L'[[Pöżżu de l'Arpe|Arpe de Barestin]] miræ d'in San Peru
Còlla de Balestrìn - vìsta (6).jpg|A [[Colla de Barestin]]
Riàn do Pónte (Balestrìn) - vìsta inte Bandiazze (1).jpg|U [[Rian du Ponte]] inte Bandiazze
&lt;/gallery&gt;
U cumün de Barestin u se tröva inte l'entrutæra da [[Rivêa de Ponénte|Rivera de Punente]], a ciü o menu 7 chilometri dau [[Mâ Ligure|mæ]], int'ina valle lateræle de [[Valle du Varatella|chella du Varatella]], traversæ dau [[Rian du Ponte]]&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;A Türan cunusciüu cumme Rian de Baresciun&lt;/ref&gt;, e p'ina parte ascì inte chella du [[Rian de Carpe]], cu'ina superfice ch'a riva a 11,26&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; in tüttu&lt;ref&gt;{{Çitta|Zunino, 2015|p. 12}}&lt;/ref&gt;.

A valle de Barestin a l'è seræ sciü træi fianchi da cadene de munti ch'i sun intu grüppu du [[Munte Carmu de Löa|Munte Carmu]]: a cresta ciü æta a l'è chella ch'a cæra żü da[[Rocca Barbena|a Rocca]] e, rivæ inte tære de Barestin aa [[Rocca de Cian de Prai]] (827&amp;nbsp;m), a passa pe a [[Rocca Cüraira]] (721&amp;nbsp;m), a [[Colla de Barestin]] (660&amp;nbsp;m) e l'Arexea (o Erexea, 813&amp;nbsp;m), pe rivæ au cunfin cun Türan, de dunde a cæra żü fina a[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghettu]], in curispundenza de [[Munte Aü]] (748&amp;nbsp;m) e a Punta Bareste. Da pöi, i ghe sun ancù i munti ciü bassi ch'i særa u valun a nord, cu'a cresta che da Cian de Prai a se ṡvilüppa versu levante passandu pe u [[Pöżżu de l'Arpe]] (614&amp;nbsp;m) e u [[Pöżżu de Barestin]] (539&amp;nbsp;m), cu'ina diramaziun a nord inti scögli di Spettari e du [[Bæzu Mercöiru]] (491&amp;nbsp;m)&lt;ref&gt;{{Çitta|Zunino, 2015|p. 13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2005|pp. 10-11}}&lt;/ref&gt;.

I riai du valun i sun mesci grossu moddu de traversu au Rian du Ponte, tantu ch'i l'han scavou e rive di munti au reundu cun de furme ch'i se ripete, dae zotte ciü ṡvilüpæ intu fiancu au sciuriu, dund'u gh'è u paiże. Intu teritoriu de Barestin u ghe nasce ascì di riai ch'i cæra versu nord pe fenì intu Rian de Carpe o inta [[Scciumêa Varatella|Varatella]], cumme u Rian da Funtæna Grossa, chellu de Caranche e chellu de l'Uriva&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Zunino, 2015|pp. 12-13}}&lt;/ref&gt;.

=== Fraziui e burgæ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bergàlla (Barestìn)-Panuràmma.jpg|Panuramma de Bergalla Suttæna, l'antigu Vilæru
O Cùnio (Barestìn) - vìsta da-o Péuzzo Grànde.jpg|Panuramma du Cugnu dai Dui Frei
Barestìn-Panuràmma du Pözzu daa SP44.jpg|Panuramma du Pöżżu Sruan e Suttan
Balestrino - panorama.jpg|Panuramma du Burgu
U Fussou (Balestrìn) - vìsta (12).jpg|E ruine du Fussou
&lt;/gallery&gt;
U cumün de Barestin u se cumpune de quattru fraziui, de lucalitæ recunusciüe dau sò statütu e de burgæ tostu sparie da Fasciöra e du Fussou&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In particulæ, da munte a valle, e quattru fraziui de Barestin i sun chelle de:
* Bergalla (''Bergalla''): a fraziun ciü a munte, a l'è furmæ dae burgæ de Bergalla Suttæna e Sruæna, spartie intu meżżu dau stradun pe [[Castrevegliu]]. A burgæ de sutta, antigamente diccia Vilæru, a se tröva intu scitu dund'i se tacca e due vie ch'i traversa a valæ e a s'è ṡvilüpæ int'ina furma a prumuntoriu; chella Sruæna a l'è int'in cian srua au stradun e a se preṡenta cumm'ina riga de cà mescie in parallelu aa via. In curispundenza du stradun a gh'è ascì a capella da burgæ, intitulæ a Sant'Apulonia&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta|Zunino, 2015|p. 16}}&lt;/ref&gt;.
* U Cugnu (''Cuneo'', in antigu ''Conio''): fraziun mescia a meżża costa, appena sutta au stradun, a s'è ṡvilüpæ a valle da via veggia pe Bergalla, in sci fianchi d'in rizö perpendiculære a sta lì ch'u cæra żü pe i campi sutta ae cà, facciu ch'u g'ha dou ina furma alungæ versu u bassu. A capella du Cugnu, ch'a se tröva ciü a punente, a l'è dedicæ a Sant'Antoniu&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
* U Pöżżu (''Poggio''): a zinquezentu metri a munte du Burgu, u l'è spartiu inte due burgæ du Pöżżu Suttan e du Pöżżu Sruan, destacæ dau stradun che chi u piglia u camin da via veggia. U Pöżżu Suttan, ciü picenin, u se tröva in zimma a in briccu e u l'è liou aa via da valle da l'antigu rizö da Muntaella; a burgæ sruæna a l'è pe contru ciü ṡvilüpæ, cu'e sò cà ch'i se tröva in sci dui fianchi de Via Piemunte, ch'a munta versu l'Arpe de traversu au stradun. Intu Pöżżu, cresciüu du bellu cun l'abandun du Burgu, a gh'è a [[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|gexa növa de Sant'Andria]], a parocchia de Barestin&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 
* U Burgu (''Borgo''): sede da cumüna e fraziun ciü impurtante primma de l'abandun da sò parte veggia, a l'è custruia au reundu d'in bæzu dund'u gh'è, in scia zimma, u casté di marchexi de Barestin. Intu burgu veggiu, in ruina, i se tröva ancù di ætri edifizzi storici, cumme a gexa veggia de Sant'Andria, u Tribunæ, l'Uspiæ e, dau stradun, l'uratoriu de San Carlu e a Frabbica&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== Cunfin ===
U cumün de Barestin u g'ha di cunfin cun chellu de [[Tuiran|Türan]] a nord e a levante, cu'[[U Sejô|u Zeriæ]] a süd-est, [[Cixan]] a süd, [[Süccaellu|Züccarellu]] a süd-ovest e [[Castrevegliu]] a punente&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-balestrino.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüna de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2024-04-07}}&lt;/ref&gt;.

== Storia ==
=== Urigine du nomme ===
U nomme de Barestin u g'ha de urigine ch'i nu sun ben ciaire: pe'u [[Nino Lamboglia]] u ghe sereva a stessa raixe de chella di tuponimi, ciütostu vixin, de [[Baresciun]], burgæ de [[Tuiran|Türan]], e de Barestre, scitu inte chellu cumün. Sti sciti, cuscì cumme pe'u ''mons Balista'' mensünou inta [[Rivêa de Levànte|Rivera de Levante]] fina dau [[Titu Liviu]], pe'u studiuṡu i sereva ducca da liæ au [[Lèngoa ligure antiga|ligüre antigu]] ''bala'', &quot;muntagna&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo II. Romani di passaggio'', p. 26}}&lt;/ref&gt;.

In'ætra pruposta a vegghe de contru l'urigine du nomme intu latin ''ballista'', balestra, da liæ aa preṡenza d'ina furtificaziun in sciu bæzu du Casté. Stu scitu, dutou de bareste e barestei ai tempi di rumai o ancù inte l'etæ de meżżu&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo II. Romani di passaggio'', pp. 25-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''II. Le prime case'', p. 17}}&lt;/ref&gt;, u l'avereva ducca dou u nomme au ''Burgus Plebis'', U Burgu, ch'u gh'è nasciüu dapè inti seculi de doppu. Cumme pröa de stu facciu u ghe sereva fina u nomme de sò gente, ch'i sun dicce propriu i barestei&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', p. 21}}&lt;/ref&gt;.

=== Preistoria ===
[[Immaggine:Tæna da Bösa (Balestrìn) - vìsta (9).jpg|sinistra|miniatura|A tæna da Bösa, cun di resti de müraglie]]
Di tempi da preistoria, inta valæ de Barestin u s'è truvou numà che ina testimunianza, ina prea verde de 10 citti ch'a l'è stæ lauræ pe vegnì ina lamma da picozza, d'ancöi cunservæ inti maṡaghin da [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendenza]], che però u nu se sà de preciṡu de che tæna a ne sciorte. Ben ch'u manche de pröe següre, cumme intu restu [[Valle du Varatella|da Varatella]] e tæne i sun stæ de prubabile a cà de primme gente ch'i staxeva inte sti sciti. Fra de ste lì, u ghe pureva ben esse a [[Tæna da Bösa]], faciæ in sciu [[Rian du Ponte]] sutt'au Burgu, dunde pe'a tradiziun u ghe sereva stou de gente fin'aa fin de l'[[Etæ de Mëzo|etæ de meżżu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo I. Caverne e dintorni'', pp. 15-16, 19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''II. Le prime case'', p. 15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', p. 13}}&lt;/ref&gt;.

=== Antighitæ ===
Passou a [[Guère rumàn-lìgü(r)i|cunquista rumæna]] de tære di [[Ingauni]] du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], u nu gh'è væri de testimunianze de sta növa duminaziun. D'intu teritoriu de Barestin u ne vene numà che ina munea, de l'etæ du [[Neron|Nerun]], descuerta du [[1885]] mentre ch'u se traciæva u stradun, nu væri distante dae tumbe rumæne in scia Cruxæ, intu cumün de Türan. U l'è puscibile, ma u manca de pröe següre, che ai tempi di rumai u ghe fusse żà ina furtificaziun, in ''[[oppidum]]'', in zimma au bæzu du Casté, cuscì cumme a preṡenza d'ina via ch'a traversasse stu valun, pe muntæ versu [[Castrevegliu]] o in [[Burmia (valä)|Burmia]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo II. Romani di passaggio'', pp. 20-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Etæ de meżżu ===
Ancù pe tanti seculi i manca de menziui e de testimunianze da Barestin; de prubabile sti sciti i l'era de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abazia de San Peru]], dunai ai [[Órdine de Sàn Benéito|benedetin]] ch'i ghe staxeva, pe'a tradiziun da ''[[Crunaca de San Peru|Cronaca de San Peru]]'', dau [[Carlomagno|Carlu Magnu]] inte l'[[VIII secolo|VIII seculu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo IV. Santi, monaci e imperatori'', pp. 33-35}}&lt;/ref&gt;. Segundu a tradiziun, a primma burgæ intu teritoriu de Barestin a sereva stæ chella da Fasciöra, au dì d'ancöi abandunæ, e cun sta lì a dev'esse cumenzæ a custruziun de primme fasce au fundu du valun, in sce rive de l'[[Arexea]] e longu u [[rian du Ponte]], cuscì cumme du primmu ponte ch'u g'ha dou de nomme&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''II. Le prime case'', pp. 18-19}}&lt;/ref&gt;. De doppu da Fasciöra u dev'esse nasciüu a burgæ du Fussou, turna ciü bassa de chelle d'ancöi, dund'u se ghe tröva fina i resti d'ina capeletta, diccia de San Moru, che forscia a l'è stæ u primmu scitu sæcru du paiże&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', p. 21}}&lt;/ref&gt;.

Fra e custruziui ancù dueræ, üna de ciü antighe a l'è a [[Gexa de San Żorżu (Barestin)|gexa de San Żorżu]], ch'a ne vegnereva daa primma metæ du [[XIV secolo|Trexentu]], quand'i l'han tiræ sciü au postu d'ina gexa ciü antiga. A [[Gexa de Sant'Apulonia (Barestin)|gexa de Sant'Apulonia]], faccia au postu de üna dedicæ a [[San Calòcciu de Brescia|San Calocceru]], a g'ha turna de urigine ciütostu antighe, cu'a sò puṡiziun inta burgæ de Bergalla, in scia via pe [[Castrevegliu]] e vixina ae ruine che a tradiziun a dixe du casté di Bæva. I cunti Bæva i sun stai i primmi scignuri ch'u se cunusce pe Barestin, vasalli di [[Marchesau de Clavesana|marchexi de Claveṡæna]] e ch'i l'axeva pigliou ascì u postu di benedetin de San Peru. U pæ che sta famiglia a ne vegnisse dau [[Piemonte|Piemunte]], dund'i l'era forscia parenti cu'i Rubaldin de [[Garesce]], e i sun menzunai pe'a primma vota int'in attu du 27 d'austu du [[1295]], dund'i l'han vendüu gumbu e murin de Canteraina aa Cumünitæ de Barestin&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''V. Torri e campanili'', pp. 38-40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', pp. 21-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', p. 13}}&lt;/ref&gt;. Pe de questiui, de sti tempi u s'è rivou a marcæ i cunfin de Barestin versu [[Rocca Barbena|a Rocca]], cu'in papé du [[1302]] ch'u mette in ciairu i termi fra [[Süccaellu|Züccarellu]], [[Castrevegliu]] e Barestin pe'i sciti de Carpenè, dunde Barestin u rivæva ai ''[[Rian de Carpe|fossati Lavagnino e Carpio]]'' e fina in scia zimma da Rocca&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''VII. La castellana di Zuccarello'', pp. 54-56}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Le origini del Marchesato di Balestrino'', p. 15}}&lt;/ref&gt;.

U duminiu di Bæva e di muneghi de San Peru u l'era però feniu in criṡi e, pe sta raxun lì, a l'è vegnüa de longu ciü impurtante a preṡenza da famiglia di [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], che ai primmi du Trexentu a l'ha rizevüu in quartu du feudu. De ciü, du [[1361]], a marcheṡa [[Venezia Du Carettu]], scignura de [[Bardenèi|Bardenei]], a mesciu pæxe int'ina ratella tra i fratti da [[Certussa de Tuiran|Certussa]] e i türanin propriu d'intu ''castrum'' de Barestin, segnu ch'a ghe vantæva di diritti. Cun attu du 20 de setembre du [[1410]], i Bæva i l'han vendüu ina parte di sò diritti ai Du Carettu, e u [[Carlu I Du Carettu|Carlu I de Züccarellu]] u l'è dicciu pe'a primma vota scignuru de Barestin. Inte st'attu lì, doppu ch'u l'axeva catou tære e ommi dai Bæva, pe fæse ben vegghe u l'axeva ṡbasciou e roide da quattru a trei dì. Ai 29 d'utubre du [[1422]] u Carlu I u l'ha catou ascì a villa de Bergalla, ch'a l'era ancù di Bæva, e u l'ha turna facciu de cuncesciui ae sò gente, cumme acurdæghe u dirittu de druvì di furni pe'u pan, ciü tardi cunfermou ai 20 de żenæ du [[1485]]. I Bæva, ch'i s'era tegnüi ancù carche dirittu e di ommi, i l'han feniu pe venderi au [[Carlu II Du Carettu|Carlu II]] ai 20 de setembre du [[1450]], ch'u l'è ducca vegnüu l'ünicu scignuru da valæ&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''VII. La castellana di Zuccarello'', pp. 53-55}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', p. 26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', pp. 14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Le origini del Marchesato di Balestrino'', p. 14}}&lt;/ref&gt;.

A ogni moddu, Bergalla a nu l'era ciü a primma villa de Barestin pe impurtanza, scicumme che a l'in giru du ''castrum'', żà du [[1302]], u gh'è menziunou u ''burgus plebis'', ch'u l'è cresciüu ancù de ciü cumme che i Du Carettu i l'han zernüu cumme sede da sò duminaziun&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''VII. La castellana di Zuccarello'', pp. 54-55}}&lt;/ref&gt;.

=== Etæ muderna ===
U ricunuscimentu au guernu di [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], che fina du [[1503]] i l'han cunfermou e cunvenziui cu'i Bæva, u l'è rivou cu'a sò investitüra a scignuri de Barestin da parte de l'imperatù [[Mascimiliàn I d'Asbùrgo|Mascimilian]], faccia ai 16 de mażżu du [[1509]]. A l'imprinzippiu sta valæ a l'era sutta au [[Marchesàu de Süccaellu|marcheṡe de Züccarellu]], l'[[Antognu II Du Carettu|Antognu II]], ma quand'u l'è mortu, du [[1545]], u l'ha spartiu i sò pusedimenti fra i dui figli, cu'u [[Pirru II Du Carettu|Pirru II]] ch'u l'è cuscì vegnüu u primmu [[Marchesau de Barestin|marcheṡe de Barestin]], ciü che cun-scignuru de [[Bardenèi|Bardenei]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''VII. La castellana di Zuccarello'', p. 55}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''III. Dal Burgus al Castrum'', pp. 26-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Le origini del Marchesato di Balestrino'', p. 16}}&lt;/ref&gt;.

U növu scignuru u l'ha ducca spunciou i gran travagli pe'u [[Casté de Barestin|casté]], facciu in zimma au bæzu du veggiu ''castrum'' a cumenzæ da in bandu du [[1515]], dund'u se cumandæva ''mano et opera'' di barestei pe frabicæru. Sti travagli i sun andai avanti pe ciü de trent'agni e pe meżżu de paregge roide, tantu che du [[1559]], tempu de di ætri interventi au casté, e gente de Barestin i g'han facciu de cauṡa. Du restu, pe'a difeṡa du Burgu u gh'era ascì in giru de müraglie, furmæ in parte dae cà mæxime, ch'i se druviva inte de porte fiancæ da de cà a ture. E preteṡe du Pirru e di ætri interessi i l'han prestu purtou a de cuspiraziui, cu'u Carlu e u Giüliu, sò figli ch'u nu ricunusceva, che inta nöcce fra u 16 e u 17 de marzu i l'han cumandou l'ataccu au casté e l'asasciniu du paire, mazzou insemme aa maire di dui frei, a Catina Barla, e au Prosperu, ommu du marcheṡe&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Giovanni Berruto de [[Sêva|Zeva]], agente du marcheṡe, dicciu u Prosperu.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''VIII. Dal Burgus al castrum'', pp. 59-60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', p. 15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Le origini del Marchesato di Balestrino'', p. 15; ''Da Pirro II alla fine del secolo XVI'', pp. 18-19}}&lt;/ref&gt;. Mentre che a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Żena]], a despetu de speranze di barestei e du Bartolomeo Anero, [[Pudesterìa da Prìa|pudestæ da Pria]], a nu l'axeva usciüu prufitæ de situaziun, u l'è rivou da [[Castrevegliu]] i ommi du [[Gio Bertumé Du Carettu]], frè du Pirru e marcheṡe de Züccarellu, insemme a di vuruntai d'Arbenga, cun sti trexentu armai ch'i l'han pigliou u casté e brüxou u Burgu. A villa de Bergalla a l'ha patiu ascì di danni, tantu che a sti tempi u remuntereva u derucamentu da Costa, ina burgæ picenina ataccu au casté di Bæva, e di sciti d'ina Schiva, du Puzzu e di Rivai. Mentre che e gente de Barestin i l'era scapæ a Türan u l'è rivou u Giüliu insemme au [[Gio Antognu Du Carettu]], erede legittimu, ch'u l'ha pigliou in man u paiże e cumandou in prucessu pe truvæ i asciascin, cuscì da turnæ a l'urdine&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''IX. &quot;Idi di marzo&quot; a Balestrino'', pp. 62-68}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''IV. La notte dei pugnali'', pp. 31-36}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Da Pirro II alla fine del secolo XVI'', pp. 19-20}}&lt;/ref&gt;. Ai 6 de żügnu u gh'è stou l'attu de suttumisciun di cappi de famiglie au növu scignuru, cu'a cumünitæ ch'a l'ha persu pareggi diritti in cangiu du perdun du marcheṡe. A ogni moddu, a minaccia di figli ilegittimi a nu l'era passæ, tantu che, de longu du [[1561]], i l'han atacou [[Bardenèi|Bardenei]] e pigliou u casté de Barestin cun l'agiüttu di ommi mandai dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]], ch'i sun stai scurii dau Gio Antognu cun di surdatti ciamai au guernatù de [[Milan]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''X. Sottomissione e perdono'', pp. 70-73}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo II. I balestrinesi e i feudatari'', pp. 15-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Da Pirro II alla fine del secolo XVI'', p. 20}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Matteo Vinzoni, Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente, 1750 (Balestrino).jpg|miniatura|Detagliu de Barestin in sciu ''Tipo Geometrico di Parte della Riviera di Ponente [...]'', travagliu du [[Matteo Vinzoni]] du [[1750]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Matteo Vinzoni|tìtolo=Tipo Geometrico di Parte della Riviera di Ponente [...]|ànno=Setembre 1750|editô=Archiviu de Statu de Zena|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;]]
A partì daa cunvenziun du [[1561]], du [[1592]] u gh'è stou in primmu cangiamentu ai statüi de Barestin, spartii inti dui libbri de leżże criminæli e civili&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XI. Convenzioni e statuti'', pp. 74-75}}&lt;/ref&gt;. Daa fin du [[XVI secolo|Zinquezentu]] i ne vene i travagli pe'a [[Gexa de Sant'Andrea (U Burgu, Barestin)|gexa de Sant'Andrea]], faccia au postu d'ina capella ciü antiga, du marcheṡe. A gexa, tiræ sciü dau [[1594]] pe vuruntæ du marcheṡe [[Gio Enricu II Du Carettu|Gio Enricu II]], a l'è stæ faccia cun de sustanze di frei De Negri, banchei in [[Spagna]] ch'i ne vegniva da Barestin&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XII. I banchieri spagnoli'', pp. 85, 89}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo, 2011|''Il territorio del Marchesato nel secolo XVI'', p. 26; ''I De Negri'', pp. 37-41}}&lt;/ref&gt;. Du [[XVII secolo|Seizentu]], a Barestin u nu gh'è capitou di gran remesci, che pe contru i l'han tucou u marcheṡou de Züccarellu, curpiu dae invaxui di piemuntexi&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XIV. Rumori di guerra'', pp. 99-100}}&lt;/ref&gt;. De impurtante, aa fin d'in longu prucessu in sciu pagamentu de decime aa gexa de Barestin, a cunvenziun du 6 de setembre du [[1728]] a l'ha ricunusciüu u destaccu cumpletu da cumünitæ de [[Carpe]], parte du mæximu feudu, da chella de Barestin, ch'a l'ha ducca cumenzou a numinæ di sò scindici e cunsegliei, mentre pe'a gexa a l'era parocchia pe sò contu dau [[1609]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Bogliorio, 2010|''Capitolo III. I grandi e i piccoli avvenimenti del 1700'', pp. 21-23}}&lt;/ref&gt;. A ogni moddu, pe'e cunseguenze da [[Goæra de sucescion polacca|guæra de sücesciun pulacca]], u marcheṡe de Barestin u l'è vegnüu in vasallu du ré de Sardegna, cumme i ætri pusedimenti de l'[[Sacro Impêo Roman|Imperu]] inta regiun. Passou carch'annu, du [[1754]] u gh'è stou u &quot;Cunsegnamentu&quot; da tære du marcheṡe [[Utavian Tumaxu Costa-Du Carettu|Utavian Tumaxu III]], che pe'u ciü u staxeva intu sò palazziu a [[Zena|Żena]], dund'u l'è feniu mazzou du [[1779]]. U növu marcheṡe [[Gio Enricu IV Du Carettu|Gio Enricu IV]], u s'è turna interesou a Barestin pe recampæ paregge tasce ch'i gh'era restæ e pe stu facciu, insemme ae tante questiui cu'u marcheṡe&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XVI. Il consegnamento'', pp. 114, 118}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''V. Ottaviano il Magnifico'', p. 46; ''VI. Un altro marchese assassinato'', pp. 49-50}}&lt;/ref&gt;, i barestei i sun stai ben cuntenti quandu, ai 21 d'avrì du [[1794]], u l'è rivou ina delegaziun de franzexi da [[Rivoluçion françeize|rivuluziun]], dund'u gh'era l'[[Antoine Christophe Saliceti]] e l'[[Augustin de Robespierre]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XVII. Odio ai tiranni pace alle campagne'', p. 124}}&lt;/ref&gt;.

=== Etæ cuntempuranea ===
==== Tempu di franzexi ====
U dì de doppu, a Barestin u l'è rivou 2.500 surdatti, ch'i l'han pigliou casté e pruprietæ du marcheṡe, cunsciderou ommu piemunteṡe e ducca nemigu de guæra, pe pöi parti versu levante e cumbatte inta [[Primma bataggia de Degu|spediziun de Degu]]. De ciü, de ste parte u l'era rivou u [[Filippo Buonarroti]], ommu da rivuluziun giacubina, ch'u l'ha atacou u marcheṡe cumme tirannu e pigliou e difeṡe di barestei, cun di descursci e pruclammi apexi intu paiże. A ogni moddu, cu'u [[curpu de statu du 9 de termidoru|curpu de stætu du 9 de termidoru]] e a fin de pulitiche giacubine, u [[Gio Enricu IV Du Carettu|Gio Enricu IV]] u l'ha cumenzou in prucessu pe fæse ricunusce i sò diritti e i danni e, cun sentenza du 6 de żügnu du [[1795]], u s'è vistu dæ raxun&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XVII. Odio ai tiranni pace alle campagne'', pp. 124-131}}&lt;/ref&gt;.

Inte l'estæ du [[1795]], scurii da [[Sann-a|Savuna]] dae armæ de l'[[Inpêro asbùrgico|imperu d'Austria]], i franzexi i sun turnæ versu a Barestin, cu'a cresta de l'[[Arexea]] ch'a l'era stæ zernüa dau generæle [[François Étienne de Kellermann|Kellermann]] cumme linea de difeṡa, a cuscì diccia &quot;linea du Burghettu&quot;, prestu dutæ de trincee e furtificaziui. I austriaci, ch'i l'axeva ciantou lì de atacæ, i s'era fermai in sci [[Arsabecchi|Azabecchi]] e in scia senestra du [[Scciumêa Varatella|Varatella]], cun Barestin ch'u l'era feniu intu meżżu fra e due armæ e, pe in zertu tempu, föra di cumbatimenti, ben ch'u pativa e requiṡiziui di franzexi. Però, ai 19 de setembre, i austriaci i l'han pruou a passæ e linee di nemixi, senza sciurtighe, ma pigliandu pareggi sciti a Barestin, cumpreṡu u paiże, u [[Buchin du Sambüu|Sambüu]] e [[Cian de Prai]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XVIII. La battaglia di Loano'', pp. 134-136}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Battle of Loano.jpg|miniatura|[[Hippolyte Bellangé]], ''A bataglia de Löa'', [[1838]]. Quaddru cunservou au [[Müṡeu Massena]] de [[Nissa|Nizza]]|sinistra]]
Cu'u rivæ de l'invernu, segundu i üṡanze d'alantù, inta nöcce fra i 16 e i 17 de nuvembre i austriaci i l'han cumenzou a retiræse dae pustaziui ciü avanzæ, pe lasciæ a Barestin 500 ungherexi sutt'au capitagnu Redewen. I franzexi, ch'u gh'era rivou de pruviste, i l'han però atacou quandu ch'i se bugiæva cu'ina meżża bregà, pigliandu e Tære Gianche, u [[Munte Vardiöra|Guardiöra]] e u [[Buchin du Sambüu|Sambüu]], dund'i l'han catürou ina quarantena de prexunei e trei canui picenin. In ætru batagliun u l'è stou spediu a pigliæ dae spalle i surdatti ch'i gh'era in Casté, ma u l'è introu in cuntattu cu'ina culonna de austriaci ch'a ne vegniva dau [[U Castelâ (U Burghettu)|Castelæ]] e u l'ha avüu da retiræse p'avé feniu e muniziui. I franzexi i l'han ducca pigliou e ville de Bergalla, du Cugnu e du Pözzu, faxendughe 130 prexunei cruæti, mentre u Burgu e u [[Casté de Barestin|casté]], difeṡu dai ungherexi, u nu l'è caücciu, tantu che de nöcce, quandu che i primmi i se sun retirai in sce l'Arexea, u Redewen u l'ha facciu sciurtì i sò ommi e u l'è turnou dau restu de l'eṡercitu. Barestin u l'è ducca feniu tüttu au saccu di franzexi, ch'i l'han scciappou tütte e porte e dou föu a Bergalla, cun chinże abitanti mazzai fra Bergalla e U Burgu sciben che u ciü de gente u l'era sciurtiu a scapæ, spantiou fra [[Tuiran|Türan]], [[Löa]] e [[Buinzan|Buizan]]. Passou pareggi dì, ai 23 de nuvembre u l'è partiu u gran ataccu passou aa storia cumme a [[Bataja de Löa|bataglia de Löa]], e i franzexi i l'han lasciou Barestin, in ruina, pe purtæse ciü a levante, in scia növa linea du frunte&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XVIII. La battaglia di Loano'', pp. 136-139}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''VIII. Sei ore di morte'', pp. 59-71}}&lt;/ref&gt;.

De de lì, ben che cu'i cangi de duminatù, daa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] a l'[[Prìmmo Inpêro françéize|Imperu franzeṡe]] e turna ai [[Savöia (famìggia)|Savoia]], a vitta a Barestin a nu l'è cangiæ væri, ben che l'auturitæ du marcheṡe, ch'u l'axeva rizevüu carche sustanza in riparaziun dai franzexi, a nu l'era ciü vista cuscì forte&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XVIII. La battaglia di Loano'', pp. 137-138}}&lt;/ref&gt; Intu detagliu, doppu de l'ucüpaziun militære u paiże u l'è feniu inta [[Repübbrica Piemuntese|Repübbrica Piemunteṡe]] e numà che du [[1801]] u l'è passou aa Ligüre, dund'u l'era u terzu cumün du cantun de Löa, inta giüriṡdiziun de Curumbu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Costituzione della Repubblica ligure (1802)|url=https://books.google.com/books?id=lpBlIJbiu2oC|ànno=1802|editô=Stamperia Nazionale Strada Giulia|çitæ=Żena|léngoa=IT|p=156}}&lt;/ref&gt;. Du [[1805]], insemme au restu da Ligüria, u l'è ducca feniu aa [[Fransa|Franza]], intu cantun de Löa du [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimentu de Muntenöcce]], tacou insemme au cumün de [[Carpe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüra de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixembre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=286|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;.

==== Dau regnu au dì d'ancöi ====
Tempu de pareggi agni u s'è dou recattu aa [[Gexa de Sant'Andrea (U Burgu, Barestin)|gexa]], scurzæ de quattru metri perché a periculu de derucæ, au [[Casté de Barestin|casté]], che alantù u l'ha pigliou e furme d'ancöi, e aa ciazza de l'[[Uratoriu de San Carlu (Barestin)|uratoriu]], dunde du [[1888]] u s'è tirou sciü [[A Fabbrica (Barestin)|a Frabbica]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 142-144}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''XII. Lo stradone'', pp. 95-100}}&lt;/ref&gt;. U travagliu ciü impurtante de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]], ch'u l'ha portou a tante discusciui, u l'è stou chellu du stradun: u prugettu d'ina via ch'a liasse a [[Rivêa de Ponénte|Rivera]] cun [[Bardenèi|Bardenei]] u vegheva i dui percursci pe Barestin o pe Carpe, cu'u segundu ch'u l'era spunciou dau cumün de [[Tuiran|Türan]]. Se pe rivæ in Burmia, aa fin, u s'è zernüu a via de Carpe, u stradun fina a Türan u l'è stou avertu primma, scicumme che, quandu a pratica a s'era fermæ, i barestei i l'han tagliou ina nöcce tütte e urive ch'i l'era in sciu toccu fra Türan e Barestin&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 145-147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''XII. Lo stradone'', pp. 93-95}}&lt;/ref&gt;. Cu'i danni du [[Teramottu de Dian du 1887|teremotu du 1887]], derucæ e canoniche, du [[1889]] u s'è frabicou a Cumüna e e scöre intu Burgu; de sti agni Barestin, cumme i ætri paixi de l'entrutera, u l'ha patiu ina forte emigraziun versu e [[Americhe]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 147-149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''XIII. Il terremoto dell'87'', pp. 101-102}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Monuménto a-i Cadûti (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (1).jpg|miniatura|U munümentu ai cadüti de Barestin inte tütte e guære, rangiou du [[1997]]]]
Cun regiu decretu du 23 de marzu du [[1905]] u paiże de [[Carpe]], che dau [[1869]] u l'era fraziun de Barestin, u l'è passou au cumün de Türan, tirou lì dau prugettu d'in stradun ch'u ghe passasse. Cu'u [[XX secolo|Növezentu]] u l'è nasciüu fina de asuciaziui, ch'i sun vegnüe u centru da vitta du paiże: fra ste lì u gh'è stou a Cungregaziun de Caritæ (du [[1909]]), a Sucietæ de asegüraziun in sciu bestiamme ([[1912]]) e, doppu da guæra, a Seziun Cumbatenti e a Sucietæ Filarmonica de Santa Cecilia, ciü che i növi statüi di fradelli. Tempu du [[Primma Goæra Mondiâ|'15-'18]], Barestin u l'ha patiu pareggi morti in guæra, cun tante de sò gente ch'i l'era sutt'ae arme cumme surdattu, artiglié, arpin o bersaglié. Inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guæra]] u paiże u l'è rivou a tostu u duggiu da pupulaziun, cun tütte e gente ch'i gh'era vegnüe a stæ daa [[Rivêa de Ponénte|Rivera]] pe'a puira di bumbardamenti, cumme [[Bumbardamentu de Tuiran|chellu de Türan]] du [[1944]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 166-171}}&lt;/ref&gt;.

Sübitu passou a guæra, dau [[1949]], u gh'è stou ina serie de apariziui da Madonna a ina figliöra de Bergalla, nu ricunusciüe daa Gexa ma ch'i l'han tirou tante gente a Barestin, ai 5 d'ogni meṡe. Pe'a preghera, du [[1953]] u s'è inaugürou [[Santuæriu de Munte Cruxe (Barestin)|ina capella]] da vixin au [[Forte di Dui Frei (Barestin)|forte di Dui Frei]], in sce l'[[Arexea]]. A l'ürtimu, pe'u vegnì peżżu de luzze che da seculi i curpiva u Burgu, cun decretu di 9 d'avrì du [[1953]] u s'è cumandou u sò abandun, cu'e ciü tante cà növe, cuscì cumme a [[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|gexa növa de Sant'Andrea]], ch'i l'han truvou de postu au Pöżżu e longu a pruvinciæle. U Burgu veggiu, ben ch'u se secce pensou ciü vote de sarværu, u l'è restou pe'u ciü in abandun e u l'è feniu du tüttu in ruina&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XXII. Addio vecchio Borgo'', pp. 174-181}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''XXXII. Una speranza per il vecchio Borgo'', pp. 267-272; ''XXXIII. Il Pizzo Ciresa e i &quot;Sacri Monti&quot;'', pp. 279-285}}&lt;/ref&gt;.

Barestin, dau [[1973]] ai 31 de dixembre du [[2008]], u l'ha facciu parte da [[Cumünitè muntâna &quot;Pollupice&quot;|Cumünitæ muntæna &quot;Pollupice&quot;]], pe pöi passæ fina du [[2011]] inta [[Cumünitè muntâna &quot;Punente Savunese&quot;|Cumünitæ muntæna &quot;Punente Savuneṡe&quot;]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%C3%A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=Legge Regionale n° 24 del 4 luglio 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;. Dau 4 de dixembre du [[2014]] aa primma du [[2015]] u l'ha facciu parte de l'[[Uniun di cumüi da Rivera de Parme e de Urive]].

=== Scimbuli ===
;Stemma
[[File:Balestrino-Stemma.svg|link=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Balestrino-Stemma.svg|bordo|192x192px|destra]]{{Çitaçión|Truncou: intu primmu d'argentu, au leun de neiru, ch'u g'ha ina balestra blö, ch'u a tegne pe l'ercu cu'a zampa senetra de davanti e pe'u legnu cu'a zampa davanti de driccia; intu segundu de russu, au castellu iṡulou, d'oru, mürou e serou de neiru, facciu de due ture, cun barcui de neiru e trei merli aa guelfa, tacæ insemme daa curtina de müraglia, senza de merli. I paramenti a l'in giru i sun da Cumün.|3=Troncato: nel primo di argento, al leone di nero, munito di balestra di azzurro, di cui afferra con la zampa anteriore sinistra l'arco e con la zampa anteriore destra il fusto; nel secondo di rosso, al castello isolato, d'oro, murato e chiuso di nero, esso castello formato da due torri, finestrate di nero, merlate alla guelfa di tre, riunite dalla cortina di muro, priva di merli. Ornamenti esteriori da Comune.&lt;ref name=&quot;Araldica Civica&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/balestrino/|tìtolo=Balestrino|léngoa=IT|vìxita=2026-03-20}}&lt;/ref&gt;|lingua=IT}}
U stemma, cuscì cumme u gunfarun, u l'è stou cuncessu cun decretu du prescidente da Repübbrica du 4 d'arvì du [[1990]]&lt;ref name=&quot;Araldica Civica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?4987|tìtolo=Balestrino|outô=Archivio Centrale dello Stato|léngoa=IT|vìxita=2026-03-20}}&lt;/ref&gt;.

== Abitanti ==
=== Evuluziun demugrafica ===
{{Demografia/Balestrìn}}

=== Minuranze fureste ===
Pe l'[[ISTAT]], ai 31 de dixembre du [[2024]], a Barestin u gh'è 21 reṡidenti furesti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2024|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-02-13}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnommi ciü difüxi ===
I cugnommi ciü difüxi a Barestin i sun: ''Panizza'' (Panizza), ''Rosso'' (Russu), ''Richero'' (Richeru), ''Ronco'' (Runcu) e ''Pastorino'' (Pastürin)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnommi ciü difüxi cumün pe cumün, Barestin|léngoa=IT|vìxita=2024-04-11}}&lt;/ref&gt;.

=== Persune ligæ cun Barestin ===
* Adolfo Panizzi (Barestin, 24 de nuvembre du [[1876]] - Munte Ortigara, [[1917]]), magiù di Arpin decurou cun quattru medaglie au varù militære&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.chieracostui.com/costui/docs/search/schedaoltre.asp?ID=10300|tìtolo=Adolfo Panizzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}&lt;/ref&gt;.
* Francesco Ronco (Barestin, 3 de dixembre du [[1894]] - [[Tuiran|Türan]], 9 de nuvembre du [[1978]]), ommu d'arme e generæle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.edizionihelicon.it/index.php/catalogo-completo/autori/category/93-ronco-francesco|tìtolo=Ronco Francesco|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}&lt;/ref&gt;.
* Antonino Ronco ([[Piaçensa|Piacenza]], 4 de żenæ du [[1925]] - [[Zena|Żena]], 16 de mażżu [[2019]]), giurnalista e storicu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitgenoa.it/it/antonino-ronco-giornalista-e-storico-100-anni-dalla-nascita|tìtolo=Antonino Ronco giornalista e storico a 100 anni dalla nascita|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}&lt;/ref&gt;.
* Giuseppe Richero (Barestin, 11 de lügliu du [[1929]] - [[Romma|Rumma]], marzu du [[2021]]), generæle di carabinei&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2021/03/30/news/lutto-a-balestrino-morto-il-generale-dei-carabinieri-giuseppe-richero-1.40090066/|tìtolo=Lutto a Balestrino: morto il generale dei carabinieri Giuseppe Richero|outô=Valeria Pretari|dæta=30 marzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}&lt;/ref&gt;.
* Lino Panizza Richero (Barestin, 14 de żenæ du [[1945]]), vescu de Carabayllo&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bpanric.html|tìtolo=Bishop Lino Panizza Richero, O.F.M. Cap.|léngoa=EN|vìxita=2026-04-02}}&lt;/ref&gt;.

== Posti de interesse ==
=== Architetüre religiuṡe ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Gêxa de Sant'Andrìa (U Pözzu, Barestìn)-Faciâ.jpg|A gexa növa de Sant'Andrea
Balestrino-ruderi chiesa Sant'Andrea1.jpg|Sant'Andrea au Burgu
Uatòiu de San Carlu (U Burgu, Barestìn) 02.jpg|L'uratoriu da Nunziæ
Capeletta de Sant'Antôniu (Cuneu, Barestìn) 03.jpg|Sant'Antognu au Cugnu
Capélla de Sant'Apulônia (Bergàlla, Barestin) 02.jpg|Sant'Apulonia de Bergalla
Santoâio de Mónte Crôxe (Barestìn) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (1).jpg|Munte Cruxe dai Dui Frei
&lt;/gallery&gt;
* [[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|Gexa növa de Sant'Andrea]]: a l'è a gexa növa da parocchia de Barestin, tiræ sciü au Pöżżu fra u [[1956]] e u [[1960]] doppu che U Burgu, cu'a gexa veggia, u l'è feniu in abandun. A sò strutüra a l'è muderna, cu'ina cianta a öttu læti e, in scia driccia, a g'ha in ætu campanin a tré facce. De drentu u gh'è cunservou pareggi aredi e opere d'arte ch'i se truvæva inta gexa du Burgu, cun quaddri e atai ch'i sun pe'u ciü du [[XVII secolo|Seizentu]] e du [[XVIII secolo|Settezentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20679/|tìtolo=Chiesa di Sant'Andrea|léngoa=IT|vìxita=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di Sant'Andrea nel Borgo'', pp. 116-117}}&lt;/ref&gt;.
* Gexa veggia de Sant'Andrea: intu Burgu, a l'è stæ a gexa da parocchia fin'a che u s'è duvüu seræra pe'u periculu che e luzze i a derucasse cu'u paiże. Sta gexa a l'è stæ faccia, fra u [[1618]] e u [[1624]], au postu d'ina capella du marcheṡe e grazzie a ina dunaziun di frei De Negri, di banchei in [[Spagna]] ch'i ne vegniva da Barestin. De drentu a g'ha ina cianta a retangulu, cun due nicchie ch'i fianca l'atæ grossu e due capelle pe parte inte müraglie longu i fianchi da gexa. A l'è cuerta da ina vota a butte, cu'u teitu ch'u l'è facciu de ciappe. Ataccu aa gexa u gh'è u campanin, in scia senestra, e a sacrestia, ciü a levante&lt;ref&gt;{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di Sant'Andrea nel Borgo'', pp. 85-89}}&lt;/ref&gt;.
* Gexa de San Żorżu: intu semiteriu, a l'è a gexa ciü antiga de Barestin, faccia a l'imprinzippiu du [[XIV secolo|Trexentu]] pe vuruntè di [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti benedetin de San Peru]]. Sede da parocchia fina du [[1632]], a l'è de güstu rumanicu, cu'ina cianta a retangulu e, in scia driccia, in bassu campanin squadrou. De drentu u se tröva i resti de pitüre du Trexentu, che pe ina parte i se semeglia strecciu a chelle de San Niculò a [[Bardenèi|Bardenei]] e pe l'ætra ai travagli di pitui piemuntexi in te l'Ingaunia, da metæ de stu seculu&lt;ref&gt;{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di San Giorgio campestre'', pp. 64-85}}&lt;/ref&gt;.
* Uratoriu da Nunziæ: u l'è l'uratoriu di fradelli de Barestin, ch'i sun sutt'au titulu de San Carlu. U l'è stou custruiu du [[1741]] int'in scitu cuncessu dau marcheṡe e u l'ha pigliou a sò furma d'ancöi cun di travagli ch'i sun andai avanti fina aa fin de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]]. U g'ha ina cianta a öttu læti, cuerta da ina vota a veira e cun due capelle ch'i se dröve in sci fianchi; inte chella in scia driccia u se tröva l'atæ de San Veran, ch'u ne vene daa catedræle d'Arbenga&lt;ref&gt;{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Oratorio della SS. Annunziata (o di San Carlo)'', pp. 125-142}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20678/|tìtolo=Oratorio di San Carlo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;.
* Gexa de Sant'Apulonia: a l'è a capella da burgæ de Bergalla, dund'a l'è stæ faccia au postu de chella, ciü antiga, de San Calocceru, ch'a l'era üna de ciü veggie da valæ. A capella, tiræ sciü passou a primma metæ du [[XVI secolo|Zinquezentu]], de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]] a l'ha pigliou e sò furme d'ancöi, cu'ina cianta squadræ, in fundu reundu e poche decuraziui. L'atæ grossu, facciu tra u [[XVIII secolo|Settezentu]] e l'[[XIX secolo|Öttuzentu]], u g'ha de daré ina ''Madonna cu'u Bambin e Sant'Apulonia'', de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]]; inta müraglia in scia senestra u se dröve pe contru a nicchia da Madonna de Lourdes&lt;ref&gt;{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di Santa Apollonia'', pp. 118-125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20677/|tìtolo=Cappella di Sant'Apollonia|léngoa=IT|vìxita=2026-03-25}}&lt;/ref&gt;.
* Gexa de Sant'Antognu: a se tröva au Cugnu, tiræ sciü tempu du [[1672]] au postu d'ina custruziun ciü antiga, cu'in atæ ch'u l'è di primmi du [[XVIII secolo|Settezentu]], dau paliottu ch'u l'è cin de intarsci e cu'i stemmi di marchexi. Sta capella, ch'a l'era sutta patrunou de di Panizza, a g'ha in cianta a retangulu e faciæta a capanna; u campanin, in scia senestra, u g'ha in zimma in capé a zeulla. L'opera ciü impurtante ch'u se tröva inta capella a l'è u quaddru cun ''Sant'Antognu, a Madonna e San Biæxu'', dicciu du pitù [[Giuanni Maria Brüscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Chiesa di Sant'Antonio da Padova'', pp. 143-147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90357/|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-03-26}}&lt;/ref&gt;.
* Santuæriu da Madonna: dicciu ascì a Capeletta, u se tröva in sce [[l'Arexea]], tirou sciü fra u [[1951]] e u [[1953]] intu scitu de apariziui du [[1949]]. Ricunusciüu daa diocexi cumme scitu de preghera du [[1991]], inti agni u l'è stou ṡlargou fin'ae strutüre d'ancöi. A capella picenina intu centru du santuæriu a g'ha ina cianta a retangulu cun davanti in portiu, cu'u fundu reundu e ina vota a butte ch'a a cröve. De d'ætu a l'atæ u se dröve ina nicchia ch'a g'ha drentu ina statua da Madonna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90358/|tìtolo=Santuario di Monte Croce|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüre civili ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Balestrino-ruderi2.jpg|A Ciazza du Burgu cu'u Pilun e, a fiancu de stu lì, u Tribünæ
U pilun (U Burgu, Barestin) 01.jpg|Detagliu du Pilun
A Fàbrica (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (8).jpg|Vista da Frabbica
Fontànn-a da Còlla (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (1).jpg|A funtæna da Colla
Gumbu de Canteraina (Balestrìn) - vìsta (9).jpg|U gumbu de Canteraina
Ponte de la Utra (Balestrìn) - vìsta (3).jpg|U ponte de la Utra dau rian
&lt;/gallery&gt;
* L'Uspeæ: intu Burgu u se truvæva, fina du [[XVI secolo|Zinquezentu]], in uspeæ pe'i pelegrin, ch'u gh'axeva ina camera cun dui letti. Ciü o menu au tempu da vixita du [[Niccolò Mascardi|Mascardi]], du [[1585]], u s'è custruiu u protiru in zimma au purtæ, dund'i se vegghe i resti d'ina pitüra cu'u Segnù&lt;ref&gt;{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Il patrimonio'', pp. 47-49}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo|''L'Ospitale'', p. 20}}&lt;/ref&gt;.
* A Caṡetta: sta custruziun, inta parte de levante du Burgu, a l'è stæ u primmu uratoriu di fradelli de Barestin, dedicou aa Nunziæ. De drentu u g'ha de pitüre ch'i marcæva pe annu u [[1474]] ma, cu'a custruziun de l'uratoriu dau Puntettu, u l'è passou du [[1735]] a l'Opera de l'Uspeæ di Poveri, ch'a u l'ha facciu issæ d'in cian. St'uspeæ u l'ha serou inta segunda metæ de l'Öttuzentu, pe vegnì a l'ürtimu due cà privæ&lt;ref&gt;{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Il patrimonio'', pp. 46-48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo|''Oratorio vecchio dei Disciplinanti - poi ospedale'', p. 18; ''Da oratorio dei Disciplinanti a ospedale dei Poveri'', p. 19}}&lt;/ref&gt;.
* U Tribünæle: u tribünæle du marcheṡou u se truvæva int'in palazziu du Burgu, ætu trei ciai e cu'u stemma di Du Carettu in scia faciæta. Facciu pe vuruntæ du marcheṡe Gio Antognu e serou primma du [[1736]], intu cian interou u gh'axeva e prexui e, au cian teren, u ghe dixeva esse l'archiviu. A parte ciü aa vista de sta custruziun a l'è u cuscì dicciu Pilun, ina strutüra cu'ina punta a cupula ch'a l'era a fundaziun da furca dund'u se pendeva i cundanai a morte e ch'a funziunæva fina cumme strümentu pe'a turtüra du &quot;strosciu&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo|''Il Tribunale col Pilone'', pp. 10, 15}}&lt;/ref&gt;.
* U Palazziu du Marcheṡe: u l'è ina custruziun intu Burgu che, tra u [[XVIII secolo|Settezentu]] e u [[XX secolo|Növezentu]], a l'ha funziunou cumme Cumüna de Barestin, che primma a gh'axeva de sede intu Tribünæle, e dapöi u s'è bugiou lì fina l'aministraziun da giüstizia. Pe'i danni facci dai franzexi in Casté, cumme ch'u l'è turnou a Barestin u marcheṡe u l'ha duverou stu palazziu cumme sò rexidenza, avanti de dæru indaré aa Cumünitæ, ch'a g'ha tegnüu e scöre fina du [[1887]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo|''Il Palazzo'', pp. 9-10}}&lt;/ref&gt;.
* A Frabbica: u gran cumplessu da Frabbica u se tröva dau Puntettu, faciou in sciu stradun, e u se cumpune de dui corpi longhi, mesci in paralelu e cu'in'aira intu meżżu. Pe'u primmu u s'è tirou sciü u corpu de daré, dund'u gh'era e scuderie e a fenera, cumisciunou dau marcheṡe cu'e sustanze da riparaziun di franzexi. A manega de davanti, dund'u gh'era e cà di serventi e in'ætra fenera, a l'è pe contru du [[1888]], cun prugettu de l'inṡegné Ravioli&lt;ref&gt;{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Antiche Scuderie del marchese'', pp. 62-64}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo|''Le scuderie o la Fabbrica'', pp. 3-4}}&lt;/ref&gt;.
* Funtæna da Colla: sta funtæna a se tröva a munte du Burgu, intu scitu dicciu da Colla, dund'i passæva e vie pe'e ætre fraziui. A l'existeva fina du [[XVII secolo|Seizentu]], tantu ch'a l'era pitüræ int'in quaddru du [[Benardu Raibadu|Bernardu Raibadu]] du [[1630]], cu'u sò teitu che alantù u l'axeva due venti. De doppu u s'è custruiu i lai ch'u gh'è dapè, dicci i lai da Colla&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo|''L'Ospitale'', p. 1}}&lt;/ref&gt;.
* Murin e gumbu de Canteraina: u gran cumplessu du gumbu e murin de Canteraina u g'ha de urigine ch'i sun du bellu antighe, tantu ch'u l'è menzünou fina int'in attu du [[1295]], dunde i cunti Bæva i l'han vendüu aa Cumünitæ de Barestin. U gumbu u se mustra cu'in ætu portiu davanti aa faciæta, dund'i se fermæva i cæri pe descariæ e urive, e de drentu u g'ha in gran camerun, dund'u se faxeva tütti i travagli pe maxinæ l'öriu&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. 
* Ponte de la Utra: u ponte de la Utra u traversa u [[Rian du Ponte]], che da stu lì u piglia de nomme, ciü in bassu du Burgu, versu i sciti de la Utra, ai pei de [[L'Arexea (Barestin)|l'Arexea]]. U l'è stou facciu in scia via ch'a menæva a [[Tuiran|Türan]] inta segunda metæ du [[XVII secolo|Seizentu]], tantu ch'u l'è l'opera pübbrica ciü antiga da valæ&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Il patrimonio'', p. 49}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüre militæri ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Balestrino-castello3.jpg|U Casté mirou dau Pöżżu
Fòrte di Doî Fræ (Sucælo) - intrâ (2).jpg|U purtæ du forte di Dui Frei
&lt;/gallery&gt;
* U Casté: u casté de Barestin u l'è mesciu in zimma au bæzu ch'u ṡvetta in sciu Burgu, dunde forscia u gh'era żà ina furtificaziun ciü antiga. U l'è stou facciu pe contu di marchexi [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]] du [[XVI secolo|Zinquezentu]] e u l'ha pigliou e furme ch'i se vegghe tempu de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]], doppu che i franzexi i l'axeva derucou. Au dì d'ancöi u Casté u g'ha ina cianta a &quot;L&quot;, a trei ciai, cu'a veggia ture centræle ch'a l'è fenia pe'u ciü drentu ae sò müraglie. Pe contru, u nu se vegghe ciü a segunda ture ch'a gh'era, l'aira e u ponte in sciu fussou, ch'i l'era mustrai ancù int'in quaddru du [[XVIII secolo|Settezentu]] e ch'i sun scentai cu'i tanti travagli facci de doppu&lt;ref&gt;{{Çitta|Di Gangi, 2021|''Il castello'', pp. 50-55}}&lt;/ref&gt;.
* Casté di Bæva: i cunti Bæva, tempu ch'i l'era scignuri de Barestin, i gh'axeva a sò rexidenza de d'ætu de Bergalla, inta regiun diccia dau Casté, cun de ruine ch'i se tröva lì che, segundu a tradiziun, i sereva propriu chelle du casté. Dae poche müraglie ch'u gh'è restou, u casté di Bæva u pæ ina custruziun ciütostu rüstega e gruscera, cun de camere streccie e di barcunetti picenin&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''V. Torri e campanili'', p. 40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2005|''I Borghi abitati'', p. 115}}&lt;/ref&gt;. De doppu de stu casté, u se dixe che l'ürtima rexidenza di Bæva a sereva stæ &quot;A Cascina&quot;, ina cà cun de furtificaziui ch'a se tröva a Bergalla Sruæna&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2005|''L'ambiente e il territorio della Valle'', p. 36}}&lt;/ref&gt;.
* Forte di Dui Frei: u forte di Dui Frei, dicciu numà che dau Forte ascì, u l'è ina furtezza de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]] ch'a l'è stæ faccia in scia zimma de [[l'Arexea]], in sci cunfin cun [[Süccaellu|Züccarellu]] e [[Cixan]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XXII. Addio vecchio Borgo'', p. 182}}&lt;/ref&gt;. Frabicou du [[1897]], u g'ha ina furma a ciü læti, in parte suttutæra e cu'in fussou tütt'a l'in giru. Stu forte u faxeva parte du cuscì dicciu &quot;sbaramentu de Züccarellu&quot;, pensou pe blucæ in'invaxun ch'a ne vegnisse dau mæ, cun sbarcu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciæna d'Arbenga]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://leo-trekking.blogspot.com/2019/03/il-forte-di-poggio-grande-e-poggio.html|tìtolo=Poggio Grande, Poggio Ceresa e Santuario di Monte Croce|dæta=8 marzu 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Natüra ===
* [[Munte Raviné - Rocca Barbena|SIC Munte Raviné - Rocca Barbena]]: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scitu d'interesse cumünitæriu]] du [[Munte Raviné|Raviné]] e da [[Rocca Barbena|Rocca]] u l'è in'area prutetta de 2.576&amp;nbsp;ha inandiæ du [[1995]], ch'a cumprende de purziui du teritoriu de Barestin, [[Buinzan|Buizan]], [[Castrevegliu]], [[Löa]] e [[Tuiran|Türan]]. Inte stu scitu u se tröva in paiṡaggiu sarvairu che, pe'a preṡenza de [[Dolòmia|dulomie]] de San Peru, l'aiva a g'ha scavou paregge grotte e tæne. Stu SIC u dà pruteziun a tante ciante e bestie in periculu, cumme a [[Genziànn-a ligùre|genziæna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campanula de Savuna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gamberu de rian]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2026-04-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[Munte Aü - Arixea - Rian Turseru|SIC Munte Aü - Arexea - Rian du Tursé]]: ætru scitu de interesse cumünitæriu che, dau [[1995]], u cröve 2.420&amp;nbsp;ha tra i cumüi d'[[Arbenga]], Barestìn, [[Cixan]], [[Süccaellu|Züccarellu]], [[Tuiran|Türan]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U]] [[U Sejô|Zeriæ]]. Da l'estensciun tostu pareggia a l'[[Area prutetta pruvinciâle Arixea, Munte Aü e Valle Ibà|area prutetta pruvinciæle de l'Arexea, du Munte Aü e da Valle Ibà]], stu SIC u cumprende di ambienti ben diferenti, cun de ciante de muntagna e da maccia ch'i cresce insemme, cumme ben 34 qualitæ de [[Orchidêa|urchidee]] e tostu in terzu de tütte e ciante prutette ch'u se pò truvæ in Ligüria&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=EN|vìxita=2026-04-07}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
{{Çitaçión|[...] E gente i sun forti, de carattere carmu, e ciamæ a l'agricultüra.|Goffrado Casalis, ''Dizionario [...] degli stati di S.M. il re di Sardegna'', 1834&lt;ref name=&quot;Casalis&quot; /&gt;|[...] Gli abitanti sono robusti, d'indole quieta, ed inclinati alla agricoltura.|lingua=IT}}L'ativitæ ciü impurtante pe Barestin a l'è de longu stæ a curtivaziun da tæra, ben che i sciti intu sò teritoriu i nu secce fra i ciü boi da valæ. E primme infurmaziui de detagliu in sce cundiziui de vitta di barestei i ne vene dau stüddiu cumandou dau [[Dipartimentu de Muntenötte|prefettu de Muntenöcce]], u [[Gaspard de Chabrol]], a l'imprinzippiu de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]]. De chelli tempi u se dixe che, ben che a tæra a fusse gramma, u se sciurtiva a fæ au meximu abastanza de vin e d'öriu, ciü che essighe de bandie dund'u se tagliæva de legne da föu o da custruziun, viagiæ versu a Marina&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüra de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixembre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=286|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;. Du [[1834]] u [[Goffredo Casalis|Casalis]] u scrive che dai campi de Barestin u se campæva gran, orżu, legümmie e urive, ciü che cheglì de l'üa e de l'ætra früta, sciben che int'ina meṡüra ch'a nu bastæva che pe trei mexi l'annu, mentre intu [[Rian du Ponte]] u gh'era paregge anghille&lt;ref name=&quot;Casalis&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/BGcPAAAAYAAJ?hl=it&amp;gbpv=1&amp;pg=PA33|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=33|volùmme=Vul. II}}&lt;/ref&gt;.

Ciü che a curtivaziun da tæra, u l'era ben impurtante fina l'alevamentu, pe tantu ch'u permeteva de vende di furmaggi, du bitiru e da læna, cuscì da vagnæ quarche sustanza cu'i cumerci. Intu detagliu, intu meṡe de żenæ du [[1846]] a Barestin u gh'era 241 vacche, 65 fra æxi e mü, 109 pegure e 374 cræve&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&amp;pg=PA1270|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=1270}}&lt;/ref&gt;. Fra e ativitæ d'ætru genere u gh'era ancù de gumbi e de murin, cumme chellu de Canteraina, ch'u l'existeva armenu dau [[XIII secolo|Duxentu]], e chellu du Muriné&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''XVII. Le opere e i giorni'', pp. 130-132}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2005|''I vecchi mulini'', pp. 38-39}}&lt;/ref&gt;; ciü che ina frabbica picenina de saun daré de l'uratoriu, fenia derucæ quand'u s'è inciu a ciazza&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', p. 144}}&lt;/ref&gt;.

Au dì d'ancöi u nu gh'è ciü væri d'alevamentu, ma a curtivaziun da tæra a g'ha ancù de l'impurtanza, pe'u ciü cun ciante da ortu, sciure e urive, cu'in gumbu a curente ch'u travaglia ancù. U gh'è pöi tante gente ch'i travaglia in Rivera; pe contru, fra e ativitæ a Barestin, u gh'è pe'u ciü di posti dunde mangiæ&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2005|''Economia e società'', pp. 121-131}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüra ==
=== Istruziun ===
[[Immaggine:Veggiu asilu (Burgu de Barestin) 01.jpg|miniatura|267x267px|A scæra de l'aṡilu intu Burgu]]
;Bibliuteche
U cumün de Barestin u g'ha de bibliuteca, inandiæ du [[1988]] cumme Bibliuteca Civica e, au dì d'ancöi, intitulæ aa Maria Ferrua Testore. A bibliuteca de Barestin a g'ha ina culeziun de 6.750 ünitæ inte tüttu e a l'è parte du scistema da valæ du Varatella, insemme a chelle de [[Buinzan|Buizan]], [[Tuiran|Türan]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0009|tìtolo=Biblioteca civica &quot;Maria Ferrua Testore&quot;|léngoa=IT|vìxita=2026-04-01}}&lt;/ref&gt;.

;Scöre
Au dì d'ancöi u nu gh'è ciü de scöre a Barestin, cun l'aṡilu e e scöre elementæri ch'i l'han seræ inti [[Anni 1990|agni Nuvanta]], e e ciü vixine ch'i sun ducca chelle de Türan&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2005|''Economia e società'', pp. 133-135}}&lt;/ref&gt;. Da ürtimu e scöre i se truvæva au Pöżżu ma, a l'imprinzippiu, i l'era intu Burgu, drentu au palazziu ch'u faxeva ascì da cumüna&lt;ref&gt;{{Çitta|Amici del Borgo|''Il Palazzo'', p. 10}}&lt;/ref&gt;. De de lì, a periculu de vegnì żü pe'i danni du [[Teramottu de Dian du 1887|teremotu du 1887]], i l'era stæ bugiæ int'in capanun ch'u l'era mesciu de daré de l'uratoriu, che però u l'era facciu aa bona e ben freggiu d'invernu. Stu facciu u l'ha spunciou i travagli pe'a növa cumüna de Barestin, cumenzai du [[1889]], cu'e scöre ch'i sun restæ lì drentu, inte due aule au cian teren, fina a l'ürtimu doppu guæra&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', p. 149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''XXV. Qualcuno tra molti'', p. 196}}&lt;/ref&gt;.

=== Parlæ de Barestin ===
A Barestin u se parla ina varietæ du [[Lengoa ligure|ligüre]] ch'a fa parte du scistema dicciu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de centru-punente]], dund'u l'è fra de chelle ch'i l'han megliu cunservou de carateristiche antighe, ciü che aveghe fina de sciurtie ben raire&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|ànno=Lügliu 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Żena|léngoa=IT|pp=185-191|capìtolo=Glossario dialettale e fraseologia}}&lt;/ref&gt;.

* cunservaziun di soi {{IPA|[t͡s]|lij}} (z) e {{IPA|[d͡z]|lij}} (ż), che inte ciü tante varietæ du ligüre i sun passai pe leniziun a {{IPA|[s]|lij}} (s) e {{IPA|[z]|lij}} (ṡ). Da vixin a Barestin sti soi i se tröva numà che a [[Buinzan|Buizan]] ciü che a [[Bardenèi|Bardenei]], dunde però u se parla żà de [[Burmia (valä)|Burmia]].
* cunservaziun da -r- tra e vucæle che, cumme inta ciü parte da [[Valle du Varatella|valæ du Varatella]], a l'ha ciantou lì d'esse giasciæ - cu'a sciurta solita de [[Dialettu arbenganese|varietæ arbenganexi]] ch'a l'è in {{IPA|[ɹ]|lij}} e variaziui - pe vegnì düra.
* u [[Léngoa latìnn-a|latin]] -CT- che, passou ina primma furma in ''-yt-'', u s'è füṡu inte {{IPA|[cˑ]}}, pe ina prubabile infruenza ch'a l'è caræ de de là da Żuvu. A l'in giru, a l'è ina sciurtia ch'a se tröva inti paixi ciü æti de ste valæ, cumme in [[Carpe]], a [[Castrevegliu]] e in [[Èrli|Erli]], ciü che inta [[Burmia (valä)|Burmia]]&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta Val Neva|ànno=2022|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=153-159|capìtolo=Il dialetto di Castelvecchio}}&lt;/ref&gt;.
* a -g- fra e vucæle, pe in'antiga infruenza piemunteṡe inte l'entrutæra de l'[[Ingaunia]], a fenisce pe cażże de spessu. Au meximu moddu u ''gu-'' a l'imprinzippiu de parolle e vene &quot;v-&quot;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
* u nessu [[Léngoa latìnn-a|latin]] -LJ- u l'è sciurtiu inte {{IPA|[ʎ]|lij}} (-gli-), cu'in'evuluziun ciütostu raira intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de centru-punente]] che a l'in giru a se tröva numà che a [[Castrevegliu]]&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
* sciurtia ünica fra e varietæ da żona, a Barestin u se tröva u son {{IPA|[ɛˑ]|lij}} (æ) au postu de di ætri, pe'u ciü da &quot;a&quot; tonica lungæ, inte tütte e puṡiziui, ma ascì che cumme riduziun de ''-àe''.

== Manifestaziui ==
* ''Balestrino Unplugged'': manifestaziun de müxica de ciü generi che, dau [[2012]], a l'è inandiæ inta Frabbica, intu meṡe de lügliu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://visitbalestrino.it/balestrinounplugged/|tìtolo=Balestrino Unplugged|outô=Proloco de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-04-01}}&lt;/ref&gt;.
* ''Storica Sagra di Balestrino'': a l'è a sægra ciü impurtante ch'a se tegne ancù a Barestin, faccia tütti i agni d'austu e cun da müxica dau vivu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://visitbalestrino.it/storica-sagra-di-balestrino/|tìtolo=Storica Sagra di Balestrino|outô=Proloco de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-04-01}}&lt;/ref&gt;.

== Feste e fere ==
* Festa de San Giüṡeppe: pe'a ricurenza de [[San Giuxeppe|San Giüṡeppe]], doppu ch'u s'è purtou in prucesciun a stattua du santu, u se zende in gran farò in sciu Prou du Giardin che, ina vota, u l'era in gæra cu'i faroi de ætre burgæ a chi u ne faxeva u ciü bellu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=XJ_CVt-LqSY|tìtolo=Balestrino Festa di San Giuseppe con falò|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}&lt;/ref&gt;. Pe San Giüṡeppe, segundu in lascitu a l'uratoriu da scià Carlotta Bazzani, i fradelli i dæva in pan giancu a ogni baresté, cöcciu intu furnu ch'u gh'era dapè du Casté, inta cà du Pin da Netta&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''XXV. Qualcuno tra molti'', p. 192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://visitbalestrino.it/storia-e-cultura/le-memorie-di-balestrino/|tìtolo=Le Memorie di Balestrino|outô=Proloco de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}&lt;/ref&gt;.
* Festa da Madonna da Guardia: a ricurenza da [[Madonna da Guardia]] a l'è rivæ a Barestin inti [[Anni 1920|agni Vinti]] pe vuruntæ du præ Mexea, ch'u n'ha facciu fæ du [[1929]] ina stattua cun de dunaziui fina da l'[[America do Sud|America du Süd]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XXI. La &quot;Belle Époque&quot; e il Novecento'', p. 170}}&lt;/ref&gt;. Au dì d'ancöi, pe sta festa, a stattua da Madonna a l'è ancù purtæ in prucesciun pe'e vie du paiże, a partì d'in gexa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/08/balestrino-celebra-la-madonna-della-guardia/|tìtolo=Balestrino celebra la Madonna della Guardia|dæta=30 austu 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-07}}&lt;/ref&gt;.

== Aministraziun ==
=== Scindichi de Barestin ===
[[File:Palàçio do Comùn (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (1).jpg|miniatura|A cumüna de Barestin]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadin|var-partîo=Partiu|var-càrega=Carega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Francesco Richero||[[Scindico|Scindicu]]|&lt;ref name=&quot;Scindichi&quot;&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XXII. Addio vecchio Borgo'', p. 183}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Luigi Ronco||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Scindichi&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Alfredo Scrivano||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Scindichi&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1960|Angelo Pastorino||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Scindichi&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1960|1960|Luigi Richero||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Scindichi&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1960|1970|Leone Damiano||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Scindichi&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1970|1972|Luigi Saturno||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Scindichi&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1973|Bernardino Zavattaro||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Scindichi&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1973|1983|Carlo De Francesco||Scindicu|&lt;ref name=&quot;Scindichi&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1983|5 d'avrì du 1990|Pietro Beccaria|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|&lt;ref name=&quot;Scindichi&quot; /&gt;&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U s'è dimesciu daa carega&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|5 d'avrì du 1990|7 de żügnu du 1993|Carlo Ismarro|DC|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 de żügnu du 1993|28 d'avrì du 1997|Carlo Ismarro|[[Partîo Popolâre Italiàn (1994)|PPI]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 d'avrì du 1997|14 de mażżu du 2001|Carlo Ismarro|PPI|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 de mażżu du 2001|30 de mażżu du 2006|Ubaldo Pastorino|lista civica|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 de mażżu du 2006|16 de mażżu du 2011|Italo Panizza|lista civica|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 de mażżu du 2011|6 de żügnu du 2016|Gabriella Ismarro|&quot;Un futuro per Balestrino&quot;&lt;br /&gt;(lista civica)|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 de żügnu du 2016|4 d'utubre du 2021|Gabriella Ismarro|&quot;Un futuro per Balestrino&quot;&lt;br /&gt;(lista civica)|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 d'utubre du 2021|''in carega''|Stefano Saturno|&quot;Balestrino oggi&quot;&lt;br /&gt;(lista civica de centru-driccia)|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de cumünicaziun ==
=== Stradde ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Vîa Adolfo Panizzi (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (2).jpg|U stradun intu Burgu, intitulou a l'Adolfo Panizzi
Immaggine:Vîa Provinciale (O Bórgo, Balestrìn) - vìsta (1).jpg|U stradun fra U Burgu e U Pöżżu
Immaggine:Rizöi inta Ramæ (Balestrìn) - vìsta (2).jpg|U rizö ch'u munta dau Ponte de la Utra, du [[XVII secolo|Seizentu]]
Immaggine:U Duxen (Balestrìn) - muatêa (2).jpg|U rizö ch'u cæra in Canteraina e, de lì, a [[Tuiran|Türan]]
&lt;/gallery&gt;
Au dì d'ancöi a stradda ciü impurtante de Barestin a l'è u sò stradun, spartiu fra a [[Stradda pruvinciæle 34 Türan-Barestin|pruvinciæle 34]], che dau Pöżżu a cæra fina in [[Tuiran|Türan]], e a [[Stradda pruvinciæle 44 Barestin-Castrevegliu|pruvinciæle 44]], che de de lì a va avanti pe [[Veserxe|Vezerxe]] e [[Castrevegliu]]. U stradun pe Türan u l'è stou facciu aa fin de l'[[XIX secolo|Öttuzentu]], passou tanti agni de discusciui scicumme ch'u sereva duvüu muntæ fina in [[Burmia (valä)|Burmia]], cu'i travagli ch'i sun partii quandu e gente de Barestin i l'ha tagliou ina nöcce tütte e urive ch'u gh'era in sciu percursu du prugettu, tempu ch'u l'era tüttu blucou&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XIX. Il nuovo comune'', pp. 146-147}}&lt;/ref&gt;. Pe feniru u gh'è usciüu ancù ina chinṡena d'agni, cu'i travagli ch'i l'han tacou d'intu Burgu pe caræ in żü de de lì&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2009|''XII. Lo stradone'', pp. 93-95}}&lt;/ref&gt;, ma u l'è numà che dai [[Anni 1950|agni Zinquanta]] ch'u s'è andou avanti in direziun de Castrevegliu, de dunde u se deramma a via pe'a Madonna&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XXII. Addio vecchio Borgo'', p. 175}}&lt;/ref&gt;.

Fra e vie antighe, a ciü impurtante a l'era chella ch'a passæva au fundu da valæ, vegnindune da Baresciun pe andæ avanti pe'u [[Piemonte|Piemunte]]. Nasciüa cumme via de passu, ch'a curiva pe'a valæ longu a riva de driccia du [[Rian du Ponte]], tempu du [[XVII secolo|Seizentu]] u s'è tirou sciü u ponte de la Utra, ch'u l'ha permesciu de rivæghe ciü fazzile e inte tütte e cundiziui dae burgæ de Barestin, ch'i se tröva in scia riva de senestra. Cu'u cresce du Burgu a via in scia senestra a l'è vegnüa a ciü impurtante e ducca daa Cà du Tanu, dund'u gh'era u semiteriu du Fussou, u s'è muntou sciü fin'au Burgu cun di giri da via ch'a l'è diccia di Rizöi. D'intu Burgu a via di Rizöi a l'andæva avanti pe'u Pöżżu, dund'a se tacæva cu'a Via de Rocche che, sciurtia dau Burgu, a passæva ciü bassa pe [[Gexa de San Żorżu (Barestin)|San Żorżu]]. Dau Pöżżu u partiva a via pe'e burgæ du Cugnu, de Bergalla e de Vilæru, e ancù in'ætra ch'a muntæva au [[Buchin du Sambüu|Sambüu]], pe menæ in [[Burmia (valä)|Burmia]]. Pe'u Buchin du Praé u passæva [[L'Arpe (Barestin)|l'Arpe]] a via de [[Carpe]], e ciü u gh'era ancù a via pe Gröa e Cian Marin e a scürza pe Türan ch'a passæva d'in San Moru e pe'a cascina di Valui&lt;ref&gt;{{Çitta|Ronco, 2000|''XV. Opere pie e lavoro festivo'', pp. 109-110}}&lt;/ref&gt;.

U paiże de Barestin u l'è ligou a [[Tuiran|Tüiran]], [[Buinzan|Buizan]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[Löa]] dae curiere da [[TPL Linea|TPL]] ch'i cure pe'u servizziu nümeru 80. Ste lì i munta sciü pe'a valæ de Barestin fina aa burgæ de Bergalla, de dund'i ne vene turna indaré&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte au testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0513213|ànno=Lügliu 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Żena|léngoa=IT|cid=Ronco, 2000}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Gallea|outô2=Eugenio Lertora|tìtolo=Balestrino. Il Castello e le sue Borgate|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA19934|ànno=Nuvembre 2005|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|cid=Gallea &amp; Lertora, 2005|ISBN=978-88-7172-299-3}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Un paese tra due secoli. Storie, vita e leggende balestrinesi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0460182|ànno=Lügliu 2009|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Żena|léngoa=IT|cid=Ronco, 2009|ISBN=978-88-6405-084-3}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pierluigi Bogliorio|tìtolo=I Balestrinesi e i Marchesi Del Carretto: vicissitudini e liti|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA33584|ànno=2010|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bogliorio, 2010}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Associazione Amici del Borgo|tìtolo=Balestrino. Osservazioni, storia e segreti|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA34707|ànno=2011|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Amici del Borgo, 2011}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Associazione Amici del Borgo|tìtolo=Un percorso nel vecchio borgo di Balestrino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0140513|ànno=s.d|editô=s.e.|çitæ=Barestin|léngoa=IT|cid=Amici del Borgo}}

== Ætri prugetti ==
{{Interprogetto}}

== Liammi de föra ==
* {{Çitta web|url=https://www.comune.balestrino.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|outô=Cumün de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-03-04}}
* {{Çitta web|url=https://visitbalestrino.it/|tìtolo=Scitu türisticu|outô=Proloco de Barestin|léngoa=IT|vìxita=2026-03-04}}
* {{Çitta web|url=https://balestrino-api.municipiumapp.it/s3/483/allegati/sito/edilizia_urbanistica/piano_recupero_borgo_antico_balestrino/e5_relazione-generale_rev-22-05-15.pdf|tìtolo=Piano di Recupero del Borgo antico di Balestrino|outô=Enrico Zunino|dæta=2015-05-22|léngoa=IT|cid=Zunino, 2015|vìxita=2024-04-07}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Barestìn| ]]</text>
      <sha1>izdomzozzydkuzz469zhfutszcgcn3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bardenèi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1718</id>
    <revision>
      <id>270613</id>
      <parentid>264682</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4849" sha1="6g2qvsyw9kjal029vxyf4jaog0q9jw6" xml:space="preserve">{{Ligûre dra Burnia|grafîa=, an-t-a grafia Balbis|variànte=, an-t-u parlâ de Bardenèi|càngio variànte=Sa pagina a l'è šcrìcia an '''Ligü&quot;e de Burgnia'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bardenèi
|Panorama = Bardineto dalla Rocca Barbena.png
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Bardenèi d'an sa [[Rocca Barbena|Rocca Barbéina]]&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucaliśaziòn
|var-stâto = Stâtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiòn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aminištraziòn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Mario Basso
|Partito = lista civica &quot;Crediamo in Bardineto&quot;
|Data elezione = 10-6-2024
|Data rielezione = 
|Mandato = 
|var-instituçión = Ištituziòn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Teritö&quot;iu
|var-cordinæ = Curdinâ
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 753
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2023&amp;i=D7B Dâtu Istat] - Pupulaziòn rescidéinte a-i 31 d'utubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscitâ
|var-divixoìn_confinànti = Cumügni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[A Prìa|A Preia]], [[Buinzan|Buinzàn]], [[Carizan|Ca&quot;izàn]], [[Castrevegliu|Castrevéi-iu]], [[Garesce]], [[Giüstexine|Giüštèije]], [[Löa|Löia]], [[Magiö|Maiö]], [[Tuiran|Töi&quot;àn]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmaziòi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füśu urâ&quot;iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catâstu
|var-tàrga = Târga
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 3072
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = bardenolli
|var-patrón = Patròn
|Patrono = San Rocu
|var-festîvo = Feštivu
|Festivo = [[16 agosto|16 de aùštu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bardineto (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pujiziòn du cumüne de Bardenèi an-t-a pruvincia de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiâle
}}
'''Bardenèi'''{{#tag:ref|''Bardenèi'' o ''Bardenéi'' an [[Dialettu arbenganese|arbenganèiśe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bardenéi'' a-[[A Prìa|A Preia]], ''Bardinetu'' an [[Dialéttu finarìn|finaréin]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Bald'nei'' an [[Dialéttu urmeàscu|urmeašcu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''Bardinêo'' an [[Lengoa zeneize|śenèiśe]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=Bardineto|tìtolo=TIG - Bardineto|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;|group=&quot;n.&quot;}} (''Bardineto'' an [[Léngoa italiànn-a|itagliàn]]) l'è in [[Comun|cumüne]] [[Liguria|ligü&quot;e]] de 753 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; c'u se tröva an-t-a [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]].

== Geugrafia ==
{{Çitaçión|E' vöiu, almen'ina vota, parlâve&lt;br /&gt;an-t-u dialéitu, cu'a vuje di véi-i,&lt;br /&gt;[...]&lt;br /&gt;Cu'a vuje, mâi sc-crìcia må antìga,&lt;br /&gt;de Bùrgnia, du Burgu, da Sc-trâ,&lt;br /&gt;du Ciàn, da Brignè, de Carvéin,&lt;br /&gt;da Brâia, da Villa, du Béiu,&lt;br /&gt;di Frasc-chéi e pö de Gei&quot;ö,&lt;br /&gt;di Préinzipi e du Mi&quot;éin.&lt;br /&gt;[...]|[[Giannino Balbis]], ''A fèšta du paìse''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=[[Giannino Balbis]]|tìtolo=Poesie (1970-2000)|url=https://books.google.com/books?id=pN8KoAEACAAJ|ànno=Lüiu 2002|editô=TipoLitografia Gambera|çitæ=Milejimu|léngoa=LIJ, IT|p=43}}&lt;/ref&gt;}}
{{Seçión vêua}}

== Štò&quot;ia ==
{{Seçión vêua}}

== Abitanti ==
=== Evuluziòn demugrafica ===
{{Demografia/Bardinêo}}

== Pošti de interèsse ==
{{Seçión vêua}}

== Ecunumia ==
{{Seçión vêua}}

== Cultü&quot;a ==
{{Seçión vêua}}

== Manifeštaziòi ==
{{Seçión vêua}}

== Fèšte e fé&quot;e ==
{{Seçión vêua}}

== Šport ==
{{Seçión vêua}}

== Aminištraziòn ==
{{Seçión vêua}}

== Vie de cumünicaziòn ==
{{Seçión vêua}}

== Notte ==
;Notte a-u tèštu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Âtri prugètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Bardenèi| ]]</text>
      <sha1>6g2qvsyw9kjal029vxyf4jaog0q9jw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Buinzan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1720</id>
    <revision>
      <id>270587</id>
      <parentid>269379</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59866" sha1="rcai08ggf4jbdbfa58fr0izx0bygb30" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Buinzàn
|Panorama = Boissano, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg
|Didascalia = Panuràmma de Buisàn pijàu da-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]].
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumün]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvìncia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Paola Devincenzi
|Partito = lìsta cìvica &quot;Boissano Unita&quot;
|Data elezione = 12-06-2022
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 30-01-[[1602]] &lt;small&gt;(prìmma autunumìa da [[Tuiran|Tuiràn]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;24-12-[[1946]] &lt;small&gt;(recustitusiùn)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|var-teritöio = Teritòriu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Artéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|Abitanti = 2531
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dâtu Istat] - Pupulasiùn residènte a-u 31 d'utùbre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 30-10-2023
|var-denscitæ = Denscitàe
|var-divixoìn_confinànti = Cumün cunfinànti
|Divisioni confinanti = [[A Prìa|A Prêa]], [[Bardenèi]], [[Löa‎]], [[Tuiran|Tuiràn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu uràriu
|var-cod._cadàstro = Cod. catàstru
|Zona sismica = 3A
|Gradi giorno = 1653
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sànta Màia Madænn-a|Sànta Marìa Madalêna]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[22 lûggio|22 de lüju]]
|var-nómme_abitànti = Nòmme abitànti
|Nome abitanti = Buinzanin
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Boissano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn du cumün de Buisàn inta pruvìncia de Savùna.
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisià
}}
'''Buinzàn'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[bwin'ʦaŋ]}}; ''Buisàn'' in burghetìn, tuiranìn e [[Dialéttu priéze|priéze]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prêa|léngoa=LIJ, IT|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=Giulia Petracco Sicardi|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://books.google.com/books?id=Qpq0tgAACAAJ|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=11}}&lt;/ref&gt;, scrìtu ''Buisan'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt; e [[Lengua brigašca|brigàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}&lt;/ref&gt;, scrìtu ''Boisàn'' o ''Boissan'' in [[Lengoa zeneize|zenéze]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=boissano|tìtolo=TIG - Boissano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-11-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/it/dizionario/deize/boissano/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Boissano|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-11-11}}&lt;/ref&gt;, scrìtu ''Buissàn'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéze]] d'[[Arbenga|Arbénga]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;.|group=n.}} (''Boissano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|lìgüre]] de 2.531 abitànti (a-u 31 d'utùbre du [[2023]])&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;, inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvìncia de Savùna]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (1).jpg|U [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]] miràu d'in Sàn Pêru
Mónte Màrmi (Boisàn) - vìsta da-o stradón.jpg|U brìccu de [[Munte Mârmi|Marìn]]
&lt;/gallery&gt;
Buisàn u se tröva in scé rìve du [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]] (1061&amp;nbsp;m), mésciu in sc'ina teràssa naturâle afacià sciü u [[Mâ Ligure|Mà Lìgüre]]. U teritòriu du cumün u l'è bèn estèizu, in diresiùn nòrd-òvest, vèrsu l'entrutèra, dund'u rìva fìna a-a sìmma du [[Munte Carmu (Arpi Ligüri)|Mùnte Càrmu]] (1389&amp;nbsp;m). Da cadèna du Càrmu i fàn pàrte ascì i âtri brìcchi du teritòriu buisanìn, ch'i sarêa, caràndu vèrsu u mà, u [[Briccu Pajarina|Brìccu Pajarìna]] (1213&amp;nbsp;m), u [[Briccu Ciazzalonga|Brìccu Ciazzalònga]] (1216&amp;nbsp;m) e u Mùnte Raviné. A levànte du cèntru, d'atàccu a-i cunfìn cun [[Vèrsci|Vèrzi]], se pò mensunà ancù a prezènsa du brìccu de [[Munte Mârmi|Marìn]] (303&amp;nbsp;m).

Intu teritòriu buisanìn i ghe nàsce paréggi riài, ch'i finìsce inta [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], intu [[Fusòn Grossu|fusàu Gròssu]] o inte càrche bacìn mênu impurtànte. Tra sti chi, i sùn trèi i riài ciü impurtànti a traversà u paìze, insèmme a di âtri ciü picenìn: a levànte, a-i cunfìn cun [[Löa]], u gh'è u [[Riàn Cazasse|Riàn Cazàsse]] e i sö afluènti, a-u cèntru se tröva u Riàn Grànde o de Banchétte e a punènte u gh'è u Riàn Tarambùrle, ch'i se càccia tütti dùi inta scciümàira&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2006|pp. 14-21}}&lt;/ref&gt;.

Intu cumün de Buisàn, sruatüttu in scé rìve vèrsu a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]], pè e caraterìstiche du terén i se sùn svilupài di impurtànti fenòmeni [[Carsìsmo|càrsici]] cùmme intu rèstu da valà. Tra e gròtte e e tâne ciü impurtànti se pò mensunà i dùi büranchi de Péja, cu-u segùndu ch'u pàssa i sinquesèntu métri d'estensciùn, a gròtta de Sàn Perìn, quélla du Giancuspìn e u bürancu da Ùrpe, de ciü de seisèntu métri&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2006|p. 32}}&lt;/ref&gt;.

=== Burgàe ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Contrâ da Ciàssa (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|A Ciàssa
Contrâ di Baroìn (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|Cà di Barùi
Contrâ di Berûi (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|Cà di Berüi
Stràdda Bonfànti (Bonfànti, Boisàn) - vìsta (2).jpg|Cà di Bufànti
Contrâ di Bozâei (Boisàn) - panoràmma (3).jpg|Cà di Busèi
Stràdda Câvi (Câvi, Boisàn) - vìsta (3).jpg|Cà di Câvi
Contrâ di Gandarìn (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|Cà di Gandarìn
Stràdda Gandarìn (Gandórfi, Boisàn) - vìsta (2).jpg|Cà di Gandùrfi
Contrâ di Mòggi (Boisàn) - vìsta (3).jpg|Cà di Mòji
Stràdda Polénsa (Boisàn) - vìsta da contrâ di Pòggi (1).jpg|Cà di Pòji
Contrâ do Pósso (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|U Pùssu
Contrâ di Sotén (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|Cà di Sutài
&lt;/gallery&gt;
U cumün de Buinzàn u l'è sturicamènte spartìu inte dùzze burgàe&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-boissano.pdf|tìtolo=Statütu du cumün de Buisàn|léngoa=IT|vìxita=2024-05-26}}&lt;/ref&gt;, ch'i l'àn pijiàu u nòmme, ménu che quélle da Ciàssa, di Sutài e du Pùssu, da-e famìje ciü impurtànti ch'i ghe staxêva&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2006|pp. 85-116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In particulà, i sùn&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Nòmmi de burgàe in buisanìn, andàndu aprövu a-a grafìa di cartèlli mésci pè u paìze.&lt;/ref&gt;:

* ''A Ciâzza'' (''La Piazza''): a-u cèntru du paìze, a pìja u nòmme da-u ciasà dund'a gh'è a gêxa, l'uratòriu e a cumüna. De ciü, a-a Ciàssa i ghe sùn ascì e scöre.
* ''Ca di Barui'' (''Case dei Barone''): de sùtta du stradùn a l'artèssa da Ciàssa.
* ''Ca di Berüi'' (''Case dei Berruti''): a ciü âta e üna de burgàe ciü a levànte du paìze.
* ''Ca di Bufanti'' (''Case dei Bonfanti''): a ciü bàssa de dùzze burgàe, de sùtta a-e Cà di Barùi.
* ''Ca di Buzâei'' (''Case dei Bosseri''): de d'âtu a-u Pùssu, chi a gh'è a capélla de Nòstra Scignùra de Gràsie.
* ''Ca di Cavi'' (''Case dei Cavo''): méscia de srua du stradùn, in scià zìna de senèstra du Riàn Viàssu.
* ''Ca di Gandarin'' (''Case dei Gandarini''): a ciü âta insèmme a-i Berüi, sruastà da-u prufì d'ina grànde cà furtificà.
* ''Ca di Gandurfi'' (''Case dei Gandolfo''): a mèzza stràdda du risö tra i Câvi e i Gandarìn, spartìa inte dùi grüppi de cà.
* ''Ca di Poji'' (''Case dei Polla''): quélla ciü a punènte tra e burgàe stòriche, a se svilüppa de sùtta a-u stradùn.
* ''Ca di Moji'' (''Case dei Molle''): de d'âtu a-u stradùn, da-e cà rangiàe tenzéndure de giàncu. Chi a gh'è a capélla di Sànti Ròccu e Bastiàn.
* ''Ca di Suttâi'' (''Case dei Sottani''): a l'à pijàu u nòmme da-a sò puzisiùn ciü bàssa, a levànte da Ciàssa a livèllu du stradùn.
* ''U Puzzu'' (''Il Pozzo''): a levànte da Ciàssa, in scià véggia stràdda pè Löa.

Da pöi ghe n'è âtre 8 tiràe sciü ciü de resènte che, ménu ''Losano'', i l'àn pijàu u nòmme da-a regiùn dund'i se tröva: Burâxi (''Buragi''), Còlle (''Colle''), Furnâxe (''Fornaci''), Zenèstre (''Ginestre''), ''Losano'', Marìxe (''Marici''), Murtéu (''Morteo'') e Rìve (''Rive'')&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== Cunfìn ===
U cumün de Buisàn u gh'à di cunfìn cun [[Bardenèi]] a nòrd, cu-a [[A Prìa|Prêa]] e [[Löa]] a levànte, cu-u [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]] a mezugiùrnu e cun [[Tuiran|Tuiràn]] a punènte&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Stòria ==
=== Urìgine du nòmme ===
U nòmme du paìze, che a l'inprensìpiu u l'éra adueràu p'indicà de tère da scö ciütòstu estéze, segùndu i scrìti du prève Luigi Agnese u ne vegnerêa da ''Bovissano'', ''Boves Sani'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], tupònimo che lèi u l'intèrpreta intu sènsu de &quot;scìtu sàn e da-i prài bùi pè i böi&quot;. U prève [[Leone Raimondi]], studiùzu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi arbenganéze]], u lìa pè cùntru l'etimulugìa du paìze a-a ciànta du [[Bùscio|bòsseru]], bèn difüza inte campàgne lìgüri&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|p. 18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2006|p. 59}}&lt;/ref&gt;.

A ògni mòddu, pè tütti dùi i câxi se tràtta de prupòste ch'i nu gh'àn de bâze etimulògiche següre ma ch'i fàn de riferimèntu nummà a de semejànse intu nòmme; de ciü, l'è interesànte nutà cùmme i tupònimi ch'i finìsce pè ''-ano'' i l'àgge de sòlitu in'urìgine rumâna. Fìna fra i nòmmi de burgàe buisanìne, che de sòlitu i ne végne da quéllu da famìja ch'u-e l'à fundàe, se ne tröva de quélli antìghi cùmme u tupònimu du paìze. De ciü, e burgàe da Ciàssa, du Pùssu e di Sutài i pìja pè cùntru u sò nòmme da-e caraterìstiche du scìtu dund'i se tröva, sègnu che, fòscia, i gh'àn in'urìgine ciü mudèrna de âtri&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Etàe de mèzzu ===
[[Immaggine:Gêxa de Sàn Pòulo (Boisàn) - vìsta di rèsti (2).jpg|miniatura|250x250px|E ruìne da [[Gexa de San Paulu (Buinzan)|gêxa de Sàn Pàulu]] cun l'antìga vìa pè Sàn Pêru]]
L'è prubàbile che i prìmmi üxi de tère buisanìne i remùnte a l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], quàndu i l'éra de pruprietàe de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru]], cun di pastùi ch'i l'àn cumensàu a menâghe e bèstie a scö e a cavâne i prìmmi terén pè l'üzu de cà&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|p. 13}}&lt;/ref&gt;. A mensiùn de Buisàn ciü antìga a l'è cuntegnüa int'in àttu du 3 d'arvì du [[1233]], cu-u pasàggiu de paréggi scìti inta [[Valle du Varatella|Và du Varatèlla]] da-a [[Catedrâle de San Miché (Arbenga)|catedrâle arbenganéze]] a-i cònti [[D'Aste (famïa)|D'Àste]] e, in particulà, du ''massus de Bonzano'', dùnca in cazà o cascìna agricùla, che l'è prubàbile ch'u l'existésse zà da du bèllu tèmpu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 14; 19}}&lt;/ref&gt;. Stu &quot;[[Mâzo|mâzu]]&quot;, ch'u l'èra intu teritòriu cuntrulàu da [[Tuiran|Tuiràn]]&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;''Hec est terra iacens in territorio Toyrani loco ubi dicitur Bonzanum'', da in àttu du 14 d'arvì du 1233.&lt;/ref&gt;, u dev'ésse stàitu u prìmmu cèntru du paìze, guernàu da òmmi a-e dipendènse, inte l'ùrdine, de l'abasìa de Sàn Pêru, da catedrâle arbenganéze, da famìja D'Àste e tùrna du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véscu d'Arbénga]], cuscì cùmme u rèstu du teritòriu tuiranìn, dùnde Buisàn u cumensâva a vegnì ina &quot;[[Vìlla (pàize)|vìlla]]&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 14-15}}&lt;/ref&gt;.

Da âtri àtti du [[XIII secolo|Duxèntu]] se pò végghe e curtivasiùn d'alantù e i prìmmi nòmmi de buisanìn, ch'i cumensâva ascì a numinà di sö raprezentànti intu parlamèntu tuiranìn, cùmme de persùne de l'antìga famìja di Mòji e d'in ràmmu di Gandùrfi che alantù u staxêva a Tuiràn. A mensiùn di Mòji a l'è u sègnu che, prubabilmènte, i l'éra zà nasciüe e prìmme burgàe vèrsu u capulögu tuiranìn. Ste chi i sùn pròpriu a Cà di Mòji e a burgà de Cà di Pòji, sübitu sùtta a-i Mòji e nasciüa in sce l'antìgu risö tra Tuiràn e [[Giüstexine|Giüsténixe]], mèntre a prìmma a l'éra in scià vìa che d'inta [[Capella di Santi Bastian e Roccu (Buisan)|capélla de Sàn Bastiàn]], fòscia zà cüstruìa, a muntâva a Sàn Pàulu e de lì a Sàn Pêru o a-i prài de Péja, du [[Munte Raviné|Raviné]] e du [[Munte Carmu (Arpi Ligüri)|Càrmu]]. Nu se cunùsce màncu l'urìgine de âtre burgàe, mensunàe pè a prìmma vòta nummà da-u [[XVII secolo|Seisèntu]] ma de següru du bèllu ciü antìghe, fundàe pè agregasiùn de cà növe d'atàccu a quélle spanteàe pè i scìti buisanìn, tiràe sciü cùmme s'ingrandìva a famìja ch'a ghe staxêva&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 15-16}}&lt;/ref&gt;. De ciü, i se svilüppa e cuscì dìte cà da pastùi, de cà rüsteghe a mùnte du paìze méscie ciaschedüna a-u cèntru de tère da scö ciütòstu estéze, dund'i ghe staxêva i buisanìn ch'i travajâva cùmme pastùi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|p. 17}}&lt;/ref&gt;.

U bezögnu de cürà e ànime di òmmi che, sèmpre de ciü, i staxêva intu ''massus de Bonzano'' u l'à purtàu i [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] a fundà ina gêxétta in scé rìve ciü bàsse du [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], a mèzza stràdda tra l'abasìa e u mà, sutt'a-u tìtulu de Sàn Pàulu. U mumèntu da sö creasiùn u l'è du tüttu scunusciüu, a ògni mòddu, miràndu a-u [[Architetûa romànica|güstu rumànicu]] de architetüre, u dev'ésse nu vâri dòppu l'inprensìpiu du segùndu milènniu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 25-26}}&lt;/ref&gt;. A prìmma mensiùn scrìta da gêxétta a l'è pè cùntru du 16 de nuvèmbre du [[1316]], a-u mumèntu du pasàggiu da-i benedetìn a-i certuzìn, cun sti chi che pè ciü d'in séculu i l'àn cuntinuàu a carâghe tütti i giùrni pè dìghe a mèssa. Cu-u svilüppu de burgàe agrìcule, ciü bàsse, u ciü tàntu da pupulasiùn u l'à però cumensàu a truvâse föra vìa rispèttu a l'antìga gêxétta, méscia pè cùntru tra e cascìne di pastùi, e cuscì a l'è finìa ciàn cianìn abandunà in favù de növe capélle intu paìze, tàntu che da-u ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'' u nümeru de mésse dìte chi u l'éra caràu a nummà ch'üna a-u méze&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 26-27}}&lt;/ref&gt;.

Buisàn, cun Tuiràn, da l'inprensìpiu u l'éra stàitu in fèudu da Gêxa, pè di àgni sutt'a-i véschi d'Arbénga e pè di âtri cuntrulàu da l'abasìa de Sàn Pêru, ma u l'è pasàu inti dumìgni da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] segùndu in pàttu cu-u [[Pàppa Urbâno VI|Pàppa Urbânu VI]], firmàu a-i 17 de dixèmbre du [[1385]]. Stu tratàu chi u preveghêva cùmme pagamèntu de galêe zenéxi ch'i l'axêva liberàu u Pàppa, in càngiu du pégnu in scià sitàe de [[Tarquinia|Curnêtu]], u pasàggiu a-u dùxe [[Antoniotto Adorno (1340-1398)|Antugnòttu Adùrnu]] de tère d[[A Prìa|a Prêa]], de Tuiràn, de [[Borṡi|Bòrzi]] e de [[Ver̯éssu|Veréssi]], ch'i l'éra da diòcexi d'Arbénga, ciü di âtri scìti de [[Diocexi de Noi|diòcexi de Nòri]] e de [[Diocexi de Sann-a|Savùna]]. I buisanìn i l'àn cuscì fàitu zuramèntu de fedeltàe, inta &quot;''dumus habitationis Antonii Rubei''&quot; a Buisàn, a-i 25 de lüju du [[1386]]. A prìmma urganizasiùn zenéze di növi teritòri a l'à purtàu a-a creasiùn de trè cumüne de Giüsténixe, da Prêa e de Tuiràn, sùtta a in sùlu pudestàe che però u e guernâva in mòddo separàu, cu-a vìlla de Buisàn ch'a s'estendêva tra i scìti de Pulènsa, a punènte, e de Carré e de Furnâxe, a levànte&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 37-39}}&lt;/ref&gt;.

=== Etàe mudèrna ===
[[Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Manêna (A Ciàssa, Boisàn) - papê antîghi (2).jpg|sinistra|miniatura|240x240px|Ducümèntu liàu a-a prupòsta d'avrì in cunvèntu de carmelitài, du [[1582]]]]
Tra a fìn du mediuévu e l'inprensìpiu de l'[[Etæ Modèrna|etàe mudèrna]], pè u bezögnu de cürà e ànime di buisanìn, inte burgàe ciü bàsse s'è custruìu e prìmme capélle a servìssiu da pupulasiùn, de mòddu che, armênu pè sèrte funsiùi, a nu gh'avésse ciü da carà fìna a-a [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|paruchiâle de Sàn Martìn]] o da muntà a-a [[Gexa de San Paulu (Buinzan)|gêxétta de Sàn Pàulu]]. A ciü impurtànte a l'éra a prìmma capélla intitulà a Sànta Marìa Madalêna, ch'a se duvêva truvà a-u cèntru du paìze, mensunà pè a prìmma vòta int'in làscitu du [[1510]], sègnu ch'a remuntâva armênu a-a fìn du [[XV secolo|Quatrusèntu]] e dùnde a-a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] u ghe dixêva méssa in frâte&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 31-33}}&lt;/ref&gt;. Da pöi, int'in àttu du 12 de màrsu du [[1582]], se tröva ascì a prìmma mensiùn da capélla de Sàn Bastiàn, dùnca tirà sciü armênu du Sinquesèntu. Nu se cunùsce pè cùntru de mensiùi di prìmmi àgni da capélla du Pùssu, méscia in scià véggia vìa pè Löa, ch'a se tröva nummà int'in papé du [[1680]] ma ch'a dêv'êse bèn ciü antìga&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 34-35}}&lt;/ref&gt;. In sa fìn, da-i àtti du [[1585]] de vìxite apustòliche du [[Nicolò Mascardi|Mascardi]], s'intènde ch'a ghe fùsse fìna in prugèttu pè tirà sciü in cunvèntu ma, a despêtu di prìmmi acòrdi, u nu l'è stàitu ciü realizàu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 45-46}}&lt;/ref&gt;.

Tra e decixiùi du Mascardi a gh'è stàita quélla de mandà vìa u frâte carmelitàn da Sànta Marìa Madalêna, fàndughe in càngiu rivà in prève, numinàu a-u 12 de dixèmbre du [[1589]], che però u nu l'éra bèn vìstu da-a pupulasiùn, ch'a l'uxêva u dirìttu de sèrneseru da lèi; e brìghe cu-a diòcexi i sùn rivàe a-u pùntu che u véscu u l'à scumünicàu u paìze intréu, mèntre i buisanìn i l'àn fàitu recùrsu a-u Pàppa. Intàntu che a chestiùn cu-u véscu a l'à finìu pè rangiâse, i sùn cumensài i travàji e e prucedüre p'elevà finalmènte Buisàn a paròcchia pè cùntu sö, cu-ina süprica a-u [[Senâto da Repùbrica de Zêna|Senàu da Repübbrica]] du [[1590]] e a fàbrica da növa gêxa, nu luntàn da-a véggia capélla da Madalêna, ch'a l'éra zà in funsiùn du [[1592]]. Mandà a dumànda d'eresiùn a paròcchia a-u véscu d'Arbénga, u [[Luca Fieschi]] u l'à recunusciüu e raxùi di buisanìn, diciaràndu a separasiùn da-a paròcchia tuiranìna int'in àttu de l'11 de nuvèmbre du 1592 e, pè quàntu fàitu da-a pupulasiùn, dàndughe ascì u [[Giuspatronâto|giuspatrunàu]], cu-u dirìttu a sèrnise u [[Retô|retù]] ch'u l'è düràu pè ciü de dùi séculi, nu sènsa de lìte inte riuniùi du parlamèntu du paìze. A-a fìn di travàji pè a növa gêxa, u 21 de setèmbre du [[1595]], u véscu Luca Fieschi u l'à fàitu a cunsacrasiùn sulènne du sö artà magiù&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 47-51}}&lt;/ref&gt;.

Vagnà l'autunumìa religiùza da Tuiràn, a cumünitàe buisanìna a l'à dùnca cumensàu u prucèssu pè rivà ascì a quélla aministratìva, de mòddu de liberâse di pezànti òbrighi e tàsce ch'i duxêva pagà a-u capulögu, sènsa utegnì vâri in càngiu. Int'in prìmmu recùrsu a-u Senàu zenéze, cun àttu du 24 d'utùbre du 1595, s'è stabilìu che i buisanìn i nu gh'avésse da pagà pè cose ch'i vantagiâva nummà Tuiràn. A-a fìn, cu-ina riuniùn a l'inprensìpiu du [[1600]], a cumünitàe a l'à scrìtu i sö Capìtuli, spartìi sciü sèi artìculi e spedìi dùnca a [[Zena|Zéna]] a-i [[Governatô rexidénte a Pâxo|Guernatùi residènti a-u Parâxu]] ch'i gh'àn fàitu càrche cangiamèntu e i l'àn dùnca prezentài a-u Senàu, ch'u i l'à apruvài cun decrêtu du 5 de dixèmbre du 1600&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 63-67}}&lt;/ref&gt;. Tra e càreghe decìze da-i Capìtuli i gh'éra, pè u guèrnu, u Parlamèntu, i Cùnsuri e i Cunsejèi; da pöi, pè âtre chestiùi, i gh'éra dùi Maestrài, ch'i funsiunâva ascì da Censùi, dùi Estimatùi, dùi Uditùi di cùnti o Carculatùi, trèi òmmi da Cuncòrdia, ina spêce de zùxi de pâxe, e i Ufisiài de Sanitàe&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 77-81}}&lt;/ref&gt;. Tra e càreghe straurdinàrie i gh'éra ancù i Scìndichi e i Ufisiài de guèra, tra i âtri òmmi da cumüna i Nutâri, i Banditùi, i Campài e, gestìi a livèllu da pudestarìa, i Portapatènte&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 83-94}}&lt;/ref&gt;.

[[Immaggine:Matteo Vinzoni, Toirano, 1773.pdf|miniatura|A màppa de [[Tuiran|Tuiràn]] e Buisàn inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du cartògrafu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]], [[1773]]|250x250px]]
L'ànnu dòppu l'entrà in vigù di Capìtuli, i buisanìn i l'àn fàitu in âtru pàssu vèrsu l'autunumìa: cu-in'âtra süprica a-u Senàu da Repübbrica i l'àn dùnca dumandàu a separasiùn du sö catàstru da quéllu de Tuiràn. I tuiranìn i l'àn fàitu prèstu recùrsu a-e auturitàe zenéixi pè vardà i interèssi söi ma, cu-in àttu du 30 de zenà du [[1602]], u Senàu u l'à recunusciüu e raxùi di buisanìn, cumandàndu de separà i catàstri{{#tag:ref|I restâva intu catàstru tuiranìn e vìlle du Bùrgu, da Bràia, da Cruxà, da Certùssa, de Baresciùn, de Cà de Sàppi, de Dâri e ascì, a levànte de Buisàn ch'u restâva cuscì intu mèzzu, Quàrxi-Ìzure de [[Vèrsci|Vèrzi]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|p. 112}}&lt;/ref&gt;.|group=n.}}. De ciü, s'è decìzu che i parlamènti de Buisàn e de Tuiràn i se duvésse destacà du tüttu, cu-e gènte ch'i duvêva pijà pàrte nummà a quéllu du paìze dund'u staxêva, e u s'è cuncèssu a-i buisanìn ascì u dirìttu a arvì in sö maxèllu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 97-99}}&lt;/ref&gt;. Interesànte nutà che l'autunumìa buisanìna, cùmme da pràtica difüza intu rèstu da Repübbrica pè tegnì sutt'in stréitu cuntròllu i paìxi di sö dumìnni, a fùsse a tèmpu, cu-a necesitàe de mandà ina növa süprica ògni sinqu'àgni de mòddu ch'a cuntinuàsse, ciü avànti alungà a sett'àgni e, da-u [[1626]], a dêx'àgni, cumm'u l'éra ascì a Tuiràn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 102-107}}&lt;/ref&gt;.

Inti [[Anni 1620|àgni vìnti du Seisèntu]], dòppu ch'a l'è stàita dumandà da-e vìxite di véschi Luca Fieschi du 1602, [[Domenico De Marini]] du [[1612]] e [[Vincenzo Landinelli]] du [[1618]], a l'è cumensà a custrusiùn d'in [[Uratoriu de San Pêru in Vinculi (Buisan)|uratòriu pè l'antìga cunfratèrnita de Sàn Pêru in Vìnculi]], inaugüràu cu-ina riuniùn du parlamèntu u 31 de dixèmbre du [[1626]]: l'edifìssiu u funsiunâva sécce cùmme uratòriu pè i fradélli che cùmme cà cumüna, aduerà pè tütte e riuniùi du parlamèntu e, da pöi, ascì da Municipalitàe e du Cunséju&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 157-163}}&lt;/ref&gt;. Tra e âtre òpere realizàe tra Seisèntu e [[XVIII secolo|Setesèntu]] i se pöne ancù regurdà a custrusiùn d'in campusàntu, mésciu d'atàccu a l'uratòriu, e du [[1723]] l'alargamèntu da ciàssa a mùnte da gêxa, ancöi intitulà a Vincenzo Molle, cun de [[Roida|ròide]] dumandàe a-a pupulasiùn. Pè l'ucaxiùn u gh'è stàitu ciantàu di èrburi de pìn e ün de sti chi u crescerà tàntu da vegnì in pùntu de riferimèntu pè u paìze, pè secà a-a fìn du [[1867]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|p. 203}}&lt;/ref&gt;.

=== Etàe cuntempurànea ===
[[Immaggine:Battle of Loano.jpg|miniatura|Quàddru de l'[[Hippolyte Bellangé]] dedicàu a-a batàja de Löa.|250x250px|sinistra]]
Du [[1795]] Buisàn cu-i paìxi a-u reùndu u l'è entràu inta stòria p'ésise cumbatüa a gràn [[batàggia de Lêua|batàja de Löa]], pàrte de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère revulusiunàrie]]; cu-i franséxi e i austru-piemuntéxi che da-u lüju a-u nuvèmbre de quéllu ànnu i se sùn fruntegiài in scé dùe zìne du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://halleyweb.com/c009011/zf/index.php/storia-comune|tìtolo=Storia del Comune|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;. A Buisàn, in scià zìna senèstra e cuntrulàu da-i austrìaci, u gh'éra l'impurtànte furtìn in sìmma a-[[U Castelâ (U Burghettu)|u Castelà]], a-i cunfìn cun [[Löa]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], dùi ciü picìn sutt'a-u paìze e âtri dùi vèrsu [[Dâri]] e a [[Certussa de Tuiran|Certùssa]]; de ciü i surdàtti i l'axêva scavàu de trincêe in Pulènsa, in scià còsta de Marìxe e tra u Castelà e a Certùssa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|p. 210}}&lt;/ref&gt;.

Da sti fàiti de guèra u paìze u l'à patìu di gròssi dàgni, sécce da-a ruìna caxunà da-a batàja che da-e &quot;suministrànse militâri&quot; impòste a-a pupulasiùn, che de ciü a l'à avüu u bezögnu de numinà ina &quot;squàddra cùntru i bandìi&quot;. A mizêria a l'è cuntinuà inti pòchi àgni du guèrnu da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Demucràtica Lìgüre]], a ògni mòddu du bèllu impurtànti pè de nuvitàe ch'i l'àn purtàu intu paìze. A diferènsa ciü marcà da-u véggiu scistêma a l'éra intu gestiùn da còsa pübbrica: u l'è stàitu abulìu l'antìgu parlamèntu di càppi de cà, a figüra di Cùnsuri e quâxi tütti i âtri ufisiài, creàndu pè cùntru u scistêma ünicu e paréggiu de Municipalitàe, sutt'a-a diresiùn de mênu persùne. Segùndu e növe lézze cùntra a Gêxa, du [[1804]] s'è vendüu e tère de l'uratòriu, de l'òpera pìa e da paròcchia; du [[1798]] se dumànda sènsa sücèssu ascì a creasiùn d'ina scöra pübbrica, cumpetènsa pasà a-e auturitàe civìli mèntre prìmma, ma nu tütti i àgni, se pagâva pè stu servìssiu u capelàn&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 213-214}}&lt;/ref&gt;. Cu-u supresiùn da Repübbrica, Buisàn u pàssa du [[1805]] intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]] de l'[[Prìmmo Inpêro françéize|impêru franséze]], cu-u càppu da Municipalitàe ch'u vêgne u ''maire'' e cu-u növu catàstru napuleònicu ch'u multìplica de ciü de sèi vòte l'alibramèntu tutâle, e dùnca e tàsce&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 214-215}}&lt;/ref&gt;.

A gràn crìxi du paìze a và avànti pè tòstu tüttu l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cùmme testimuniàu da ina pupulasiùn ch'a l'è carà sèmpre de ciü: a l'inprensìpiu du séculu a gh'è stàita ina prìmma emigrasiùn vèrsu a [[Spagna|Spàgna]] e, in particulà, [[Gibiltæra|Gibiltèra]], mèntre inta segùnda metàe du séculu, dòppu càrche ànnu de partènse mênu frequènti, in âtru gràn nümeru de buisanìn u l'è partìu, sruatüttu vèrsu e [[Americhe|Amèriche]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 220-221}}&lt;/ref&gt;. Da 36 buisanìn emigrài a Gibiltèra, pè vòtu d'ése scampài a in'epidemìa, du [[1828]] a l'è rivà l'ufèrta de custruì ina capélla inta regiùn du Pràu, da intitulà a-i Sànti Pêru e Pàulu, tra u [[1829]] e u [[1830]] s'è dùnca tiràu sciü u [[santuàriu de Sàn Perìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 222-226}}&lt;/ref&gt;. Du [[1832]] u l'è stàitu inaugüràu u növu campusàntu, in funsiùn ancù a-a giurnà d'ancöi, scicùmme quéllu véggiu u se truvâva drèntu a-u paìze, ingrandìu ina prìmma vòta du [[1889]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 231-234}}&lt;/ref&gt;. Du [[1830]] s'è muntàu, sciü u campanìn da paruchiâle, u relöriu pübbricu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|p. 236}}&lt;/ref&gt; e, a-a fìn d'in prucèssu lòngu e cumbatüu, du [[1879]] u l'è stàitu inaugüràu u stradùn pè Löa che, inta regiùn de Còlle, da-u [[1884]] u pàssa a fiàncu a-a növa [[Capella de Nostra Scignura da Guardia (Buisan)|capélla da Madònna da Guàrdia]], vusciüa da-u benefatù Nicolò Polla&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 243-247}}&lt;/ref&gt;. U culegamèntu pè Tuiràn, pè pùira du sö cùstu, u sarà pè cùntru realizàu nummà tra [[1952]] e u [[1953]] mèntre, du [[1920]], s'àrve u [[Gumbu|gùmbu]] pübbricu, bèn necesàriu scicùmme du 1884 a cumüna a l'axêva vendüu u quìntu di gùmbi e di murìn cumünitâri cun Tuiràn, ch'u u l'axêva da séculi de dirìttu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 248-249}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Monuménto a-i Cadûti (Baroìn, Boisàn) - vìsta (3).jpg|miniatura|I Cadüti buisanìn da [[Primma Goæra Mondiâ|Prìmma Guèra Mundiâle]] e, da partigiài, inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda]].]]
Intàntu che a crìxi du paìze a l'andâva avànti e a pupulasiùn a cuntinuâva a carà, i sùn sciurtìe e prìmme idêe de supresciùn da cumüna buisanìna, segùndu a tendènsa generâle a abulì i cumün cun mênu de 1.500 abitànti. Stu prugèttu, ch'u và in pòrtu tra i [[Anni 1860|àgni Sciusciànta]] e [[Anni 1880|Utànta de l'Öttusèntu]] pè i paìxi vexìn de [[Carpe|Càrpe]], [[Ransci|Rànsi]] e [[Versci|Vèrzi]], u l'è stàitu pè u mumèntu refüàu cu-ina cumünicasiùn sccétta du Cunsèju buisanìn du 7 de zügnu du [[1868]] e âtre scrìte dòppu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 253-254}}&lt;/ref&gt;. Inti àgni du [[regìmme fascìsta]], ch'u l'à spunciàu tùrna cu-e supresciùi, u s'éra svilüpàu in prugèttu de creà in cumün ünicu pè tütta a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]], falìu pè l'upuzisiùn du Burghéttu e pè a vuruntàe du pudestàe de Tuiràn, d'urìgine barestéa, de difènde l'autunumìa du sö paìze. S'è cuscì sacrificàu sùlu u cumün ciü picenìn du cumprensòriu, tacàu dùnca a Tuiràn cu-u Rêgiu Decrêtu du 21 de màrsu du 1929, n. 570&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-03-21;570!vig=|tìtolo=Rêgiu Decrêtu du 21 de mârsu du 1929 n. 570|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 254-257}}&lt;/ref&gt;.

Inti àgni sutt'a-a növa aministrasiùn, cumensài cu-u muntà de tàsce pè paregiâre a quélle, ciü âte, de Tuiràn, l'ünicu servìssiu ch'u l'è rivàu u l'è stàitu a scöra du [[1931]], gestìa da-e mùneghe [[Capuçìnn-e|scapüsìne]] e cu-e clàsse fin'a-a quàrta elementâre. Fìn'a-u doppuguèra i düra cuscì i prublêmi caxunài da-a mancànsa d'in stradùn pè Tuiràn, paìze dùnde, a despêtu da sö funsiùn de capulögu, se ghe rivâva ancù cun di viöi. U prublêma ciü gròssu u restâva però quéllu de l'àiva, da sèmpre ràira a Buisàn fintàntu che, pasài di decénni da-i prìmmi prugètti, u l'è stàitu custruìu u prìmmu impiàntu&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 258-259}}&lt;/ref&gt;. Finìa a guèra, sutt'a-a guìdda du pàrecu, Luigi Agnese, i buisanìn i se sùn prèstu asuciàu int'in cumitàu cun fìn precìzu de recüperà a sö autunumìa. Intàntu che, a-i 18 de zenà du [[1946]], a zùnta da cumüna tuiranìna a s'è diciarà a favù du prugèttu, u prève u l'à spedìu a dumànda de ricustitusiùn a-u prefèttu de Savùna, firmà da tütti i càppi de famìja du paìze. Cu-u Decrêtu Legislatìvu de l'11 de nuvèmbre du 1946, n. 449, in vigù da-u 24 de dexèmbre, Buisàn u l'è cuscì entràu intu dopuguèra repijànduse a sö autunumìa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1946-12-24&amp;atto.codiceRedazionale=046U0449&amp;atto.articolo.numero=0&amp;qId=&amp;tabID=0.5806616879300783&amp;title=lbl.dettaglioAtto|tìtolo=Decrêtu legislatìvu du 11 de nuvèmbre du 1946, n. 449|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 262-263}}&lt;/ref&gt;. 

== Abitànti ==
{{Çitaçión|A Buisàn, quéllu ch'i nu fàn ancöi i fàn dumàn|Mòddu de dì tuiranìn}}

=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Boinsan}}

=== Minurànse furèste ===
Dàndu amèntu a l'[[ISTAT]], a-i 31 de dixèmbre du 2023 a Buisàn i ghe sùn 123 residènti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2023|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnòmmi ciü difüxi ===
I cugnòmmi ciü difüxi a Buisàn i sùn: ''Berruti'' (Berüi), ''Oddone'' (Uddùn), ''Mattiauda'' (Matiàuda), ''Fiorito'' (Sciurìttu) e ''Volpe'' (Ùrpe)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Buisàn|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;.

=== Persùne liàe cun Buisàn ===
* [[Paolo Canavese]] ([[Tuiran|Tuiràn]], [[1914]] - Buisàn, [[1993]]): puêta, u l'à scrìtu di cumpunimènti in italiàn dedicài ascì a Buisàn.
* [[Marie Louise Jeanneret]] ([[Cherasco|Cherascu]], 1927 - ..., 1994): artìsta e mecenâte.
* [[Vittorio Brumotti]] ([[Finô|Finà]], [[1980]]): ciclìsta e cundutù a-a televixùn.

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetüre religiùze ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Manêna (A Ciàssa, Boisàn) - estèrno (1).jpg|A paruchiâle de Buisàn, intitulà a-a Madalêna
Immaggine:Ötöio de Sàn Pê in Vìncoli (A Ciàssa, Boisàn) - faciâta (1).jpg|A faciâta de l'uratòriu
Immaggine:Gêxa de Sàn Pòulo (Boisàn) - vìsta di rèsti (1).jpg|Quéllu ch'u rèsta da gêxa de Sàn Pàulu
Immaggine:Santoâio de Sàn Pedrìn (Boisàn) - estèrno (1).jpg|U santuàriu de Sàn Perìn
Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa de Gràçie (O Pósso, Boisàn) - estèrno (1).jpg|A capélla du Pùssu
Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Goàrdia (Còlle, Boisàn) - estèrno (3).jpg|A capélla de Madònna da Guàrdia
Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Mizeicòrdia (Losàn, Boisàn) - estèrno (1).jpg|A capélla de Nòstra Scignùra da Mizericòrdia
Immaggine:Capélla de Sàn Bastiàn (Mòggi, Boisàn) - estèrno (1).jpg|A capélla de Sàn Bastiàn e Ròccu a-e Cà di Mòji
Immaggine:Capélla do Sâcro Cheu (Berûi, Boisàn) - vìsta (1).jpg|A capelétta du Sâcru Cö, a-e Cà di Berüi
&lt;/gallery&gt;
* [[Gexa de Santa Maria Madalena (Buinzan)|Gêxa de Sànta Marìa Madalêna]]: a gêxa da paròcchia de Buisàn, a se tröva da fiàncu da cumüna, inta burgà da Ciàssa, realizà segùndu u [[Architetûa neo-clàscica|güstu neo-clàssicu]]. Fàita a-u pòstu d'ina capelétta ciü antìga, a gêxa a l'è ina custrusiùn da fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cun l'àttu de separasiùn da-a [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|paròcchia tuiranìna de Sàn Martìn]] ch'u l'è du [[1592]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20684/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gexa de San Paulu (Buinzan)|Gêxa de Sàn Pàulu]]: a l'è a ciü antìga custrusiùn du paìze, ancöi in ruìna, mensunà zà du [[1316]] e prubabilmènte de paréggi àgni ciü antìga, da-u [[Architetûa romànica|stìle rumànicu]]. Guernà da-i frâti de l'abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla, a l'éra in scià véggia [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]] pè a [[Burmia (valä)|Bùrmia]] primma ch'a fùsse avèrta a cuscì dìta [[Via da Valle (Tuiran)|Vìa da Vàlle]], ciü bàssa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|p. 26}}&lt;/ref&gt;.
* [[Santuàriu de Sàn Perìn]]: santuàriu in sciù senté ch'u mùnta a Sàn Pêru, da-e müràje de prêa vìva e de casìna. A sö custrusiùn a l'è stàita fòscia imbastìa tra a fìn du Settesèntu e l'inprensìpiu de l'Öttusèntu, a ògni mòddu a l'è rèiza puscìbile da ina grànde dunasiùn fàita du [[1829]] da-i buisanìn emigrài in Spàgna&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 222-226}}&lt;/ref&gt;.
* [[Uratoriu de San Pêru in Vinculi (Buisan)|Uratòriu de Sàn Pêru in Vìnculi]]: l'uratòriu du paìze, mésciu intu mèzzu tra a paròcchia e a canònica, u gh'à ina faciâta ch'a l'è fì de quélla da gêxa, sèmpre de güstu neo-clàssicu. Vusciüu da-u parlamèntu di òmmi de Buisàn du [[1621]], ina dexèna d'àgni dòppu u l'éra finìu e adueràu da-i fradélli e pè e adünànse da cumünitàe&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20682/|tìtolo=Oratorio di San Pietro in Vincoli|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capella de Nostra Scignura de Grasie (Buisan)|Capélla de Nòstra Scignùra de Gràsie]]: cunusciüa cu-u nòmme de capélla da Madònna du Pùssu, a se tröva tra sta burgà chi e quélla de Cà di Busèi, in sciù percùrsu da véggia vìa pè Löa. A sö existènsa a l'è testimunià zà du [[1680]] e a l'éra aduerà ascì cùmme pòstu de guàrdia de sanitàe quàndu i scciupâva de epidemìe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20680/|tìtolo=Cappella della Madonna del Pozzo|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capella de Nostra Scignura da Mizericordia (Buisan)|Capélla de Nòstra Scignùra da Mizericòrdia]]: dìta ascì &quot;de Zenèstre&quot;, da-u nòmme da regiùn dund'a se tröva, méscia in sciù camìn da véggia vìa pe Löa&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2006|pp. 113-114}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capella de Nostra Scignura da Guardia (Buisan)|Capélla de Nòstra Scignùra da Guàrdia]]: a l'è situà inta regiùn de Còlle, a levànte du cèntru, e a l'è de güstu neo-clàssicu, cuèrta cu-ina cüpula picenìna. A capélla, ch'a l'è du [[1884]], a l'è stàita tirà sciü cun l'ajüttu de tütta a pupulasiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20681/|tìtolo=Cappella della Madonna della Guardia|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capella di Santi Bastian e Roccu (Buisan)|Capélla di Sànti Bastiàn e Ròccu]]: dìta nùmma de Sàn Bastiàn ascì, a se tröva inta burgà de Cà di Mòji e a l'è in'architetüra clàssica du [[XVIII secolo|Settesèntu]], cu-in campanìn a vèira particulà, a dùi livèlli&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20683/|tìtolo=Chiesa di San Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}&lt;/ref&gt;. A l'è mensunà zà du [[1582]], a ògni mòddu a l'à pijàu a sö fùrma d'ancöi cun di travàji cumisciunài du [[1710]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20683/|tìtolo=Chiesa di San Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüre civìli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Palàçio do Comùn (A Ciàssa, Boisàn) - vìsta (3).jpg|Palàssu Dürànte miràu de daré
U Casin (Boisàn) - vìsta (2).jpg|U curtì de ''U Casin'', inta regiùn di Scöji
Ca du Gianbattista (Boisàn) - vìsta (4).jpg|A ''Cà du Gianbattista'', a-i Prài de Sàn Perìn
Casella du Menegu (Boisàn) - vìsta.jpg|E ruìne d'ina cazèlla; a ''casella du Menegu''
&lt;/gallery&gt;
* Palàssu Dürànte: situàu inta burgà da Ciàssa, da-u [[1983]] u l'è a cumüna de Buisàn, quand'u l'è stàitu rangiàu insèmme a-u rèstu da Ciàssa&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 248-249}}&lt;/ref&gt;.
* Cazèlle e cà da pastùi: cunusciüe ascì cu-u nòmme de &quot;Cazìn&quot;, i sùn de custrusiùi picinìne de prêa, fàite da-i pastùi ch'i e aduerâva pe sustâghe e béstie. De ciü, a gh'è ancù ina chinzèna de custrusiùi rüsteghe ciü gròsse, ruìne de cà di pastùi ch'i l'andaxêva a scö pè i prài buisanìn fìna a prìmma da fundasiùn du paìze. Tra ste cà, in particulà, gh'è: ''Cà Vaie'', ''Cà du Löan'', ''Cà di Scöy'', ''Cà du Ninin'', ''U Casin'', ''Cà Fossae'', ''Cà du Refin'', ''Cà da Bandia'', ''Cà Sruane'', ''Cà du Prau'', ''Cà du Gianbattista'', ''Cà di Berrui'', ''Cà Peja'', ''Cà di Foi'', ''Cà du Giu'' e ''Cà du Marin''&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2006|pp. 37-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Natüra ===
* [[Munte Raviné - Ròcca Barbéna|SIC Munte Raviné - Ròcca Barbéna]]: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scìtu d'interèsse cumünitàriu]] du [[Munte Raviné]] e da [[Rocca Barbena|Ròcca]] u l'è in'àrea prutètta de 2.576&amp;nbsp;ha, creà du [[1995]], ch'a cumprènde di tòcchi du teritòriu di cumün de [[Barestin|Barestìn]], Buisàn, [[Castrevegliu|Castrevéju]], [[Löa]] e [[Tuiran|Tuiràn]]. U scìtu u l'è caraterizàu da in paizàggiu sarvàiru che, cu-a prezènsa de furmasiùi de [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-i Mùnti, u gh'à di impurtànti fenòmeni de carsìsmu. U SIC u dà prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de bèstie in perìculu, cùmme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna lìgüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campànula de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gàmberu de scciümme]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;.
* [[Mónte Càrmo - Mónte Settepani|SIC Munte Càrmu - Munte Settepani]]: u l'è l'âtru scìtu d'interèsse cumünitàriu ch'u se tröva int'ina pàrte du teritòriu de Buisàn. Creàu lèi ascì du [[1995]], u cröve in'àrea de 7.575&amp;nbsp;ha, spartìa cu-i paìxi d[[A Prìa|a Prêa]], [[Bardenèi]], [[Bormia|Bùrmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéju]], [[Giüstexine|Giusténixe]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Riôtu|Riâtu]], [[Tuiran|Tuiràn]] e [[Oseria|Uzéria]]. Tra e varietàe de ciànte e de bèstie ch'i ghe tröva prutesiùn, ciü de quélle srua mensunàe, i ghe sùn ancù u [[Safràn ligùre|safràn lìgüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxiàn de muntagna]] e u [[Felis silvestris|gàttu sarvàiru]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2024-05-05}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumìa ==
{{Çitaçión|Rasc-cia rive de Buissan,&lt;br /&gt;ghe fan nettu cumme in man|Mòddu de dì de Löa&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Proverbi di Liguria: saggezza e cultura dei nostri vecchi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0121844|ànno=Dixénbre 1986|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savùna|léngoa=LIJ, IT|p=120}}&lt;/ref&gt;}}
A Buisàn, l'ativitàe ecunòmica ciü impurtànte u l'è stàita pè de lòngu l'[[Agricoltûa|agricultüra]], cu-a prudusiùn de früta, ortàggi e, sruatüttu, [[Oîva|urìve]] da [[Êuio d'oîva|öriu]], pè u ciü de qualitàe dìte [[Uriva curumbaira|curumbàira]] e [[Uriva tagiasca|Vàlle d'Inéja]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2006|pp. 117-136}}&lt;/ref&gt;.

Du [[XIII secolo|Duxèntu]], inti papèi ciü antìghi ch'i fàsse de mensiùi a Buisàn, se végghe che i früti da tèra ch'i se campâva alantù i l'éra de tütte e qualitàe, scicùmme ch'i servìva quâxi du tüttu a cruvì i bezögni du paìze, mèntre l'[[Alevaménto|alevamèntu]], ch'u l'éra in'ativitàe du bèllu antìga inte ste tère, u l'axêva zà pèrsu bèn d'impurtànsa. Du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] u l'è pè cùntru cumensàu in gràn muntà da prudusiùn de urìve che, da-u cunsümmu giüstu lucâle ch'u gh'éra, i sùn vegnüe in tràffegu impurtànte in espurtasiùn. Scicùmme che e urìve i dâva di rèdditi ciü âti de âtre prudusiùi, sta curtivasiùn a s'è spanteà fìna a cruvì a ciü pàrte di scìti tra Löa e Tuiràn, tàntu che, a-u catàstru du [[1760]], de milleöttusèntu particèlle ciü de mìlle i l'éra urivèi&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 149-154}}&lt;/ref&gt;. Pè a prudusiùn de l'öriu u s'è adueràu, fìna du [[1884]], u [[Gumbu|gùmbu]] de Tuiràn dùnde a cumünitàe a gh'axêva da séculi u dirìttu de gumbà ma, cu-a cesiùn de sö quòte inte quéllu ànnu, u gh'è restàu nummà di gumbétti privài fìna a l'avertüra, du [[1923]], d'in növu stabilimèntu a curènte da cumüna, a-a fìn seràu inti [[Anni 1950|àgni Sinquànta]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|p. 249}}&lt;/ref&gt;.

A cunfèrma da sö impurtànsa, ascì du [[1834]] u [[Goffredo Casalis|Casalis]] u fà mensiùn de urìve cùmme a prìmma richéssa de stu cumün, mèntre, pè du rèstu, u regòrda i prài du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Càrmu]], tegnüi in gràn cùntu fìna da-i butànichi. De ciü, fra e âtre prudusiùi da tèra e sùn regurdàe ancù l'üga, u gràn, l'òrdiu e i legümmi&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=NQlTAAAAcAAJ&amp;pg=PA394|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türìn|léngoa=IT|p=395|volùmme=Vul. II}}&lt;/ref&gt;. Pè a distànsa de sti scìti da scö e u pòcu fén ch'u se segâva intu paìze, du [[1847]] u se dìxe che, a ògni mòddu, u nu gh'éra vâri de vàcche in Buisàn. I bundâva de ciü e pégure, curpìe du [[1846]] da ina marotìa di öggi, e intu teritòriu du cumün i ghe carâva fìna i [[Paštùi brigašchi|pastùi da Brìga]] pè pasâghe l'invèrnu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&amp;pg=PA1269|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türìn|léngoa=IT|p=1269}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüra ==
{{Çitaçión|Bella Buissan che ae fäde du gran munte,&lt;br /&gt;
ti resti au ventu freidu redessa&lt;br /&gt;
e quande vegne a Stæ, cumme tramunte&lt;br /&gt;
china l'aia de 'n Pëgia rinfrescà [...]|Andrea Lertora, ''A Buissan'', puêxìa intu parlà de Löa}}

=== Istrusiùn ===
[[Immaggine:Schêue 'Gianni Rodari' (A Ciàssa, Boisàn) - vìsta (1).jpg|miniatura|E scöre de Buisàn]]
;Bibliutêche
A Bibliutêca Cumünâle a l'è a bibliutêca pübbrica de Buisàn e l'ünica du paìze, fundà du [[1999]]. A se tröva intu palàssu da cumüna e a sö culesiùn a se cumpùne de 7.500 bêni in tüttu tra lìbbri e âtru materiâle, cun dùe sesiùi dedicàe a-i fijöi e a-a [[Liguria|Ligüria]]. Insèmme a-e bibliutêche cìviche de [[Barestin|Barestìn]], d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] e de [[Tuiran|Tuiràn]] a l'è drèntu a-u Scistêma Bibliutecàriu da Vàlle du Varatèlla&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://halleyweb.com/c009011/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20070|tìtolo=Biblioteca Comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0223|tìtolo=Biblioteca comunale (Boissano)|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}&lt;/ref&gt;.

;Scöre
Pè e scöre, a Buisàn i ghe sùn i dùi livèlli de azìlu e elementâri, ch'i se tröva drèntu in edifìssiu inta burgà da Ciàssa, cu-e elementâri a-u prìmmu ciàn e l'azìlu a-u ciàn terén. E scöre de Buisàn, ch'i sùn intitulàe a-u [[Gianni Rodari]], i fàn pàrte de l'Istitütu Cumprensìvu Löa-Buisàn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icloano-boissano.it/pagine/scuola-primaria---boissano|tìtolo=Scuola Primaria - Boissano|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialéttu buisanìn ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Immaggine:Boissano road sign in ligurian and italian.jpg|Cartèllu lìgüre-italiàn a l'entrà du paìze
Immaggine:Contrâ di Bozâei (Boisàn) - cartéllo da contrâ.jpg|Ün di cartélli in lìgüre cu-i nòmmi de burgàe buisanìne
Immaggine:Ciàssa Gilbèrto Gövi (A Ciàssa, Boisàn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllu lìgüre-italiàn du munüméntu a-a curtivasiùn de urìve
Immaggine:Ciàssa Vinçénso Mòlle (A Ciàssa, Boisàn) - tàrga.jpg|Targhétta d'ina cà inta burgà da Ciàssa.
&lt;/gallery&gt;
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêre ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Immaggine:Procesción de Sànta Màia Manêna (Boisàn, 2022) - arîvo (3).jpg|A càscia da Madalêna inta prucesiùn pè a titulâre
Immaggine:Procesción de Sànta Màia Manêna (Boisàn, 2022) - benediçión (1).jpg|A benedisiùn cun dùi Crìsti da cunfratèrnita
&lt;/gallery&gt;
* Fèsta du ''Corpus domini'': pè u dì du Segnù u se têgne ina prucesiùn che da-a gêxa du paìze a rìva a-a capélla du Pùssu. Pè tradisiùn tütte e cà in scià vìa i l'éran decuràe de sciùre, tiràndune de âtre, in antìgu de ginèstra, pè a stràdda, a furmà in tapêtu dund'u ghe pasâva in sìmma a prucesiùn&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* Fèsta de Sànta Marìa Madalêna: a l'è a fèsta pè a patruna de Buisàn, celebrà cu-ina prucesiùn pè e stràdde du paìze che de sòlitu a se têgne a dumèniga ciü vixìna a-i [[22 lûggio|22 de lüju]], u dì da ricurènsa da titulâre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.boissano.sv.it/vivere_il_comune/eventi/evento_1.html|tìtolo=Santa Maria Maddalena: Festa Patronale|outô=Cumün de Buisàn|léngoa=IT|vìxita=2025-08-11}}&lt;/ref&gt;.

== Spòrt ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Immaggine:Cànpo d'atlética (Boisàn) - vìsta (1).jpg|U càmpu spurtìvu du cumün
Immaggine:Sentê de Sàn Pedrìn (Boisàn) - vìsta (7).jpg|U véggiu risö pè Sàn Pêru, d'ancöi marcàu cùmme senté
&lt;/gallery&gt;
A Buisàn u gh'è in mudèrnu impiàntu spurtìvu ch'u se tröva inta regiùn de Pulènsa, fàitu da-i cumün da valà insèmme a-a [[Cumünitae Muntana &quot;Pollupice&quot;|Cumünitàe Muntâna &quot;Pollupice&quot;]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.boissanoatletica.it/index.php/storia|tìtolo=Boissano atletica - La nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}&lt;/ref&gt; e inaugüràu du [[2010]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2010/12/boissano-prime-attivita-al-campo-di-atletica/|tìtolo=Boissano, &quot;prime attività&quot; al campo di atletica|dæta=2010-12-06|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}&lt;/ref&gt;. Tra i evènti ch'i se tégne inte st'impiàntu chi, ch'u gh'à in impurtànte càmpu d'atlética, u gh'è sruatüttu quéllu d'avertüra da stagiùn spurtìva, u &quot;Boissano Spring&quot;, frequentàu da atlêti sécce da-a Ligüria che da-e regiùi vixìne&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2024/04/05/boissano-spring-2024-afflusso-record-oltre-1200-iscritti/|tìtolo=Boissano Spring 2024: afflusso record, oltre 1200 iscritti|outô=Simone Fargnoli|dæta=2024-04-05|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndici de Buisàn ===
[[Immaggine:Palàçio do Comùn (A Ciàssa, Boisàn) - vìsta (2).jpg|miniatura|250x250px|A cumüna de Buisàn]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Prìmmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro G. Polla|1818|1819|5=[[Scindico|Scìndicu]]|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot;&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|p. 314}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Durante|1820|1821|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Molle|1822|1823|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Polla|1824|1825|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Durante|1826|1827|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Gio Batta Polla|1828|1829|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Polla|1830|1831|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Molle|1832|1835|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Durante|1836|1837|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Bossero|1838|1840|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Gio Batta Polla|1841|1846|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Andrea Molle|1847|1849|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Giuseppe Polla|1850|1852|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Bartolomeo Coxe|1853|1863|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Nicolò Polla|1864|1872|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Luigi Gandolfo|1872|1872|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Prospero Gandolfo|1873|1873|5=Scìndicu f.f.|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Durante|1873|1877|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Prospero Gandolfo|1878|1880|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Felice Polla|1881|1887|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Molle|1888|1891|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U se dimétte da-a càrega a-i 22 de mârsu du 1891.&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Lorenzo Cavo &lt;small&gt;(e âtri)&lt;/small&gt;|1891|1891|5=Scìndicu f.f.|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Felice Polla|1891|1892|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Paolo Molle &lt;small&gt;(e âtri)&lt;/small&gt;|1893|1893|5=Scìndicu f.f.|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Molle|1894|1902|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;&lt;ref group=&quot;n.&quot; name=&quot;:0&quot;&gt;U se dimétte ciü vòte da-a càrega a l'inprensìpiu du sö mandàu.&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Cappellini&lt;br /&gt;Vincenzo Rocca|1902|1902|5=Scìndicu f.f.|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Molle|1903|1905|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Vincenzo Rocca|1905|1910|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;&lt;ref group=&quot;n.&quot; name=&quot;:0&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Felice Polla|1910|1913|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U se dimétte da-a càrega a-i 3 de nuvèmbre du 1913, ma u l'è tùrna elezüu.&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Gio Batta Coxe|1913|1918|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giovanni Gandolfo|1919|1926|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U se dimétte da-a càrega du 1926.&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Vincenzo Rocca|1926|1926|5=[[Comisâio prefetìçio|Cumisâriu&lt;br /&gt;prefetìssiu]]|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Vincenzo Rocca|1926|1929|5=[[Poistæ (fascìsmo)|Pudestàe]]|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=''Suprèssu e tacàu a Tuiràn''|1929|1946|5=-|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Vittorio Durante|1947|1947|5=Cumisâriu&lt;br /&gt;prefetìssiu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giovanni Battista Berruti|1947|1949|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giovanni Coxe|1949|1956|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Roberto Berruti|1956|1964|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Paolo Polla|1964|1972|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Letterio Giordano|1972|1974|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Colombo|1975|1980|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Francesco Cenere|1980|1986|5=Scìndicu|6=&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Franco Berruti|28 de màzzu du 1985|30 de màzzu du 1990|4=[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|5=Scìndicu}}
{{ComuniAmminPrec|3=Franco Berruti|30 de màzzu du 1990|24 d'arvì du 1995|4=DC|5=Scìndicu}}
{{ComuniAmminPrec|3=Nicolò Polla|24 d'arvì du 1995|10 d'utùbre du 1997|4=Lìsta cìvica de cèntru|5=Scìndicu|6=&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;U se dimétte da-a càrega&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Rinaldo Bollorino|10 d'utùbre du 1997|24 de màzzu du 1998|5=Vicescìndicu|6=&lt;ref&gt;[http://www.gazzettaufficiale.it/atto/serie_generale/caricaDettaglioAtto/originario?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1998-01-27&amp;atto.codiceRedazionale=098A0436&amp;elenco30giorni=false Numinàu cun D.P.R du 7 de zenà du 1998 e publicàu inta Gazétta Ufisià n. 21 du 27 de zenà du 1998]&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Nicolò Polla|25 de màzzu du 1998|28 de màzzu du 2002|5=Scìndicu|4=Lìsta cìvica}}
{{ComuniAmminPrec|3=Francesco Cenere|28 de màzzu du 2002|29 de màzzu du 2007|5=Scìndicu|4=Lìsta cìvica}}
{{ComuniAmminPrec|3=Rita Olivari|29 de màzzu du 2007|7 de màzzu du 2012|5=Scìndicu|4=''Boissano viva''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)}}
{{ComuniAmminPrec|3=Rita Olivari|7 de màzzu du 2012|12 de màzzu du 2017|5=Scìndicu|4=''Boissano viva''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)}}
{{ComuniAmminPrec|3=Rita Olivari|12 de zügnu du 2017|12 de zügnu du 2022|5=Scìndicu|4=''Boissano viva''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)}}
{{ComuniAmminPrec|3=Paola Devincenzi|12 de zügnu du 2022|''in càrega''|5=Scìndicu|4=''Boissano unita''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stràdde ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Immaggine:Stràdda Polénsa (Boisàn) - vìsta (2).jpg|A SP25 a-a Ciàssa, chi dìta Stràdda Pulènsa
Immaggine:Stràdda Capélla Nêuva (Boisàn) - vìsta (1).jpg|Da-i Sutài, dund'a l'è dìta Stràdda da Capélla Növa
Immaggine:Stràdda Polénsa (Boisàn) - fermâta de corêe.jpg|A fermâta de curiére da [[TPL Linea|TPL]] a-a Ciàssa
&lt;/gallery&gt;
A-u dì d'ancöi, Buisàn u l'è traversàu da-a [[Stradda Pruvinciâle 25 Löa-Buisan-Tuiran|Stràdda Pruvinciâle 25]], ch'a và d'in [[Tuiran|Tuiràn]], a punènte, fìn'a [[Löa]], a levànte, ch'a l'è stàita tracià inte dùe mumènti diferènti: mèntre u stradùn pè Löa u l'è avèrtu du [[1879]], quéllu pè Tuiràn u remùnta numà che a-i [[Anni 1950|àgni Sinquànta]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 246-247}}&lt;/ref&gt;. De prìmma du stradùn, i tràffeghi cu-i paìxi a l'in gìru i viagiâva de cùntru pe-i antìghi risöi ch'u gh'éra inte quàttru diresiùi. Fra de sti lì, a levànte u gh'éra a vìa de Marmuràira, ch'a purtâva inte Löa, a punènte quélla de Pulènsa ch'a carâva in Tuiràn e dapöi u gh'éra ancù a vìa da Muntàgna ch'a menâva a setentriùn, muntàndu sciü pè u [[Munte Carmu (Arpi Ligüri)|Càrmu]], e in'âtra ch'a finìva a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Sübitu a-u de là di cunfìn cu-u Burghéttu e Tuiràn, inta regiùn dìta di Canavài, u gh'è ascì u cazéllu de Burghéttu de l'[[Aotostràdda A10 (Itàlia)|Autustràdda A10]], infrastrutüra ch'a travèrsa u teritòriu buisanìn inta sö pàrte ciü bàssa e dùnde se ghe rìva caràndu pè a regiùn de Marìxe.

== Nòtte ==
;Nòtte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=Zügnu 1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|cid=Arecco, 1995}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Gallea|outô2=Eugenio Lertora|tìtolo=Boissano. Le colline ed i suoi borghi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/2DMA00012784|ànno=Dixèmbre 2006|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|cid=Gallea &amp; Lertora, 2006|Gallea &amp; Lertora, 2006}}

== Âtri prugètti == 
{{Interprogetto}}

== Liàmmi de föra ==
* {{Çitta web|url=https://www.comune.boissano.sv.it/hh/index.php|tìtolo=Scìtu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Buinzàn| ]]</text>
      <sha1>rcai08ggf4jbdbfa58fr0izx0bygb30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carizan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1721</id>
    <revision>
      <id>270614</id>
      <parentid>267406</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5101" sha1="8q4gub75noximyblntaydwkaprmyzyi" xml:space="preserve">{{Ligûre dra Burnia|grafîa=, an-t-a grafia Balbis|variànte=, an-t-u parlâ de Bardenèi|càngio variànte=Sa pagina a l'è šcrìcia an '''Ligü&quot;e de Burgnia'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Carizàn
|Panorama = Calizzano SV totale panoramica.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Višta de Carizàn&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucaliśaziòn
|var-stâto = Stâtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiòn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aminištraziòn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Pierangelo Olivieri
|Partito = lista civica de centru-drìcia &quot;Obiettivo comune per Calizzano&quot;
|Data elezione = 7-5-2012
|Data rielezione = 13-6-2022
|Mandato = 3
|var-teritöio = Teritö&quot;iu
|var-cordinæ = Curdinâ
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1426
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2023&amp;i=D7B Dâtu Istat] - Pupulaziòn rescidéinte a-i 31 d'utubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscitâ
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraziògni]]
|Sottodivisioni = Caragna, Mrè, Vètria
|var-divixoìn_confinànti = Cumügni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Bagnasco|Bagnašcu]] (CN), [[Bardenèi]], [[Bormia|Burgnia]], [[Garesce]] (CN), [[Magiö|Maiö]], [[Mascimin|Masciméin]], [[Moriaodo|Meriâdu]], [[Prióra|Priö&quot;a]] (CN), [[Riôtu|Riâtu]], [[Oseria|Uśéria]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmaziògni
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füśu urâ&quot;iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catâstu
|var-tàrga = Târga
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 2927
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Ca&quot;izàgni &lt;small&gt;([[Bardenèi]])&lt;/small&gt;
|var-patrón = Patròn
|Patrono = Madonna de Grazie
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = 2 de lüiu
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Calizzano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pujiziòn du cumüne de Carizàn an-t-a pruvincia de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiâle
}}
'''Carizàn'''{{#tag:ref|''Ca&quot;izàn'' in bardenollu, ''Ca(r)issàn'' o ''Ca&quot;issàn'' an [[Dialettu arbenganese|arbenganèiśe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Carisàn'' an [[Dialéttu finarìn|finaréin]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Caisàn'' a-[[A Prìa|A Preia]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Comune di Pietra Ligure|léngoa=LIJ, IT|p=3}}&lt;/ref&gt;, ''Carisan'' an [[Dialettu garescìn|garescéin]], ''Carizan'' o ''Calizzan'' an [[Dialéttu urmeàscu|urmeašcu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;|group=&quot;n.&quot;}} (''Calizzano'' an [[Léngoa italiànn-a|itagliàn]]) l'è in [[Comun|cumüne]] [[Liguria|ligü&quot;e]] de 1.426 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; c'u se tröva an-t-a [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]].
{{Çitaçión|Luntan da l'odiu, da a viulenza e da a guèra,&lt;br /&gt;Carizan l'è in töccu d'paradisu 'n zimma a a tèra|Ditu pupulare&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220301000000*/https://www.fondazionedemari.it/progetto-entroterra/|tìtolo=Fundaziòn De Mari. Prugèttu entrutèra: Carizan|vìxita=2025-06-21|léngoa=IT,LIJ}}&lt;/ref&gt;}}

== Geugrafia ==
Carizàn u se tröva an zimma aa [[Burmia (valä)|Burgnia]] e u l'â ina pupulaziòn de 1.426 abitanti (2023). 

U cumüne u l'â di cunféin cun [[Bagnasco|Bagnašcu]] (CN), [[Bardenèi]], [[Bormia|Burgnia]], [[Garesce]] (CN), [[Magiö|Maiö]], [[Mascimin|Masciméin]], [[Moriaodo|Meriâdu]], [[Prióra|Priö&quot;a]] (CN), [[Riôtu|Riâtu]] e [[Oseria|Uśéria]].

== Štò&quot;ia ==
{{Seçión vêua}}

== Abitanti ==
=== Evuluziòn demugrafica ===
{{Demografia/Calisàn}}

== Pošti de interèsse ==
{{Seçión vêua}}

== Ecunumia ==
{{Seçión vêua}}

== Cultü&quot;a ==
{{Seçión vêua}}

== Manifestaziògni ==
{{Seçión vêua}}

== Fèšte e fé&quot;e ==
{{Seçión vêua}}

== Šport ==
{{Seçión vêua}}

== Aminištraziòn ==
{{Seçión vêua}}

== Vie de cumünicaziòn ==
{{Seçión vêua}}

== Notte ==
;Notte a-u tèštu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Âtri prugètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Carizan| ]]</text>
      <sha1>8q4gub75noximyblntaydwkaprmyzyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Borṡi e Veressi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1723</id>
    <revision>
      <id>270597</id>
      <parentid>269506</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49314" sha1="d3v4azc0e03bjv7gccrkrm208uw3874" xml:space="preserve">{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bòrṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[comùn|cumün]]
|var-localizaçión = Lucaliṡasiùn
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica &quot;Nuova via per Borgio Verezzi&quot;
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1933]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artéssa
|Altitudine = 10
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ
}}
'''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu
&lt;/gallery&gt;
U cumün u l'è cunpostu da-i dûi paìṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&amp;nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&amp;nbsp;m). 

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Stòria ==
=== Urigine du numme ===
U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}&lt;/ref&gt;, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&amp;pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö.

=== Preistòria ===
Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}&lt;/ref&gt;
Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.&lt;ref name=&quot;castellari''&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}&lt;/ref&gt;

=== Êpuca rumâna ===
A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}&lt;/ref&gt;

=== Etê de meṡṡu ===
Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]].

A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30366&amp;RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, 
SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. 

L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]].

A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Etê muderna ===
In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in annu in annu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}&lt;/ref&gt;

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

=== Etê cuntenpuranea ===
U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}

=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
==== Borṡi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva 
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi 
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâta neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Santuâju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], annu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâta e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Veréssi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuâju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, 
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe civìli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi
Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta
&lt;/gallery&gt;
* '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}&lt;/ref&gt;
* '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}&lt;/ref&gt;
* '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu &quot;di Cunsuli&quot;. Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de legnu, cun de otte de canissu a padigiùn.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 
* '''Villa Rostain''': dìta ascì a &quot;Villa Saracêna&quot;, a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Züelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militâri ===
* '''U Turiùn''': in sciü-a stràdda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], &quot;pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa&quot;. U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe mentre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}&lt;/ref&gt;
* '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn zü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== Natüa ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A &quot;Sâla du Preṡéppiu&quot;
&lt;/gallery&gt;
* '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&amp;nbsp;m e in dislivéllu de 36&amp;nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&amp;nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}&lt;/ref&gt;
* '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de zügnu du [[1995]], ch'u cröve 28&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe-a varietê di anbiénti e pe-a preṡensa de tâne&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}&lt;/ref&gt;. 

== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de &quot;favê&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu'u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu'u lête e u furmaggiu ch'i faxevan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe-a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&amp;pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}&lt;/ref&gt;. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe'u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&amp;pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}&lt;/ref&gt;.

A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
&lt;/gallery&gt;
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecâju &quot;''Pollupice''&quot; cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da &quot;picina velucitê&quot; da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}&lt;/ref&gt;.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso &quot;Concordia&quot;'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di &quot;minòr&quot;, i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a &quot;Concordia&quot; a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru &quot;Gassman&quot;: a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}&lt;/ref&gt; che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera &quot;r&quot;, ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}&lt;/ref&gt;. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera &quot;a&quot;]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu &quot;''Veretium''&quot;, guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a &quot;Riva de Séntu Corde&quot;]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La &quot;Falesia delle Cento Corde&quot; a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antìghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}&lt;/ref&gt;, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ciü in antìgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe'a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u témpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda &quot;Napuleònica&quot;, ch'a pasâva in sciü-a [[Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe'[[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u &quot;Caṡèllu&quot; du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]</text>
      <sha1>d3v4azc0e03bjv7gccrkrm208uw3874</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Côrxi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1725</id>
    <revision>
      <id>270609</id>
      <parentid>269723</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28020" sha1="qiworttlbyis1ll8fcz78hdam1iu2fw" xml:space="preserve">{{Finarìn|variànte=, in-tu parlô du postu}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Côrxi
|Tipo = [[comùn|cumüne]]
|Panorama = Calice Ligure-municipio.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;U municipiu de Côrxi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalis̠asiùn
|var-stâto = Stôtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Alessandro Comi
|Partito = lista cìvica &quot;Condividere Calice&quot;
|Data elezione = 6-6-2016
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 2
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdiné
|var-altitùdine = Artéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1699
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 30-10-2023
|var-denscitæ = Denscité
|var-sotodivixoìn1 = Frasiùi
|Sottodivisioni = [[Carbüa]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Bormia|Burmia]], [[Finô]], [[Màllae|Màllare]], [[Orcu Feìn]], [[Riôtu]], [[U Tû]]
|var-âtre_informaçioìn = Ôtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füs̠u urôriu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1437
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = de Côrxi
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Nichioso|San Nicolla de Bari]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = primma duménega de mas̠u
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Calice Ligure (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne de Côrxi in-ta pruvinsa de Savuna.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiô
}}
'''Côrxi''' (''Càrxi'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Calice Ligure'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgüre]] de 1.699 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]].

== Geugrafia ==
[[Immaggine:Alpi Liguri a Calice Ligure.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vista da canô de Carbüa cun-a [[Rocca de Pèrti]] in-sciu sfundu.]]
Côrxi u se truva in-te üna de valè a munte de [[Finô]], cun-u sö céntru che u l'è in-scia cunfluénsa da [[Carbüa (sciüméra)|sciüméra de Carbüa]] in-ta [[Pora (sciüméra)|Pora]]. U sö teritoriu u s'esténde tra-a média canô du Pora e a valô ciü picenina und'a se truva a frasiùn de [[Carbüa]]. De Côrxi a fa parte ascì a ciü picina valô d'Es̠e, ch'a se truva a punénte du céntru, in-scia stradda pe [[Gura]].

A parte ciü ôta da canô du Pora a l'è pe cuntra in-tu cumüne de [[Riôtu]] méntre, in-te cuélla de Carbüa, i teritori de Côrxi i rivan fìn a-a custéra di munti, che chi a se issa fina a-a simma du [[Bric da Cöggia]] (1041&amp;nbsp;m). A setentriùn da custéra, in-ta [[Burmia (valä)|Burmia]], u cumüne de Côrxi u s'esténde fina in-ta picina canô dund'u gh'è u pais̠e de Cravarés̠s̠a, d'ancö abandunô.

Cumme mensunó dedôtu, u cursu d'ègua ciü inpurtante ch'u passa in-tu teritoriu de Côrxi u l'è a [[sciüméra Pora]], ch'a u travèrsa in diresiùn nord-ovèst/süd-èst pe fenî a caciôse in-tu [[Mâ Ligure|Mô Lìgüre]] a-[[A Marina (Finô)|a Marina]]. In-ta sö pursiùn a Côrxi a Pora a cöie l'ègua de ciü rién, ma survatüttu da [[Carbüa (sciüméra)|sciüméra de Carbüa]], ch'a se ghe caccia d'in-sciu sö fiancu scinistru e, da-a drita, u Riàn Gerìn, ch'u scure in-ta canô d'Es̠e.

=== Frasiùi ===
In-tu cumüne de Côrxi a l'è recunusciüa sulu che üna frasiùn, [[Carbüa]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://comune.calice-ligure.sv.it/Portals/1946/SiscomArchivio/Statuto/2341Statuto_comunale.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-03}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'à fètu cumüne pe sö cuntu fìn du [[1805]]. A sö otta, Cabüa a l'è spartia in-te ciü cuntrè, ch'i sùn Cà di Bèrti, Cà di Buretti, Cà di Ciri, Cà di Richeri, Cà di Ramundi, u Cantu de Surva e de Sutta, Inubriccu e San Benôrdu. Föra di dui céntri i ghe sùn ascì de ôtre cuntrè, cumme Es̠e, méssa in-ta picina canô a punénte de capulögu e furmô da ciü grüppi de cà, a Costa in-sci cunfìn cun [[Riôtu]] e Canpu Gréndu in-sce cuélli cun [[Finô]].

=== Cunfìn ===
Côrxi u cunfina cun [[Bormia|Burmia]] e [[Màllae|Màllare]] a setentriùn, cun [[Orcu Feìn]] a levante, cun [[Finô]] e [[U Tû]] a meridiùn e cun [[Riôtu]] a punénte.

== Storia ==
=== Antighité e Eté de Més̠u ===
L'area de Côrxi e di cumüni vexìn a l'éra s̠a abitô in-tu [[Paleolitico|Paleulìticu]], cun pupulasiùi ch'i se sùn delungu dedichè a l'agricultüra, cumme testimunió da-a grénda difus̠iùn de pais̠i picìn, pe méiu cuntrulô u teritoriu. Sulu in-te di tenpi ciü resénti, pe-a sö pus̠isiùn in-ta valô e in-scia stradda pe-u mô, a cuntrô de Côrxi a l'è vegnüa cuélla ciü inpurtante. A ogni moddu, a s̠öna a l'éra de següru s̠a abitô ciü o menu 8000 agni fa, cuand'u l'éra abitó u vilàggiu truvó vexìn a-a géxa de San Bastianìn a Pèrti, d'ancö in-tu cumüne de Finô. Du periudu di [[Liguri Antighi|Lìgüri antighi]] a testimuniansa ciü famus̠a a l'è però cuélla du &quot;Vilàggiu de Agnime&quot;, ch'u remunta a l'[[Etæ do færo|Eté du Féru]] e ch'u l'è scìnbulu de l'inpurtansa du Finô cumme cunfìn tra-i teritori di Lìgüri ''[[Sabates]]'' e di ''[[Ingauni]]''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.calice-ligure.sv.it/Guidaalpaese?IDDettaglio=49169|tìtolo=Cenni Storici|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

In-te l'eté rumôna i nu gh'éran di gréndi céntri, cun-a ciü parte di retruvaménti ch'i sùn lighè a l'inpurtante ''[[via Julia Augusta]]'', durbia du [[12 a.C.|12]]-[[13 a.C.]], che foscia a pasôva ascì in-tu teritoriu de Côrxi. In-tu detaggiu i sùn stèti truvòi i rèsti de ün punte in-ta lücalité de Mordeglia, cunusciüu cumme ''Pons Paule'' in-te l'[[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

De tüttu u periudu sucesivu i nu ghe sùn de grénde testimunianse da Côrxi, che, cumme u rèstu du Finô, u l'è pasó da-a [[Marca Aleramica|môrca Aleràmica]] a cuélla de [[Marca de Sann-a|Savuna]], pe fenî in-tu növu stètu du [[Marchexùn de Finô]] a-a sö creasiùn du [[1162]] cun-u [[Rìcco I Do Carétto|Riccu I Du Caréttu]]. In-ta [[guéra du Finô]] u burgu de Côrxi u l'à dètu pröva da sö federté a-u marchéis̠e [[Galioto do Caretto|Galiottu I]] tantu che lé, du [[1449]], u l'à regaló a-a parocchia üna ricca cuppa d'argentu decurô cun-u stemma di [[Do Carétto (famìggia)|Du Caréttu]] e e rapres̠entasiùi de San Nicolla e San Martìn, i patrùi de parocchie de Côrxi e de Carbüa&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Eté mudèrna e cuntenpuranea ===
Però, du [[1546]], u guvèrnu du marchéis̠e [[Arfunsu II du Carettu|Arfunsu II]] u l'è stètu tantu mô e opresivu da fô partî propriu da Côrxi üna sulevasiùn. Segundu üna tradisiùn du postu sta revurta a l'è stèta incuménsô da-u Tognu Capelìn, ün poveru cuntadìn, che u giurnu primma du mariés̠s̠u, a-u postu da sö muié, pe-u ''ius primae noctis'' u l'axéva purtó ün ôs̠e, marciandu in tésta a üna senténa de ribelli. In realté a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]], delungu interesô a ciapô u cuntrullu du Marchexùn, a l'axéva mandó di mers̠enôri da-a [[Germania]] a giütô a revurta. Però, cun-a morte de l'urtimu marchés̠e [[Sforsa Dria du Carettu|Sforsa Dria]] du [[1602]], u Finô u l'è pasó sutta a l'[[Inpêro spagnòllo|inperu spagnollu]], pe fenî da-u [[1713]] sutta [[Zena|S̠éna]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

In-te guére napuleòniche u frunte tra-i franséis̠i e austru-piemuntéis̠i pe varie otte u l'è pasó pe Côrxi, cun üna primma deschinô de trüppe di [[Savoia]], pe ciü o menu déxemilla ommi, in-te l'avrî du [[1794]], p'ése i però batüi da-i francés̠i, che inte l'otubre du méximu annu i l'àn saches̠ó u pais̠e. A scituasiùn a l'è cangiô de pocu in-te l'annu de doppu, fìn a-u rivu du s̠enerô [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] e a sö vitöria in-ta [[Batàggia de Lêua|battaia de Löa]], in-tu nuvénbre du [[1795]]. De ciü, in-te l'avrî du [[1796]], u l'è pasó propriu pe-a canô du Pora, pe Côrxi e dunca pe [[Riôtu]], a culonna du s̠enerô [[Pierre François Charles Augereau|Augereau]] che, cun-u giütu de ün cuntadìn da s̠öna - in cangiu de üna lira - u l'è muntó fìn a-a [[Colla de San Giacumu]] pe poi chinô in-ta [[Burmia (valä)|Burmia]], und'u gh'éra u rèstu de trüppe franséis̠i&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Cun-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]] u pais̠e u l'è stètu a l'inprinsipiu tacó a-u departiméntu da Maremula, cun capulögu a-[[a Prìa]], ma poi, cun l'anesiùn da [[Liguria|Ligüria]] a l'inperu franséis̠e, Côrxi u l'è stètu inseriu in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|departiméntu de Muntenötte]], sutta a-u cantùn du Finô e in-te l'''arrondissement'' de [[Sann-a|Savuna]]. In-tu méximu annu, u [[1805]], a Côrxi u l'è stètu tacó u cumüne vexìn de Carbüa, d'ancö a sö ünica frasiùn&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

In-tu [[1815]], doppu a cürta speriénsa da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica S̠enéis̠e]], Côrxi e a [[Liguria|Ligüria]] intregu i sùn dèti a-i [[Savoia]], pe decis̠iùn du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]] e dunca inserii fìn du [[1927]] in-ta [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de Séna]], pe poi pasô in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. U numme uficiô ''Calice Ligure'' u l'è stètu adutó a-i [[9 zûgno|9 de s̠ügnu]] du [[1930]]. In-ta [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guéra mundiô]] a Côrxi i se sùn tegnüi di scuntri tra de trüppe du Batagiùn San Marcu e i partigién, cun üns̠e de sti lì ch'i sùn stèti fucilé in-ta s̠öna de Ciàn di Corsi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Da-u [[1973]] a-u [[2011]] u l'à fètu parte da [[Comunitæ montagnìnn-a Pollupice|Cumünité Muntôna Pollupice]], che però a l'è stèta derfô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=L.R. 4 lüu 2008, n. 24|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Càrxi}}

=== Minuranse fulône ===
Segundu l'ISTAT, a-i 31 de dixénbre du 2023, a Côrxi i gh'éran 50 rexidénti fulén.

=== Cugnummi ciü difüs̠i ===
I cugnummi ciü difüs̠i a Côrxi i sùn ''Olivieri'', ''Pampararo'', ''Massa'', ''Bertone'' e ''Canepa''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Classifiche dei Cognomi Italiani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Persune lighè cun Côrxi ===
* [[Vincenzo Richeri]] (Côrxi, [[11 marso|11 de môrsu]] du [[1852]] - [[Finô]], [[21 dexénbre|21 de dixénbre]] du [[1936]]): capitàn de marina e poi amiraggiu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.enciclopediabresciana.it/enciclopedia/index.php?title=RICHERI_Vincenzo|tìtolo=RICHERI Vincenzo|outô=Antonio Fappani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;.
* [[Nicolò Massa]] (Côrxi, 26 d'otubre du [[1854]] - [[Zena|S̠ena]], [[24 zenâ|24 de zenô]] du [[1894]]): cunpuxitû, pianista e diretû d'orchèstra&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Flavio Menardi Noguera|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nicolo-massa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2008|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 71|capìtolo=MASSA, Nicolò}}&lt;/ref&gt;.
* [[Emilio Scanavino]] ([[Zena|S̠ena]], [[28 frevâ|28 de frevô]] du [[1922]] - [[Milan|Milàn]], [[28 novénbre|28 de nuvénbre]] du [[1986]]): pitû e scurtû, u l'à arbiu ün ''atelier'' a Côrxi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Santaniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-scanavino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 91|capìtolo=SCANAVINO, Emilio}}&lt;/ref&gt;.

== Sciti de interesse ==
=== Architetüe religius̠e ===
U teritoriu de Côrxi u l'è spartiu, da-u [[3 agosto|3 d'agustu]] du [[1465]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php/carbuta|tìtolo=Carbuta|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;, tra-i prévi de due parocchie, ch'i se truvan sutta a-a [[Diocexi de Sann-a-Noi|dioces̠i de Savuna-Nori]]. Defèti i ghe sùn a parocchia du pais̠e, che a l'à a sö séde in-ta géxa de San Nicolla, e cuélla da frasiùn ciü grénda, [[Carbüa]], sutta a-a géxa de San Martìn.
;Parocchia de Côrxi
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Calice Ligure-chiesa san nicolò-facciata.jpg|A géxa de San Nicolla
Calice Ligure-chiesa santa libera.jpg|A capélla de Santa Lìbera
Calice Ligure-oratorio san carlo borromeo-facciata.jpg|L'uratoriu de San Carlu
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Nicolla: custruia du [[XIII secolo|Duxéntu]], a l'è a séde da parocchia de Côrxi. A l'è stèta mensunô pe-a primma otta in-te ün papé du [[1356]] e a l'è stèta interesô da ciü largaménti. U sö spétu d'ancö u remunta a üna recustrusiùn fèta tra-u [[1773]] e u [[1785]], segundu ün stile ''rococò'' ch'u regurda cuéllu de l'arénte oratoiu, de vint'agni ciü végiu.
* Oratoiu de San Carlu: séde da cunfratèrnita da-u mèximu numme, u se truva acostu a-a géxa de San Nicolla. A l'inprinsipiu l'oratoiu u l'éra dedicó ascì a San Nicolla, pe poi cangiô de titulu tra-u [[XVI secolo|Sincueséntu]] e u [[XVII secolo|Séiséntu]]. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da custrusiùn realis̠ô tra-u [[1756]] e u [[1763]], doppu che cuélla ciü antiga a l'éra stèta tacô a-a géxa, ancura in recustrusiùn.
* Santuôriu da Madonna da Guôrdia: u l'è scituó in scia riva du briccu surva a-a lücalité d'Es̠e, ch'a se truva a punénte du céntru du pais̠e. U l'è stètu custruiu tra-u [[1859]] e l'annu doppu, pe poi ése ancura largó du [[1926]] e ün ôtra otta du [[1960]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php/notizie-religiose/16-cappelle-campestri/40-santuario-di-nostra-signora-della-guardia|tìtolo=Santuario di Nostra Signora della Guardia|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de Santa Lìbera: fundô du [[1550]] in-scia stradda pe [[Riôtu]] cumme capélla da Madonna da Rocca, a l'è stèta recustruia in-te sö furme d'ancö tra-u [[1722]] e u [[1723]] in-sce prugèttu du [[Francesco Bagutti]]. Dutô de ün pòrtegu, a gh'à üna cianta scuadrô cun due capelétte in-sci fianchi de l'artô, cun-e decurasiùi du dréntu ch'i sùn in-tu stile ''rococò''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/55475|tìtolo=Cappella di Santa Libera|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Benôrdu: in-ta cuntrô de San Benôrdu d'Es̠e.
* Capélla du Bùn Cunséiu: de proprieté in-te l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] da famia Giacheri, a se truva a Es̠e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php/notizie-religiose/16-cappelle-campestri/36-cappella-del-buon-consiglio-eze|tìtolo=Cappella del Buon Consiglio|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Gius̠éppe: capélla ch'a se truva in-ta cuntrô de Canpu Gréndu.
* Capélla da Madonna da Mis̠ericordia: in-ta frasiùn d'Es̠e, de sutta du stradùn.

;Parocchia de Carbüa
* Géxa de San Martìn: a géxa da parocchia de Carbüa, a sö custrusiùn a l'è cumensô a-i 24 de s̠ügnu du [[1699]] in-sce prugèttu de maestranse ch'i ne vegnivan da-e parte de [[Commo|Comu]], p'ése dunca benedia a-i 24 de lüu du [[1707]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/galma/Carbuta_relill.pdf|tìtolo=Oratorio di Carbuta dei Santi Cosma e Damiano|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San Roccu: scituô in-ta lücalité de Cà de Ramundi, a se truva in simma a-a colla d'unde a china a SP27 vèrsu a canô de [[Orco e Fegin|Feìn]].
* Oratoiu di Santi Cosma e Damiàn: oratoiu da parocchia de Carbüa, u se truva arénte a-a géxa, dund'u l'è stètu tiró sciü du [[1753]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
* Capélla de San Benôrdu: in-ta cuntrô de San Benôrdu de Carbüa, faciô in-scia via végia.
* Capélla de San Giàcumu: a l'è a capélla da cuntrô de Cà di Ciri, a ciü bassa tra cuélle de Carbüa&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_phocagallery&amp;view=category&amp;id=5%3Ai-disegni-di-qbazarq&amp;itemid=12|tìtolo=Calice Ligure - I disegni di &quot;Bazar&quot;|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-09}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Giuanne Batista: a se truva in-tu pais̠e abandunô de Cravarés̠s̠a, s̠untô a-a regiùn du Ciàn di Corsi sulu cun di senté.
* Capélla da Madonna de Grasie: in-sciu stradùn de Ciàn di Corsi.
* Capélla de Santa Rus̠alia: in-ta cuntrô du Cantu de Surva, a Carbüa.

=== Architetüe civili ===
* Palassu du Cumüne: a séde du munisipiu fìn a-a giurnô d'ancö, u l'è stètu tiró sciü tra-u [[1936]] e u [[1938]]. Fìn a-u [[1962]] chi i gh'éran ascì e scöre elementôri&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=11:il-palazzo-comunale&amp;catid=3:storia-del-paese&amp;Itemid=14|tìtolo=Il Palazzo Comunale|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Palassu di Bas̠adonne: a Carbüa, in-scia via végia ch'a traversôva a frasiùn, u l'è üna custrusiùn du [[XVII secolo|Seiséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112017|tìtolo=Palazzo Basadonne|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;.
* Palassu Bolla: mensunó s̠a de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], u pia u numme da l'urtimu prupietôriu, méntre a l'inprinsipiu u l'éra üna proprieté da famia Cesio, pasô poi a-i Panparôtu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=24:palazzo-bolla&amp;catid=3:storia-del-paese&amp;Itemid=14|tìtolo=Palazzo Bolla|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Palassu Cesio: u l'è üna de ciü antighe custrusiùi de Côrxi, ch'a remunta a primma du [[XVII secolo|Seiséntu]]. Da-u [[1906]] fìn a-u [[1938]] u l'è stètu u municipiu du pais̠e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25:palazzo-cesio&amp;catid=3:storia-del-paese&amp;Itemid=14|tìtolo=Palazzo Cesio|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Palassu di Raimundi: in-ta cuntrô da Costa, a munte du pais̠e, u l'è üna cà da scignuri de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] ch'a l'è stèta abandunô. A cunprénde ascì üna capelétta patrissia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112016|tìtolo=Palazzo dei Raimondi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;, dedicô ai Santi Angeri Cüstodi&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Cà du Cunsure: custrusiùn in-scia via végia de Finô, de prupieté da-i primmi de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] da famìa di Massa. Tra-i sö prupietôri, a l'è stèta a cà du Nicolò Massa, diplumàticu cun l'incàregu de cunsure in Bras̠î, ch'u gh'à dètu cuscì u numme. Da-u [[1982]] a l'è vegnüa a séde de ün céntru cultürôle e, nu guéri doppu, du müs̠éu d'arte cuntenpuranea da Cà du Cunsure&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208379.pdf|tìtolo=Casa del Console - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;.
* Cà de Richeri: antiga prupieté da famìa di Cesio, a se faccia in-scia via végia de Finô. A l'è üna custrusiùn a trèi cién e podôse che e sö fundasiùi i remuntan a-u [[XIV secolo|Trexéntu]]-[[XV secolo|Cuattruséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210745|tìtolo=Richeri ex Cesio|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;.
* Cà di Scanavìn: tiró sciü in-ta segunda meité de l'Öttuséntu, insemme a-e ôtre cà da scignuri faciè in-scia növa via de Finô. A custrusiùn, a trèi cién, a l'è ün réru es̠énpiu de cà cun ortu supravisciüu tostu pe intregu fìn a-a giurnô d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208378.pdf|tìtolo=Casa Scanavino - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Müs̠ei ===
* Müs̠eu de arte cuntenpuranea da Cà du Cunsure: creó in-ti agni Settanta in-ta custrusiùn da-u mèximu numme, u l'è ligó a-u pitû [[Emilio Scanavino|Miliu Scanavìn]], che du [[1964]] u l'éra vegnüu a stô a Côrxi, purtandu cun lé üna picina culonia de artisti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.calice-ligure.sv.it/Guidaalpaese?IDDettaglio=49162|tìtolo=Il museo|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
L'agricultüra a l'è steta, fina a ténpi resénti, l'ativité ecunòmica ciü inpurtante pe Côrxi, survatüttu a cultivasiùn de èrburi da früta cumme [[Pèrsego|pèrseghi]] e [[Çetron|setrùi]], [[Oîvo|orive]] e [[Vìgna|vigne]]. Pe l'inpurtanssa de l'agricultüra u l'è stetu realisó in-tu pasó u scistema de cané, dite bealére o béi, ch'u l'è ancura in funsiùn. I gh'éran de ativité lighè a-a lavurasiùn du [[Légno|légnu]] e a üna côva de [[grafite]], ch'a se truvôva in-ta lücalité de Cravarés̠s̠a e a-a giurnô d'ancö du tüttu abandunô. Tanti i l'éran i abitanti de Côrxi ch'i travaiôvan in-te industrie de Finô ascì, pe-u ciü in-tu stabiliméntu da ''[[Piaggio Aerospace]]'' a-[[A Marina (Finô)|a Marina]].

A Côrxi u gh'è ün parcu de pôre eoliche ascì, tra-i primmi da [[Liguria|Ligüria]], scituó in simma a-a custéra di munti tra-u Ciàn di Corsi e u Bric da Cöggia e furmó da sincue inpianti, pe üna puténsa de ciü o menu 2,5 MW.

== Cultüra ==
=== Dialettu ===
{{Véddi ascì|Dialéttu finarìn|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}}
A Côrxi a l'è parlô üna variante du [[Dialéttu finarìn|finarìn]], parte du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgüre de céntru-punénte]] e parló survatüttu a [[Finô]], cun de diferénse da-e parlè da rivéra.

== Manifestasiùi ==
* Sagra du pésciu: a s̠ügnu, a l'è organis̠ô da l'asuciasùn du postu i &quot;''Zueni de Corxi''&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211027152834/https://www.liguriainfesta.com/sagre/sagra-del-pesce-a-calice-ligure.htm|tìtolo=Sagra del pesce a Calice Ligure|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fére ==
* Fèsta de San Nicolla: due otte l'annu, u [[6 dexénbre|6 de dixénbre]] e a primma duménega de mas̠u. A primma dôta a l'è cuélla da fèsta religius̠a, celebrô da tütta a [[Gexa (organizzaçion)|Géxa]], cun-a segunda ch'a l'è üna fèsta sulu de Côrxi e und'a gh'è a s̠elebrasiùn sulénne. St'üs̠ansa chi a l'è incuménsô du [[1872]], annu cuand'a l'è stèta realis̠ô a növa statua du santu (dita &quot;di ricchi&quot;) bénben ciü grénda de cuélla végia, decidendu che dixénbre u fusse però ün méis̠e da-u ténpu troppu grammu pe-a fèsta ciü inpurtante du pais̠e e che dunca a se duvéisse celebrô ciü tardi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php/notizie-religiose/14-feste-religiose/27-festa-patronale-si-san-nicolo|tìtolo=Festa patronale di San Nicolò|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Giuanne Batista: a se tegne tütti i anni u [[29 agosto|29 d'agustu]], in-ta gexétta da lücalité de Cravarés̠s̠a. A l'è u sulu giurnu cuande sta frasiùn chi, abandunô du [[1964]] doppu ch'a l'è stèta serô a minéra de grafite, a turna a vive e a incise de génte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2019/09/03/news/il-paese-che-non-c-e-piu-e-rivive-una-volta-l-anno-per-il-patrono-1.37407593|tìtolo=Il paese che non c'è più e rivive una volta l'anno per il patrono|outô=Pier Paolo Cervone|dæta=2019-11-03|léngoa=IT|vìxita=2021-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.paesifantasma.it/Paesi/cravarezza.html|tìtolo=Cravarezza - La grafite per sfamarsi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
[[Immaggine:Calice Ligure-centro storico.jpg|miniatura|250x250px|Ün caruggiu de Côrxi, in-scia via veggia de Finô.]]

=== Scindici de Côrxi ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nute}}
{{ComuniAmminPrec|3=Filippo Cesio|1831|1836|5=[[Scindico|Scìndicu]]|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Cesio|1844|1847|5=Scìndicu|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giovanni Cesio|1848|1850|5=Scìndicu|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Massa|1850|1877|5=Scìndicu|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=-|-|-|5=-|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Luigi Bianchi|6 s̠ügnu 1985|8 s̠ügnu 1990|5=Scìndicu|4=[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Luigi Bolla|8 s̠ügnu 1990|24 avri 1995|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Enrico Richeri|24 avri 1995|14 s̠ügnu 1999|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-sinistra|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Enrico Richeri|14 s̠ügnu 1999|14 s̠ügnu 2004|5=Scìndicu|4=DS|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Gio Batta Decia|14 s̠ügnu 2004|8 s̠ügnu 2009|5=Scìndicu|4=''Insieme per Calice''&lt;br/&gt;(lista cìvica de céntru-scinistra)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Livio Sterla|8 s̠ügnu 2009|26 mas̠u 2014|5=Scìndicu|4=''Nel cuore Calice''&lt;br /&gt;(lista cìvica de céntru-drita)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Salvatore Paonessa|26 mas̠u 2014|5 frevô 2016|5=Scìndicu|4=''Nel cuore Calice''&lt;br /&gt;(lista cìvica de céntru-drita)|6=&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Mortu in càrega&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Livio Sterla|24 frevô 2016|6 s̠ügnu 2016|5=[[Vicescindico|Vicescìndicu]]|4=''Nel cuore Calice''&lt;br /&gt;(lista cìvica de céntru-drita)|6=&lt;ref&gt;[http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2016/20160058/16A01832.htm Subentró cun D.P.R 24 frevô 2016, publicó in-scia G.U. n. 58 du 10 marsu 2016]&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Alessandro Comi|6 s̠ügnu 2016|4 otubre 2021|5=Scìndicu|4=''Condividere Calice''&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Alessandro Comi|4 otubre 2021|''in càrega''|5=Scìndicu|4=''Condividere Calice''&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de comunicasiùn ==
=== Stradde ===
Côrxi u l'è s̠untó a-i cumüni vexìn da varie stradde: a ciü inpurtante a l'è a SP17, ch'a s̠unta u pais̠e cun [[Riôtu]], a setentriùn, e cun [[Finô]], a meridiùn. I ghe sùn ascì a SP46 pe [[Gura]], a punénte, e a SP23 che, pasandu pe-a frasiùn de [[Carbüa]], a va primma versu [[Orco e Fegin|Feìn]] - cangiandu de numme in-te l'urtimu töccu in SP27 - e poi a segue a custéra di munti fìn a-u cunfin cun [[Bormia|Burmia]].

In-ta valô de Côrxi u gh'è ün cas̠ellu in-sce l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]] ascì, ciü o menu 2&amp;nbsp;km a meridiùn du céntru du pais̠e.

== Nute ==
;Nute a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nute bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Ôtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föra ==
* {{Çitta web|url=http://www.comune.calice-ligure.sv.it/|tìtolo=Scitu uficiô|léngoa=IT|vìxita=2021-06-11}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Côrxi| ]]</text>
      <sha1>qiworttlbyis1ll8fcz78hdam1iu2fw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Castergiancu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1726</id>
    <revision>
      <id>270599</id>
      <parentid>268059</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+cv</comment>
      <origin>270599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20539" sha1="c3411zhbrphrwfogpgoronjriv31e34" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietàe lucàle|càngio variànte=Sta pagina chi a l'è scrìta in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganese]]'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome=Castergiancu
|Tipo=[[Comun|cumüna]]
|Panorama=Castelbianco-panorama1.jpg
|Didascalia=&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Panu(r)àmma de Castergiàncu, a frasiun de Ve(r)avu&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Bandiera=
|Voce bandiera=
|Stemma=Stemma di Castelbianco.svg
|Voce stemma=
|Stato=ITA
|Grado amministrativo=3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsia]]
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|Amministratore locale=Franco Aurame
|Partito=lista sivica &quot;Per Castelbianco&quot;
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Te(r)ito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Autessa
|Data elezione=4-10-2021
|Data istituzione=1861
|Altitudine=341
|var-superfìcce = Süperficce
|Abitanti=321
|Note abitanti=[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dato Istat] - Pulasiùn rexidènte ai 30 de zügnu du 2019.
|Aggiornamento abitanti=30-6-2019
|var-denscitæ = Denscitàe
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni=A Culétta, U(r)èxine, Ve(r)avu (sêde da cumüna), Vesallu, Tecciu (prinsipàli)
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti=[[Arnascu]], [[Cixan]], [[Èrli]], [[Naxin]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Vendùn]], [[Süccaellu|Sücca(r)ê]]
|var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu ura(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno=2126
|Diffusività=
|var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti
|Nome abitanti=castergianchìn &lt;br&gt;castregiànchin (Ar)
|Patrono=Santa Ma(r)ìa Sunta
|Festivo=15 aùstu
|PIL=
|PIL procapite=
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa= Map of comune of Castelbianco (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa= Pusisiùn da cumüna de Castergiancu inta pruvinsa de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Castergiancu'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[kaʃ'tεrdʒaŋku]}}&lt;ref name=&quot;Gastaldi&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=118|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, dicciu ascì ''Castregiancu'' {{IPA|[kas'tredʒaŋku]}} in [[Dialettu arbenganese|Arbenga]], mèntre a prununsia {{IPA|[kaʃ'tredʒaŋku]}}&lt;ref name=&quot;Gastaldi&quot;/&gt; a l'è tìpica de l'âuta Néva, ''Castregianco'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], ''Castelgiōncu'' {{IPA|[kaʃ'tεldʒoŋku]}} in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Castelbianco'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumüna [[Liguria|ligü(r)e]] inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cun 'na pupulasiùn de 321 abitanti (dàti agiurnài au [[2019]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Castelbianco 02.jpg|Panu(r)amma da frasiùn de Vesallu
File:Castelbianco Colletta.jpg|U burgu da Colla 
File:Castelbianco-loggia.jpg|A lòggia inta ciàssa da gêxa de Ve(r)avu
File:Castelbianco-montagne1.jpg|I mùnti d'in gi(r)u au paìse
&lt;/gallery&gt;
U paìse u se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e inte l'entrutèra d'[[Arbenga]]. U fa parte da valâ da giai(r)a Pennavaire e u cunfìna cun [[Cixan|Cixàn]], [[Naxin|Naxìn]], [[Èrli]], [[Castrevegliu|Casterveiu]], [[Unsu]], [[Süccaellu|Sücca(r)ê]] e [[Vendùn]].
===Frasiùn===
U l'è spartìu inte növe lucalitàe: Cianêa, U Técciu (cu'a lucalitàe du Pònte), U Lavaû (dìcciu in italian ''Magliocca''), U Lagu Santu, A Còlla (ch'u ne fa parte ascì e cà in sciu Stradùn), Vesallu, Ve(r)avu (sêde da cumüna) e U(r)èxine.

== Sto(r)ia ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Castelbianco-panorama2.jpg|Âutra vìsta da frasiùn de Ve(r)avu
Immaggine:Castelbianco-frazione Colletta2.jpg|Vìsta da frasiùn da Colla
File:Castergiancu frasiun Urèxine.jpg|U(r)èxine vista daa Colla
File:Culetta de Castergiancu 02.jpg|A Ciasetta, ün di caruggi aa Colla
&lt;/gallery&gt;
U nòmme u ne vegne da in insediamèntu furtificàu ch'u se truvava surva u burgu de Ve(r)avu e ch'u serviva pe' cuntrulà u pagamèntu de tasce e i traffeghi inta zona de cunfin fra u [[Piemonte|Piemunte]] e a [[Liguria|Ligü(r)ia]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140301071840/http://www.comune.castelbianco.sv.it/Default.aspx?pageid=page512|tìtolo=U cumün de Castergiancu|vìxita=2021-05-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Ch'u ghe fusse in ve(r)u e propiu castê intu te(r)itò(r)iu cumünâle e nu se tröva pe(r)ò di papêi sto(r)ichi, che u primmu rife(r)imèntu au paìse u l'è du [[1202]], sutta aa duminasiùn di Clavesana. De doppu u cunscide(r)a in periudu de dixött'àgni de dipendènsa dau [[Arbenga|Cumün d'Arbenga]], fra u [[1270]] e [[1288]], quande pöi u te(r)itò(r)iu da valâ du Pennavaire u l'è turnàu sutta ai mèximi marchexi. E côse ch'e sun vegnüe de doppu e se lìga pöi aa famìa di Seullìn cònti d'Arbenga vassalli d'üfissiu di Clavesana zà dau [[XIV secolo|seculu XIV]], ancù au de sutta di Du Carettu.

Inte stu mòddu cu'a creasiùn du [[Marchesàu de Süccaellu|marchesàu de Sücca(r)ê]], zà dau [[1397]] grassie a Carlu I Du Carettu, Castergiancu e e sue frasiun a partì dau [[1588]] e vàn a fenì intu mèzzu ciü e ciü vôte inti scòntri fra [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e i [[Regno de Sardegna|Savòia]], andandu aprövu a e vicènde di paixi da [[Valâ du Neva|valâ du Nêva]]. Sti chi i porte(r)àn a l'anesciùn da zôna ai dumìni de [[Zena]] intu [[1624]].

De doppu u l'è stàu messu intu mèzzu in âutri scòntri, fra i [[Austria|austru]]-sardi e i [[Fransa|fransexi]] pé vìa da batàia de Löa intu [[1795]]: cu'a fìn da Repübrica de Zena u te(r)itò(r)iu cumünàle u êntra inta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]] dau [[1797]].

Intu [[1815]] u fenìsce drentu aa [[Pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumme stabilìu segundu u [[Congresso de Vienna|Cungressu de Vienna]], da chì intu [[1861]] u passa a fà parte du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]], a l'internu du sircundà(r)iu arbenganese da pruvinsa de Zena.

Impurtànte ascì da riurdà l'abandùn de tòstu tütta a frasiùn da Colla, a partì dau [[1887]], pe' vìa de smuntamènti e fenomeni scismichi. Ancöi a l'è vegnüa in scitu tü(r)isticu da vegghe intu cumün, gràssie a 'n travaiu de ristrutü(r)asiùn facciu inti [[Anni 1980|àgni '80]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/05/colletta-di-castelbianco-il-modernissimo-borgo-tra-i-piu-belli-ditalia/|tìtolo= Culétta de Castergiancu, u mudernìscimu burgu telematicu fra i ciü bèlli de l'Italia|léngoa=IT|vìxita=2021-05-17}}&lt;/ref&gt;

Inti primmi àgni du [[XX secolo|Növesèntu]] u cumènsa u fenomenu de l'emigrasiùn vèrsu a [[Americhe|Me(r)ica]]. Fra u [[1973]] e u 31 dixembre [[2008]] a cumüna a l'ha facciu parte da &quot;Cumünitàe Muntâna Ingauna&quot;, egnüa pòi &quot;du Punente Savunese&quot; fìn au [[2011]], quand'u gh'è stàu a sua supresciùn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%C3%A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=Lezze Regiunale n° 24 dul 4 lüggiu du 2008|vìxita=2021-05-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==

=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Castregianco}}

=== Minu(r)ànse fu(r)èste ===
Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dexèmbre du 2014, a Castergiancu u gh'è 41 rexidenti fu(r)èsti.

=== Cugnòmmi ciü difüxi ===
I cugnòmmi ciü difüxi a Castergiancu i sun: ''Scola'', ''Caraffi'' (Ca(r)affi), ''Fenocchio'', ''Ricci'' e ''Isolica''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Castergiancu|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;

== Posti de interesse ==

=== Architetü(r)e religiuse ===
&lt;gallery widths=&quot;145&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Gêxa da Sunta (Veravu, Castergiancu)-De föra.jpg|A gêxa da 'Sunta, a Ve(r)avu
Immaggine:Santuàiu da Santiscima Nunsiâ (Vesallu, Castergiancu) 01.jpg|A Santìscima Nunsiâ (Vesallu)
Immaggine:Capeletta de San Fransescu (Veravu, Castergiancu) 02.jpg|Capeletta de San Fransescu de Sales, Ve(r)avu
Immaggine:Capelétta de Sant'Antôgnu Abâte (Urèxine, Castergiancu)-Vista laterâle.jpg|Sant'Antôgnu Abâte (U(r)èxine)
Immaggine:Géxa de Santa Lusia.jpg|A gexétta de Santa Lusia (aa Colla)
Immaggine:Gexetta de San Bastian (Vesàllu, Castergiancu)-Faciâ 01.jpg|San Bastian (Vesallu)
&lt;/gallery&gt;
*'''Gêxa paruchiâle da Nostra Scignù(r)a 'Sunta,''' inta frasiun de Ve(r)avu, tütta a levànte da burgâ. De u(r)ìgine antìga, u se sa che du [[XIV secolo|Trexèntu]] a l'é(r)a zà 'na gêxa pe' sò còntu, ligâ a ògni mòddu aa [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|Catedrâle]], scicumme ch'a l'axêva fissu in Capelàn pe'a cü(r)a de ànime. A ven mensciunâ du [[1325]] cumme reto(r)ia, e ancù de dòppu dau Mascardi cu'a sò vixita apustôlica vers'a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], ch'u se ghe scrìve di autâi ch'i se ghe truvavan. Rangiâ segundu u stìle ba(r)occu, a cunserva in ôrganu du [[XVIII secolo|XVIII seculu]], a l’imprensipiu a l’é(r)a a trê navàe, vegnüe üna ünica cu’i travài fàcci du [[XVII secolo|Seisèntu]]. A faciâ a se mustra sènsa decurasiùi, cun numma 'n barcùn cu’in archettu semireundu fiancàu da dui nicci, che 'na vôta i l’é(r)a duèrti ascì sti chi. Au de drentu i se cunserva sèi autài inte tüttu. I sinque in sci fianchi i porta u nòmme da Madonna du Rusa(r)iu, da 'Sunta, de Ànime, de sant'Antôgnu e de l'Ange(r)u cüstòdde. U fundu da gêxa u l’è sagumàu cumme s’u fusse in mèzzu esagunu, e u dà in sciu campusantu, ch’u se ghe tröva d’ataccu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20786/Chiesa+di+Nostra+Signora+Assunta|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2024-12-16}}&lt;/ref&gt;
*'''Santua(r)iu da Santiscima Nunsiâ,''' u se tröva intu sentru de Vesallu, da vixìn ae canòniche. Fàcciu fra i seculi [[XIII secolo|XIII]] e [[XVII secolo|XVII]], se pensa che l’edificasiùn a remunte a stu peridu vista a presènsa de 'n’avertü(r)a a munofora cu’in stìle de l’Etàe de mèzzu. Mensciunàu ascì stu chi inti papêi du Mascardi, ch’u impune de rangiâghe autâ, mü(r)agne, e entrâ. A capella a l’ha in atriu squadràu, ciü in àula ch’a l’è retangulâre, cuèrta da 'na vôta a ve(r)a inta parte rangiâ ciü de resènte, mèntre pe’u restu a resülta cuèrta a butte. Au de drentu a se ghe tegne a statua da Santiscima Nunsiâ. In scia ciàssa i se presenta dui campanìn de autesse diferente ch’i surmunta a capella, ün a seulla, in stile ba(r)òccu, ciü in autru, picin, cu’a base quàddra.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20786/Chiesa+di+Nostra+Signora+Assunta|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2024-12-16}}&lt;/ref&gt;
*'''U(r)ato(r)iu de Santa Cata(r)ìna Vergine e Marti(r)e''' a Ve(r)avu u se tröva in frunte aa gêxa, rangiàu intu [[1927]]. U vén mensciunàu pe'a prìmma vôta du [[XVII secolo|Seisèntu]], intu [[Sacro, e vago Giardinello|Sacro e Vago Giardinello]]: de sti àgni u se sà ch'u mantegnìva in reditu de 23 lì(r)e, che ne vegnìva da de tère messe a pixùn.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|p=326|volùmme=vul. II|cid=Sacro, e vago Giardinello}}&lt;/ref&gt; De còntru, u prìmmu ligàu a vegnì marcàu inti registri u l'è du [[1695]] e u se sà ascì ch'a strutü(r)a a l'è stâ rangiâ du [[XVIII secolo|Settesèntu]], fàccia ducca in stìle ba(r)òccu tardu. Au dì d'ancöi a presenta numma che ina navâ e in abscide a puligunu, a müràja vèrsu munte a l'è rembà aa canònica, mèntre l'âutra a l'è a fì cu'u sustegnu du ciassà. A se cunserva au de dréntu a stàttua da santa fàccia da l'Olivari du [[1886]], ch'a vén purtà in prucesciùn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20785/Oratorio+di+Santa+Caterina|tìtolo=Oratorio di Santa Caterina, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-01-02}}&lt;/ref&gt;
*'''Capeletta de San Fransescu de Sales''', a rèsta inta burgâ de Ve(r)avu. A pà ch'a gh'agge in u(r)igine du Seisèntu, tantu che au de dréntu se i tröva de pitü(r)e ch'e remunte(r)eva a stu periudu e ne mustra u santu. A l'è ina gexetta picina, fra mèzzu e cà da burgâ, faciâ in sce 'n slàrgu ch'u fà da sagràu. U frunte u mustra de tràcce de intònacu, mèntre in sc'in càntu u se ìssa in campanilettu, de prubabile 'zuntu de dòppu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Dai registri da paròcchia u se sa che zà di [[Anni 1930|àgni trènta]] u se ghe dixeva messa numma che pe'a fèsta du sàntu, mèntre l'ürtima nòmina pe'a sò gestiùn a remunta ai [[Anni 1930|àgni sinquànta]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20781/Cappella+di+San+Francesco+di+Sales|tìtolo=Cappella di San Francesco di Sales, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-01-02}}&lt;/ref&gt;
*'''Capeletta e U(r)ato(r)iu de Santa Lusia Vergine e Marti(r)e''', pöcu destacâ dae cà du burgu da Colla, au fiancu du stadùn. Se pensa ch'a secce stâ faccia inti ürtimi àgni du [[XVII secolo|Seisèntu]], spartìa inte tréi dife(r)ènti tòcchi, u ciü grossu u l'è chéllu de l'àula, ch'a l'ha ina cianta squadrâ. Derê u ghe resta u fundu da gêxa, cun l'autâ de stüccu ch'u ne vén dau [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u gh'a in simma u quaddru da santa, mèntre da fiancu u gh'è a sagrestìa, ch'a resta in scia lérca, a 'n'autessa ch'a l'è pa(r)eggia a chélla du fundu. A faciâ a l'è tencia de rösa, cu'u tipicu prufì a capanna e, in sci fianchi, dui barcunetti squadrài. E ürtime nomine di manènti, ch'i a tegniva in urdine, e sun du [[1952]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20782/Cappella+di+Santa+Lucia+%7C+Castelbianco+%28SV%29|tìtolo=Cappella di Santa Lucia, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}&lt;/ref&gt;
*'''Capeletta de Sant'Antôgnu Abâte''', fra mèzzu e cà da frasiùn de U(r)èxine. A faciâ a dà versu u caruggiu, mèntre a capella l'è fiancâ dae cà tantu da 'na parte cumme da l'autra. E mü(r)agne e sun tenzüe d'intonacu rüstegu, mèntre in scia lérca u se tröva ascì u campanìn, ch'u l'è picìn. Pà che a custrusiùn a remunte au [[XVI secolo|Sinquesèntu]], u se sa che du [[XVII secolo|Seisèntu]], mensciunâ cumme u(r)atò(r)iu, a gh'axeva in sò redditu, recampàu dae tère mésse a pixùn.&lt;ref&gt;{{Çitta|Gio Ambrogio Paneri|vul. II, Arciprettura di Nasino, Castelbianco, p.327|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}&lt;/ref&gt; Drentu u se tröva 'n autâ da fin du Settesèntu, ch'u cunserva ascì u dipìntu, che inta parte ciü auta u fenìsce cun de decurasiùi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20783/Cappella+di+Sant%27Antonio+Abate+%7C+Castelbianco+%28SV%29|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio Abate, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}&lt;/ref&gt;
*'''Capella de San Bastian''', a 'na sentêna de mêtri dae cà de Vesallu, fra e fàsce d'u(r)ìve, a remunte(r)eva au mênu au tardu Sinquesèntu, rangiâ ciü vôte inti seculi, cumm'u se pö vegghe dae dife(r)enti furme ch'i g'han i dui tòcchi ch'i a furman. Difatti l'aula a cunserva 'na vôta a butte, ch'a fenìsce dund'u cumensa u fundu da gexetta, dund'u gh'è i travi de legnu a vìsta. A faciâ a l'è tenzüa de giancu, cu'a porte ch'a nu se tröva propiu intu mèzzu du prufì, mèntre l'autâ u se(r)eva du Settesèntu, au de drentu a l'è tegnüa fina a càscia da prucesciùn, dedicâ au santu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20784/Oratorio+di+San+Sebastiano+%7C+Castelbianco+%28SV%29|tìtolo=Oratorio di San Sebastiano, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}&lt;/ref&gt;
	
== Ecunumìa ==
[[Immaggine:Lavaù aa Culetta.jpg|thumb|In lavaù rangiàu da pôcu, aa Culetta]]
A l'è pe'a ciü parte ligâ a l'agricultü(r)a (curtivasiùn de l'u(r)ìve e da ci(r)éxa tipica du postu), l'alevamèntu e u tü(r)ismu (trekking e pesca spurtiva survatüttu), ascì perché a frasiun da Colla a fà parte di Burghi ciü bèlli de l'[[Italia]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/colletta/|tìtolo=Culetta, ün di burghi ciü bèlli de l'Italia|léngoa=IT|vìxita=2021-05-17}}&lt;/ref&gt;

== Cultü(r)a ==
===Enugastrunumìa===
====Ci(r)éxa de Castergiancu====
A ci(r)éxa de Castergiancu a l'è a va(r)ietàe du postu de ci(r)éxa preservâ da Slow food, ch'a spartisce inte due categu(r)ìe, u ''cantùn giancàu'' e u ''cantùn negràu.'' a primma ciü ciài(r)a, ch'a maü(r)a ciü tàrdi rispettu ae âutre va(r)ietàe, mèntre a segunda a l'è ciü scü(r)a e a maü(r)a de zügnu. A sta chi a l'è dedicâ a festa da ci(r)éxa, ch'a se tegne a l'estàe a Ve(r)avu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.fondazioneslowfood.com/it/arca-del-gusto-slow-food/ciliegia-di-castelbianco/|tìtolo=A Ci(r)éxa|vìxita=2021-06-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

====Cuxina lucâle====
I piàtti ciü impurtanti da tradisiùn de Castergiancu i sun i raviöi de [[Borraxe|burâxa]] e u cunìu aa ligü(r)e.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===Dialettu Castergianchin===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese}}
Intu paìse a se parla ina variante da [[Lengoa ligure|lengua lìgü(r)e]] de [[Lìgure céntro-òcidentâle|sentru-punènte]], de stàmpu u ciü tantu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]].

== Feste e fé(r)e ==
*Carlevâ de Castergiancu, a l'è a fèsta du matesdì gràssu intu paìse.

*Sagra de Ci(r)éxe, a se tegne ai primmi de [[zûgno|zügnu]].

*Sagra du Fricciu mistu de Campagna, a se tegne de [[Lûggio|lüiu]] a Ve(r)avu.

*Festa de l'ö(r)iu, aa Colla, pe' festezà a növa stagiùn du campà  l'u(r)ìve.

==Aministrasiùn==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|3 lüiu 1985|6 zügnu 1990|Benedetto Trucco|Demucrassia Cristiana|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 zügnu 1990|24 avrì 1995|Benedetto Trucco|Demucrasia Cristiana|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|12 mazzu 1995|1º lüiu 1996|Benedetto Trucco|lista sivica|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 aùstu 1996|17 nuvémbre 1996|||Cumisà(r)iu aministratìvu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 nuvémbre 1996|17 nuvèmbre 2000|Salvatore Santangelo|lista sivica|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|17 nuvémbre 2000|14 mazzu 2001|Rinaldo Scola|lista sivica|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|30 mazzu 2006|Marino Fenocchio|lista sivica|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2006|16 mazzu 2011|Marino Fenocchio|lista sivica de sentru-destra|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2011|5 zügnu 2016|Valerio Scola|Uniti per il paese&lt;br/&gt;(lista sivica de sentru-destra)|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|5 zügnu 2016|4 utubre 2021|Valerio Scola|Uniti per il paese&lt;br/&gt;(lista sivica de sentru-destra)|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 utùbre 2021|''in càrega''|Franco Aurame|Per Castelbianco&lt;br/&gt;(lista sivica)|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de Cumünicasiùn ==
U cumün l'è culegàu cùn Naxin e Arbenga grassie aa stràdda punvisâle nüme(r)u 16 (SP16). U l'è ascì culegàu cun Sücca(r)ê pé vìa da stràdda de câve, pe'in toccu sterâ, ch'a parte daa zôna indüstriâle du Martinettu (ai cunfin de Sücca(r)ê cun Cixàn) e a rìva a Vesàllu.

==Nòtte==
===Nòtte dialetâli===
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;
===Nòtte au testu===
&lt;references/&gt;

== Âutri prugètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}

[[Categorîa:Castergiancu| ]]</text>
      <sha1>c3411zhbrphrwfogpgoronjriv31e34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270601</id>
      <parentid>270599</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>mancau</comment>
      <origin>270601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20570" sha1="k98umwu5bae3jw3gxdqvc6l50qv8i0z" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietàe lucàle|càngio variànte=Sta pagina chi a l'è scrìta in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganese]]'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome=Castergiancu
|Tipo=[[Comun|cumüna]]
|Panorama=Castelbianco-panorama1.jpg
|Didascalia=&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Panu(r)àmma de Castergiàncu, a frasiun de Ve(r)avu&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Bandiera=
|Voce bandiera=
|Stemma=Stemma di Castelbianco.svg
|Voce stemma=
|Stato=ITA
|Grado amministrativo=3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|Amministratore locale=Franco Aurame
|Partito=lista sivica &quot;Per Castelbianco&quot;
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Te(r)ito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Autessa
|Data elezione=4-10-2021
|Data istituzione=1861
|Altitudine=341
|var-superfìcce = Süperficce
|Abitanti=321
|Note abitanti=[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dato Istat] - Pulasiùn rexidènte ai 30 de zügnu du 2019.
|Aggiornamento abitanti=30-6-2019
|var-denscitæ = Denscitàe
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni=A Culétta, U(r)èxine, Ve(r)avu (sêde da cumüna), Vesallu, Tecciu (prinsipàli)
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti=[[Arnascu]], [[Cixan]], [[Èrli]], [[Naxin]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Vendùn]], [[Süccaellu|Sücca(r)ê]]
|var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu ura(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno=2126
|Diffusività=
|var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti
|Nome abitanti=castergianchìn &lt;br&gt;castregiànchin (Ar)
|Patrono=Santa Ma(r)ìa Sunta
|Festivo=15 aùstu
|PIL=
|PIL procapite=
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa= Map of comune of Castelbianco (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa= Pusisiùn da cumüna de Castergiancu inta pruvinsa de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Castergiancu'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[kaʃ'tεrdʒaŋku]}}&lt;ref name=&quot;Gastaldi&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=118|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, dicciu ascì ''Castregiancu'' {{IPA|[kas'tredʒaŋku]}} in [[Dialettu arbenganese|Arbenga]], mèntre a prununsia {{IPA|[kaʃ'tredʒaŋku]}}&lt;ref name=&quot;Gastaldi&quot;/&gt; a l'è tìpica de l'âuta Néva, ''Castregianco'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], ''Castelgiōncu'' {{IPA|[kaʃ'tεldʒoŋku]}} in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Castelbianco'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumüna [[Liguria|ligü(r)e]] inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cun 'na pupulasiùn de 321 abitanti (dàti agiurnài au [[2019]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Castelbianco 02.jpg|Panu(r)amma da frasiùn de Vesallu
File:Castelbianco Colletta.jpg|U burgu da Colla 
File:Castelbianco-loggia.jpg|A lòggia inta ciàssa da gêxa de Ve(r)avu
File:Castelbianco-montagne1.jpg|I mùnti d'in gi(r)u au paìse
&lt;/gallery&gt;
U paìse u se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e inte l'entrutèra d'[[Arbenga]]. U fa parte da valâ da giai(r)a Pennavaire e u cunfìna cun [[Cixan|Cixàn]], [[Naxin|Naxìn]], [[Èrli]], [[Castrevegliu|Casterveiu]], [[Unsu]], [[Süccaellu|Sücca(r)ê]] e [[Vendùn]].
===Frasiùn===
U l'è spartìu inte növe lucalitàe: Cianêa, U Técciu (cu'a lucalitàe du Pònte), U Lavaû (dìcciu in italian ''Magliocca''), U Lagu Santu, A Còlla (ch'u ne fa parte ascì e cà in sciu Stradùn), Vesallu, Ve(r)avu (sêde da cumüna) e U(r)èxine.

== Sto(r)ia ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Castelbianco-panorama2.jpg|Âutra vìsta da frasiùn de Ve(r)avu
Immaggine:Castelbianco-frazione Colletta2.jpg|Vìsta da frasiùn da Colla
File:Castergiancu frasiun Urèxine.jpg|U(r)èxine vista daa Colla
File:Culetta de Castergiancu 02.jpg|A Ciasetta, ün di caruggi aa Colla
&lt;/gallery&gt;
U nòmme u ne vegne da in insediamèntu furtificàu ch'u se truvava surva u burgu de Ve(r)avu e ch'u serviva pe' cuntrulà u pagamèntu de tasce e i traffeghi inta zona de cunfin fra u [[Piemonte|Piemunte]] e a [[Liguria|Ligü(r)ia]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140301071840/http://www.comune.castelbianco.sv.it/Default.aspx?pageid=page512|tìtolo=U cumün de Castergiancu|vìxita=2021-05-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Ch'u ghe fusse in ve(r)u e propiu castê intu te(r)itò(r)iu cumünâle e nu se tröva pe(r)ò di papêi sto(r)ichi, che u primmu rife(r)imèntu au paìse u l'è du [[1202]], sutta aa duminasiùn di Clavesana. De doppu u cunscide(r)a in periudu de dixött'àgni de dipendènsa dau [[Arbenga|Cumün d'Arbenga]], fra u [[1270]] e [[1288]], quande pöi u te(r)itò(r)iu da valâ du Pennavaire u l'è turnàu sutta ai mèximi marchexi. E côse ch'e sun vegnüe de doppu e se lìga pöi aa famìa di Seullìn cònti d'Arbenga vassalli d'üfissiu di Clavesana zà dau [[XIV secolo|seculu XIV]], ancù au de sutta di Du Carettu.

Inte stu mòddu cu'a creasiùn du [[Marchesàu de Süccaellu|marchesàu de Sücca(r)ê]], zà dau [[1397]] grassie a Carlu I Du Carettu, Castergiancu e e sue frasiun a partì dau [[1588]] e vàn a fenì intu mèzzu ciü e ciü vôte inti scòntri fra [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e i [[Regno de Sardegna|Savòia]], andandu aprövu a e vicènde di paixi da [[Valâ du Neva|valâ du Nêva]]. Sti chi i porte(r)àn a l'anesciùn da zôna ai dumìni de [[Zena]] intu [[1624]].

De doppu u l'è stàu messu intu mèzzu in âutri scòntri, fra i [[Austria|austru]]-sardi e i [[Fransa|fransexi]] pé vìa da batàia de Löa intu [[1795]]: cu'a fìn da Repübrica de Zena u te(r)itò(r)iu cumünàle u êntra inta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]] dau [[1797]].

Intu [[1815]] u fenìsce drentu aa [[Pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumme stabilìu segundu u [[Congresso de Vienna|Cungressu de Vienna]], da chì intu [[1861]] u passa a fà parte du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]], a l'internu du sircundà(r)iu arbenganese da pruvinsa de Zena.

Impurtànte ascì da riurdà l'abandùn de tòstu tütta a frasiùn da Colla, a partì dau [[1887]], pe' vìa de smuntamènti e fenomeni scismichi. Ancöi a l'è vegnüa in scitu tü(r)isticu da vegghe intu cumün, gràssie a 'n travaiu de ristrutü(r)asiùn facciu inti [[Anni 1980|àgni '80]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/05/colletta-di-castelbianco-il-modernissimo-borgo-tra-i-piu-belli-ditalia/|tìtolo= Culétta de Castergiancu, u mudernìscimu burgu telematicu fra i ciü bèlli de l'Italia|léngoa=IT|vìxita=2021-05-17}}&lt;/ref&gt;

Inti primmi àgni du [[XX secolo|Növesèntu]] u cumènsa u fenomenu de l'emigrasiùn vèrsu a [[Americhe|Me(r)ica]]. Fra u [[1973]] e u 31 dixembre [[2008]] a cumüna a l'ha facciu parte da &quot;Cumünitàe Muntâna Ingauna&quot;, egnüa pòi &quot;du Punente Savunese&quot; fìn au [[2011]], quand'u gh'è stàu a sua supresciùn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%C3%A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=Lezze Regiunale n° 24 dul 4 lüggiu du 2008|vìxita=2021-05-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==

=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Castregianco}}

=== Minu(r)ànse fu(r)èste ===
Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dexèmbre du 2014, a Castergiancu u gh'è 41 rexidenti fu(r)èsti.

=== Cugnòmmi ciü difüxi ===
I cugnòmmi ciü difüxi a Castergiancu i sun: ''Scola'', ''Caraffi'' (Ca(r)affi), ''Fenocchio'', ''Ricci'' e ''Isolica''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Castergiancu|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;

== Posti de interesse ==

=== Architetü(r)e religiuse ===
&lt;gallery widths=&quot;145&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Gêxa da Sunta (Veravu, Castergiancu)-De föra.jpg|A gêxa da 'Sunta, a Ve(r)avu
Immaggine:Santuàiu da Santiscima Nunsiâ (Vesallu, Castergiancu) 01.jpg|A Santìscima Nunsiâ (Vesallu)
Immaggine:Capeletta de San Fransescu (Veravu, Castergiancu) 02.jpg|Capeletta de San Fransescu de Sales, Ve(r)avu
Immaggine:Capelétta de Sant'Antôgnu Abâte (Urèxine, Castergiancu)-Vista laterâle.jpg|Sant'Antôgnu Abâte (U(r)èxine)
Immaggine:Géxa de Santa Lusia.jpg|A gexétta de Santa Lusia (aa Colla)
Immaggine:Gexetta de San Bastian (Vesàllu, Castergiancu)-Faciâ 01.jpg|San Bastian (Vesallu)
&lt;/gallery&gt;
*'''Gêxa paruchiâle da Nostra Scignù(r)a 'Sunta,''' inta frasiun de Ve(r)avu, tütta a levànte da burgâ. De u(r)ìgine antìga, u se sa che du [[XIV secolo|Trexèntu]] a l'é(r)a zà 'na gêxa pe' sò còntu, ligâ a ògni mòddu aa [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|Catedrâle]], scicumme ch'a l'axêva fissu in Capelàn pe'a cü(r)a de ànime. A ven mensciunâ du [[1325]] cumme reto(r)ia, e ancù de dòppu dau Mascardi cu'a sò vixita apustôlica vers'a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], ch'u se ghe scrìve di autâi ch'i se ghe truvavan. Rangiâ segundu u stìle ba(r)occu, a cunserva in ôrganu du [[XVIII secolo|XVIII seculu]], a l’imprensipiu a l’é(r)a a trê navàe, vegnüe üna ünica cu’i travài fàcci du [[XVII secolo|Seisèntu]]. A faciâ a se mustra sènsa decurasiùi, cun numma 'n barcùn cu’in archettu semireundu fiancàu da dui nicci, che 'na vôta i l’é(r)a duèrti ascì sti chi. Au de drentu i se cunserva sèi autài inte tüttu. I sinque in sci fianchi i porta u nòmme da Madonna du Rusa(r)iu, da 'Sunta, de Ànime, de sant'Antôgnu e de l'Ange(r)u cüstòdde. U fundu da gêxa u l’è sagumàu cumme s’u fusse in mèzzu esagunu, e u dà in sciu campusantu, ch’u se ghe tröva d’ataccu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20786/Chiesa+di+Nostra+Signora+Assunta|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2024-12-16}}&lt;/ref&gt;
*'''Santua(r)iu da Santiscima Nunsiâ,''' u se tröva intu sentru de Vesallu, da vixìn ae canòniche. Fàcciu fra i seculi [[XIII secolo|XIII]] e [[XVII secolo|XVII]], se pensa che l’edificasiùn a remunte a stu peridu vista a presènsa de 'n’avertü(r)a a munofora cu’in stìle de l’Etàe de mèzzu. Mensciunàu ascì stu chi inti papêi du Mascardi, ch’u impune de rangiâghe autâ, mü(r)agne, e entrâ. A capella a l’ha in atriu squadràu, ciü in àula ch’a l’è retangulâre, cuèrta da 'na vôta a ve(r)a inta parte rangiâ ciü de resènte, mèntre pe’u restu a resülta cuèrta a butte. Au de drentu a se ghe tegne a statua da Santiscima Nunsiâ. In scia ciàssa i se presenta dui campanìn de autesse diferente ch’i surmunta a capella, ün a seulla, in stile ba(r)òccu, ciü in autru, picin, cu’a base quàddra.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20786/Chiesa+di+Nostra+Signora+Assunta|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2024-12-16}}&lt;/ref&gt;
*'''U(r)ato(r)iu de Santa Cata(r)ìna Vergine e Marti(r)e''' a Ve(r)avu u se tröva in frunte aa gêxa, rangiàu intu [[1927]]. U vén mensciunàu pe'a prìmma vôta du [[XVII secolo|Seisèntu]], intu [[Sacro, e vago Giardinello|Sacro e Vago Giardinello]]: de sti àgni u se sà ch'u mantegnìva in reditu de 23 lì(r)e, che ne vegnìva da de tère messe a pixùn.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|p=326|volùmme=vul. II|cid=Sacro, e vago Giardinello}}&lt;/ref&gt; De còntru, u prìmmu ligàu a vegnì marcàu inti registri u l'è du [[1695]] e u se sà ascì ch'a strutü(r)a a l'è stâ rangiâ du [[XVIII secolo|Settesèntu]], fàccia ducca in stìle ba(r)òccu tardu. Au dì d'ancöi a presenta numma che ina navâ e in abscide a puligunu, a müràja vèrsu munte a l'è rembà aa canònica, mèntre l'âutra a l'è a fì cu'u sustegnu du ciassà. A se cunserva au de dréntu a stàttua da santa fàccia da l'Olivari du [[1886]], ch'a vén purtà in prucesciùn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20785/Oratorio+di+Santa+Caterina|tìtolo=Oratorio di Santa Caterina, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-01-02}}&lt;/ref&gt;
*'''Capeletta de San Fransescu de Sales''', a rèsta inta burgâ de Ve(r)avu. A pà ch'a gh'agge in u(r)igine du Seisèntu, tantu che au de dréntu se i tröva de pitü(r)e ch'e remunte(r)eva a stu periudu e ne mustra u santu. A l'è ina gexetta picina, fra mèzzu e cà da burgâ, faciâ in sce 'n slàrgu ch'u fà da sagràu. U frunte u mustra de tràcce de intònacu, mèntre in sc'in càntu u se ìssa in campanilettu, de prubabile 'zuntu de dòppu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Dai registri da paròcchia u se sa che zà di [[Anni 1930|àgni trènta]] u se ghe dixeva messa numma che pe'a fèsta du sàntu, mèntre l'ürtima nòmina pe'a sò gestiùn a remunta ai [[Anni 1930|àgni sinquànta]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20781/Cappella+di+San+Francesco+di+Sales|tìtolo=Cappella di San Francesco di Sales, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-01-02}}&lt;/ref&gt;
*'''Capeletta e U(r)ato(r)iu de Santa Lusia Vergine e Marti(r)e''', pöcu destacâ dae cà du burgu da Colla, au fiancu du stadùn. Se pensa ch'a secce stâ faccia inti ürtimi àgni du [[XVII secolo|Seisèntu]], spartìa inte tréi dife(r)ènti tòcchi, u ciü grossu u l'è chéllu de l'àula, ch'a l'ha ina cianta squadrâ. Derê u ghe resta u fundu da gêxa, cun l'autâ de stüccu ch'u ne vén dau [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u gh'a in simma u quaddru da santa, mèntre da fiancu u gh'è a sagrestìa, ch'a resta in scia lérca, a 'n'autessa ch'a l'è pa(r)eggia a chélla du fundu. A faciâ a l'è tencia de rösa, cu'u tipicu prufì a capanna e, in sci fianchi, dui barcunetti squadrài. E ürtime nomine di manènti, ch'i a tegniva in urdine, e sun du [[1952]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20782/Cappella+di+Santa+Lucia+%7C+Castelbianco+%28SV%29|tìtolo=Cappella di Santa Lucia, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}&lt;/ref&gt;
*'''Capeletta de Sant'Antôgnu Abâte''', fra mèzzu e cà da frasiùn de U(r)èxine. A faciâ a dà versu u caruggiu, mèntre a capella l'è fiancâ dae cà tantu da 'na parte cumme da l'autra. E mü(r)agne e sun tenzüe d'intonacu rüstegu, mèntre in scia lérca u se tröva ascì u campanìn, ch'u l'è picìn. Pà che a custrusiùn a remunte au [[XVI secolo|Sinquesèntu]], u se sa che du [[XVII secolo|Seisèntu]], mensciunâ cumme u(r)atò(r)iu, a gh'axeva in sò redditu, recampàu dae tère mésse a pixùn.&lt;ref&gt;{{Çitta|Gio Ambrogio Paneri|vul. II, Arciprettura di Nasino, Castelbianco, p.327|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}&lt;/ref&gt; Drentu u se tröva 'n autâ da fin du Settesèntu, ch'u cunserva ascì u dipìntu, che inta parte ciü auta u fenìsce cun de decurasiùi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20783/Cappella+di+Sant%27Antonio+Abate+%7C+Castelbianco+%28SV%29|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio Abate, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}&lt;/ref&gt;
*'''Capella de San Bastian''', a 'na sentêna de mêtri dae cà de Vesallu, fra e fàsce d'u(r)ìve, a remunte(r)eva au mênu au tardu Sinquesèntu, rangiâ ciü vôte inti seculi, cumm'u se pö vegghe dae dife(r)enti furme ch'i g'han i dui tòcchi ch'i a furman. Difatti l'aula a cunserva 'na vôta a butte, ch'a fenìsce dund'u cumensa u fundu da gexetta, dund'u gh'è i travi de legnu a vìsta. A faciâ a l'è tenzüa de giancu, cu'a porte ch'a nu se tröva propiu intu mèzzu du prufì, mèntre l'autâ u se(r)eva du Settesèntu, au de drentu a l'è tegnüa fina a càscia da prucesciùn, dedicâ au santu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20784/Oratorio+di+San+Sebastiano+%7C+Castelbianco+%28SV%29|tìtolo=Oratorio di San Sebastiano, Castelbianco|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}&lt;/ref&gt;
	
== Ecunumìa ==
[[Immaggine:Lavaù aa Culetta.jpg|thumb|In lavaù rangiàu da pôcu, aa Culetta]]
A l'è pe'a ciü parte ligâ a l'agricultü(r)a (curtivasiùn de l'u(r)ìve e da ci(r)éxa tipica du postu), l'alevamèntu e u tü(r)ismu (trekking e pesca spurtiva survatüttu), ascì perché a frasiun da Colla a fà parte di Burghi ciü bèlli de l'[[Italia]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/colletta/|tìtolo=Culetta, ün di burghi ciü bèlli de l'Italia|léngoa=IT|vìxita=2021-05-17}}&lt;/ref&gt;

== Cultü(r)a ==
===Enugastrunumìa===
====Ci(r)éxa de Castergiancu====
A ci(r)éxa de Castergiancu a l'è a va(r)ietàe du postu de ci(r)éxa preservâ da Slow food, ch'a spartisce inte due categu(r)ìe, u ''cantùn giancàu'' e u ''cantùn negràu.'' a primma ciü ciài(r)a, ch'a maü(r)a ciü tàrdi rispettu ae âutre va(r)ietàe, mèntre a segunda a l'è ciü scü(r)a e a maü(r)a de zügnu. A sta chi a l'è dedicâ a festa da ci(r)éxa, ch'a se tegne a l'estàe a Ve(r)avu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.fondazioneslowfood.com/it/arca-del-gusto-slow-food/ciliegia-di-castelbianco/|tìtolo=A Ci(r)éxa|vìxita=2021-06-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

====Cuxina lucâle====
I piàtti ciü impurtanti da tradisiùn de Castergiancu i sun i raviöi de [[Borraxe|burâxa]] e u cunìu aa ligü(r)e.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===Dialettu Castergianchin===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese}}
Intu paìse a se parla ina variante da [[Lengoa ligure|lengua lìgü(r)e]] de [[Lìgure céntro-òcidentâle|sentru-punènte]], de stàmpu u ciü tantu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]].

== Feste e fé(r)e ==
*Carlevâ de Castergiancu, a l'è a fèsta du matesdì gràssu intu paìse.

*Sagra de Ci(r)éxe, a se tegne ai primmi de [[zûgno|zügnu]].

*Sagra du Fricciu mistu de Campagna, a se tegne de [[Lûggio|lüiu]] a Ve(r)avu.

*Festa de l'ö(r)iu, aa Colla, pe' festezà a növa stagiùn du campà  l'u(r)ìve.

==Aministrasiùn==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|3 lüiu 1985|6 zügnu 1990|Benedetto Trucco|Demucrassia Cristiana|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 zügnu 1990|24 avrì 1995|Benedetto Trucco|Demucrasia Cristiana|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|12 mazzu 1995|1º lüiu 1996|Benedetto Trucco|lista sivica|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 aùstu 1996|17 nuvémbre 1996|||Cumisà(r)iu aministratìvu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 nuvémbre 1996|17 nuvèmbre 2000|Salvatore Santangelo|lista sivica|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|17 nuvémbre 2000|14 mazzu 2001|Rinaldo Scola|lista sivica|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|30 mazzu 2006|Marino Fenocchio|lista sivica|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2006|16 mazzu 2011|Marino Fenocchio|lista sivica de sentru-destra|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2011|5 zügnu 2016|Valerio Scola|Uniti per il paese&lt;br/&gt;(lista sivica de sentru-destra)|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|5 zügnu 2016|4 utubre 2021|Valerio Scola|Uniti per il paese&lt;br/&gt;(lista sivica de sentru-destra)|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 utùbre 2021|''in càrega''|Franco Aurame|Per Castelbianco&lt;br/&gt;(lista sivica)|scindicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de Cumünicasiùn ==
U cumün l'è culegàu cùn Naxin e Arbenga grassie aa stràdda punvisâle nüme(r)u 16 (SP16). U l'è ascì culegàu cun Sücca(r)ê pé vìa da stràdda de câve, pe'in toccu sterâ, ch'a parte daa zôna indüstriâle du Martinettu (ai cunfin de Sücca(r)ê cun Cixàn) e a rìva a Vesàllu.

==Nòtte==
===Nòtte dialetâli===
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;
===Nòtte au testu===
&lt;references/&gt;

== Âutri prugètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}

[[Categorîa:Castergiancu| ]]</text>
      <sha1>k98umwu5bae3jw3gxdqvc6l50qv8i0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Finô</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1728</id>
    <revision>
      <id>270600</id>
      <parentid>269722</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106621" sha1="htapirchgj45hrcwgsmj48830zcpiib" xml:space="preserve">{{Finarìn|variànte=, in-ta varieté du Burgu}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Finô
|Panorama = Finalborgo dal castello.jpg
|Didascalia = Vista du Burgu e, ciü luntàn, da Marina ascì
|Bandiera = Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg
|var-localizaçión = Lucalis̠asiùn
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Angelo Berlangieri
|Partito = Lista cìvica &quot;Berlangieri Sindaco&quot;
|Data elezione = 10-6-2024
|Data rielezione = 
|Mandato = 
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1927]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdiné
|var-altitùdine = Artéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 11076
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscité
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiòi]]
|Sottodivisioni = [[E Môgne]], [[Gura]], [[Lacremô]], [[Muntixélu]], [[Ölle]], [[Pèrti]], [[San Benardìn]], [[Varigotti]], [[Vèrs̠i]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Borṡi e Veressi|Bors̠i e Verési]], [[Côrxi]], [[Nöi|Nori]], [[Orcu Feìn]], [[U Tû]], [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]]
|var-âtre_informaçioìn = Ôtre infurmasiòi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füs̠u urôriu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Gradi giorno = 1340
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Finarìn&lt;br /&gt;Finaléis̠i (neol.)&lt;br /&gt;Finùn (sv)
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuanne Batista]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = [[24 zûgno|24 de sügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Finale Ligure (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne de Finô in-ta pruvinsa de Savuna.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiô
}}
'''Finô''' (''Finâ'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Finarum'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]] e ''Finale Ligure'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|ligüre]] de 11.076 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], u cuintu ciü gréndu doppu [[Sann-a|Savuna]], [[Arbenga|Arbénga]], [[Còiri|Coiri]] e [[Väze|Varas̠s̠e]], spartiu in-te varie cuntrè d'ancö tachè insemme.

Sité ricca de storia, a sö frasiùn du Burgu, che a l'è stèta da-u [[1162]] fìn a-u [[1797]] a capitô de l'antigu stôtu du [[Marchexâto de Finâ|Marchexùn de Finô]], a l'è a-a giurnô d'ancö recunusciüa cumme ün di pais̠i ciü bèlli de l'Italia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/finalborgo/|tìtolo=Finalborgo - Aria da marchesi|léngoa=IT|vìxita=2021-05-23}}&lt;/ref&gt;.

== Geugrafia ==
=== Teritoriu ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Immaggine:Views from Finale Ligure 01.jpg|Vista, da scinistra a drita, di côi du Casteléttu, de San Dunùn e de Punta Crena
Immaggine:Primavera a Varigotti 8.jpg|Punta Créna cun l'ansa di Saracìn 
Immaggine:Piazza Renato Wuillermin, 17024 Finale Ligure SV, Italy - panoramio.jpg|U côu da Crôvas̠òppa
&lt;/gallery&gt;
Finô u se tröva in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punénte]], pe-a parte cunpréis̠a tra-i côi da Crôvas̠òppa e de Nori. De ciü, a costa finarina faciô in-sciu Mô Ligüre a l'è spartia in-te sincue töcchi da ôtri côi. Parténdu da punénte a primma parte a l'è l'aréna da Marina, tra-a Crôvas̠òppa e u Gùttoru, surmuntô da-a furtéssa du Castelfrancu. A levante du Castelfrancu a gh'è a marina de Pia ch'a riva fìn a-u côu du Casteléttu, a sö otta separùn da-u côu San Dunùn da l'aréna cu-u mèximu numme. A-a fìn a gh'è a marina de Varigotti, cunpresa tra-i côi de San Dunùn e de Nori, e divis̠a a meité da-u Côu de Punta Crena. L'area a levante de Punta Crena a cunprende cuarche sèrte tra-e aréne ciü cunusciüe de tütta a Rivéra de Punénte, cumme l'ansa di Saracìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/spiaggia-libera/spiaggia-libera-baia-dei|tìtolo=Spiaggia libera Baia dei Saraceni|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt; e l'aréna du Môpassu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/spiaggia-libera/spiaggia-libera-malpasso|tìtolo=Spiaggia libera del Malpasso|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Torrente pora a finalborgo.png|A Pora a-u Burgu, cun-e sö müraie in-scia scinistra
Torrente aquila a finalborgo.png|L'Acuila a-u Burgu
Final pia antico ponte sulla sciusa.png|A Susà cun-u punte véggiu de Pia
&lt;/gallery&gt;
Finô u l'è traversùn da tréi sciümére: a Pora e l'Acuila, sö afluénte, e a Susà, ch'i se caccian in-tu Mô Ligüre rispetivaménte a-a Marina e a Pia. E canè de ste sciümére i sùn separè da vari bricchi e u gh'è ascì, a levante du céntru du pais̠e, l'ôtuciàn de Môgne, cun de grénde e inpurtanti ôrme und'i sùn stète truvè de testimunianse da pres̠énsa de l'ommu primitivu in-ta regiùn.

=== Frasiòi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Finalmarina - Ricordo di Finalmarina (1900).jpg|A Marina in-te üna cartulina du 1900
Calvisio panorama.png|Vista da canô de Lacremô
Gorra.png|A ciassa prinsipô de Gura
Perti (Finale Ligure)-panorama (2014).jpg|Vista de Pèrti, cun-a géxa de San S̠ébbiu
Finale-Ligurie-Drone-8 (26762131563).jpg|Vista de Pia
SanBernardino.JPG|San Benardìn
Primavera a Varigotti 7.jpg|Panuramma de Varigotti
Verzi e Rocca di Corno.jpg|Vèrs̠i cun-a Rocca de Curnu
&lt;/gallery&gt;
U céntru du cumüne de Finô u l'è spartiu in-te frasiòi stòriche du Burgu, de Pia e da Marina, tachè asemme du [[1927]]. Gh'è ascì de ôtre frasiòi, végi cumüni d'ancö taché a Finô, cumme [[Lacremô]], [[Vèrs̠i]] e [[Varigotti]] (cumüni fìn a-u [[1896]], cun Pia), [[Gura]] e [[Ölle]] (pasé sutta a-u Burgu a-i [[14 arvî|14 d'avrî]] du [[1869]]), [[Pèrti]] (cun-u Burgu da-u [[1877]]), ciü che [[E Môgne]], [[Muntixélu]] e [[San Benardìn]].

In-tu detaggiu, Finô u l'è furmùn da-i pais̠i de:
* [[A Marina (Finô)|A Marina]]: cumüne pe sö cuntu fina du [[1927]], a l'è d'antiga fundasiùn, cun de urigine rumône e da l'inpurtante funsiùn de ''Ripa maris'' pe-u Finô in-te tütta a sö storia. A Marina a l'à piùn a sö strutüra de pais̠e de [[Rivêa|Rivéra]] du [[XV secolo|Cuattru]]-[[XVI secolo|Sincueséntu]], cun due fire de chè lungu a-u mô ch'i partan da-a ''platea magna'', e, du [[XVII secolo|Seiséntu]], a gh'è stèta tirô sciü a [[Colegiôta de San Giuanne Batista (Finô)|baxilica de San Giuanne]], üna de due colegiôte de Finô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/finalmarina/|tìtolo=Finalmarina|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[E Môgne]]: regiùn furmô da ün gréndu ôtuciàn, ricca de testimunianse de l'eté preistorica e ascì rumôna. Da-u puntu de vista religius̠u E Môgne i sun sutta a-a parocchia de Pia e i gh'àn üna sö géxa, [[Gexa de San Giacumu (Finô)|dedicô a San Giacumu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/manie|tìtolo=Manie|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Gura]]: frasiùn che, cun [[Ölle]], a l'à fètu cumüne fina du [[1869]], a l'è in simma a-i bricchi ch'i spartiscian Finô da [[Borṡi e Veressi|Bors̠i]], in-scia stradda du Melognu. Gura a fà parocchia pe sö cuntu e a cunsèrva e ruvine da sö [[Géxa véggia de San Bertumé (Gura)|géxa véggia]], dedicô cumme a [[Géxa növa de San Bertumé (Gura)|növa a San Bertumé]], fèta du [[XIV secolo|Trexéntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/gorra|tìtolo=Gorra|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Lacremô]]: custruiu in-scia riva de levante du [[Munte Tolla]], in-ta canô da [[Susà (sciüméra)|Susà]], u pais̠e véggiu u l'è mesciunùn fina du [[XIII secolo|Duxéntu]], cun de custrusiòi ch'i remuntan fina a-u [[XV secolo|Cuattruséntu]]. A Lacremô, ch'u gh'à a furma tipica di pais̠i de canpagna, u se pö ancura vé a géxa véggia de San Cipriàn, serô a-u funsiòi, méntre cuélla döverô a-a giurnô d'ancö a se truva in-tu pais̠e növu, Carvis̠iu, a-u fundu da canô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/calvisio-vecchia/|tìtolo=Calvisio Vecchia|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Muntixélu]]: cuntrô in-scia riva scinistra da canô de l'[[Acuila (sciüméra)|Acuila]], a gh'à üna géxa, [[Gexa de San Dalmassiu (Finô)|intitulô a San Dalmassiu]], ch'a fa parocchia, fèta du [[XIV secolo|Trexéntu]] ma recustruia du [[1934]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://visitfinaleligure.it/le-localita/frazioni/monticello/|tìtolo=Monticello|léngoa=IT|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Ölle]]: cumüne cun [[Gura]] fina du [[1869]], u l'è a frasiùn finarina ciü a punénte e u l'è spartiu in-te varie cuntrè ch'i pian u numme da-e famie ch'i ghe staxèivan. Ölle u fa parocchia e a [[Gexa de San Giuanne Decolùn (Ölle)|sö géxa]], du [[1634]], a l'è intitulô a San Giuanne Decolùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/fr/node/9279|tìtolo=Anello di Olle|léngoa=IT|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Pèrti]]: antigu pais̠e de fundasiùn rumôna, frecuentùn ascì in-te l'ôta [[Etæ de Mëzo|Eté de Mes̠u]] pe-a pres̠énsa de l'antigu ''[[Castrum Perticae]]''. A géxa da sö parocchia, [[Gexa de San S̠ébbiu (Perti)|intitulô a San S̠ébbiu]], a l'è üna de ciü antighe du Finô, fundô de l'[[XI secolo|XI séculu]] in simma a de strutüre rumône; de ciü, chi u se truva a famus̠a géxa dita &quot;[[Gexa di sincue canpanìn|di sincue canpanìn]]&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/perti|tìtolo=Perti|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Pia]]: ün di tréi cumüni che, du [[1927]], i se sun ünii in-ta fundasiùn de cuéllu de Finô, a se truva a-u fundu da canô da [[Susà (sciüméra)|Susà]] e u sö s̠vilüppu u l'è ligùn a l'[[Abasia de Santa Maìn (Finô)|abasia benedetina de Santa Maìn]], mensciunô s̠a du [[1170]] e recustruia in-te sö furme d'ancö du [[XVIII secolo|Setteséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/finalpia|tìtolo=Finalpia|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[San Benardìn (Finô)|San Benardìn]]: cuntrô de canpagna, a l'è custruia in-sce l'ôtuciàn tra-e valè de l'[[Acuila (sciüméra)|Acuila]] e du [[Pora (sciüméra)|Pora]] e, ciü che a [[Gexa de San Benardìn (Finô)|gexétta de San Benardìn]], se ghe pö truvô a [[cà-ture de Belénda]], du [[XIV secolo|Trexéntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://visitfinaleligure.it/le-localita/frazioni/san-bernardino/|tìtolo=San Bernardino|léngoa=IT|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;.
* [[U Burgu (Finô)|U Burgu]]: céntru aministrativu du [[Marchexùn de Finô|Marchexùn]], u ''Burgus Finarii'' u l'è de fundasiùn medievôle, fèta a-a cunfruénsa du [[Pora (sciüméra)|Pora]] cun l'[[Acuila (sciüméra)|Acuila]] pe oréi du marchéis̠e [[Rìcco II do Carétto|Riccu II]] in-ti agni tra u [[XII secolo|Milleséntu]] e u [[XIII secolo|Duxéntu]]. U Burgu, tüttu serùn in-te sö müraie, u gh'à üna cianta a stradde e caruggi perpendiculôri und'i se durbiscian de ciasette e chi a se truva a segunda colegiôta de Finô, [[Colegiôta de San Biôxu (Finô)|San Biôxu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/finalborgo/|tìtolo=Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;.
* [[Varigotti]]: burgu du [[XV secolo|Cuattruséntu]], u s'è s̠vilupùn a punénte d'ün ''[[Castrum de Varigotti|castrum]]'' ciü antigu, a diféis̠a du portu natürôle da Bôia di Saracìn, e u l'à fètu cumüne fina du [[1869]]. In-scia riva a munte de Punta Créna a gh'è l'[[Géxa végia de San Luénsu (Varigotti)|antiga géxa de San Lurénsu]], custituia du [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII séculu]], méntre a [[Géxa de San Luénsu (Varigotti)|paruchiôle mudèrna]], dedicô a-u mèximu santu, a ne végne da üna recustrusiùn du [[XVIII secolo|Setteséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/varigotti/|tìtolo=Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;.
* [[Vèrs̠i]]: pais̠e in-sce üna de coste in-ta riva scinistra da canô da [[Susà (sciüméra)|Susà]], u l'à fètu cumüne pe sö cuntu fina du [[1869]] e gh'à de urigine benbén antighe, tantu ch'u l'è mesciunùn fina in-te ün papé du [[1268]]. A sö géxa, [[Gexa de San S̠enô (Vèrs̠i)|intitulô a San S̠enô]], a l'è in-ta parocchia de Lacremô e a l'è stèta fundô du [[XV secolo|Cuattruséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/verzi/|tìtolo=Verzi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;.

=== Cunfìn ===
U cumüne de Finô u cunfina cun [[Borṡi e Veressi|Bors̠i e Verési]] e [[U Tû]] a punénte, cun [[Côrxi]], [[Orcu Feìn]] e [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] vèrsu munte e cun [[Nöi|Nori]] a levante; a meridiùn u l'è bagnùn da-u Mô Lìgüre.

== Storia ==
=== Preistoria ===
[[Immaggine:Arma delle Manie.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vista de l'ôrma de Môgne]]
In-tu Finô i ghe sùn de testimunianse da pres̠énsa de l'ommu fina da-u [[Paleolitico|Paleoliticu]], cumme se védde da-i retruvaménti in-te ôrme da regiùn, cumme cuélla de Aréne Càndide, dita ascì l'[[Armassa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/caverne/caverna-delle-arene-candide/|tìtolo=Caverna delle Arene Candide|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;. In-te st'ôrma chi u l'è stètu truvùn ün di sepürti ciü antighi d'[[Euròpa|Europa]], ch'u remunta a ciü o ménu 25.000 agni fa, cunusciüu cummu u sepürtu du &quot;[[S̠uénu Prìnsipe]]&quot;. A particularité de stu sepürtu chi, d'ün fiö de 15-16 anni, a l'è a richéssa du sö curedu e a cunpletéssa du retruvaméntu, fètu u primmu de mas̠u du [[1942]] da-a scuaddra du prufesü [[Luigi Bernabò Brea]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/preistoria/il-giovane-principe/|tìtolo=Il Giovane Principe|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;. Ôtri retruvaménti, ciü resénti, i riva da-a cuscì dita tôna de fôie&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/caverne/caverna-delle-fate/|tìtolo=Caverna delle Fate|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;, parte da grénda [[ôrma de Môgne]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/caverne/arma-delle-manie/|tìtolo=Arma delle Mànie|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;, e turna in-te l'Armassa, und'u l'è stètu truvùn ün semetéiu primitivu cun chins̠e sepürti.

Tantu inpurtanti i sùn ascì e dexéne de scrite fète in-sce de lastre ciatte de pria, cunusciüe cumme ciappi, cumme u [[Ciappu de Cunche]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/ciappo-delle-conche/|tìtolo=Ciappo delle Conche|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;, u [[Ciappu da Sô]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/ciappo-del-sale/|tìtolo=Ciappo del Sale|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; e u [[Ciappu di Séixi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/ciappo-dei-ceci/|tìtolo=Ciappo dei Ceci|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;.

A-a giurnô d'ancö, a ciü parte di repèrti truvé in-ta regiùn a l'è cunservô e in mustra in-tu müs̠eu da sité, scituùn in-tu cunvéntu de Santa Caterina, a-u Burgu&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130128211247/http://www.comunefinaleligure.it/pagina.asp?id=18|tìtolo=La Città - la storia|outô=Cumüne de Finô|léngoa=IT|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;.

=== Eté antiga ===
[[Immaggine:Castrum Perticae1.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|E ruvine du ''Castrum Perticae'', a Pèrti]]
U teritoriu du cumüne de Finô u l'è stètu cuntrulùn da varie pupulasiòi in-tu cursu di seculi. S̠a primma de l'eté di Rumôni sta s̠öna a l'éra ün inpurtante area de cumèrci, scicumme a l'éra a-i cunfìn tra-i teritori di [[Liguri Antighi|ligüri]] [[Sabaççi|Sabassi]] e [[Ingauni]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. De stu periudu chi a testimuniansa ciü famus̠a a l'è de següru cuélla du &quot;Vilaggiu de Àgnime&quot;, céntru furtificùn in simma a-a [[Rocca de Pèrti]] e frecuentùn tra-u [[IX secolo a.C.|IX]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], descuvèrtu du [[1959]] da üna spedisiùn de l'[[Istituto Internazionale di Studi Liguri|Institütu Internasiunôle de Stüddi Ligüri]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;.[[Immaggine:Ponte romano sulla via Giulia Augusta.jpg|miniatura|250x250px|U punte rumônu ditu &quot;de fôie&quot;, ün di sincue in-ta canô du Riàn Ponci e l'ünicu che se pö ancura traversô]]De l'eté rumôna i ghe sùn di bèlli rèsti, scibén ch'a nu gh'éra ancura di céntri inpurtanti, s̠unté a-e stradde ch'i traversôvan a regiùn, survatüttu a ''[[Via Julia Augusta]]'' che, custruia pe oréi de l'inperatû [[Aogusto|Cés̠are Gustu]], in-te stu töccu chi a s̠untôva ''Vada Sabatia'', d'ancö [[Vuè|Vué]], cun ''[[Albingaunum]]'', [[Arbenga|Arbénga]], e a cuscì dita &quot;Stradda Romera&quot;. Testimunianse de ste stradde chi i sùn i sincue punti rumôni, du [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu d.C.]], in-ta canô du Riàn Ponci (da-u latìn ''Vallis Pontium'', &quot;a canô di punti&quot;), ch'u se caccia in-ta sciüméra Susà. Chi i se truvôvan ascì, tra-i cuscì diti Punte Müttu e Punte de l'Ègua, de antighe côve pe l'estrasiùn da [[pria du Finô]]&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/la-val-ponci/|tìtolo=La Val Ponci|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/ponti-e-archi/|tìtolo=Ponti e Archi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;.
A custrusiùn da primma géxa paleocrestiana a remunta ciü o ménu a-u [[IV secolo|IV]]-[[V secolo|V seculu d.C.]], scituô a-a Marina e cunusciüa cumme a &quot;ceive de Finô&quot;, ancura in pé in-ta sö parte ciü bassa. A se truva de sutta a-u cunvéntu di scapüsìn de San Franséscu, und'a l'è stèta descuvèrta cun di travai fèti tra-u [[1940]] e u [[1945]]&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/pieve-del-finale/|tìtolo=Pieve del Finale|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;.

A despétu da fìn du duminiu di rumôni, a Ligüria a l'è restô ancura pe cuôrche ténpu sutta a-i [[Inpêro bizantìn|bis̠antìn]], cun-a cuscì dita ''[[Provincia Maritima Italorum]]'', cuande u rèstu da [[Cianûa padann-a|Cianüra Padôna]] u l'éra s̠a cuntrulùn da-i [[Longobàrdi|lungubardi]]. Pe difénde u ''limes'', ch'u caminôva lungu a sùra di munti ligüri, i sùn stèti realis̠é di ''castra'', cumme u ''Castrum Perticae'' e i ''castra'' de Pia e de Orcu. U ''Castrum Perticae'', cunusciüu cumme castéllu de San Tugnìn da-u numme de l'arénte gexétta&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-sant-antonino/|tìtolo=Chiesa di Sant’Antonino|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;, u l'è üna furtificasiùn du [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII seculu]] scituô in simma a l'értu briccu ch'u dividde Pèrti da-a canô da sciüméra Acuila, acostu a-u scitu de l'antigu vilaggiu ligüre de Agnime&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/fortezza-bizantina-di-santantonino/|tìtolo=Castello di Sant'Antonino|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;. U castéllu de Orcu (''Castrum Orche'') u se truva a levante du pais̠e da-u mèximu numme, arénte a-a géxa de San Lencìn, e u cuntrulôva ségge a canô du Riàn Curnèi (afluénte da Susà, a levante) che a canô de Feìn, a punénte&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castello-medievale-di-orco/|tìtolo=Castello di Orco|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;. Cun-u castéllu de Varigotti (''Castrum Varicottis''), scituùn in simma a-u côu de Punta Crena e des̠entegùn du [[1341]] da-i s̠enéis̠i&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castello-di-varigotti/|tìtolo=Castello di Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;, ste furtésse chi i furmôvan u scistéma de diféis̠a de l'area, primma da custitusiùn du Marchexùn&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Eté de Més̠u ===
[[Immaggine:Castel Gavone (Finale Ligure) - panoramio.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|U Gavùn e a sö ture &quot;di diamanti&quot;]]
U cuntrullu di bis̠antìn u l'è feniu in-tu [[VII secolo|VII seculu]], cun-a cuncuista du re di lungubardi [[Rotari|Rutari]] du pais̠e picenìn d'eté rumôna ch'u se truvôva a-a fuxe da Pora du [[641]] e, du [[643]], de cuéllu de ''Varicottis'', und'i sùn stèti des̠enteghé u primmu castéllu e e müraie&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Pasé i seculi ciü scüri de l'ôtu mediuevu a primma testimuniansa scrita du Finô a remunta a-u [[967]], cuande l'inperatû [[Ötón I de Sassonia|Otùn I]] u cunsegnôva a [[Aleramo do Monferòu|Aleramu du Munferùn]] e tère da cuscì dita môrca Aleramica, ch'i cunprendéivan u castéllu de Orcu ascì. Tra-i discendénti de l'Aleramu se pö regurdô u [[Rìcco I do Carétto|Riccu du Vastu]], ditu ascì [[Do Carétto (famìggia)|Du Caréttu]], mensunùn in-te ün dipluma du [[1162]] unde l'inperatû [[Federigo Barbarossa|Federiccu Bôrbarussa]] u dôva a lé de tère e di tituli, inclüs̠u cuéllu de [[Màrca de Sànn-a|marchéis̠e de Savuna]], cun pudesté surva u Finô ascì&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. A ogni moddu, scibén che l'investitura a l'éra pe ün teritoriu benbén ciü grossu, u sö puréi u l'éra a-a fìn efetivu sulu in-te l'area du Finô, cun [[Sann-a|Savuna]] che in-te pochi agni a l'è vegnüa liberu cumüne, cu'a storia du Marchexùn ch'a cuménsa dunca du 1162, cun-u Riccu du Caréttu cumme sö primmu marchéis̠e.
[[Immaggine:Finalborgo (Finale Ligure)-palazzo del tribunale-2.jpg|miniatura|250x250px|U Palassu du Tribunô, a-u Burgu]]
Da-a fìn du [[XII secolo|XII seculu]] a cuménsa ün periudu de gréndu s̠viluppu pe tütta a regiùn, aviùn cun-a realis̠asiùn da primma parte du Castéllu Gavùn, foscia du [[1172]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alberto Peano Cavasola|tìtolo=Il castello di Lancillotto. La storia europea di Castel Gavone|url=https://www.centrostoricofinale.com/prodotto/il-castello-di-lancillotto/|ànno=2004|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=IT|ISBN=88-90-16690-8}}&lt;/ref&gt;, in simma a-a colla du Becchignolu&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castel-gavone/|tìtolo=Castel Gavone|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;. Inpurtante a l'è ascì a fundasiùn du Burgu, mensunùn pe-a primma otta in-tu [[1213]] cumme ''Burgus Finarii'' (u &quot;Burgu du Finô&quot;), fèta p'oréi du marchéis̠e [[Rìcco II do Carétto|Riccu II]] tra-a fìn du XII e u prinsipiu du [[XIII secolo|XIII seculu]], ch'u l'è préstu vegnüu a capitô du Marchexùn. Sta fundasiùn chi a l'è foscia fèta a-u postu de ün ciü antigu pais̠e, cumm'u pareréiva da de resénti descuvèrte fète sutta a-a ciassa du tribunô, ch'i remuntan a-u [[X secolo|X seculu]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/finalborgo/|tìtolo=Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

In-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], cun-a muntô du puréi du Marchexùn cumme cu-a fundasiùn du [[Marchesàu de Süccaellu|Marchexùn de Sücaréllu]] du [[1397]] da parte de ün ramu di Du Caréttu, a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]] a cumensôva a avéi de mire in-sciu Finô, de moddu de tacô insemme a Rivéra de Punénte intréga, dètu che i Du Caréttu i cuntrulôvan l'ünicu stradda tra-u mô e a Cianüra Padôna ch'a nu fusse in-te màn di s̠enéis̠i. Pe sti mutivi chi a l'é scciupô du [[1447]] a cuscì dita guéra du Finô, che in-tu méntre u l'éra sutta a-u marchéis̠e [[Galioto do Caretto|Galiottu I]], e ch'a l'è fenia in-te l'agnu doppu cun-a vitoria di s̠enéis̠i, che però i végne caciòi s̠a du [[1450]] da-e trüppe de [[Zâne I do Carétto|Giuanne I]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. A storia de sta guéra chi a l'è cuntô da-u [[Gianmario Filelfo]], scrivàn s̠enéis̠e cuntenpuraneu a-i fèti, in-tu sö libbru ''Bellum Finariense'', du [[1453]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.assocelesia.it/news.php?id=31|tìtolo=Bellum Finariense|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

In-ti agni de doppu i sùn stète realis̠è e növe müraie du Burgu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/le-mura-di-finalborgo/|tìtolo=Cinta muraria medievale di Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;, ancura in pé e cu-e tréi purte de Porta Carétta&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/porta-carretta/|tìtolo=Porta Carretta|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;, Porta Tèsta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/porta-testa/|tìtolo=Porta Testa|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt; e Porta Rumôna du Murìn, ciü a ture &quot;di diamanti&quot; du Gavùn, du [[1490]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Du [[1462]] u l'è stètu rangiùn u Palassu du Tribunô&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-tribule-finalborgo/|tìtolo=Palazzo del Tribunale in Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt; e, du [[1492]], a l'è stèta tirô sciü a géxa da Nostra Scignura du Luretu a Pèrti, cunusciüa ascì cumme a géxa di sincue canpanìn&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-ns-loreto-perti/|tìtolo=Chiesa di NS di Loreto|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Eté muderna ===
[[Immaggine:Plan de la ville et des fortifications de Final, XVIIe siècle.jpg|thumb|350x350px|Vista du Finô in-tu [[XVII secolo|Seiséntu]]|sinistra]]
In-ti agni doppu a vitoria in-ta guéra du Finô, u Marchexùn u l'è arivùn a-u sö mascimu splendû, cu'a cuncuista de ciü pais̠i in-ta [[Burmia (valä)|Burmia]], fina a [[Saliceto (Italia)|Saliceto]] e a [[Paroldo]], fètu ch'u purtôva gréndi ricchésse da-i cumèrci. In-tu mèximu periudu a gh'è stèta a custrusiùn de vari palassi de famie da nubilté finarina&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;, cumme i Ricci, ch'i gh'àn durbiu u sö palassu du [[1529]]&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-ricci/|tìtolo=Palazzo Ricci|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;, i Cavasöra&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-cavasola/|tìtolo=Palazzo Cavasola|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt; e, tra-i ciü inpurtanti, i Buraggi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-buraggi-via-consolazione/|tìtolo=Palazzo Buraggi a Finalmarina|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-buraggi-via-pertica/|tìtolo=Palazzo Buraggi de via Pertica|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/villa-buraggi/|tìtolo=Villa Buraggi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

U muméntu de pôxe u l'è però préstu scentùn: cun-a scüs̠a de cuôrche revurta cuntra u marchéis̠e [[Alfónso II do Carétto|Arfunsu II]] e a-u sö môguvèrnu, a Repübbrica de S̠éna a s'è mesciô cun sucèssu in guéra cuntra u Marchexùn du [[1558]]. A ogni moddu a l'à cuntrulùn u Finô sulu fìn a-u [[1602]], cuande, cun-a murte de l'urtimu marchéis̠e [[Sforsa Dria Du Carettu|Sforsa Dria]], u végiu marchexùn u l'è pasùn sutta a l'[[Inpêro spagnòllo|inperu spagnollu]], restandu ''de iure'' ün feudu de l'inpéru. Pe-a Spagna u cuntrullu de Finô u l'éra benbén inpurtante dètu ch'u l'éra u portu in-sciu mô pe-u cuscì ditu &quot;Camìn spagnollu&quot; che, travèrsu u [[Ducôtu de Milàn]], u cunsentiva a-e trüppe da Spagna e de Napuli de rivô in-te [[Fiàndre|Fiandre]], pruvinse ribèlli. A-u periudu spagnollu i remuntan varie custrusiòi, a-a giurnô d'ancö ancura in pé, cumme a Porta Reôle, realis̠ô a-u postu da Porta Carétta&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;, u rafursaméntu di castélli s̠a pres̠énti, a custrusiùn da furtéssa de San Giuanne, surva a-u céntru du Burgu&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castel-san-giovanni/|tìtolo=Castel San Giovanni|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;, l'ôrcu triunfôle da Marina&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/ponti-e-archi/arco-di-margherita-a-finalmarina/|tìtolo=Arco di Margherita|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt; e a scistemasiùn de varie géxe, cumme cuélla de San Biôxu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
[[Immaggine:– Statuta, decreta et ordines marchionatus Finarij, 1667 – BEIC 10369364.jpg|miniatura|239x239px|I ''Statuta'' du Marchexùn du Finô du [[1667]]]]
A fìn da duminasiùn spagnolla, du [[1707]], a curispunde a-u declìn definitivu du Marchexùn, catùn da S̠éna du [[1713]], che cuscì a l'è stèta l'urtima feudataria de Finô, es̠ercitandu u sö cuntrullu travèrsu ün guvernatû. Scinbulu da növa gestiùn a l'è, du [[1715]], a destrusiùn du Gavùn; cun-i növi aministratòi ch'a l'à duvüu gestî de revurte asci, cumme cuélle du [[1730]] e du [[1734]], e ün invasiùn di piemontéis̠i. Cun-a Pôxe de Aachen du [[1748]] u cuntrullu de Finô u l'è dètu du tüttu a-a Repübbrica de S̠éna, ch'a l'à tacùn dritu a regiùn a-i sö dumini, cu-u Finô ch'u l'è cuscì restùn ün marchexùn sulu ''de iure'', cunservandu però i sö antighi ''Statuta''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Statuta, decreta et ordines marchionatus Finarij|url=https://gutenberg.beic.it/view/action/nmets.do?DOCCHOICE=10369364.xml&amp;dvs=1622840002847~29&amp;locale=it_IT&amp;search_terms=&amp;show_metadata=true&amp;adjacency=&amp;VIEWER_URL=/view/action/nmets.do?&amp;DELIVERY_RULE_ID=7&amp;divType=&amp;usePid1=true&amp;usePid2=true|ànno=1667|editô=Ex typographia Ambrosij Ramellati|çitæ=Finô|léngoa=LA}}&lt;/ref&gt;.

=== Eté cuntenpuranea ===
L'antigu Stôtu u l'è feniu du tüttu du [[1795]], cuande, cun l'invasiùn de trüppe francéis̠i du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] e a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], i sùn stèti abulii i végi tituli e i fèudi, cun l'aministrasiùn lucôle ch'a l'è stèta mudernis̠ô. A l'inprinsipiu tacùn in-tu departiméntu da Marémula, cun capulögu a-a [[A Prìa|Pria]], a l'anesiùn da [[Liguria|Ligüria]] a l'[[Prìmmo Inpêro françéize|inperu francéis̠e]] Finô u l'è inseriu in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|departiméntu de Muntenötte]], und'u l'éra capulögu d'ün cantùn de l'''arrondissement'' de [[Sann-a|Savuna]]. U remunta a stu periudu chi a custrusiùn du Teôtru Aycôrdi, u ciü antigu de tütta a Rivéra, durbiu du [[1806]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/teatri/teatro-aycardi/|tìtolo=Teatro Aycardi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

Du [[1815]], doppu a cürta speriénsa da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica S̠enéis̠e]], u Finô u l'è pasùn a-i [[Savoia]] cun-u rèstu da [[Liguria|Ligüria]] pe decis̠iùn du [[Congresso de Vienna|Cungréssu de Viénna]] e dunca inserii, fìn a-u [[1927]], in-ta [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de S̠éna]], pe pasô dunca in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1@originale|tìtolo=R.D.L. 2 s̠enô 1927, n. 1, art. 1|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;. In-te cuéllu agnu u l'è stètu creùn u cumüne de ''Finale Ligure'' ascì, cun l'uniùn di trèi pais̠i du Burgu, de Pia e da Marina&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1927-01-02;1!vig=|tìtolo=R.D.L. 2 s̠enô 1927, n. 1, art. 4|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

In-ti agni da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guéra Mundiô]] a Finô u l'è cumensùn ün prucèssu de industrialis̠asiùn, cun-a creasiùn de oficine da Marina, ch'i faxèivan côri e vagòi pe-e feruvie, poi catè da l'inpres̠ariu s̠enéis̠e [[Rinàldo Piàggio|Rinaldu Piaggio]], ch'u l'à inandiùn ün stabiliméntu pe-a prudusiùn de aérei. Fìn a-u sö stramüu a [[Villanöva|Villanöva d'Arbénga]] du [[2014]], sta chi a l'è stèta l'indüstria ciü inpurtante du cumüne, cu-i stabiliménti da ''[[Piaggio Aerospace]],'' a-a giurnô d'ancö pe-a ciü parte derucòi, ch'i ocupavôn üna grossa area arénte a-u Côu da Crôvas̠òppa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/archeologia-industriale/aree-piaggio/|tìtolo=Aree Piaggio|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

Cunsciderùn a sö lunga e inpurtante storia du [[2007]], cun decrétu du prescidénte da repübbrica, u cumüne de Finô u l'à risevüu u titulu de sité. Da-u [[1973]] a-u [[2011]] u l'à fètu parte da [[Comunitæ montagnìnn-a Pollupice|Cumünité Muntôna Pollupice]], derfô du [[2009]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=L.R. 4 lüu 2008, n. 24|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Finâ}}

=== Minuranse fulône ===
Segundu l'ISTAT, a-u 31 de dixénbre du 2023, a Finô i gh'éran 844 res̠idénti fulén.

=== Cugnummi ciü difüs̠i ===
I cugnummi ciü difüs̠i a Côrxi i sùn ''Parodi'', ''Rossi'', ''Bruzzone'', ''Ferrari'' e ''Gaggero''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Classifiche dei Cognomi Italiani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Persune lighè a Finô ===
[[Immaggine:Views from Finale Ligure 12.jpg|miniatura|250x250px|U munuméntu a-u generô Caviglia in-sciu côu de San Dunùn]]
* [[Riccu I Du Caréttu]], ditu u Guèrsu (..., ... - ..., [[1185]]), primmu [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-del-carretto_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Enrico}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giacumu Du Caréttu]] (..., [[1215]] ca - ..., post-[[1260]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-giacomo-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Giacomo, marchese del Finale}}&lt;/ref&gt;.
* [[Antognu Du Caréttu]] (..., [[1250]] ca - ..., post-[[1311]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-antonio-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Antonio, marchese del Finale}}&lt;/ref&gt;.
* [[S̠ors̠u Du Caréttu]] (..., [[1290]] ca - ..., post-[[1355]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-giorgio-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Giorgio, marchese del Finale}}&lt;/ref&gt;.
* [[Antoniotto Adorno (1340-1398)|Antugnottu I Adornu]] ([[Zena|S̠éna]], [[1340]] ca - Finô, [[1398]]), [[Dûxe da Repùbrica de Zêna|duxe da Repübrica de S̠éna]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antoniotto-i-adorno/|tìtolo=Adórno, Antoniotto I - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Galioto do Caretto|Galeottu Du Caréttu]] (..., [[1390]] ca - [[Quimper]], [[1450]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-galeotto-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Galeotto, marchese del Finale}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuanne Du Caréttu]] (..., [[1400]] ca - ..., [[1468]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-giovanni-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Giovanni, marchese del Finale}}&lt;/ref&gt;.
* [[Batista di Giüdisi]] (Finô, [[1428]]/[[1429|29]] - [[Romma|Rumma]], [[1484]]), religius̠u e studiüs̠u&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Diego Quaglioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/battista-dei-giudici_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2001|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 56|capìtolo=GIUDICI, Battista dei}}&lt;/ref&gt;.
* [[Carlu Duménegu Du Caréttu]] (Finô, [[1454]] - [[Romma|Rumma]], [[1514]]), cardinô e arcivescu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Tiziana Bernardi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-carlo-domenico_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Carlo Domenico}}&lt;/ref&gt;.
* [[Fabrissiu Du Caréttu]] (Finô, [[1455]] - [[Rödi|Rodi]], [[1521]]), Gréndu Méistru de l'Ordine di Uspialié&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Tiziana Bernardi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/fabrizio-del-carretto_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Fabrizio}}&lt;/ref&gt;.
* [[Arfunsu Du Caréttu]] (Finô, [[1457]] - Finô, [[1516]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-alfonso-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Alfonso, marchese del Finale}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giomu Culonna]] ([[Orsogna]], [[1604]] - Finô, [[1666]]), cardinô e arcivescu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Franca Petrucci|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/girolamo-colonna_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1982|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 27|capìtolo=COLONNA, Girolamo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Duménegu Buciôrdu]] ([[A Marina (Finô)|A Marina]], [[1686]] - [[Zena|S̠éna]], [[1746]]), pitû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ennio Poleggi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/domenico-bocciardo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BOCCIARDO, Domenico}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuanne Duménegu Brichieri Curunbi]] (Finô, [[1719]] - [[Firense|Firénse]], [[1787]]), giürista&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Turi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/brichieri-colombi-giovanni-domenico_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRICHIERI COLOMBI, Giovanni Domenico}}&lt;/ref&gt;.
* [[Sorsu Gallesiu|S̠ors̠u Gales̠iu]] ([[U Burgu (Finô)|U Burgu]], [[1772]] - [[Firense|Firénse]], [[1839]]), butanicu e ommu puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Saltini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-gallesio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALLESIO, Giorgio}}&lt;/ref&gt;.
* [[Emanuele Celesia]] ([[U Burgu (Finô)|U Burgu]], [[1820]] - [[Zena|S̠éna]], [[1889]]), storicu e scritû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Nilo Calvini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emanuele-celesia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CELESIA, Emanuele}}&lt;/ref&gt;.
* [[Enrico Caviglia]] ([[A Marina (Finô)|A Marina]], [[1862]] - Finô, [[1945]]), generô e puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-caviglia/|tìtolo=Cavìglia, Enrico - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Pier Giulio Breschi]] ([[Pia (Finô)|Pia]], [[1874]] - [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaritta]], [[1937]]), giurnalista, cunpus̠itû e incis̠û&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luciano Onder|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-giulio-breschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRESCHI, Pier Giulio}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ugo Malvano]] ([[Turin|Türìn]], [[1878]] - Finô, [[1958]]), pitû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Francesca Lombardi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ugo-malvano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MALVANO, Ugo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giovanni Boine]] ([[A Marina (Finô)|A Marina]], [[1887]] - [[U Portu]], [[1917]]), scritû e criticu letiraiu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mario Costanzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-boine_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BOINE, Giovanni}}&lt;/ref&gt;.
* [[Virgilio Fedi]] ([[Nuxei]], [[1911]] - Finô, [[1998]]), partigiàn e pueta in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Allegato &quot;Il quadrifoglio artistico&quot;|revìsta=Il Quadrifoglio|editô=Associazione &quot;Emanuele Celesia&quot;|çitæ=Finô|volùmme=Agnu X|nùmero=22|p=5|léngoa=IT|url=https://assocelesia.it/doc/QuadriArtistico.pdf}}&lt;/ref&gt;.
* [[Renato Castellani]] ([[Varigotti]], [[1913]] - [[Romma|Rumma]], [[1985]]), regista du cine&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/renato-castellani/|tìtolo=Castellani, Renato - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Carlo Donat-Cattin]] ([[A Marina (Finô)|A Marina]], [[1919]] - [[Munte Carlu]], [[1991]]), scindacalista e puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-donat-cattin/|tìtolo=Donat-Cattin, Carlo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;.

== Sciti de interesse ==
=== Architetüre religius̠e ===
A-a giurnô d'ancö, Finô u l'è divis̠u tra-i prevostri de növe géxe, cun s̠urisdisiùn in-sce di teritori che ciü o ménu i sùn i méximi di cuélli di végi cumüni taché a-a sité&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/vicaria-di-finale-ligure/|tìtolo=Vicaria di Finale Ligure - Parrocchie|léngoa=IT|vìxita=2021-06-06}}&lt;/ref&gt;. De ciü, dètu che e due lücalité de Gura e de Ölle i sùn stète catè da-u marchéis̠e [[Rìcco II do Carétto|Riccu II]] du [[1212]], di agni doppu a custitusiùn du Marchexùn, ste due parocchie chi i se truvan ancura sutta a-a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòces̠i d'Arbénga-Inpéria]], cumme a vexina [[A Prìa|Pria]], e nu sutta a cuélla de [[Diocexi de Sann-a-Noi|Savuna-Nori]], cumme u rèstu du cumüne de Finô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/wd-annuario-enti/gorra-s-bartolomeo-4162/|tìtolo=Gorra, s. Bartolomeo|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/wd-annuario-enti/olle-s-giovanni-battista-decollato-4196/|tìtolo=Olle, s. Giovanni Battista decollato|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia du Burgu
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Finaleborgo Basilika Antiquissima.jpg|Faciôta da géxa de San Biôxu
I chiostri del Complesso di Santa Caterina.jpg|Ciostru e canpanìn de Santa Caterina
Cappella di Regina Pacis vista da Piazza Milite Ignoto - Finalborgo.jpg|A géxa da Regina Pacis
Chiesa di San Giuseppe Calasanzio - Finalborgo.jpg|A géxa di Sculopi
Monastero delle Suore Domenicane di Santa Rosa - Finalborgo.jpg|A capélla du cunvéntu de Santa Rös̠a
&lt;/gallery&gt;
* Colegiôta de San Biôxu: a l'è a séde da parocchia du Burgu e üna de due baxiliche de Finô. A dôta da sö custrusiùn a nu l'è guéri céra, cun-a primma testimuniansa scrita ch'a remunta a-u [[1162]], cuande a se truvôva ancura de föra de müraie du pais̠e, dita dunca San Biôxu ''extra-muros''. Tra-u [[1372]] e u [[1375]] a l'è stèta recustruia dréntu a-u Burgu segundu u stile goticu e, du [[1463]], in simma a üna de ture de müraie du pais̠e u l'è stètu realis̠ùn u sö canpanìn. Saches̠ô in-ta guéra du Finô, a géxa de San Biôxu a l'è stèta turna recustruia tra-u [[1634]] e u [[1659]] in stile baroccu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/collegiata-di-san-biagio/|tìtolo=Basilica di San Biagio|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/basilica-san-biagio|tìtolo=Basilica di San Biagio|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa e cunventu de Santa Caterina: custrusiùn cumensô du [[1359]] pe oréi du marchéis̠e [[Zòrzo Do Carétto|S̠ors̠u]], pe döverô a géxa cumme sepürtu de famia, a l'è stèta séde di frè dumenichén fìn a-u [[1802]], pe vegnî dunca üna galéra. Serô ascì a galéra, a-a giurnô d'ancö Santa Caterina a l'è vegnüa ün inpurtante céntru cultürôle, séde du müs̠eu da sité, de üna bibliutéca e de ün auditorium, ch'u l'è stètu recavùn propriu dréntu a-a géxa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/conventi-ed-abbazie/chiesa-e-convento-di-santa-caterina/|tìtolo=Santa Caterina|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-santa-caterina|tìtolo=Chiesa di Santa Caterina|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa da Regina Pacis: a se truva in-sce rive du munte da Crôvas̠òppa, de la da-a sciüméra Pora e s̠untô a-u senté napuleunicu pe Verési.
* Géxa de San Gius̠eppe Calansansiu: a se truva in-scia stradda pe-a Marina e a l'éra a-u prinsipiu dedicô a San Tognu. A l'è cunusciüa cumme a géxa di [[Scolopi|Sculopi]] ascì, dètu che da-u [[1831]] a l'è stèta a séde de sta cungregasiùn religius̠a chi, inpegnô in-te l'educasiùn di matétti ch'i rivôvan da-e famie ciü povere&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-giuseppe-calasanzio|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe Calasanzio|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla e munesté de Santa Rös̠a: custruiu de föra de müraie du [[1677]], u l'è ün cunvéntu de munighe dumenicône creùn da-a beôta Giuanna Caterina Boldoni, fètu e decurùn segundu u güstu baroccu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/notizie-e-informazioni/newsletter-21-il-convento-di-santa-rosa-a-finalborgo/|tìtolo=Il monastero di Santa Rosa a Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2027-09-01}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia da Marina
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Finale Ligure - Collegiata di San Giovanni Battista - 2023-09-30 18-31-39 002.jpg|A colegiôta de San Giuanne
Finale Ligure - Chiesa di Santa Maria Maddalena de' Pazzi - 2023-09-30 18-13-12 002.jpg|A Géxa di Néigri
Finale Ligure Frati Minori Cappuccini Chiesa di San Francesco d'Assisi.jpg|San Franséscu, géxa du cunvéntu
&lt;/gallery&gt;
* Colegiôta de San Giuanne Batista: l'ôtra baxilica de Finô, a l'è a séde da parocchia da Marina. A l'è üna grénda géxa in stile baroccu, cun-a sö realis̠asiùn ch'a l'è duvüa a-a l'oréi du vescu [[Anbrêuxo Fiésco|Anbröxu Fieschi]], scicumme ch'u l'oréiva sustituî a végia céive du Finô cun üna géxa ciü inpurtante, ordenandu cuscì u prinsipiu di travai du [[1567]], scibén che a custrusiùn a l'è cumensô sulu du [[1619]], pe dürô pe sincuantasincue anni, fìn a-u [[1674]]. I travai sucesivi, cumme a növa faciôta du [[1762]] e a cüpula du [[1780]], i gh'àn dètu a-a géxa u sö spétu d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/basilica-di-san-giovanni/|tìtolo=Basilica di San Giovanni|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.parrocchiafinalmarina.it/parrocchia/arte-e-storia/|tìtolo=Arte e Storia|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/collegiata-s-giovanni-battista|tìtolo=Basilica Collegiata di S. Giovanni Battista|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Céive du Finô: a l'éra a géxa ciü antiga du Finô, fètu in-tu stile paleucrestiàn in-tu [[V secolo|V seculu]] e dedicô a San Giuanne Batista, San Nas̠ô e San Célsu. Largô ciü otte, cun-u svilüppu da Marina u prevostu da lücalité u l'à dunca fètu stramüu in-ta növa parocchia e a végia géxa ch'a l'è pasô a-i scapüsìn, ch'i gh'àn custruiu in simma ün cunvéntu. Grassie a di scôvi, fèti tra-u [[1939]] e u [[1946]], a-a giurnô d'ancö u l'è puscibile véi a sö parte ciü bassa&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-dei-padri-cappuccini|tìtolo=Chiesa dei Padri Cappuccini e Pieve del Finale|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de Santa Maìn Manéna di Passi: cunusciüa ascì cumme a Géxa di Néigri, da-u curû de cappe da [[Cazàsse|cas̠assa]] da Santiscima Trinité e da Murte, ch'a ghe stà, a sö custrusiùn a l'è cumensô du [[1697]], pe fenî du [[1706]]. A-a giurnô d'ancö a l'è cunusciüa pe-u sö gréndu pres̠épiu, ün di ciü bèlli da sité&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.parrocchiafinalmarina.it/parrocchia/chiesa-dei-neri/|tìtolo=Chiesa dei Neri|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa e cunvéntu de San Franséscu: fìn a-i [[Anni 1990|agni '90]] séde di scapüsìn, u se truva in-scia stradda pe-u Burgu. Géxa e cunvéntu i sùn stèti custruii in simma a l'antiga céive du Finô tra-u [[1582]] e u [[1585]], ma deruché du [[1628]], p'ése turna frabiché tra-u [[1642]] e u [[1644]], segundu u spétu d'ancö&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.cappucciniliguri.it/finale-ligure.html|tìtolo=Convento Frati Cappuccini|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Pia
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
MK54637 Santuario di S. Maria Pia (Finale Ligure).jpg|Santa Maìn de Pia e u sö canpanìn
Finale Ligure - Chiesa di San Giacomo - 2023-09-26 16-08-07 001.JPG|San Giacumu a-e Môgne
&lt;/gallery&gt;
* Abasia de Santa Maìn: custrusiùn realis̠ô surva a üna géxa benbén ciü antiga, dedicô delungu a Santa Maìn e s̠a mensunô in-te ün attu du [[1170]], und'a l'è indicô cumme pruprieté de l'abasia de San Cuintìn de [[Spigno Monferrato|Spignu]]. L'inpunénte canpanìn, da l'ôta punta a öttu lôti e realis̠ùn cun-a cuscì dita pria du Finô, u remunta a-u [[XIII secolo|Duxénto]] e u l'è a sula parte da géxa medievôle restô intégra, dètu che sulu de parte picine da primma custrusiùn i sùn ancura vixibili. Du [[1474]] a géxa, pe dumanda du marchéis̠e [[Galiöto II do Carétto|Galiottu II]] a-u [[Pàppa Sisto IV|pappa Sistu IV]], a l'è stèta afidô a-i frè orivetén, di benedetìn lighé a-a növa cungregasiùn de Munte Orivetu, ch'i l'àn largùn a géxa, purtandu da-a [[Toscann-a|Tuscana]] varie upere d'arte. U remunta a stu periudu chi a realis̠asiùn du durmitoriu e du refetoriu, cun l'inprinsipiu da custrusiùn di dòi ciostri ascì, ch'i sùn però resté da fenî fina a-u [[1921]]. Tra-u [[1724]] e u [[1729]] l'abasia a l'è stèta recustruia in-tu sö spétu d'ancö, cun üna sula navôta e a bèlla faciôta decurô da varie pitüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/conventi-ed-abbazie/chiesa-e-abbazia-di-ns-assunta/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/abbazia-dei-padri-benedettini|tìtolo=Abbazia dei Padri Benedettini|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/santuario-ns-pia|tìtolo=Santuario di N.S. di Pia|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Tugnìn Abùn a-u Munte: a se truva in-ta regiùn du Munte de Pia, in-scia SP54 che, muntandu da-a canô du Pora, a travérsa l'ôtuciàn de Môgne, in-te üna pus̠isiùn und'a gh'è üna vista panuramica in-sciu rèstu du cumüne de Finô. A capélla a l'à ün canpanìn particulô, da-a cianta a triangulu, ün di pochi in-te tütta a Ligüria&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/monte-di-pia/|tìtolo=Monte di Pia|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/cappella-san-antonio-abate|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio Abate al Monte|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San Giacumu: a l'è a géxa a-u servissiu da regiùn d[[e Môgne]], cunpréis̠a in-ta parocchia de Pia, e a l'è stèta frabicô du [[1848]] in-sciu scitu d'üna capélla ciü antiga. Da-u [[1861]] a gh'à avüu ün sö retû e, du [[1971]], a l'éra fina vegnüa parocchia. In-ta géxa i sun cunservè du opere du scurtû savunéis̠e [[Antonio Brilla]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700109566|tìtolo=Chiesa di S. Giacomo Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2025-04-25}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa véggia de San Giacumu: custrusiùn ancö scunsacrô, a l'è stèta a primma géxa da regiùn d[[e Môgne]], fundô in-te ün muméntu scunusciüu e custruia a növu du [[XVII secolo|Seiséntu]], segundu ün decrétu du véscu ch'u l'à cumandùn de caciô s̠ü a primma architetüra a-i 12 de mas̠u du [[1644]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700109551|tìtolo=Chiesa di S. Giacomo (ex)|léngoa=IT|vìxita=2025-04-25}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Lacremô
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Oldcalvisio1.jpg|A géxa veggia de San Cipriàn a Lacremô
Chiesa di San Cipriano - Calvisio (Finale Ligure) (II).jpg|A géxa növa
Chiesa di San Gennaro - Verzi (Finale Ligure).jpg|A géxa de San S̠enô a Vèrs̠i
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Cipriàn: a l'éra a séde da parocchia de Lacremô, a-a giurnô d'ancö stramüô in-te üna custrusiùn ciü növa. A l'è u frütu de sucesivi derucaménti e recustrusiòi, cun üna primma géxa, descuvèrta grassie a di scôvi, ch'a remunta foscia a l'eté rumôna. A segunda géxa, de l'Eté de Més̠u, a l'éra stèta realis̠ô cun ün stile rumônicu tra-u [[XII secolo|XII]] e u [[XIII secolo|XIII seculu]] e, pocu doppu, u gh'è stètu s̠untu ascì u canpanìn, u ciü antigu du Finô. U sö spétu d'ancö u riva da dòi largaménti sucesivi, e l'urtimu u l'è stètu cuéllu du [[XVIII secolo|Setteséntu]], cun-a géxa ch'a l'è restô in funsiùn fina a-u [[1932]], cuande a parocchia a l'è stèta stramüô in-ta sö növa séde&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-di-san-cipriano/|tìtolo=Chiesa di San Cipriano|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-cipriano|tìtolo=Chiesa di San Cipriano|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa di Santi Curneliu e Cipriàn: a l'è a parocchia mudèrna de Lacremô, custruia tra-u [[1931]] e u [[1932]] in-te üna pusisiùn ciü vexìna a-u növu céntru du pais̠e, dètu che a géxa végia a se truva in-scia riva du Munte Tolle, in-ta parte végia de Lacremô. A géxa növa, custruia du tüttu cun-a cuscì dita pria du Finô, a l'è stèta realis̠ô in-tu stile néu-rumônicu, a tréi navôte e cun ün értu canpanìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-dei-ss-cornelio-e-cipriano/|tìtolo=Chiesa dei SS Cornelio e Cipriano|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-cipriano-san|tìtolo=Chiesa di San Cipriano e San Gennaro|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San S̠enô: a l'è scituô a [[Vèrs̠i (Finô)|Vèrs̠i]], in-scia riva di munti de frunte a cuélla de Lacremô, da l'ôtra parte da canô da sciüméra Susà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-gennaro|tìtolo=Chiesa di San Gennaro|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Oratoiu de San Bastianìn: custrusiùn ch'a remunta a-u [[XIV secolo|Trexéntu]], fèta turna du [[XVI secolo|Sincueséntu]], a se truva dapé a-a végia géxa de San Cipriàn. A l'è üna custrusiùn sénplice, cun üna sula stansia e üna sacristia picina, a-a giurnô d'ancö vöia dètu che i arédi i sùn stèti stramüé in-ta növa géxa, a-u fundu da canô.
* Capelétta de Nostra Scignura da Mis̠ericordia: in-sce ün incruxu da stradda ch'a munta da-u fundu da canô a-u pais̠e végiu de Lacremô. A l'è dedicô a-a mèxima Madonna du [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Santuôriu de Savuna]].
* Capélla de Nostra Scignura du Bùn Viéggiu: a se truva a-a fìn da stradda che da Lacremô végiu a china in-ta canô.

;Parocchia de Muntixélu
* Géxa de San Dalmassiu Môrtire: parocchia de Muntixélu, a l'è stèta custruia doppu u derucaméntu da géxa ciü antiga, ch'a remuntôva a-u [[XIV secolo|Trexéntu]] e ch'a l'é supravisciüa sulu pe-u canpanìn.
* Capella de San Benardìn: in-ta cuntrô ch'a ne piggia u numme, missa in-scia crèsta tra-a canô de l'Acuila e cuélla da Susà, e sö urigine i remuntan a-a fìn de l'[[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]]. A sö celebrasiùn a l'éra cuscì sentia che, du [[1765]], u l'è intervegnüu u véscu pe regulô e prucesiòi a-a capélla&lt;ref&gt;{{Çitta|Granero &amp; Molteni|''Cap. III. Le chiese del Finale'', p. 90}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Pèrti
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Finale Ligure - Chiesa di Sant'Eusebio - 2023-09-26 14-12-57 002.JPG|San S̠ébbiu növu
Finale Ligure - Chiesa di Sant'Eusebio - 2023-09-26 14-36-45 001.JPG|San S̠ébbiu véggiu
Chiesa dei cinque campanili, Finale Ligure - panoramio (1).jpg|A géxa &quot;di sincue canpanìn&quot;, a Pèrti
Perti (Finale Ligure)-chiesa san sebastiano.jpg|Vista de San Bastianìn
Cappella di Sant'Antonino.jpg|San Tugnìn a-u ''Castrum Perticae''
Cappella di San Carlo.jpg|Capélla de San Carlu de Muntesurdu
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San S̠ébbiu: séde da parocchia de Pèrti, a cunsciste in-te due custrusiòi. A primma, ch'a remunta a-u [[XI secolo|XI seculu]], a l'è stèta realis̠ô surva a üna cripta de eté rumôna, pres̠énte s̠a in-tu [[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu a.C]]. U sö spétu d'ancö u l'è però da fìn du [[XV secolo|Cuattruséntu]], cuande a géxa a l'è stèta derucô p'ése poi recustruia ciü grénda. Particularité da géxa végia de San S̠ébbiu a l'è u canpanìn &quot;a véira&quot;, pocu cumüne tra-e géxe lìgüri. Sta custrusiùn chi a l'éra però vegnüa troppu picina pe-i bes̠ögni da cumünité de Pèrti e dunca, du [[1714]], i sùn cumensé i travai pe-a realis̠asiùn da géxa növa, acostu a l'ôtra. Grénda custrusiùn, de furma a fegüra a öttu lôti, a l'è stèta custruia pe-a ciü parte cun de prie ch'i rivôvan da-u Gavùn, des̠entegùn du 1715 da-i s̠enéis̠i&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-sant-eusebio-perti/|tìtolo=Chiesa di Sant'Eusebio|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-di-santeusebio-cripta-e-campanile/|tìtolo=Abside e campanile della chiesa di S. Eusebio|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-santeusebio|tìtolo=Chiesa di Sant'Eusebio|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de Nostra Scignura de Luretu: cunusciüa ascì cumme a &quot;géxa di sincue canpanìn&quot;, a l'è üna de custrusiòi ciü famus̠e de Finô, tantu che a sö prugettasiùn a l'è stèta atribuia, sbaiandu, a-u [[Bramante]]. U sö prugèttu u pia es̠énpiu da di travai fiurentìn du [[Féipo Brunelleschi|Brunelleschi]] e a l'à cumme mudéllu scuéxi de següru a cuscì dita Capélla Portinari, a [[Milan|Milàn]]. A custrusiùn de sta géxa chi a remunta ciü o ménu a l'agnu [[1470]], in-tu periudu du mascimu splendû du Marchexùn, cun ün s̠ögu de curòi otegnüu cun l'üs̠u da pria du Finô, di mòi e de materiôli gianchi, cumme in-ta vexìna ture du Gavùn&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-nostra-signora-loreto|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora di Loreto (dei Cinque Campanili)|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San Bastianìn: géxa realis̠ô ciü o ménu in-te l'agnu [[1490]] p'oréi du cardinô [[Càrlo Doménego Do Carétto|Carlu Duménegu Du Caréttu]], ch'u vegniva propriu da-u Finô e ch'u l'à cumisciunùn ascì u purtô da géxa. Da-a sénplice faciôta a cabana, segundu ün stile rumônicu, a géxa a l'è divis̠a in-te tréi navôte e a gh'à di interni cun di ricchi afreschi. In-te ün moddu diferénte da-a ciü parte de ôtre géxe de Finô, cuélla de San Bastianìn a nu l'è stèta recustruia, cunservandu cuscì u sö spétu uriginôle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-san-sebastiano-perti/|tìtolo=Chiesa di San Sebastiano|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-sebastiano-perti|tìtolo=Chiesa di San Sebastiano di Perti|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Tugnìn: géxa antiga e picina, a l'è stèta realis̠ô tra-u [[VI secolo|VI]] e u [[VIII secolo|VIII seculu]] arénte a-u ''Castrum Perticae'', in simma a l'értu briccu ch'u dividde Pèrti da-a canô da sciüméra Acuila. Custruia a l'inprinsipiu in-tu stile rumônicu, u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da recustrusiùn sucesiva a-u forte [[Teramòtto do ponénte do 1887|subrillu du 1887]], fètu de moddu da regurdô e capélle de canpagna tirè sciü in-te cuélli anni&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/cappella-santantonino|tìtolo=Cappella di Sant'Antonino|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San Benedéttu in Valle: custrusiùn ancö scunsacrô, a se truva in-scia via che da Pèrti a va pe [[Muntesurdu (Finô)|Muntesurdu]]. A gexétta a l'existéiva s̠a du [[1477]] e, du [[1500]], a l'è stèta recustruia pe oréi du marchéis̠e [[Arfunsu I Du Carettu|Arfunsu I]], p'esse dunca frabicô ün'ôtra otta, du [[1742]], in-te sö furme d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13658501_00109552_scheda.pdf|tìtolo=Chiesa di S. Benedetto in Valle|léngoa=IT|vìxita=2025-04-25}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Gura
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Finale Ligure-chiesa.jpg|U géxa végia de San Bertumé
Gorra (Finale Ligure)-chiesa san Bartolomeo1.jpg|A géxa növa de Gura
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Bertumé apostulu: realis̠ô in-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], a l'è stèta a parocchia de Gura fina a-a custrusiùn da géxa növa, delungu dedicô a San Bertumé, ciü vexìna a-u céntru du pais̠e. A-a giurnô a se truva in-te ün stôtu de abandùn, cun-u téite pe-a ciü parte derucùn, méntre u canpanìn u l'è in-te üna cundisiùn de pocu méiu. Custruia cun-a pria du Finô, a regurda in-tu stile cuéllu da géxa de San S̠ébbiu de Pèrti, dètu che ste architetüre chi, derivè ciü da custrusiòi piemuntéis̠i che lìgüri, i l'éran benbén cumüni in-tu Marchexùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/campanile-di-san-bartolomeo/|tìtolo=Campanile di San Bartolomeo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa növa de San Bertumé apostulu: in simma a-a colla de Gura, a l'è stèta prugetô in-ti [[Anni 1950|Agni Sincuata]], p'ése custruia tra-u [[1957]] e u [[1962]] cun üna cianta a cruxe latina da-u transéttu cun-e brasse ceghè vèrsu l'intrô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20903/|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo|léngoa=IT|vìxita=2024-09-08}}&lt;/ref&gt;. E canpône de sta géxa chi i sùn stète realis̠è cun-u metallu utegnüu da-a fuxùn de cuélle du canpanìn da géxa végia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-bartolomeo-apostolo|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo Apostolo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de Nostra Scignura de Luretu: capélla ch'a l'è stèta custruia in-tu [[XVII secolo|Seiséntu]], a despétu da sö intitulasiùn uficiô a l'è cunusciüa da-i abitanti de Gura cumme a capélla da Nunsiô. Üna resénte tradisiùn lucôle a l'ureréiva però che a relativa fèsta a nu ségge festegiô a-i [[25 marso|25 de môrsu]], ma in-ta primma duménega pasô a Pascua, pe nu cuntrastô cun-u climma sacru da cuaréxima&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/04/28/sommario/savona/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/rivive-oggi-la-tradizione-della-messa-nelloratoriio-dellannunziata-a-gorra.html|tìtolo=Rivive oggi la tradizione della Messa nell'Oratorio dell'Annunziata a Gorra|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Làs̠s̠aru: a se truva in-ta lücalité de Gura da-u mèximu numme. U sö spétu d'ancö u remunta a üna recustrusiùn du [[XVI secolo|Sincueséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/05/13/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/gorra-torna-la-festa-religiosa-di-san-lazzaro.html|tìtolo=Gorra: torna la festa religiosa di San Lazzaro|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;, osciüa da-u cardinô [[Carlu Duménegu Du Caréttu]], méntre a primma strutüra a duveréiva remuntô a l'[[XI secolo|XI seculu]]. A cianta a l'è retangulôre, cun ün'abside semireunda, e otte a butte cun lünétte e a véira e a faciôta a cabana, cun ün gréndu purtô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90362/|tìtolo=Cappella di San Lazzaro|léngoa=IT|vìxita=2024-09-08}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de Santa Rus̠alia: a l'è a capélla da cuntrô de Brasô, in-scia stradda pe Verési. Sta capélla chi, cumisiunô da-u Giuanne Batista Sicardu, a l'è stèta frabicô du [[1630]]-[[1632]] e resturô du [[2013]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2015/08/31/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/a-gorra-torna-la-tradizionale-festa-di-santa-rosalia.html|tìtolo=A Gorra torna la tradizionale festa di Santa Rosalia|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;. A strutüra a gh'à üna cianta a navôta séncia, cun-a otta a butte e ün tanbüru a öttu lôti dedôtu a l'artô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90363/|tìtolo=Cappella di Santa Rosalia|léngoa=IT|vìxita=2024-09-08}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de Nostra Scignura da Néive: a se truva in-ta cuntrô de Vals̠erô, vèrsu a canô de [[Côrxi]], e a l'è stèta realis̠ô in-tu [[XVII secolo|Seiséntu]] survatüttu grassie a-e dunasiòi di fedéli, ch'i l'àn perméssu de custruî ascì u canpanìn e a sacristia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2015/08/04/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/gorra-dopo-ventanni-riapre-loratorio-della-madonna-della-neve.html|tìtolo=Gorra, dopo vent'anni riapre l'oratorio della Madonna della Neve|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;. A gh'à ün'aula da-a cianta retangulôre e ün sénplice prufî a cabana, de dréntu a cunsèrva üna pitüra da Madonna cun-u Banbìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90361/|tìtolo=Cappella della Madonna della Neve|léngoa=IT|vìxita=2024-09-08}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Ölle
* Géxa de San Giuanne Decolùn: a l'è a séde da parocchia de Ölle, custruia du [[1639|1634]]. In-ta géxa a gh'è ascì üna statua da dedicô a-a Madonna ''Auxilium christianorum'' (cunusciüa cumme a Madonna di favìn), ch'a gh'à intitulô a fèsta du 22 de mas̠u, da pocu rangiô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2021/02/08/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/finale-avviati-i-lavori-di-restauro-nella-chiesa-di-olle-focus-sugli-apparati-pittorici.html|tìtolo=Avviati i lavori di restauro nella chiesa di Olle|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Varigotti
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
San Lorenzo (Varigotti).jpg|A paruchiôle de San Lurénsu
Varigotti - Chiesa di San Lorenzo.JPG|Géxa végia de San Lurénsu
Chiesa di Sant'Antonio Abate - Varigotti (Finale Ligure).jpg|L'oratoiu de Varigotti
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Lurénsu: a l'è a séde da parocchia de Varigotti e a l'è stèta custruia pe üna primma otta in-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], in-tu stile tardu-goticu. Da custrusiùn medievôle u l'è restùn sulu u canpanìn, in parte recustruiu, dètu che u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu de üna realis̠asiùn sucesiva, fèta cun ün stile baroccu. A géxa a pres̠énta üna cüpula e üna faciôta decurô cu-e bande uris̠untôli cumüni in-sce tante géxe lìgüri e a l'è stèta turna durbia, doppu a sö recustrusiùn, du [[1725]], vegnindu sübitu deciarô cumme a parocchia du pais̠e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzo|tìtolo=Chiesa Parrocchiale di San Lorenzo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa végia de San Lurénsu: a l'è scituô in-ta riva du munte daré a Punta Créna, surva a-a cuscì dita ansa di Saracìn, e a l'è üna de custrusiòi ciü antighe da regiùn, ch'a remunta a-u [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII seculu]]. Du [[1127]] a sö pruprieté a l'è pasô da-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbénga]] Otùn I a-u munesté benedettìn de l'[[Îzoa de Lérins|Is̠ura de Lérins]], in [[Provensa|Pruvénsa]], scibén ch'a l'è fenia préstu sutta a-a Céive du Finô, in-te cuélli agni a géxa ciü inpurtante du Finô dètu che i batés̠i i l'éran fèti sulu lì. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu de üna recustrusiùn sucessiva, du [[XV secolo|Cuattruséntu]]. Però, du [[1586]], dèta a sö pus̠isiùn föra via e e picine dimensciòi, a parocchia a l'à fètu stramüu in-te l'oratoiu de San Tugnìn, in-tu céntru du pais̠e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-san-lorenzo-varigotti/|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo a Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/arte-galleria/sarcofago-di-san-lorenzo/|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo a Varigotti, Sarcofago in marmo bianco|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzo-medievale|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo (medievale)|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Oratoiu de San Tugnìn Abùn: u l'è üna custrusiùn ch'a se truva in-scia SS1 Aurelia, arénte a-a parocchia de San Lurénsu e a-u végiu palassu du cumüne, ch'a remunta ciü o ménu a-u [[XIV secolo|Trexéntu]]. A l'à üna strutüa a navôta séncia e a l'è a séde da [[Cazàsse|cas̠assa]] da-u mèximu numme. De ciü, tra-a serô da géxa végia de San Lurénsu e a custrusiùn de cuélla növa, prinsipalménte pe-u [[XVII secolo|Seiséntu]] a l'è stèta séde da parocchia de Varigotti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.varigottiinsieme.it/oratorio-di-sant-antonio-abate|tìtolo=Oratorio di Sant'Antonio Abate|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla da Madonna de Mis̠ericordia: a l'è a capélla da lücalité da Sèrva, in-scia culina a més̠a stradda tra Pia e Varigotti. Durbia du [[1678]] e rangiô vintidùi agni doppu, a gh'à ün canpanìn a tréi lôti&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Oscar Giuggiola|ànno=2005|tìtolo=I campanili triangolari del Finalese|revìsta=Quaderni della Biblioteca|editô=Edizioni della Biblioteca Mediateca Finalese|çitæ=Finô|volùmme=Agnu II|nùmero=6|p=9|léngoa=IT|url=http://www.sbfinalese.it/easyne2/pubblicazioni/i-campanili-triangolari-del-finalese/}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe civili ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Finalborgo (Finale Ligure)-palazzo del tribunale-2.jpg|Detaggiu da faciôta dipinta du palassu du tribunô, a-u Burgu
Palazzo Ricci di Finale Ligure.jpg|Palassu Ricci, a-u Burgu
Finale Ligure - Teatro Aycardi.jpg|U dréntu du Teôtru Aycôrdi, a-u Burgu
Arco Margherita - Finale Ligure.jpg|L'Ôrcu a Margaritta Terés̠a d'Asburgo
Finalese 15-278b Val Ponci - Ponte Muto.jpg|U Punte Müttu in-sciu Riàn Ponci
&lt;/gallery&gt;
* Palassu du tribunô: u l'è ün di palassi ciü cunusciüi de Finô; u se truva in-tu céntru du Burgu e u pia u sö numme da-u fètu d'ése stètu, scuéxi fina a-a giurnô d'ancö, ségge a séde du tribunô du Marchexùn che ün palassu de giustisia ascì. U l'è mensunùn pe-a primma otta du [[1311]], dunca u l'è foscia stètu realis̠ùn a-u tenpu da fundasiùn du ''Burgus Finarii'' p'oréi de ün di primmi marchéis̠i scibén che, segundu di resénti retruvaménti, in-te l'area i gh'éran s̠a de custrusiòi ciü antighe. U palassu du tribunô u l'è stètu anpliùn varie otte, cumme i inpurtanti travai du [[XV secolo|XV]]-[[XVI secolo|XVI seculu]], ch'i l'àn dètu a-a faciôta u sö spétu d'ancö, ricaménte decurô cun di afreschi&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/museo/percorso-museale-teatro-udienze|tìtolo=Palazzo del Tribunale|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Palassu Ricci: palassu da famia da-u méximu numme, u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da recustrusiùn du [[1529]]. U se truva a-u Burgu, in-scia ciassa de Santa Caterina, scibén che a sö intrô prinsipô, decurô da ün gréndu purtô, a l'éra da l'ôtru lôtu, in-sciu cuscì ditu caruggiu du municipiu. U l'è stètu a séde du cumüne du Burgu da-u [[1863]] fìn a-a sö supresciùn, du [[1927]]&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;.
* Villa Gallesio-Sanguineti: custruia in-scia riva de levante da canô da sciüméra Acuila, a l'è stèta a villa da famia Gallesio. A l'è vegnüa famus̠a pe l'ativité de ün di sö pruprietari, u [[S̠ors̠u Gallesio]], butanicu ch'u l'à döverùn i terén da villa pe-i sö stüddi in-sci èrburi da früta, primma da pubblicasiùn du sö libbru ''Pomona Italiana''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/case-e-podere-gallesio-sanguineti/|tìtolo=Villa Gallesio-Sanguineti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Teôtru Aycôrdi: teôtru du Burgu, u l'è stètu custruiu tra-u [[1804]] e u [[1806]], a-u postu du ciü végiu oratoiu di [[Scolopi|Sculopi]]. U l'è u ciü antigu teôtru de tütta a Rivéra, da-u [[2019]] durbiu turna a-u pübricu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/teatri/teatro-aycardi/|tìtolo=Teatro Aycardi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/news/2021/riapre-teatro-aycardi-piccolo-gioiello|tìtolo=Riapre il Teatro Aycardi, un piccolo gioiello ottocentesco nel cuore di Finalborgo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-01}}&lt;/ref&gt;.
* Teôtru Camillo Sivori: u se truva a-a Marina, in-sce l'Aurelia, e a sö custrusiùn a l'è cumensô du [[1863]], pe fenî tréi agni doppu. Realis̠ùn in-tu stile neu-clascicu, u l'è dedicùn a l'[[Camillo Sivori|urtimu boccia]] de [[Nicolò Paganìn|Paganìn]], ch'u l'axèiva piùn parte a l'avertüra de stu teôtru chi. A-a giurnô d'ancö, e da vari agni, u Sivori u l'è serùn, scicumme ch'u gh'à de bes̠ögnu de inpurtanti travai de manutensiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/teatri/teatro-sivori/|tìtolo=Teatro Sivori|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/teatro/teatro-sivori|tìtolo=Teatro Sivori|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Ôrcu a Margaritta Terés̠a d'Asburgo: u l'è stètu custruiu tra mas̠u e agustu du [[1666]] pe-u rivu da [[Margàita Terêza d'Asbùrgo|s̠uéna fia]] du re [[Féipo IV de Spàgna|Féipu IV de Spagna]] a Finô, cuande a l'éra in viéggiu pe [[Vienna|Viénna]] pe andô a mariô u [[Leopóldo I d'Asbùrgo|Puldu I d'Austria]]. U l'è ün gréndu ôrcu sénciu pugiùn surva cuattru chinole, realis̠ùn segundu ün stile clascicu&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/monumento/arco-margherita-spagna|tìtolo=Arco di Margherita di Spagna|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Punti rumôni: a Finô i ghe sùn vari punti de l'antiga ''[[Via Julia Augusta]],'' ch'a pasôva in-te canè daré a-u pais̠e, cumme i sincue, in particulô, da canô du Riàn Ponci&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;.

=== Architetüre militôri ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Castrum Perticae.jpg|U ''Castrum Perticae''
Finale Ligure-Castel Gavone-notturna.jpg|U Gavùn de nötte
Castel San Giovanni. In primo piano la Porta della Mezzaluna lungo la Strada Beretta.jpg|Castéllu de San Giuanne e a stradda Beretta, cun-a Porta da Mes̠alüna
Castelfranco.jpg|U Castelfrancu de nötte
Torre di Bastia 01.png|A ture de Bastia
Finale Ligure (SV) Torretta - panoramio.jpg|A Ture da Crôvasòppa
Primavera a Varigotti 6.jpg|A Ture de Varigotti
&lt;/gallery&gt;
* ''Castrum Perticae'': da-u latìn &quot;castéllu de Pèrti&quot;, cunusciüu cumme castéllu de San Tugnìn ascì, da-u numme de l'arénte gexétta&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;, a l'è üna furtificasiùn custruia da-i bis̠antìn ch'a se truva in simma a l'értu briccu ch'u dividde Pèrti da-a canô da sciüméra Acuila. A sö realis̠asiùn a l'è foscia du [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII seculu]], dunca a remunta a primma de l'invasiùn di lungubardi, e a l'è mensunô pe-a primma otta in-te ün dipluma du [[1162]] de l'inperatû [[Federigo Barbarossa|Federiccu Bôrbarussa]]. U l'è stètu pocu a pocu abandunùn cun-u svilüppu du Burgu a partî da-u [[XIII secolo|Duxéntu]]. A-a giurnô d'ancö i réstan sulu de ruvine e di töcchi de müraie&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/castrum-perticae|tìtolo=Castrum Perticae|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Castéllu Gavùn o Gaùn: scituùn in-sciu briccu du Becchignolu, in-ta frasiùn de Pèrti, u remunta ciü o ménu a-u [[1172]] e u l'è ün di scinbuli du Finô. Custruiu sübitu doppu a custitusiùn du Marchexùn, p'oréi du marchéis̠e [[Rìcco II do Carétto|Riccu II]], u l'è s̠a mensunùn du [[1188]] cumme üna &quot;caminata&quot;, dunca ün palassu furtificùn cun di camìn. S̠a largùn in-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], u l'è stètu cuncuistùn da-i s̠enéis̠i in-ta guéra du Finô du [[1448]] ma liberùn da-u marchéis̠e [[Zâne I do Carétto|Giuanne I]] dòi agni doppu. A-u [[1490]] a remunta a cuscì dita &quot;Ture di diamanti&quot;, realis̠ô cun-u scistéma du ''bugnato'', ch'a gh'à dètu u sö spétu particulô. In-ti seculi sucesivi, cun l'invensiùn di canòi, a l'è stèta realis̠ô üna segunda müraia, ciü spéssa, fenia du [[1558]]. Però, cun-a duminasiùn spagnolla, u Gavùn u l'à pèrsu a sö inpurtansa in favû da furtéssa de San Giuanne tantu che, sutta a-u sucesivu cuntrullu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]], a müraia de föra a l'è fèta scciupô du [[1713]]. A-a giurnô d'ancö, grassie a di finansiaménti de l'[[Union Europea|Uniùn Eurupéa]], u l'è in cursu ün prugèttu de recüperu&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castel-gavone-torre-diamanti/|tìtolo=Torre dei diamanti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/castel-govone|tìtolo=Castel Govone|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Castéllu de San Giuanne: furtéssa spagnolla, realis̠ô tra-u [[1640]] e u [[1678]] a-u Burgu, a l'è scituô in-scia cuscì dita stradda Beretta, ch'a s̠untôva Finô cu-i sö castélli e cun-u [[Ducâto de Milàn|Ducôto de Milàn]]. U l'è stètu custruiu a-u postu de üna ture medievôle ciü antiga e, pe üna méiu diféis̠a, u pres̠énta de müraie a tenaie, ch'i l'àn de guardiole a-e estremité. In parte derucùn da-i s̠enéis̠i du [[1713]], u l'è restùn in-te ün stôtu d'abandùn fìn a-u [[1822]] cuande, p'oréi da növa aministrasiùn di [[Savoia]], u l'è vegnüu üna galéra, serô sulu in-tu Növeséntu. A-a giurnô d'ancö u castéllu de San Giuanne u l'è de pruprieté du cumüne e se pö vixitôlu pe-a ciü parte&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/forte-san-giovanni|tìtolo=Forte San Giovanni|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Castelfrancu: castéllu s̠enéis̠e du [[XIV secolo|Trexéntu]], foscia feniu du [[1365]], döverùn da cuésti pe cuntrulô u Marchexùn de Finô, u l'è ciamùn cuscì scicumme che, in cualité de ''exclave'' s̠enéis̠e in-tu teritoriu du Marchexùn, u nu l'éra sutupostu a-u pagaméntu de tascie. Dèta a sö pusisiùn strategica u l'è stètu cuncuistùn, derucùn e recustruiu varie otte fìn a-u periudu da duminasiùn spagnolla, cuand'u l'è stètu trasfurmùn in-ta furtéssa prinsipô du Finô, cun-a realis̠asiùn de vari furti ségge vèrsu i munti che vèrsu u mô. Cun-a növa duminasiùn s̠enéis̠e, diversaménte da-i ôtri castélli, a furtéssa de Castelfrancu a l'è stèta döverô ancura pe cuntrulô a s̠öna, respingéndu üna scuaddra de cuatorse nôve ingléis̠i du [[1745]]. Doppu ün periudu cuande u l'è stètu döverùn cumme galéra, a-a giurnô d'ancö u l'è a séde de vari archivi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castelfranco/|tìtolo=Castelfranco|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/fortezza-castelfranco|tìtolo=Fortezza di Castelfranco|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Ture de Bastia: frabicô ciü o ménu du [[1440]], da-a sö pus̠isiùn in simma a-a colla tra [[Ver̯éssu|Verési]] e [[Gura]] a gh'axèiva ina funsiùn d'avistaméntu, ciü che de cuntrollu de vie pe l'entrutèra e de cuélla da Rivéra. Foscia rangiô du [[XVI secolo|Sincueséntu]], a-a giurnô d'ancö a se pres̠énta a cianta scuadrô cun sulu u ciàn terén ancura in pé&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111568.pdf|tìtolo=Torre di Bastia - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;.
* Ture da Crôvasòppa: a l'è a ture bénben vixibile da tütta a s̠öna, ch'a se truva in simma a-u côu da-u méximu numme. A sö custrusiùn a l'è cumensô p'oréi du guvernatû spagnollu du Finô don Pedro de Toledo y Anaya, de moddu de cuntrastô i tacchi di saracìn, cun ün decrétu du [[10 mazzo|10 de mas̠u]] du [[1608]]. A ture a l'à üna furma a fegüra de cuattru lôti e a l'è ôta dòi livélli, cun due garitte pus̠isiunè in-sci canti de sud-est e de nord-ovest&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/torre-di-caprazoppa/|tìtolo=Torre di Caprazoppa|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Ture de Varigotti: a l'è a ture ch'a se truva in simma a Punta Crena, dedôtu a-a lücalité de Varigotti. A l'è u frütu de üna recustrusiùn de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] fèta cu-i materiôli e a-u postu de üna ture bénben ciü antiga, parte du ''castrum'' bis̠antìn derucùn du [[1341]], doppu ün taccu di s̠enéis̠i a-u portu du pais̠e. A séncia ture, da-a furma a cuattru lôti e ôta dòi livélli, a l'è stèta realis̠ô cumme üna pustasiùn di canòi pe-a diféis̠a da Rivéra&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/torre-di-varigotti/|tìtolo=Torre di Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Ture de San Dunùn o Munuméntu a-u generô Cavigia: munuméntu dedicùn a-u generô finarìn [[Rìcco Caviglia|Riccu Cavigia]], cumandante de ün'armô in-ta [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guéra Mundiô]], u l'è stètu realis̠ùn du [[1952]] dréntu ün'antiga ture, in simma a-u côu de San Dunùn. Sta ture chi, ch'a regurda cuélla da Crôvas̠òppa scibén ch'a ségge in-te de pés̠u cundisiòi, a l'è stèta custruia pe raxòi de diféis̠a da Rivéra da-i tacchi di saracìn, acostu a üna géxa ch'a nu l'existe ciü che, dedicô a San Dunùn, a l'à dètu u numme a stu côu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/torre-di-san-donato/|tìtolo=Torre di San Donato|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/monumento/mausoleo-generale-caviglia|tìtolo=Mausoleo del Generale Caviglia|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Cà-ture de Belénda: a se truva in-scia colla de San Benardìn, surva a-a canô da sciüméra Susà, e u l'è u méiu côxu de cà furtificô ancura vixibile in-ta s̠öna. A sö custrusiùn, ch'a cunta de tréi livélli, a remunta a-u [[XIV secolo|Trexéntu]] e a l'è fèta cun-a pria du Finô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/casa-torre-di-belenda/|tìtolo=La torre della Belenda|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Müs̠ei ===
* Müs̠eu archeulògicu du Finô: u l'è u müs̠eu da sité, ch'u cunsèrva vari retruvaménti preistòrici e de eté sucesive fèti in-te ôrme de l'area, rèsti du periudu rumônu e bis̠antìn, repèrti de l'eté medievôle e üna grénda culesiùn de munée antighe. Se pö vixitô ascì u rèstu du cunvéntu, ch'u l'éra stètu trasfurmùn in-te üna galéra, cu-e célle ciü düre scituè in-tu canpanìn de l'arénte géxa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.museoarcheofinale.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Müs̠eu archeulògicu du Finô|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
[[Immaggine:La vigna di Vincenzo - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|Üna vigna in-ta canô de Pèrti]]
Cumme pe-i ôtri cumüni da [[Rivêa de Ponénte|Rivéra]], tantu inpurtante pe l'ecunumia de Finô u l'è u turis̠mu de mô, a ogni moddu i ghe sùn benbén d'ôtre ativité puscibili. U s'è svilupùn ascì ün turis̠mu s̠untùn a-e varie ativité spurtive ch'i l'àn fètu vegnî u Finô ün inpurtante céntru de turis̠mu internasiunôle, survatüttu pe-a ranpignô, fèta in-sce varie rive verticôli di munti surva e canè daré a-u pais̠e, e pe-u ciclismu, prinsipalménte pe-e discipline lighè a-a ''mountain bike''.

Fìn a-u [[2012]], doppu ün prucessu de industrialis̠asiùn cumensùn in-te l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], a se truvôva chi a séde du stabiliméntu da ''[[Piaggio Aerospace]]'', frabica und'a gh'éra a prudusiùn de aérei, ch'a l'è stèta delungu a ciü inpurtante realté de travaiu du pais̠e.

Pe-u primariu i sùn pres̠énti de ativité agricule, cu-i prudüti cultivé in-tu rèstu da Rivéra e de varieté tipiche de Finô ascì, cumme e vigne de ruséis̠e, de lümasina e de vermentìn ch'i l'àn utegnüu u certificasiùn D.O.C.

== Cultüra ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutéche
[[Immaggine:Il chiostro di S. Caterina - panoramio (1).jpg|miniatura|250x250px|Ün di ciostri du cunvéntu de Santa Caterina, séde da &quot;Biblioteca Mediateca&quot; e du Müs̠eu archeulògicu du Finô]]
A Finô a l'è stèta creô, cu-e bibliutéche di cumüni de [[Côrxi]] e de [[Magiö|Maiö]] ascì, a cuscì dita réi du &quot;Sistema Bibliotecario Finalese&quot;, ch'a cunprénde e due bibliutéche da sité&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.sbfinalese.it/easyne2/homepage/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Sistema Bibliotecario Finalese|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Biblioteca Mediateca finalese: durbia du [[2002]], a l'è a növa bibliutéca da sité. A se truva a-u Burgu, in-tu cunvéntu de Santa Caterina, e a cunta de scuéxi séntumilla libbri, pe ün nümeru de vixitatòi a l'agnu ciü o ménu paréggiu a trentasincuemilla&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/biblioteca|tìtolo=Biblioteca Mediateca Finalese|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutéca &quot;San Lorenzo&quot;: a l'è a bibliutéca de Varigotti, scituô in-scia SS1 Aurelia e durbia du [[2006]].

;Scöre
Pe l'istrusiùn de livéllu segundariu de segundu grôdu, a Finô i ghe sùn e scöre de:
* Licéu statôle &quot;[[Artûro Issel|Arturu Issel]]&quot;, cu-i indirissi scentìficu, lenguìstegu, scénse umône e ecunòmicu-suciôle.
* IPSIA &quot;[[Leonardo da Vinci|Leunôrdu da Vinci]]&quot;
* IPSSAR &quot;Gustu Migliorini&quot;

=== Dialettu finarìn ===
{{Véddi ascì|Dialéttu finarìn|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}}
A Finô u s'incuntru ün parlô particulô da [[Lengoa ligure|léngua lìgüre]], du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgüre de céntru-punénte]], u finarìn. Stu parlô chi u gh'à de diferénse cun cuélli di pais̠i vexìn, dèta a lunga storia d'indipendénsa du Marchexùn da-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]]. Stu fètu chi u l'à cunsentiu a-u finarìn de scapurô a-e infruénse du [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]] pres̠énti in-ti teritori vexìn, cunservandu e sö particularité&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.it/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Manifestasiòi ==
[[Immaggine:PalioDelleCompagnePreparatifs.jpg|miniatura|250x250px|Preparasiùn du Paliu de Cuntrè, in-ta Ciassa Vittorio Emanuele]]
* ''Trail du Marchexùn'': u se tégne a primma duménega de môrsu in-ti senté tra-i bricchi du Finô, pe üna lünghéssa de scuéxi 38&amp;nbsp;km&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/trail-marchesato|tìtolo=Trail del Marchesato|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;. 
* ''Salone dell'Agroalimentare Ligure'': tra avrî e mas̠u a-u Burgu, u l'è ün evéntu enu-gastrunòmicu dedicùn a-e tradisiòi e a-e coltüre du postu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/salone-agroalimentare-ligure|tìtolo=Salone dell'Agroalimentare Ligure|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* ''24h de Finô'': da-u [[1999]] a l'è üna di cunpetisiòi de ''endurance mountain bike'' ciü inpurtanti a-u mundu. A se tégne tra mas̠u e s̠ügnu tra-i senté in-sci bricchi de Môgne&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/24h-finale|tìtolo=24h di Finale|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* ''Varigotti Festival'': a lüu, festival müxicôle dedicùn a-a cansùn d'autû&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/varigotti-festival|tìtolo=Varigotti Festival|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;. 
* ''{te}che Festival'': u se tégne tra lüu e agustu in-tu Castelfrancu e u cunsciste in-te de mustre d'arte e di spetàculi de ballu, müxica e teôtru&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/teche-festival|tìtolo={te}che Festival|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;. 
* ''Viéggiu in-tu mediuévu'': manifestasiùn ch'a se tégne d'agustu, pe mustrô cumme a l'éra a vitta in-tu [[XV secolo|Cuattruséntu]], sutta a-u Marchexùn in-tu sö muméntu de mascima richéssa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/viaggio-medioevo|tìtolo=Viaggio nel Medioevo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* ''Finale for Nepal'': manifestasiùn ligô a l'inpurtansa de Finô cumme lücalité und'u l'è praticùn u sport da ranpignô, a gh'à cumme fìn cuéllu de recanpô di giüti pe-e pupulasiòi du Nepal. A se tégne tütti i agni in-tu méis̠e de seténbre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/finale-nepal|tìtolo=Finale for Nepal|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* ''FinalEnduro - Enduro World Series'': u se tégne d'otubre e, cun-a 24h de Finô, a l'è üna de manifestasiòi de ''endurance mountain bike'' ciü inpurtanti a-u mundu. In particulô a FinalEnduro, creô du [[2008]], a l'è l'urtima tappa du canpiunùn mundiô de sta disciplina chi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/finalenduro|tìtolo=FinalEnduro - Enduro World Series|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* ''RunRivieraRun Half Marathon'': manifestasiùn ch'a se tégne d'otubre, a cunsciste in-te üna més̠a maratuna (de 21,097&amp;nbsp;km) che, partindu da Varigotti, a cure lungu l'Aurelia fina a-a marina de [[Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/runrivierarun-half-marathon|tìtolo=RunRivieraRun Half Marathon|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fére ==
* Féra de San Biôxu: a se tégne in-ta setemôna da fèsta du santu, ch'a l'è a-i [[3 frevâ|3 de frevô]].
* Fèsta e féra da Maculôta: féra pe-a fèsta da Maculôta de l'[[8 dexénbre|8 de dixénbre]], a cunprénde üna prucesciùn religius̠a ascì.
* Féra de San Giuanne Batista: pe-a fèsta da parocchia da Marina, a-i [[24 zûgno|24 de s̠ügnu]].
* Féra da Sunta: pe-a fèsta du [[15 agosto|15 d'agustu]].

== Sport ==
[[Immaggine:Bric Spaventaggi1.jpg|miniatura|250x250px|U Bric Spaventaggi, cun-a sö famus̠a riva und'a l'è praticô a ranpignô spurtiva]]
Finô a l'è üna sité da-e varie sucieté e manifestasiòi spurtive, tantu che du [[2012]] a l'à utegnüu u titulu de &quot;European Town of Sport&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://aceseurope.eu/european-towns-of-sport/|tìtolo=European Towns of Sport|léngoa=EN|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;. In particulô i ghe sùn, in-ti canpiunòi de varie discipline, e sucieté de:
* ''F.B.C. Finale'': a l'è a scuaddra de [[Zeugo do ballon|balùn]] de Finô; fundô du [[1908]], a-a giurnô d'ancö a s̠öga in-ta [[série D]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.fbcfinale.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=F.B.C. Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;.
* ''Volley Team Finale'': scuaddra ch'a s̠öga in-ta série C du canpiunùn di massci&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.volleyfinale.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Volley Team Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;.
* ''Tennis Club Finale'': sucieté fundô du [[1928]], a s̠öga in-ta série B du canpiunùn di massci e in-ta série C pe cuéllu de donne&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.tennisclubfinale.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Tennis Club Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;.
* ''Finale Basket Club'': a s̠öga in-tu canpiunùn de série D.

Cumme s̠a mensunùn, a-a giurnô d'ancö Finô u l'è ün di céntri ciü inpurtanti a-u mundu pe-u cuscì ditu ''endurance mountain bike'', specialité de ciclismu in-scia tèra nasciüa ch'u nu l'è guéri e cun ün scistéma ch'u regurda i rally. In-tu detaggiu, e gôre ciü inpurtanti i sùn a &quot;24h&quot; e a &quot;FinalEnduro&quot;, parte du canpiunùn mundiô de stu sport chi.

Finô u l'è ascì üna lücalité inpurtante pe-a ranpignô, survatüttu de tipu spurtivu, cun percursi de tütti i livélli, da 3a a 8c. Scibén ch'a nu gh'è de vie guéri lunghe, i sùn bénben cunusciüe pe-a a beléssa di panurammi e pe-u climma mite pe tüttu l'agnu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.thecrag.com/it/arrampicar/italy/finale-ligure|tìtolo=Finale Ligure|léngoa=EN, IT|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndici de Finô ===
[[Immaggine:Finale Ligure-municipio1.jpg|miniatura|333x333px|U municipiu da sité, a-a Marina]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nute}}
{{ComuniAmminPrec|3=Marco Vivaldi Pasqua|1927|1929|5=[[Poistæ|Pudesté]]|4=PNF|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Settimo Ascenso|1929|1941|5=Pudesté|4=PNF|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Domenico Sanguineti|1941|1942|5=Pudesté|4=PNF|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=-|-|-|5=-|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Augusto Migliorini|1946|1961|5=[[Scindico|Scindicu]]|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Vincenzo Buraggi|1961|1964|5=Scindicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Augusto Migliorini|1964|1975|5=Scindicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Lorenzo Bottino|1975|27 setenbre 1983|5=Scìndicu|4=PSI|6=&lt;ref&gt;U s'è dimisso da-a càrega&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Cassullo|28 dixénbre 1983|11 s̠ügnu 1988|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Cassullo|11 s̠ügnu 1988|28 lüu 1990|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Cassullo|28 lüu 1990|24 avri 1995|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pier Paolo Cervone|24 avri 1995|14 s̠ügnu 1999|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-scinistra|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pier Paolo Cervone|14 s̠ügnu 1999|14 s̠ügnu 2004|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-scinistra|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Flaminio Richeri Vivaldi Pasqua|14 s̠ügnu 2004|8 s̠ügnu 2009|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-drita|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Flaminio Richeri Vivaldi Pasqua|8 s̠ügnu 2009|26 mas̠u 2014|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-drita|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Ugo Frascherelli|26 mas̠u 2014|27 mas̠u 2019|5=Scìndicu|4=Ugo Frascherelli Sindaco&lt;br /&gt;(lista cìvica de céntru-scinistra)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Ugo Frascherelli|26 mas̠u 2019|10 s̠ügnu 2024|5=Scìndicu|4=Ugo Frascherelli Sindaco&lt;br /&gt;(lista cìvica de céntru-scinistra)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Angelo Berlangieri|10 s̠ügnu 2024|''in càrega''|5=Scìndicu|4=Ugo Frascherelli Sindaco&lt;br /&gt;(lista cìvica de céntru-scinistra)|6=}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelaggi ===
U cumüne de Finô u l'è binéllu cun cuélli de:
* {{Binelàggio|ITA|Vittorio Veneto|1998|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|ITA|Montechiaro d'Asti|2000|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|USA|Ocean City (Maryland)|2000|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|ITA|Coseano}}, da-i 21 de mas̠s̠u du [[2000]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comunicacity.net/coseano/info/gemellaggi/|tìtolo=Gemellaggi|outô=Cumüne de Coseano|léngoa=IT|vìxita=2025-07-27}}&lt;/ref&gt;.
* {{Binelàggio|ITA|Racalmuto|2004|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|ESP|Benalmádena}}, da-i 15 d'otubre du [[2005]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=María Bellezza|tìtolo=Solesio: Hermanamiento Finale Ligure (Benalmádena 15 de Octubre de 2005)|url=https://www.bibliotecadigitaldeandalucia.es/catalogo/es/consulta/registro.do?id=1041049|ànno=2005|editô=Ayuntamiento|çitæ=Benalmádena|léngoa=ES}}&lt;/ref&gt;.
* {{Binelàggio|FRA|Saint-Victoret}}, da-i 22 d'otubre du [[2022]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/10/finale-ligure-ufficiale-il-gemellaggio-con-la-citta-francese-di-saint-victoret/|tìtolo=Finale Ligure, ufficiale il gemellaggio con la città francese di Saint-Victoret|dæta=22 otubre 2022|léngoa=IT|vìxita=2025-07-27}}&lt;/ref&gt;.

== Vie de cumunicasiùn ==
[[Immaggine:Finale Ligure cartolina staz.jpg|miniatura|250x250px|A ciassa da [[Stasiùn de Finô Marina|stasiùn de Finô]], du [[1938]]]]
=== Stradde ===
Finô u l'è traversùn da l'inpurtante [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], ch'a s̠unta u pais̠e cu-i ôtri cumüni da [[Rivêa de Ponénte|Rivéra]] e, in particulô, cun [[Borṡi e Veressi|Bors̠i]] a punénte e cun [[Nöi|Nori]] a levante. A SP490, dita Stradda du S̠ü du Melognu, a s̠unta, a nord, a costa cun [[Carizan|Carisàn]] e a canô du [[Tànnôu|Tànaru]]. I ghe sùn ascì a SP17 pe [[Côrxi]], a SP27 pe [[Orcu Feìn]] e, da Pia, a SP8 pe [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] e a SP54 che, pasandu da-[[e Môgne]], a va a [[Spoturnu]].

In-ta canô de [[Côrxi]] u gh'è ün cas̠éllu in-sce l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]], ciü o ménu 2&amp;nbsp;km a nord-ovest du Burgu.

=== Feruvie ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Finô Marina|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}}
Finô u l'è s̠untùn a-a réi feruviària lìgüre, cun üna stasiùn in-scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|lìnia S̠éna-Vintimîa]] ch'a se truva in-ta frasiùn da Marina. I gh'éran de stasiòi a Pia e a [[Varigotti]] ascì, serè du [[1977]] cun-a supresiùn du végiu truncu Finô-Vué s̠öna industriôle e l'avertüra du növu garbassu, a dugia culissa. Scibén ch'u se ségge fètu sti travai chi, a-a giurnô d'ancö u töccu Finô-Löa, cumme l'Arbénga-Andöra, u l'è ancura a culissa séncia, scituasiùn ch'a créa de spéssu di prublémi.

=== Portu ===
Finô u l'è serviu da ün portu turisticu realis̠ùn du [[1964]] ch'u se truva de sutta a-u Côu de San Dunùn, da-u lôtu de Varigotti, e de dunde u pia u sö numme: a &quot;Marina di Capo San Donato&quot;. U portu de San Dunùn u cunta de 590 posti bôrca, cun di spassi pe bôrchi fìn a-i 17&amp;nbsp;m de lünghéssa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.marinafinaleligure.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Marina de Côu San Dunùn|léngoa=IT|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/mare/porto|tìtolo=Marina di Capo San Donato|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;.

== Nute ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonella Granero|outô2=Ferdinando Molteni|tìtolo=Finale sacra|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0005231|ànno=S̠enô 1999|editô=Elio Ferraris Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Granero &amp; Molteni, 1999}}

== Ôtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föra ==
* {{Çitta web|url=http://www.comune.finaleligure.sv.it/|tìtolo=Scitu uficiô|léngoa=IT|vìxita=2021-05-29}}
* {{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/|tìtolo=Scitu du MUDIF|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-05-29}}
* {{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/|tìtolo=Scitu turisticu uficiô|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-05-29}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Finô| ]]</text>
      <sha1>htapirchgj45hrcwgsmj48830zcpiib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270606</id>
      <parentid>270600</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106642" sha1="6t6q8agq7esof3d8n2kjz8qneoldypk" xml:space="preserve">{{Finarìn|variànte=, in-ta varieté du Burgu}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Finô
|Panorama = Finalborgo dal castello.jpg
|Didascalia = Vista du Burgu e, ciü luntàn, da Marina ascì
|Bandiera = Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg
|var-localizaçión = Lucalis̠asiùn
|var-stâto = Stôtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Angelo Berlangieri
|Partito = Lista cìvica &quot;Berlangieri Sindaco&quot;
|Data elezione = 10-6-2024
|Data rielezione = 
|Mandato = 
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1927]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdiné
|var-altitùdine = Artéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 11076
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscité
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiòi]]
|Sottodivisioni = [[E Môgne]], [[Gura]], [[Lacremô]], [[Muntixélu]], [[Ölle]], [[Pèrti]], [[San Benardìn]], [[Varigotti]], [[Vèrs̠i]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Borṡi e Veressi|Bors̠i e Verési]], [[Côrxi]], [[Nöi|Nori]], [[Orcu Feìn]], [[U Tû]], [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]]
|var-âtre_informaçioìn = Ôtre infurmasiòi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füs̠u urôriu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Gradi giorno = 1340
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Finarìn&lt;br /&gt;Finaléis̠i (neol.)&lt;br /&gt;Finùn (sv)
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuanne Batista]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = [[24 zûgno|24 de sügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Finale Ligure (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne de Finô in-ta pruvinsa de Savuna.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiô
}}
'''Finô''' (''Finâ'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Finarum'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]] e ''Finale Ligure'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|ligüre]] de 11.076 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], u cuintu ciü gréndu doppu [[Sann-a|Savuna]], [[Arbenga|Arbénga]], [[Còiri|Coiri]] e [[Väze|Varas̠s̠e]], spartiu in-te varie cuntrè d'ancö tachè insemme.

Sité ricca de storia, a sö frasiùn du Burgu, che a l'è stèta da-u [[1162]] fìn a-u [[1797]] a capitô de l'antigu stôtu du [[Marchexâto de Finâ|Marchexùn de Finô]], a l'è a-a giurnô d'ancö recunusciüa cumme ün di pais̠i ciü bèlli de l'Italia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/finalborgo/|tìtolo=Finalborgo - Aria da marchesi|léngoa=IT|vìxita=2021-05-23}}&lt;/ref&gt;.

== Geugrafia ==
=== Teritoriu ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Immaggine:Views from Finale Ligure 01.jpg|Vista, da scinistra a drita, di côi du Casteléttu, de San Dunùn e de Punta Crena
Immaggine:Primavera a Varigotti 8.jpg|Punta Créna cun l'ansa di Saracìn 
Immaggine:Piazza Renato Wuillermin, 17024 Finale Ligure SV, Italy - panoramio.jpg|U côu da Crôvas̠òppa
&lt;/gallery&gt;
Finô u se tröva in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punénte]], pe-a parte cunpréis̠a tra-i côi da Crôvas̠òppa e de Nori. De ciü, a costa finarina faciô in-sciu Mô Ligüre a l'è spartia in-te sincue töcchi da ôtri côi. Parténdu da punénte a primma parte a l'è l'aréna da Marina, tra-a Crôvas̠òppa e u Gùttoru, surmuntô da-a furtéssa du Castelfrancu. A levante du Castelfrancu a gh'è a marina de Pia ch'a riva fìn a-u côu du Casteléttu, a sö otta separùn da-u côu San Dunùn da l'aréna cu-u mèximu numme. A-a fìn a gh'è a marina de Varigotti, cunpresa tra-i côi de San Dunùn e de Nori, e divis̠a a meité da-u Côu de Punta Crena. L'area a levante de Punta Crena a cunprende cuarche sèrte tra-e aréne ciü cunusciüe de tütta a Rivéra de Punénte, cumme l'ansa di Saracìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/spiaggia-libera/spiaggia-libera-baia-dei|tìtolo=Spiaggia libera Baia dei Saraceni|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt; e l'aréna du Môpassu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/spiaggia-libera/spiaggia-libera-malpasso|tìtolo=Spiaggia libera del Malpasso|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Torrente pora a finalborgo.png|A Pora a-u Burgu, cun-e sö müraie in-scia scinistra
Torrente aquila a finalborgo.png|L'Acuila a-u Burgu
Final pia antico ponte sulla sciusa.png|A Susà cun-u punte véggiu de Pia
&lt;/gallery&gt;
Finô u l'è traversùn da tréi sciümére: a Pora e l'Acuila, sö afluénte, e a Susà, ch'i se caccian in-tu Mô Ligüre rispetivaménte a-a Marina e a Pia. E canè de ste sciümére i sùn separè da vari bricchi e u gh'è ascì, a levante du céntru du pais̠e, l'ôtuciàn de Môgne, cun de grénde e inpurtanti ôrme und'i sùn stète truvè de testimunianse da pres̠énsa de l'ommu primitivu in-ta regiùn.

=== Frasiòi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Finalmarina - Ricordo di Finalmarina (1900).jpg|A Marina in-te üna cartulina du 1900
Calvisio panorama.png|Vista da canô de Lacremô
Gorra.png|A ciassa prinsipô de Gura
Perti (Finale Ligure)-panorama (2014).jpg|Vista de Pèrti, cun-a géxa de San S̠ébbiu
Finale-Ligurie-Drone-8 (26762131563).jpg|Vista de Pia
SanBernardino.JPG|San Benardìn
Primavera a Varigotti 7.jpg|Panuramma de Varigotti
Verzi e Rocca di Corno.jpg|Vèrs̠i cun-a Rocca de Curnu
&lt;/gallery&gt;
U céntru du cumüne de Finô u l'è spartiu in-te frasiòi stòriche du Burgu, de Pia e da Marina, tachè asemme du [[1927]]. Gh'è ascì de ôtre frasiòi, végi cumüni d'ancö taché a Finô, cumme [[Lacremô]], [[Vèrs̠i]] e [[Varigotti]] (cumüni fìn a-u [[1896]], cun Pia), [[Gura]] e [[Ölle]] (pasé sutta a-u Burgu a-i [[14 arvî|14 d'avrî]] du [[1869]]), [[Pèrti]] (cun-u Burgu da-u [[1877]]), ciü che [[E Môgne]], [[Muntixélu]] e [[San Benardìn]].

In-tu detaggiu, Finô u l'è furmùn da-i pais̠i de:
* [[A Marina (Finô)|A Marina]]: cumüne pe sö cuntu fina du [[1927]], a l'è d'antiga fundasiùn, cun de urigine rumône e da l'inpurtante funsiùn de ''Ripa maris'' pe-u Finô in-te tütta a sö storia. A Marina a l'à piùn a sö strutüra de pais̠e de [[Rivêa|Rivéra]] du [[XV secolo|Cuattru]]-[[XVI secolo|Sincueséntu]], cun due fire de chè lungu a-u mô ch'i partan da-a ''platea magna'', e, du [[XVII secolo|Seiséntu]], a gh'è stèta tirô sciü a [[Colegiôta de San Giuanne Batista (Finô)|baxilica de San Giuanne]], üna de due colegiôte de Finô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/finalmarina/|tìtolo=Finalmarina|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[E Môgne]]: regiùn furmô da ün gréndu ôtuciàn, ricca de testimunianse de l'eté preistorica e ascì rumôna. Da-u puntu de vista religius̠u E Môgne i sun sutta a-a parocchia de Pia e i gh'àn üna sö géxa, [[Gexa de San Giacumu (Finô)|dedicô a San Giacumu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/manie|tìtolo=Manie|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Gura]]: frasiùn che, cun [[Ölle]], a l'à fètu cumüne fina du [[1869]], a l'è in simma a-i bricchi ch'i spartiscian Finô da [[Borṡi e Veressi|Bors̠i]], in-scia stradda du Melognu. Gura a fà parocchia pe sö cuntu e a cunsèrva e ruvine da sö [[Géxa véggia de San Bertumé (Gura)|géxa véggia]], dedicô cumme a [[Géxa növa de San Bertumé (Gura)|növa a San Bertumé]], fèta du [[XIV secolo|Trexéntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/gorra|tìtolo=Gorra|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Lacremô]]: custruiu in-scia riva de levante du [[Munte Tolla]], in-ta canô da [[Susà (sciüméra)|Susà]], u pais̠e véggiu u l'è mesciunùn fina du [[XIII secolo|Duxéntu]], cun de custrusiòi ch'i remuntan fina a-u [[XV secolo|Cuattruséntu]]. A Lacremô, ch'u gh'à a furma tipica di pais̠i de canpagna, u se pö ancura vé a géxa véggia de San Cipriàn, serô a-u funsiòi, méntre cuélla döverô a-a giurnô d'ancö a se truva in-tu pais̠e növu, Carvis̠iu, a-u fundu da canô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/calvisio-vecchia/|tìtolo=Calvisio Vecchia|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Muntixélu]]: cuntrô in-scia riva scinistra da canô de l'[[Acuila (sciüméra)|Acuila]], a gh'à üna géxa, [[Gexa de San Dalmassiu (Finô)|intitulô a San Dalmassiu]], ch'a fa parocchia, fèta du [[XIV secolo|Trexéntu]] ma recustruia du [[1934]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://visitfinaleligure.it/le-localita/frazioni/monticello/|tìtolo=Monticello|léngoa=IT|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Ölle]]: cumüne cun [[Gura]] fina du [[1869]], u l'è a frasiùn finarina ciü a punénte e u l'è spartiu in-te varie cuntrè ch'i pian u numme da-e famie ch'i ghe staxèivan. Ölle u fa parocchia e a [[Gexa de San Giuanne Decolùn (Ölle)|sö géxa]], du [[1634]], a l'è intitulô a San Giuanne Decolùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/fr/node/9279|tìtolo=Anello di Olle|léngoa=IT|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Pèrti]]: antigu pais̠e de fundasiùn rumôna, frecuentùn ascì in-te l'ôta [[Etæ de Mëzo|Eté de Mes̠u]] pe-a pres̠énsa de l'antigu ''[[Castrum Perticae]]''. A géxa da sö parocchia, [[Gexa de San S̠ébbiu (Perti)|intitulô a San S̠ébbiu]], a l'è üna de ciü antighe du Finô, fundô de l'[[XI secolo|XI séculu]] in simma a de strutüre rumône; de ciü, chi u se truva a famus̠a géxa dita &quot;[[Gexa di sincue canpanìn|di sincue canpanìn]]&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/perti|tìtolo=Perti|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Pia]]: ün di tréi cumüni che, du [[1927]], i se sun ünii in-ta fundasiùn de cuéllu de Finô, a se truva a-u fundu da canô da [[Susà (sciüméra)|Susà]] e u sö s̠vilüppu u l'è ligùn a l'[[Abasia de Santa Maìn (Finô)|abasia benedetina de Santa Maìn]], mensciunô s̠a du [[1170]] e recustruia in-te sö furme d'ancö du [[XVIII secolo|Setteséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/finalpia|tìtolo=Finalpia|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;. 
* [[San Benardìn (Finô)|San Benardìn]]: cuntrô de canpagna, a l'è custruia in-sce l'ôtuciàn tra-e valè de l'[[Acuila (sciüméra)|Acuila]] e du [[Pora (sciüméra)|Pora]] e, ciü che a [[Gexa de San Benardìn (Finô)|gexétta de San Benardìn]], se ghe pö truvô a [[cà-ture de Belénda]], du [[XIV secolo|Trexéntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://visitfinaleligure.it/le-localita/frazioni/san-bernardino/|tìtolo=San Bernardino|léngoa=IT|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;.
* [[U Burgu (Finô)|U Burgu]]: céntru aministrativu du [[Marchexùn de Finô|Marchexùn]], u ''Burgus Finarii'' u l'è de fundasiùn medievôle, fèta a-a cunfruénsa du [[Pora (sciüméra)|Pora]] cun l'[[Acuila (sciüméra)|Acuila]] pe oréi du marchéis̠e [[Rìcco II do Carétto|Riccu II]] in-ti agni tra u [[XII secolo|Milleséntu]] e u [[XIII secolo|Duxéntu]]. U Burgu, tüttu serùn in-te sö müraie, u gh'à üna cianta a stradde e caruggi perpendiculôri und'i se durbiscian de ciasette e chi a se truva a segunda colegiôta de Finô, [[Colegiôta de San Biôxu (Finô)|San Biôxu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/finalborgo/|tìtolo=Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;.
* [[Varigotti]]: burgu du [[XV secolo|Cuattruséntu]], u s'è s̠vilupùn a punénte d'ün ''[[Castrum de Varigotti|castrum]]'' ciü antigu, a diféis̠a du portu natürôle da Bôia di Saracìn, e u l'à fètu cumüne fina du [[1869]]. In-scia riva a munte de Punta Créna a gh'è l'[[Géxa végia de San Luénsu (Varigotti)|antiga géxa de San Lurénsu]], custituia du [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII séculu]], méntre a [[Géxa de San Luénsu (Varigotti)|paruchiôle mudèrna]], dedicô a-u mèximu santu, a ne végne da üna recustrusiùn du [[XVIII secolo|Setteséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/varigotti/|tìtolo=Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;.
* [[Vèrs̠i]]: pais̠e in-sce üna de coste in-ta riva scinistra da canô da [[Susà (sciüméra)|Susà]], u l'à fètu cumüne pe sö cuntu fina du [[1869]] e gh'à de urigine benbén antighe, tantu ch'u l'è mesciunùn fina in-te ün papé du [[1268]]. A sö géxa, [[Gexa de San S̠enô (Vèrs̠i)|intitulô a San S̠enô]], a l'è in-ta parocchia de Lacremô e a l'è stèta fundô du [[XV secolo|Cuattruséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/borghi/verzi/|tìtolo=Verzi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN, DE|vìxita=2025-04-23}}&lt;/ref&gt;.

=== Cunfìn ===
U cumüne de Finô u cunfina cun [[Borṡi e Veressi|Bors̠i e Verési]] e [[U Tû]] a punénte, cun [[Côrxi]], [[Orcu Feìn]] e [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] vèrsu munte e cun [[Nöi|Nori]] a levante; a meridiùn u l'è bagnùn da-u Mô Lìgüre.

== Storia ==
=== Preistoria ===
[[Immaggine:Arma delle Manie.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vista de l'ôrma de Môgne]]
In-tu Finô i ghe sùn de testimunianse da pres̠énsa de l'ommu fina da-u [[Paleolitico|Paleoliticu]], cumme se védde da-i retruvaménti in-te ôrme da regiùn, cumme cuélla de Aréne Càndide, dita ascì l'[[Armassa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/caverne/caverna-delle-arene-candide/|tìtolo=Caverna delle Arene Candide|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;. In-te st'ôrma chi u l'è stètu truvùn ün di sepürti ciü antighi d'[[Euròpa|Europa]], ch'u remunta a ciü o ménu 25.000 agni fa, cunusciüu cummu u sepürtu du &quot;[[S̠uénu Prìnsipe]]&quot;. A particularité de stu sepürtu chi, d'ün fiö de 15-16 anni, a l'è a richéssa du sö curedu e a cunpletéssa du retruvaméntu, fètu u primmu de mas̠u du [[1942]] da-a scuaddra du prufesü [[Luigi Bernabò Brea]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/preistoria/il-giovane-principe/|tìtolo=Il Giovane Principe|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;. Ôtri retruvaménti, ciü resénti, i riva da-a cuscì dita tôna de fôie&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/caverne/caverna-delle-fate/|tìtolo=Caverna delle Fate|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;, parte da grénda [[ôrma de Môgne]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/caverne/arma-delle-manie/|tìtolo=Arma delle Mànie|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;, e turna in-te l'Armassa, und'u l'è stètu truvùn ün semetéiu primitivu cun chins̠e sepürti.

Tantu inpurtanti i sùn ascì e dexéne de scrite fète in-sce de lastre ciatte de pria, cunusciüe cumme ciappi, cumme u [[Ciappu de Cunche]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/ciappo-delle-conche/|tìtolo=Ciappo delle Conche|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;, u [[Ciappu da Sô]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/ciappo-del-sale/|tìtolo=Ciappo del Sale|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; e u [[Ciappu di Séixi]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/ciappo-dei-ceci/|tìtolo=Ciappo dei Ceci|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;.

A-a giurnô d'ancö, a ciü parte di repèrti truvé in-ta regiùn a l'è cunservô e in mustra in-tu müs̠eu da sité, scituùn in-tu cunvéntu de Santa Caterina, a-u Burgu&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130128211247/http://www.comunefinaleligure.it/pagina.asp?id=18|tìtolo=La Città - la storia|outô=Cumüne de Finô|léngoa=IT|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;.

=== Eté antiga ===
[[Immaggine:Castrum Perticae1.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|E ruvine du ''Castrum Perticae'', a Pèrti]]
U teritoriu du cumüne de Finô u l'è stètu cuntrulùn da varie pupulasiòi in-tu cursu di seculi. S̠a primma de l'eté di Rumôni sta s̠öna a l'éra ün inpurtante area de cumèrci, scicumme a l'éra a-i cunfìn tra-i teritori di [[Liguri Antighi|ligüri]] [[Sabaççi|Sabassi]] e [[Ingauni]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. De stu periudu chi a testimuniansa ciü famus̠a a l'è de següru cuélla du &quot;Vilaggiu de Àgnime&quot;, céntru furtificùn in simma a-a [[Rocca de Pèrti]] e frecuentùn tra-u [[IX secolo a.C.|IX]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], descuvèrtu du [[1959]] da üna spedisiùn de l'[[Istituto Internazionale di Studi Liguri|Institütu Internasiunôle de Stüddi Ligüri]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;.[[Immaggine:Ponte romano sulla via Giulia Augusta.jpg|miniatura|250x250px|U punte rumônu ditu &quot;de fôie&quot;, ün di sincue in-ta canô du Riàn Ponci e l'ünicu che se pö ancura traversô]]De l'eté rumôna i ghe sùn di bèlli rèsti, scibén ch'a nu gh'éra ancura di céntri inpurtanti, s̠unté a-e stradde ch'i traversôvan a regiùn, survatüttu a ''[[Via Julia Augusta]]'' che, custruia pe oréi de l'inperatû [[Aogusto|Cés̠are Gustu]], in-te stu töccu chi a s̠untôva ''Vada Sabatia'', d'ancö [[Vuè|Vué]], cun ''[[Albingaunum]]'', [[Arbenga|Arbénga]], e a cuscì dita &quot;Stradda Romera&quot;. Testimunianse de ste stradde chi i sùn i sincue punti rumôni, du [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu d.C.]], in-ta canô du Riàn Ponci (da-u latìn ''Vallis Pontium'', &quot;a canô di punti&quot;), ch'u se caccia in-ta sciüméra Susà. Chi i se truvôvan ascì, tra-i cuscì diti Punte Müttu e Punte de l'Ègua, de antighe côve pe l'estrasiùn da [[pria du Finô]]&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/la-val-ponci/|tìtolo=La Val Ponci|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/ponti-e-archi/|tìtolo=Ponti e Archi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;.
A custrusiùn da primma géxa paleocrestiana a remunta ciü o ménu a-u [[IV secolo|IV]]-[[V secolo|V seculu d.C.]], scituô a-a Marina e cunusciüa cumme a &quot;ceive de Finô&quot;, ancura in pé in-ta sö parte ciü bassa. A se truva de sutta a-u cunvéntu di scapüsìn de San Franséscu, und'a l'è stèta descuvèrta cun di travai fèti tra-u [[1940]] e u [[1945]]&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/pieve-del-finale/|tìtolo=Pieve del Finale|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;.

A despétu da fìn du duminiu di rumôni, a Ligüria a l'è restô ancura pe cuôrche ténpu sutta a-i [[Inpêro bizantìn|bis̠antìn]], cun-a cuscì dita ''[[Provincia Maritima Italorum]]'', cuande u rèstu da [[Cianûa padann-a|Cianüra Padôna]] u l'éra s̠a cuntrulùn da-i [[Longobàrdi|lungubardi]]. Pe difénde u ''limes'', ch'u caminôva lungu a sùra di munti ligüri, i sùn stèti realis̠é di ''castra'', cumme u ''Castrum Perticae'' e i ''castra'' de Pia e de Orcu. U ''Castrum Perticae'', cunusciüu cumme castéllu de San Tugnìn da-u numme de l'arénte gexétta&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-sant-antonino/|tìtolo=Chiesa di Sant’Antonino|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;, u l'è üna furtificasiùn du [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII seculu]] scituô in simma a l'értu briccu ch'u dividde Pèrti da-a canô da sciüméra Acuila, acostu a-u scitu de l'antigu vilaggiu ligüre de Agnime&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/fortezza-bizantina-di-santantonino/|tìtolo=Castello di Sant'Antonino|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;. U castéllu de Orcu (''Castrum Orche'') u se truva a levante du pais̠e da-u mèximu numme, arénte a-a géxa de San Lencìn, e u cuntrulôva ségge a canô du Riàn Curnèi (afluénte da Susà, a levante) che a canô de Feìn, a punénte&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castello-medievale-di-orco/|tìtolo=Castello di Orco|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;. Cun-u castéllu de Varigotti (''Castrum Varicottis''), scituùn in simma a-u côu de Punta Crena e des̠entegùn du [[1341]] da-i s̠enéis̠i&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castello-di-varigotti/|tìtolo=Castello di Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;, ste furtésse chi i furmôvan u scistéma de diféis̠a de l'area, primma da custitusiùn du Marchexùn&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Eté de Més̠u ===
[[Immaggine:Castel Gavone (Finale Ligure) - panoramio.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|U Gavùn e a sö ture &quot;di diamanti&quot;]]
U cuntrullu di bis̠antìn u l'è feniu in-tu [[VII secolo|VII seculu]], cun-a cuncuista du re di lungubardi [[Rotari|Rutari]] du pais̠e picenìn d'eté rumôna ch'u se truvôva a-a fuxe da Pora du [[641]] e, du [[643]], de cuéllu de ''Varicottis'', und'i sùn stèti des̠enteghé u primmu castéllu e e müraie&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Pasé i seculi ciü scüri de l'ôtu mediuevu a primma testimuniansa scrita du Finô a remunta a-u [[967]], cuande l'inperatû [[Ötón I de Sassonia|Otùn I]] u cunsegnôva a [[Aleramo do Monferòu|Aleramu du Munferùn]] e tère da cuscì dita môrca Aleramica, ch'i cunprendéivan u castéllu de Orcu ascì. Tra-i discendénti de l'Aleramu se pö regurdô u [[Rìcco I do Carétto|Riccu du Vastu]], ditu ascì [[Do Carétto (famìggia)|Du Caréttu]], mensunùn in-te ün dipluma du [[1162]] unde l'inperatû [[Federigo Barbarossa|Federiccu Bôrbarussa]] u dôva a lé de tère e di tituli, inclüs̠u cuéllu de [[Màrca de Sànn-a|marchéis̠e de Savuna]], cun pudesté surva u Finô ascì&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. A ogni moddu, scibén che l'investitura a l'éra pe ün teritoriu benbén ciü grossu, u sö puréi u l'éra a-a fìn efetivu sulu in-te l'area du Finô, cun [[Sann-a|Savuna]] che in-te pochi agni a l'è vegnüa liberu cumüne, cu'a storia du Marchexùn ch'a cuménsa dunca du 1162, cun-u Riccu du Caréttu cumme sö primmu marchéis̠e.
[[Immaggine:Finalborgo (Finale Ligure)-palazzo del tribunale-2.jpg|miniatura|250x250px|U Palassu du Tribunô, a-u Burgu]]
Da-a fìn du [[XII secolo|XII seculu]] a cuménsa ün periudu de gréndu s̠viluppu pe tütta a regiùn, aviùn cun-a realis̠asiùn da primma parte du Castéllu Gavùn, foscia du [[1172]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alberto Peano Cavasola|tìtolo=Il castello di Lancillotto. La storia europea di Castel Gavone|url=https://www.centrostoricofinale.com/prodotto/il-castello-di-lancillotto/|ànno=2004|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=IT|ISBN=88-90-16690-8}}&lt;/ref&gt;, in simma a-a colla du Becchignolu&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castel-gavone/|tìtolo=Castel Gavone|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;. Inpurtante a l'è ascì a fundasiùn du Burgu, mensunùn pe-a primma otta in-tu [[1213]] cumme ''Burgus Finarii'' (u &quot;Burgu du Finô&quot;), fèta p'oréi du marchéis̠e [[Rìcco II do Carétto|Riccu II]] tra-a fìn du XII e u prinsipiu du [[XIII secolo|XIII seculu]], ch'u l'è préstu vegnüu a capitô du Marchexùn. Sta fundasiùn chi a l'è foscia fèta a-u postu de ün ciü antigu pais̠e, cumm'u pareréiva da de resénti descuvèrte fète sutta a-a ciassa du tribunô, ch'i remuntan a-u [[X secolo|X seculu]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/finalborgo/|tìtolo=Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

In-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], cun-a muntô du puréi du Marchexùn cumme cu-a fundasiùn du [[Marchesàu de Süccaellu|Marchexùn de Sücaréllu]] du [[1397]] da parte de ün ramu di Du Caréttu, a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]] a cumensôva a avéi de mire in-sciu Finô, de moddu de tacô insemme a Rivéra de Punénte intréga, dètu che i Du Caréttu i cuntrulôvan l'ünicu stradda tra-u mô e a Cianüra Padôna ch'a nu fusse in-te màn di s̠enéis̠i. Pe sti mutivi chi a l'é scciupô du [[1447]] a cuscì dita guéra du Finô, che in-tu méntre u l'éra sutta a-u marchéis̠e [[Galioto do Caretto|Galiottu I]], e ch'a l'è fenia in-te l'agnu doppu cun-a vitoria di s̠enéis̠i, che però i végne caciòi s̠a du [[1450]] da-e trüppe de [[Zâne I do Carétto|Giuanne I]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. A storia de sta guéra chi a l'è cuntô da-u [[Gianmario Filelfo]], scrivàn s̠enéis̠e cuntenpuraneu a-i fèti, in-tu sö libbru ''Bellum Finariense'', du [[1453]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.assocelesia.it/news.php?id=31|tìtolo=Bellum Finariense|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

In-ti agni de doppu i sùn stète realis̠è e növe müraie du Burgu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/le-mura-di-finalborgo/|tìtolo=Cinta muraria medievale di Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;, ancura in pé e cu-e tréi purte de Porta Carétta&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/porta-carretta/|tìtolo=Porta Carretta|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;, Porta Tèsta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/porta-testa/|tìtolo=Porta Testa|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt; e Porta Rumôna du Murìn, ciü a ture &quot;di diamanti&quot; du Gavùn, du [[1490]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Du [[1462]] u l'è stètu rangiùn u Palassu du Tribunô&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-tribule-finalborgo/|tìtolo=Palazzo del Tribunale in Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt; e, du [[1492]], a l'è stèta tirô sciü a géxa da Nostra Scignura du Luretu a Pèrti, cunusciüa ascì cumme a géxa di sincue canpanìn&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-ns-loreto-perti/|tìtolo=Chiesa di NS di Loreto|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Eté muderna ===
[[Immaggine:Plan de la ville et des fortifications de Final, XVIIe siècle.jpg|thumb|350x350px|Vista du Finô in-tu [[XVII secolo|Seiséntu]]|sinistra]]
In-ti agni doppu a vitoria in-ta guéra du Finô, u Marchexùn u l'è arivùn a-u sö mascimu splendû, cu'a cuncuista de ciü pais̠i in-ta [[Burmia (valä)|Burmia]], fina a [[Saliceto (Italia)|Saliceto]] e a [[Paroldo]], fètu ch'u purtôva gréndi ricchésse da-i cumèrci. In-tu mèximu periudu a gh'è stèta a custrusiùn de vari palassi de famie da nubilté finarina&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;, cumme i Ricci, ch'i gh'àn durbiu u sö palassu du [[1529]]&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-ricci/|tìtolo=Palazzo Ricci|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;, i Cavasöra&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-cavasola/|tìtolo=Palazzo Cavasola|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt; e, tra-i ciü inpurtanti, i Buraggi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-buraggi-via-consolazione/|tìtolo=Palazzo Buraggi a Finalmarina|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/palazzo-buraggi-via-pertica/|tìtolo=Palazzo Buraggi de via Pertica|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/villa-buraggi/|tìtolo=Villa Buraggi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

U muméntu de pôxe u l'è però préstu scentùn: cun-a scüs̠a de cuôrche revurta cuntra u marchéis̠e [[Alfónso II do Carétto|Arfunsu II]] e a-u sö môguvèrnu, a Repübbrica de S̠éna a s'è mesciô cun sucèssu in guéra cuntra u Marchexùn du [[1558]]. A ogni moddu a l'à cuntrulùn u Finô sulu fìn a-u [[1602]], cuande, cun-a murte de l'urtimu marchéis̠e [[Sforsa Dria Du Carettu|Sforsa Dria]], u végiu marchexùn u l'è pasùn sutta a l'[[Inpêro spagnòllo|inperu spagnollu]], restandu ''de iure'' ün feudu de l'inpéru. Pe-a Spagna u cuntrullu de Finô u l'éra benbén inpurtante dètu ch'u l'éra u portu in-sciu mô pe-u cuscì ditu &quot;Camìn spagnollu&quot; che, travèrsu u [[Ducôtu de Milàn]], u cunsentiva a-e trüppe da Spagna e de Napuli de rivô in-te [[Fiàndre|Fiandre]], pruvinse ribèlli. A-u periudu spagnollu i remuntan varie custrusiòi, a-a giurnô d'ancö ancura in pé, cumme a Porta Reôle, realis̠ô a-u postu da Porta Carétta&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;, u rafursaméntu di castélli s̠a pres̠énti, a custrusiùn da furtéssa de San Giuanne, surva a-u céntru du Burgu&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castel-san-giovanni/|tìtolo=Castel San Giovanni|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;, l'ôrcu triunfôle da Marina&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/ponti-e-archi/arco-di-margherita-a-finalmarina/|tìtolo=Arco di Margherita|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt; e a scistemasiùn de varie géxe, cumme cuélla de San Biôxu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
[[Immaggine:– Statuta, decreta et ordines marchionatus Finarij, 1667 – BEIC 10369364.jpg|miniatura|239x239px|I ''Statuta'' du Marchexùn du Finô du [[1667]]]]
A fìn da duminasiùn spagnolla, du [[1707]], a curispunde a-u declìn definitivu du Marchexùn, catùn da S̠éna du [[1713]], che cuscì a l'è stèta l'urtima feudataria de Finô, es̠ercitandu u sö cuntrullu travèrsu ün guvernatû. Scinbulu da növa gestiùn a l'è, du [[1715]], a destrusiùn du Gavùn; cun-i növi aministratòi ch'a l'à duvüu gestî de revurte asci, cumme cuélle du [[1730]] e du [[1734]], e ün invasiùn di piemontéis̠i. Cun-a Pôxe de Aachen du [[1748]] u cuntrullu de Finô u l'è dètu du tüttu a-a Repübbrica de S̠éna, ch'a l'à tacùn dritu a regiùn a-i sö dumini, cu-u Finô ch'u l'è cuscì restùn ün marchexùn sulu ''de iure'', cunservandu però i sö antighi ''Statuta''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Statuta, decreta et ordines marchionatus Finarij|url=https://gutenberg.beic.it/view/action/nmets.do?DOCCHOICE=10369364.xml&amp;dvs=1622840002847~29&amp;locale=it_IT&amp;search_terms=&amp;show_metadata=true&amp;adjacency=&amp;VIEWER_URL=/view/action/nmets.do?&amp;DELIVERY_RULE_ID=7&amp;divType=&amp;usePid1=true&amp;usePid2=true|ànno=1667|editô=Ex typographia Ambrosij Ramellati|çitæ=Finô|léngoa=LA}}&lt;/ref&gt;.

=== Eté cuntenpuranea ===
L'antigu Stôtu u l'è feniu du tüttu du [[1795]], cuande, cun l'invasiùn de trüppe francéis̠i du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] e a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], i sùn stèti abulii i végi tituli e i fèudi, cun l'aministrasiùn lucôle ch'a l'è stèta mudernis̠ô. A l'inprinsipiu tacùn in-tu departiméntu da Marémula, cun capulögu a-a [[A Prìa|Pria]], a l'anesiùn da [[Liguria|Ligüria]] a l'[[Prìmmo Inpêro françéize|inperu francéis̠e]] Finô u l'è inseriu in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|departiméntu de Muntenötte]], und'u l'éra capulögu d'ün cantùn de l'''arrondissement'' de [[Sann-a|Savuna]]. U remunta a stu periudu chi a custrusiùn du Teôtru Aycôrdi, u ciü antigu de tütta a Rivéra, durbiu du [[1806]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/teatri/teatro-aycardi/|tìtolo=Teatro Aycardi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

Du [[1815]], doppu a cürta speriénsa da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica S̠enéis̠e]], u Finô u l'è pasùn a-i [[Savoia]] cun-u rèstu da [[Liguria|Ligüria]] pe decis̠iùn du [[Congresso de Vienna|Cungréssu de Viénna]] e dunca inserii, fìn a-u [[1927]], in-ta [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de S̠éna]], pe pasô dunca in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1@originale|tìtolo=R.D.L. 2 s̠enô 1927, n. 1, art. 1|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;. In-te cuéllu agnu u l'è stètu creùn u cumüne de ''Finale Ligure'' ascì, cun l'uniùn di trèi pais̠i du Burgu, de Pia e da Marina&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1927-01-02;1!vig=|tìtolo=R.D.L. 2 s̠enô 1927, n. 1, art. 4|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

In-ti agni da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guéra Mundiô]] a Finô u l'è cumensùn ün prucèssu de industrialis̠asiùn, cun-a creasiùn de oficine da Marina, ch'i faxèivan côri e vagòi pe-e feruvie, poi catè da l'inpres̠ariu s̠enéis̠e [[Rinàldo Piàggio|Rinaldu Piaggio]], ch'u l'à inandiùn ün stabiliméntu pe-a prudusiùn de aérei. Fìn a-u sö stramüu a [[Villanöva|Villanöva d'Arbénga]] du [[2014]], sta chi a l'è stèta l'indüstria ciü inpurtante du cumüne, cu-i stabiliménti da ''[[Piaggio Aerospace]],'' a-a giurnô d'ancö pe-a ciü parte derucòi, ch'i ocupavôn üna grossa area arénte a-u Côu da Crôvas̠òppa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/archeologia-industriale/aree-piaggio/|tìtolo=Aree Piaggio|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

Cunsciderùn a sö lunga e inpurtante storia du [[2007]], cun decrétu du prescidénte da repübbrica, u cumüne de Finô u l'à risevüu u titulu de sité. Da-u [[1973]] a-u [[2011]] u l'à fètu parte da [[Comunitæ montagnìnn-a Pollupice|Cumünité Muntôna Pollupice]], derfô du [[2009]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=L.R. 4 lüu 2008, n. 24|léngoa=IT|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Finâ}}

=== Minuranse fulône ===
Segundu l'ISTAT, a-u 31 de dixénbre du 2023, a Finô i gh'éran 844 res̠idénti fulén.

=== Cugnummi ciü difüs̠i ===
I cugnummi ciü difüs̠i a Côrxi i sùn ''Parodi'', ''Rossi'', ''Bruzzone'', ''Ferrari'' e ''Gaggero''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Classifiche dei Cognomi Italiani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Persune lighè a Finô ===
[[Immaggine:Views from Finale Ligure 12.jpg|miniatura|250x250px|U munuméntu a-u generô Caviglia in-sciu côu de San Dunùn]]
* [[Riccu I Du Caréttu]], ditu u Guèrsu (..., ... - ..., [[1185]]), primmu [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-del-carretto_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Enrico}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giacumu Du Caréttu]] (..., [[1215]] ca - ..., post-[[1260]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-giacomo-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Giacomo, marchese del Finale}}&lt;/ref&gt;.
* [[Antognu Du Caréttu]] (..., [[1250]] ca - ..., post-[[1311]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-antonio-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Antonio, marchese del Finale}}&lt;/ref&gt;.
* [[S̠ors̠u Du Caréttu]] (..., [[1290]] ca - ..., post-[[1355]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-giorgio-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Giorgio, marchese del Finale}}&lt;/ref&gt;.
* [[Antoniotto Adorno (1340-1398)|Antugnottu I Adornu]] ([[Zena|S̠éna]], [[1340]] ca - Finô, [[1398]]), [[Dûxe da Repùbrica de Zêna|duxe da Repübrica de S̠éna]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antoniotto-i-adorno/|tìtolo=Adórno, Antoniotto I - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Galioto do Caretto|Galeottu Du Caréttu]] (..., [[1390]] ca - [[Quimper]], [[1450]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-galeotto-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Galeotto, marchese del Finale}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuanne Du Caréttu]] (..., [[1400]] ca - ..., [[1468]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-giovanni-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Giovanni, marchese del Finale}}&lt;/ref&gt;.
* [[Batista di Giüdisi]] (Finô, [[1428]]/[[1429|29]] - [[Romma|Rumma]], [[1484]]), religius̠u e studiüs̠u&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Diego Quaglioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/battista-dei-giudici_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2001|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 56|capìtolo=GIUDICI, Battista dei}}&lt;/ref&gt;.
* [[Carlu Duménegu Du Caréttu]] (Finô, [[1454]] - [[Romma|Rumma]], [[1514]]), cardinô e arcivescu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Tiziana Bernardi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-carlo-domenico_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Carlo Domenico}}&lt;/ref&gt;.
* [[Fabrissiu Du Caréttu]] (Finô, [[1455]] - [[Rödi|Rodi]], [[1521]]), Gréndu Méistru de l'Ordine di Uspialié&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Tiziana Bernardi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/fabrizio-del-carretto_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Fabrizio}}&lt;/ref&gt;.
* [[Arfunsu Du Caréttu]] (Finô, [[1457]] - Finô, [[1516]]), [[Marchexùn du Finô|marchéis̠e du Finô]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-alfonso-marchese-del-finale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Alfonso, marchese del Finale}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giomu Culonna]] ([[Orsogna]], [[1604]] - Finô, [[1666]]), cardinô e arcivescu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Franca Petrucci|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/girolamo-colonna_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1982|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 27|capìtolo=COLONNA, Girolamo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Duménegu Buciôrdu]] ([[A Marina (Finô)|A Marina]], [[1686]] - [[Zena|S̠éna]], [[1746]]), pitû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ennio Poleggi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/domenico-bocciardo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BOCCIARDO, Domenico}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuanne Duménegu Brichieri Curunbi]] (Finô, [[1719]] - [[Firense|Firénse]], [[1787]]), giürista&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Turi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/brichieri-colombi-giovanni-domenico_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRICHIERI COLOMBI, Giovanni Domenico}}&lt;/ref&gt;.
* [[Sorsu Gallesiu|S̠ors̠u Gales̠iu]] ([[U Burgu (Finô)|U Burgu]], [[1772]] - [[Firense|Firénse]], [[1839]]), butanicu e ommu puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Saltini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-gallesio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALLESIO, Giorgio}}&lt;/ref&gt;.
* [[Emanuele Celesia]] ([[U Burgu (Finô)|U Burgu]], [[1820]] - [[Zena|S̠éna]], [[1889]]), storicu e scritû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Nilo Calvini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emanuele-celesia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CELESIA, Emanuele}}&lt;/ref&gt;.
* [[Enrico Caviglia]] ([[A Marina (Finô)|A Marina]], [[1862]] - Finô, [[1945]]), generô e puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-caviglia/|tìtolo=Cavìglia, Enrico - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Pier Giulio Breschi]] ([[Pia (Finô)|Pia]], [[1874]] - [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaritta]], [[1937]]), giurnalista, cunpus̠itû e incis̠û&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luciano Onder|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-giulio-breschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRESCHI, Pier Giulio}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ugo Malvano]] ([[Turin|Türìn]], [[1878]] - Finô, [[1958]]), pitû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Francesca Lombardi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ugo-malvano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MALVANO, Ugo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giovanni Boine]] ([[A Marina (Finô)|A Marina]], [[1887]] - [[U Portu]], [[1917]]), scritû e criticu letiraiu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mario Costanzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-boine_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BOINE, Giovanni}}&lt;/ref&gt;.
* [[Virgilio Fedi]] ([[Nuxei]], [[1911]] - Finô, [[1998]]), partigiàn e pueta in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Allegato &quot;Il quadrifoglio artistico&quot;|revìsta=Il Quadrifoglio|editô=Associazione &quot;Emanuele Celesia&quot;|çitæ=Finô|volùmme=Agnu X|nùmero=22|p=5|léngoa=IT|url=https://assocelesia.it/doc/QuadriArtistico.pdf}}&lt;/ref&gt;.
* [[Renato Castellani]] ([[Varigotti]], [[1913]] - [[Romma|Rumma]], [[1985]]), regista du cine&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/renato-castellani/|tìtolo=Castellani, Renato - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Carlo Donat-Cattin]] ([[A Marina (Finô)|A Marina]], [[1919]] - [[Munte Carlu]], [[1991]]), scindacalista e puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-donat-cattin/|tìtolo=Donat-Cattin, Carlo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;.

== Sciti de interesse ==
=== Architetüre religius̠e ===
A-a giurnô d'ancö, Finô u l'è divis̠u tra-i prevostri de növe géxe, cun s̠urisdisiùn in-sce di teritori che ciü o ménu i sùn i méximi di cuélli di végi cumüni taché a-a sité&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/vicaria-di-finale-ligure/|tìtolo=Vicaria di Finale Ligure - Parrocchie|léngoa=IT|vìxita=2021-06-06}}&lt;/ref&gt;. De ciü, dètu che e due lücalité de Gura e de Ölle i sùn stète catè da-u marchéis̠e [[Rìcco II do Carétto|Riccu II]] du [[1212]], di agni doppu a custitusiùn du Marchexùn, ste due parocchie chi i se truvan ancura sutta a-a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòces̠i d'Arbénga-Inpéria]], cumme a vexina [[A Prìa|Pria]], e nu sutta a cuélla de [[Diocexi de Sann-a-Noi|Savuna-Nori]], cumme u rèstu du cumüne de Finô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/wd-annuario-enti/gorra-s-bartolomeo-4162/|tìtolo=Gorra, s. Bartolomeo|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/wd-annuario-enti/olle-s-giovanni-battista-decollato-4196/|tìtolo=Olle, s. Giovanni Battista decollato|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia du Burgu
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Finaleborgo Basilika Antiquissima.jpg|Faciôta da géxa de San Biôxu
I chiostri del Complesso di Santa Caterina.jpg|Ciostru e canpanìn de Santa Caterina
Cappella di Regina Pacis vista da Piazza Milite Ignoto - Finalborgo.jpg|A géxa da Regina Pacis
Chiesa di San Giuseppe Calasanzio - Finalborgo.jpg|A géxa di Sculopi
Monastero delle Suore Domenicane di Santa Rosa - Finalborgo.jpg|A capélla du cunvéntu de Santa Rös̠a
&lt;/gallery&gt;
* Colegiôta de San Biôxu: a l'è a séde da parocchia du Burgu e üna de due baxiliche de Finô. A dôta da sö custrusiùn a nu l'è guéri céra, cun-a primma testimuniansa scrita ch'a remunta a-u [[1162]], cuande a se truvôva ancura de föra de müraie du pais̠e, dita dunca San Biôxu ''extra-muros''. Tra-u [[1372]] e u [[1375]] a l'è stèta recustruia dréntu a-u Burgu segundu u stile goticu e, du [[1463]], in simma a üna de ture de müraie du pais̠e u l'è stètu realis̠ùn u sö canpanìn. Saches̠ô in-ta guéra du Finô, a géxa de San Biôxu a l'è stèta turna recustruia tra-u [[1634]] e u [[1659]] in stile baroccu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/collegiata-di-san-biagio/|tìtolo=Basilica di San Biagio|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/basilica-san-biagio|tìtolo=Basilica di San Biagio|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa e cunventu de Santa Caterina: custrusiùn cumensô du [[1359]] pe oréi du marchéis̠e [[Zòrzo Do Carétto|S̠ors̠u]], pe döverô a géxa cumme sepürtu de famia, a l'è stèta séde di frè dumenichén fìn a-u [[1802]], pe vegnî dunca üna galéra. Serô ascì a galéra, a-a giurnô d'ancö Santa Caterina a l'è vegnüa ün inpurtante céntru cultürôle, séde du müs̠eu da sité, de üna bibliutéca e de ün auditorium, ch'u l'è stètu recavùn propriu dréntu a-a géxa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/conventi-ed-abbazie/chiesa-e-convento-di-santa-caterina/|tìtolo=Santa Caterina|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-santa-caterina|tìtolo=Chiesa di Santa Caterina|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa da Regina Pacis: a se truva in-sce rive du munte da Crôvas̠òppa, de la da-a sciüméra Pora e s̠untô a-u senté napuleunicu pe Verési.
* Géxa de San Gius̠eppe Calansansiu: a se truva in-scia stradda pe-a Marina e a l'éra a-u prinsipiu dedicô a San Tognu. A l'è cunusciüa cumme a géxa di [[Scolopi|Sculopi]] ascì, dètu che da-u [[1831]] a l'è stèta a séde de sta cungregasiùn religius̠a chi, inpegnô in-te l'educasiùn di matétti ch'i rivôvan da-e famie ciü povere&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-giuseppe-calasanzio|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe Calasanzio|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla e munesté de Santa Rös̠a: custruiu de föra de müraie du [[1677]], u l'è ün cunvéntu de munighe dumenicône creùn da-a beôta Giuanna Caterina Boldoni, fètu e decurùn segundu u güstu baroccu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/notizie-e-informazioni/newsletter-21-il-convento-di-santa-rosa-a-finalborgo/|tìtolo=Il monastero di Santa Rosa a Finalborgo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2027-09-01}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia da Marina
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Finale Ligure - Collegiata di San Giovanni Battista - 2023-09-30 18-31-39 002.jpg|A colegiôta de San Giuanne
Finale Ligure - Chiesa di Santa Maria Maddalena de' Pazzi - 2023-09-30 18-13-12 002.jpg|A Géxa di Néigri
Finale Ligure Frati Minori Cappuccini Chiesa di San Francesco d'Assisi.jpg|San Franséscu, géxa du cunvéntu
&lt;/gallery&gt;
* Colegiôta de San Giuanne Batista: l'ôtra baxilica de Finô, a l'è a séde da parocchia da Marina. A l'è üna grénda géxa in stile baroccu, cun-a sö realis̠asiùn ch'a l'è duvüa a-a l'oréi du vescu [[Anbrêuxo Fiésco|Anbröxu Fieschi]], scicumme ch'u l'oréiva sustituî a végia céive du Finô cun üna géxa ciü inpurtante, ordenandu cuscì u prinsipiu di travai du [[1567]], scibén che a custrusiùn a l'è cumensô sulu du [[1619]], pe dürô pe sincuantasincue anni, fìn a-u [[1674]]. I travai sucesivi, cumme a növa faciôta du [[1762]] e a cüpula du [[1780]], i gh'àn dètu a-a géxa u sö spétu d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/basilica-di-san-giovanni/|tìtolo=Basilica di San Giovanni|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.parrocchiafinalmarina.it/parrocchia/arte-e-storia/|tìtolo=Arte e Storia|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/collegiata-s-giovanni-battista|tìtolo=Basilica Collegiata di S. Giovanni Battista|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Céive du Finô: a l'éra a géxa ciü antiga du Finô, fètu in-tu stile paleucrestiàn in-tu [[V secolo|V seculu]] e dedicô a San Giuanne Batista, San Nas̠ô e San Célsu. Largô ciü otte, cun-u svilüppu da Marina u prevostu da lücalité u l'à dunca fètu stramüu in-ta növa parocchia e a végia géxa ch'a l'è pasô a-i scapüsìn, ch'i gh'àn custruiu in simma ün cunvéntu. Grassie a di scôvi, fèti tra-u [[1939]] e u [[1946]], a-a giurnô d'ancö u l'è puscibile véi a sö parte ciü bassa&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-dei-padri-cappuccini|tìtolo=Chiesa dei Padri Cappuccini e Pieve del Finale|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de Santa Maìn Manéna di Passi: cunusciüa ascì cumme a Géxa di Néigri, da-u curû de cappe da [[Cazàsse|cas̠assa]] da Santiscima Trinité e da Murte, ch'a ghe stà, a sö custrusiùn a l'è cumensô du [[1697]], pe fenî du [[1706]]. A-a giurnô d'ancö a l'è cunusciüa pe-u sö gréndu pres̠épiu, ün di ciü bèlli da sité&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.parrocchiafinalmarina.it/parrocchia/chiesa-dei-neri/|tìtolo=Chiesa dei Neri|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa e cunvéntu de San Franséscu: fìn a-i [[Anni 1990|agni '90]] séde di scapüsìn, u se truva in-scia stradda pe-u Burgu. Géxa e cunvéntu i sùn stèti custruii in simma a l'antiga céive du Finô tra-u [[1582]] e u [[1585]], ma deruché du [[1628]], p'ése turna frabiché tra-u [[1642]] e u [[1644]], segundu u spétu d'ancö&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.cappucciniliguri.it/finale-ligure.html|tìtolo=Convento Frati Cappuccini|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Pia
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
MK54637 Santuario di S. Maria Pia (Finale Ligure).jpg|Santa Maìn de Pia e u sö canpanìn
Finale Ligure - Chiesa di San Giacomo - 2023-09-26 16-08-07 001.JPG|San Giacumu a-e Môgne
&lt;/gallery&gt;
* Abasia de Santa Maìn: custrusiùn realis̠ô surva a üna géxa benbén ciü antiga, dedicô delungu a Santa Maìn e s̠a mensunô in-te ün attu du [[1170]], und'a l'è indicô cumme pruprieté de l'abasia de San Cuintìn de [[Spigno Monferrato|Spignu]]. L'inpunénte canpanìn, da l'ôta punta a öttu lôti e realis̠ùn cun-a cuscì dita pria du Finô, u remunta a-u [[XIII secolo|Duxénto]] e u l'è a sula parte da géxa medievôle restô intégra, dètu che sulu de parte picine da primma custrusiùn i sùn ancura vixibili. Du [[1474]] a géxa, pe dumanda du marchéis̠e [[Galiöto II do Carétto|Galiottu II]] a-u [[Pàppa Sisto IV|pappa Sistu IV]], a l'è stèta afidô a-i frè orivetén, di benedetìn lighé a-a növa cungregasiùn de Munte Orivetu, ch'i l'àn largùn a géxa, purtandu da-a [[Toscann-a|Tuscana]] varie upere d'arte. U remunta a stu periudu chi a realis̠asiùn du durmitoriu e du refetoriu, cun l'inprinsipiu da custrusiùn di dòi ciostri ascì, ch'i sùn però resté da fenî fina a-u [[1921]]. Tra-u [[1724]] e u [[1729]] l'abasia a l'è stèta recustruia in-tu sö spétu d'ancö, cun üna sula navôta e a bèlla faciôta decurô da varie pitüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/conventi-ed-abbazie/chiesa-e-abbazia-di-ns-assunta/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/abbazia-dei-padri-benedettini|tìtolo=Abbazia dei Padri Benedettini|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/santuario-ns-pia|tìtolo=Santuario di N.S. di Pia|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Tugnìn Abùn a-u Munte: a se truva in-ta regiùn du Munte de Pia, in-scia SP54 che, muntandu da-a canô du Pora, a travérsa l'ôtuciàn de Môgne, in-te üna pus̠isiùn und'a gh'è üna vista panuramica in-sciu rèstu du cumüne de Finô. A capélla a l'à ün canpanìn particulô, da-a cianta a triangulu, ün di pochi in-te tütta a Ligüria&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/monte-di-pia/|tìtolo=Monte di Pia|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/cappella-san-antonio-abate|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio Abate al Monte|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San Giacumu: a l'è a géxa a-u servissiu da regiùn d[[e Môgne]], cunpréis̠a in-ta parocchia de Pia, e a l'è stèta frabicô du [[1848]] in-sciu scitu d'üna capélla ciü antiga. Da-u [[1861]] a gh'à avüu ün sö retû e, du [[1971]], a l'éra fina vegnüa parocchia. In-ta géxa i sun cunservè du opere du scurtû savunéis̠e [[Antonio Brilla]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700109566|tìtolo=Chiesa di S. Giacomo Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2025-04-25}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa véggia de San Giacumu: custrusiùn ancö scunsacrô, a l'è stèta a primma géxa da regiùn d[[e Môgne]], fundô in-te ün muméntu scunusciüu e custruia a növu du [[XVII secolo|Seiséntu]], segundu ün decrétu du véscu ch'u l'à cumandùn de caciô s̠ü a primma architetüra a-i 12 de mas̠u du [[1644]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700109551|tìtolo=Chiesa di S. Giacomo (ex)|léngoa=IT|vìxita=2025-04-25}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Lacremô
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Oldcalvisio1.jpg|A géxa veggia de San Cipriàn a Lacremô
Chiesa di San Cipriano - Calvisio (Finale Ligure) (II).jpg|A géxa növa
Chiesa di San Gennaro - Verzi (Finale Ligure).jpg|A géxa de San S̠enô a Vèrs̠i
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Cipriàn: a l'éra a séde da parocchia de Lacremô, a-a giurnô d'ancö stramüô in-te üna custrusiùn ciü növa. A l'è u frütu de sucesivi derucaménti e recustrusiòi, cun üna primma géxa, descuvèrta grassie a di scôvi, ch'a remunta foscia a l'eté rumôna. A segunda géxa, de l'Eté de Més̠u, a l'éra stèta realis̠ô cun ün stile rumônicu tra-u [[XII secolo|XII]] e u [[XIII secolo|XIII seculu]] e, pocu doppu, u gh'è stètu s̠untu ascì u canpanìn, u ciü antigu du Finô. U sö spétu d'ancö u riva da dòi largaménti sucesivi, e l'urtimu u l'è stètu cuéllu du [[XVIII secolo|Setteséntu]], cun-a géxa ch'a l'è restô in funsiùn fina a-u [[1932]], cuande a parocchia a l'è stèta stramüô in-ta sö növa séde&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-di-san-cipriano/|tìtolo=Chiesa di San Cipriano|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-cipriano|tìtolo=Chiesa di San Cipriano|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa di Santi Curneliu e Cipriàn: a l'è a parocchia mudèrna de Lacremô, custruia tra-u [[1931]] e u [[1932]] in-te üna pusisiùn ciü vexìna a-u növu céntru du pais̠e, dètu che a géxa végia a se truva in-scia riva du Munte Tolle, in-ta parte végia de Lacremô. A géxa növa, custruia du tüttu cun-a cuscì dita pria du Finô, a l'è stèta realis̠ô in-tu stile néu-rumônicu, a tréi navôte e cun ün értu canpanìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-dei-ss-cornelio-e-cipriano/|tìtolo=Chiesa dei SS Cornelio e Cipriano|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-cipriano-san|tìtolo=Chiesa di San Cipriano e San Gennaro|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San S̠enô: a l'è scituô a [[Vèrs̠i (Finô)|Vèrs̠i]], in-scia riva di munti de frunte a cuélla de Lacremô, da l'ôtra parte da canô da sciüméra Susà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-gennaro|tìtolo=Chiesa di San Gennaro|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Oratoiu de San Bastianìn: custrusiùn ch'a remunta a-u [[XIV secolo|Trexéntu]], fèta turna du [[XVI secolo|Sincueséntu]], a se truva dapé a-a végia géxa de San Cipriàn. A l'è üna custrusiùn sénplice, cun üna sula stansia e üna sacristia picina, a-a giurnô d'ancö vöia dètu che i arédi i sùn stèti stramüé in-ta növa géxa, a-u fundu da canô.
* Capelétta de Nostra Scignura da Mis̠ericordia: in-sce ün incruxu da stradda ch'a munta da-u fundu da canô a-u pais̠e végiu de Lacremô. A l'è dedicô a-a mèxima Madonna du [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|Santuôriu de Savuna]].
* Capélla de Nostra Scignura du Bùn Viéggiu: a se truva a-a fìn da stradda che da Lacremô végiu a china in-ta canô.

;Parocchia de Muntixélu
* Géxa de San Dalmassiu Môrtire: parocchia de Muntixélu, a l'è stèta custruia doppu u derucaméntu da géxa ciü antiga, ch'a remuntôva a-u [[XIV secolo|Trexéntu]] e ch'a l'é supravisciüa sulu pe-u canpanìn.
* Capella de San Benardìn: in-ta cuntrô ch'a ne piggia u numme, missa in-scia crèsta tra-a canô de l'Acuila e cuélla da Susà, e sö urigine i remuntan a-a fìn de l'[[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]]. A sö celebrasiùn a l'éra cuscì sentia che, du [[1765]], u l'è intervegnüu u véscu pe regulô e prucesiòi a-a capélla&lt;ref&gt;{{Çitta|Granero &amp; Molteni|''Cap. III. Le chiese del Finale'', p. 90}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Pèrti
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Finale Ligure - Chiesa di Sant'Eusebio - 2023-09-26 14-12-57 002.JPG|San S̠ébbiu növu
Finale Ligure - Chiesa di Sant'Eusebio - 2023-09-26 14-36-45 001.JPG|San S̠ébbiu véggiu
Chiesa dei cinque campanili, Finale Ligure - panoramio (1).jpg|A géxa &quot;di sincue canpanìn&quot;, a Pèrti
Perti (Finale Ligure)-chiesa san sebastiano.jpg|Vista de San Bastianìn
Cappella di Sant'Antonino.jpg|San Tugnìn a-u ''Castrum Perticae''
Cappella di San Carlo.jpg|Capélla de San Carlu de Muntesurdu
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San S̠ébbiu: séde da parocchia de Pèrti, a cunsciste in-te due custrusiòi. A primma, ch'a remunta a-u [[XI secolo|XI seculu]], a l'è stèta realis̠ô surva a üna cripta de eté rumôna, pres̠énte s̠a in-tu [[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu a.C]]. U sö spétu d'ancö u l'è però da fìn du [[XV secolo|Cuattruséntu]], cuande a géxa a l'è stèta derucô p'ése poi recustruia ciü grénda. Particularité da géxa végia de San S̠ébbiu a l'è u canpanìn &quot;a véira&quot;, pocu cumüne tra-e géxe lìgüri. Sta custrusiùn chi a l'éra però vegnüa troppu picina pe-i bes̠ögni da cumünité de Pèrti e dunca, du [[1714]], i sùn cumensé i travai pe-a realis̠asiùn da géxa növa, acostu a l'ôtra. Grénda custrusiùn, de furma a fegüra a öttu lôti, a l'è stèta custruia pe-a ciü parte cun de prie ch'i rivôvan da-u Gavùn, des̠entegùn du 1715 da-i s̠enéis̠i&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-sant-eusebio-perti/|tìtolo=Chiesa di Sant'Eusebio|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-di-santeusebio-cripta-e-campanile/|tìtolo=Abside e campanile della chiesa di S. Eusebio|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-santeusebio|tìtolo=Chiesa di Sant'Eusebio|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de Nostra Scignura de Luretu: cunusciüa ascì cumme a &quot;géxa di sincue canpanìn&quot;, a l'è üna de custrusiòi ciü famus̠e de Finô, tantu che a sö prugettasiùn a l'è stèta atribuia, sbaiandu, a-u [[Bramante]]. U sö prugèttu u pia es̠énpiu da di travai fiurentìn du [[Féipo Brunelleschi|Brunelleschi]] e a l'à cumme mudéllu scuéxi de següru a cuscì dita Capélla Portinari, a [[Milan|Milàn]]. A custrusiùn de sta géxa chi a remunta ciü o ménu a l'agnu [[1470]], in-tu periudu du mascimu splendû du Marchexùn, cun ün s̠ögu de curòi otegnüu cun l'üs̠u da pria du Finô, di mòi e de materiôli gianchi, cumme in-ta vexìna ture du Gavùn&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-nostra-signora-loreto|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora di Loreto (dei Cinque Campanili)|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San Bastianìn: géxa realis̠ô ciü o ménu in-te l'agnu [[1490]] p'oréi du cardinô [[Càrlo Doménego Do Carétto|Carlu Duménegu Du Caréttu]], ch'u vegniva propriu da-u Finô e ch'u l'à cumisciunùn ascì u purtô da géxa. Da-a sénplice faciôta a cabana, segundu ün stile rumônicu, a géxa a l'è divis̠a in-te tréi navôte e a gh'à di interni cun di ricchi afreschi. In-te ün moddu diferénte da-a ciü parte de ôtre géxe de Finô, cuélla de San Bastianìn a nu l'è stèta recustruia, cunservandu cuscì u sö spétu uriginôle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-san-sebastiano-perti/|tìtolo=Chiesa di San Sebastiano|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-sebastiano-perti|tìtolo=Chiesa di San Sebastiano di Perti|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Tugnìn: géxa antiga e picina, a l'è stèta realis̠ô tra-u [[VI secolo|VI]] e u [[VIII secolo|VIII seculu]] arénte a-u ''Castrum Perticae'', in simma a l'értu briccu ch'u dividde Pèrti da-a canô da sciüméra Acuila. Custruia a l'inprinsipiu in-tu stile rumônicu, u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da recustrusiùn sucesiva a-u forte [[Teramòtto do ponénte do 1887|subrillu du 1887]], fètu de moddu da regurdô e capélle de canpagna tirè sciü in-te cuélli anni&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/cappella-santantonino|tìtolo=Cappella di Sant'Antonino|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San Benedéttu in Valle: custrusiùn ancö scunsacrô, a se truva in-scia via che da Pèrti a va pe [[Muntesurdu (Finô)|Muntesurdu]]. A gexétta a l'existéiva s̠a du [[1477]] e, du [[1500]], a l'è stèta recustruia pe oréi du marchéis̠e [[Arfunsu I Du Carettu|Arfunsu I]], p'esse dunca frabicô ün'ôtra otta, du [[1742]], in-te sö furme d'ancö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13658501_00109552_scheda.pdf|tìtolo=Chiesa di S. Benedetto in Valle|léngoa=IT|vìxita=2025-04-25}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Gura
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Finale Ligure-chiesa.jpg|U géxa végia de San Bertumé
Gorra (Finale Ligure)-chiesa san Bartolomeo1.jpg|A géxa növa de Gura
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Bertumé apostulu: realis̠ô in-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], a l'è stèta a parocchia de Gura fina a-a custrusiùn da géxa növa, delungu dedicô a San Bertumé, ciü vexìna a-u céntru du pais̠e. A-a giurnô a se truva in-te ün stôtu de abandùn, cun-u téite pe-a ciü parte derucùn, méntre u canpanìn u l'è in-te üna cundisiùn de pocu méiu. Custruia cun-a pria du Finô, a regurda in-tu stile cuéllu da géxa de San S̠ébbiu de Pèrti, dètu che ste architetüre chi, derivè ciü da custrusiòi piemuntéis̠i che lìgüri, i l'éran benbén cumüni in-tu Marchexùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/campanile-di-san-bartolomeo/|tìtolo=Campanile di San Bartolomeo|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa növa de San Bertumé apostulu: in simma a-a colla de Gura, a l'è stèta prugetô in-ti [[Anni 1950|Agni Sincuata]], p'ése custruia tra-u [[1957]] e u [[1962]] cun üna cianta a cruxe latina da-u transéttu cun-e brasse ceghè vèrsu l'intrô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20903/|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo|léngoa=IT|vìxita=2024-09-08}}&lt;/ref&gt;. E canpône de sta géxa chi i sùn stète realis̠è cun-u metallu utegnüu da-a fuxùn de cuélle du canpanìn da géxa végia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-bartolomeo-apostolo|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo Apostolo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de Nostra Scignura de Luretu: capélla ch'a l'è stèta custruia in-tu [[XVII secolo|Seiséntu]], a despétu da sö intitulasiùn uficiô a l'è cunusciüa da-i abitanti de Gura cumme a capélla da Nunsiô. Üna resénte tradisiùn lucôle a l'ureréiva però che a relativa fèsta a nu ségge festegiô a-i [[25 marso|25 de môrsu]], ma in-ta primma duménega pasô a Pascua, pe nu cuntrastô cun-u climma sacru da cuaréxima&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/04/28/sommario/savona/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/rivive-oggi-la-tradizione-della-messa-nelloratoriio-dellannunziata-a-gorra.html|tìtolo=Rivive oggi la tradizione della Messa nell'Oratorio dell'Annunziata a Gorra|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Làs̠s̠aru: a se truva in-ta lücalité de Gura da-u mèximu numme. U sö spétu d'ancö u remunta a üna recustrusiùn du [[XVI secolo|Sincueséntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/05/13/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/gorra-torna-la-festa-religiosa-di-san-lazzaro.html|tìtolo=Gorra: torna la festa religiosa di San Lazzaro|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;, osciüa da-u cardinô [[Carlu Duménegu Du Caréttu]], méntre a primma strutüra a duveréiva remuntô a l'[[XI secolo|XI seculu]]. A cianta a l'è retangulôre, cun ün'abside semireunda, e otte a butte cun lünétte e a véira e a faciôta a cabana, cun ün gréndu purtô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90362/|tìtolo=Cappella di San Lazzaro|léngoa=IT|vìxita=2024-09-08}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de Santa Rus̠alia: a l'è a capélla da cuntrô de Brasô, in-scia stradda pe Verési. Sta capélla chi, cumisiunô da-u Giuanne Batista Sicardu, a l'è stèta frabicô du [[1630]]-[[1632]] e resturô du [[2013]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2015/08/31/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/a-gorra-torna-la-tradizionale-festa-di-santa-rosalia.html|tìtolo=A Gorra torna la tradizionale festa di Santa Rosalia|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;. A strutüra a gh'à üna cianta a navôta séncia, cun-a otta a butte e ün tanbüru a öttu lôti dedôtu a l'artô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90363/|tìtolo=Cappella di Santa Rosalia|léngoa=IT|vìxita=2024-09-08}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de Nostra Scignura da Néive: a se truva in-ta cuntrô de Vals̠erô, vèrsu a canô de [[Côrxi]], e a l'è stèta realis̠ô in-tu [[XVII secolo|Seiséntu]] survatüttu grassie a-e dunasiòi di fedéli, ch'i l'àn perméssu de custruî ascì u canpanìn e a sacristia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2015/08/04/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/gorra-dopo-ventanni-riapre-loratorio-della-madonna-della-neve.html|tìtolo=Gorra, dopo vent'anni riapre l'oratorio della Madonna della Neve|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;. A gh'à ün'aula da-a cianta retangulôre e ün sénplice prufî a cabana, de dréntu a cunsèrva üna pitüra da Madonna cun-u Banbìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90361/|tìtolo=Cappella della Madonna della Neve|léngoa=IT|vìxita=2024-09-08}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Ölle
* Géxa de San Giuanne Decolùn: a l'è a séde da parocchia de Ölle, custruia du [[1639|1634]]. In-ta géxa a gh'è ascì üna statua da dedicô a-a Madonna ''Auxilium christianorum'' (cunusciüa cumme a Madonna di favìn), ch'a gh'à intitulô a fèsta du 22 de mas̠u, da pocu rangiô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2021/02/08/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/finale-avviati-i-lavori-di-restauro-nella-chiesa-di-olle-focus-sugli-apparati-pittorici.html|tìtolo=Avviati i lavori di restauro nella chiesa di Olle|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Varigotti
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
San Lorenzo (Varigotti).jpg|A paruchiôle de San Lurénsu
Varigotti - Chiesa di San Lorenzo.JPG|Géxa végia de San Lurénsu
Chiesa di Sant'Antonio Abate - Varigotti (Finale Ligure).jpg|L'oratoiu de Varigotti
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Lurénsu: a l'è a séde da parocchia de Varigotti e a l'è stèta custruia pe üna primma otta in-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], in-tu stile tardu-goticu. Da custrusiùn medievôle u l'è restùn sulu u canpanìn, in parte recustruiu, dètu che u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu de üna realis̠asiùn sucesiva, fèta cun ün stile baroccu. A géxa a pres̠énta üna cüpula e üna faciôta decurô cu-e bande uris̠untôli cumüni in-sce tante géxe lìgüri e a l'è stèta turna durbia, doppu a sö recustrusiùn, du [[1725]], vegnindu sübitu deciarô cumme a parocchia du pais̠e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzo|tìtolo=Chiesa Parrocchiale di San Lorenzo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa végia de San Lurénsu: a l'è scituô in-ta riva du munte daré a Punta Créna, surva a-a cuscì dita ansa di Saracìn, e a l'è üna de custrusiòi ciü antighe da regiùn, ch'a remunta a-u [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII seculu]]. Du [[1127]] a sö pruprieté a l'è pasô da-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbénga]] Otùn I a-u munesté benedettìn de l'[[Îzoa de Lérins|Is̠ura de Lérins]], in [[Provensa|Pruvénsa]], scibén ch'a l'è fenia préstu sutta a-a Céive du Finô, in-te cuélli agni a géxa ciü inpurtante du Finô dètu che i batés̠i i l'éran fèti sulu lì. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu de üna recustrusiùn sucessiva, du [[XV secolo|Cuattruséntu]]. Però, du [[1586]], dèta a sö pus̠isiùn föra via e e picine dimensciòi, a parocchia a l'à fètu stramüu in-te l'oratoiu de San Tugnìn, in-tu céntru du pais̠e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-san-lorenzo-varigotti/|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo a Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/arte-galleria/sarcofago-di-san-lorenzo/|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo a Varigotti, Sarcofago in marmo bianco|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzo-medievale|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo (medievale)|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Oratoiu de San Tugnìn Abùn: u l'è üna custrusiùn ch'a se truva in-scia SS1 Aurelia, arénte a-a parocchia de San Lurénsu e a-u végiu palassu du cumüne, ch'a remunta ciü o ménu a-u [[XIV secolo|Trexéntu]]. A l'à üna strutüa a navôta séncia e a l'è a séde da [[Cazàsse|cas̠assa]] da-u mèximu numme. De ciü, tra-a serô da géxa végia de San Lurénsu e a custrusiùn de cuélla növa, prinsipalménte pe-u [[XVII secolo|Seiséntu]] a l'è stèta séde da parocchia de Varigotti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.varigottiinsieme.it/oratorio-di-sant-antonio-abate|tìtolo=Oratorio di Sant'Antonio Abate|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla da Madonna de Mis̠ericordia: a l'è a capélla da lücalité da Sèrva, in-scia culina a més̠a stradda tra Pia e Varigotti. Durbia du [[1678]] e rangiô vintidùi agni doppu, a gh'à ün canpanìn a tréi lôti&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Oscar Giuggiola|ànno=2005|tìtolo=I campanili triangolari del Finalese|revìsta=Quaderni della Biblioteca|editô=Edizioni della Biblioteca Mediateca Finalese|çitæ=Finô|volùmme=Agnu II|nùmero=6|p=9|léngoa=IT|url=http://www.sbfinalese.it/easyne2/pubblicazioni/i-campanili-triangolari-del-finalese/}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe civili ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Finalborgo (Finale Ligure)-palazzo del tribunale-2.jpg|Detaggiu da faciôta dipinta du palassu du tribunô, a-u Burgu
Palazzo Ricci di Finale Ligure.jpg|Palassu Ricci, a-u Burgu
Finale Ligure - Teatro Aycardi.jpg|U dréntu du Teôtru Aycôrdi, a-u Burgu
Arco Margherita - Finale Ligure.jpg|L'Ôrcu a Margaritta Terés̠a d'Asburgo
Finalese 15-278b Val Ponci - Ponte Muto.jpg|U Punte Müttu in-sciu Riàn Ponci
&lt;/gallery&gt;
* Palassu du tribunô: u l'è ün di palassi ciü cunusciüi de Finô; u se truva in-tu céntru du Burgu e u pia u sö numme da-u fètu d'ése stètu, scuéxi fina a-a giurnô d'ancö, ségge a séde du tribunô du Marchexùn che ün palassu de giustisia ascì. U l'è mensunùn pe-a primma otta du [[1311]], dunca u l'è foscia stètu realis̠ùn a-u tenpu da fundasiùn du ''Burgus Finarii'' p'oréi de ün di primmi marchéis̠i scibén che, segundu di resénti retruvaménti, in-te l'area i gh'éran s̠a de custrusiòi ciü antighe. U palassu du tribunô u l'è stètu anpliùn varie otte, cumme i inpurtanti travai du [[XV secolo|XV]]-[[XVI secolo|XVI seculu]], ch'i l'àn dètu a-a faciôta u sö spétu d'ancö, ricaménte decurô cun di afreschi&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/museo/percorso-museale-teatro-udienze|tìtolo=Palazzo del Tribunale|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Palassu Ricci: palassu da famia da-u méximu numme, u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da recustrusiùn du [[1529]]. U se truva a-u Burgu, in-scia ciassa de Santa Caterina, scibén che a sö intrô prinsipô, decurô da ün gréndu purtô, a l'éra da l'ôtru lôtu, in-sciu cuscì ditu caruggiu du municipiu. U l'è stètu a séde du cumüne du Burgu da-u [[1863]] fìn a-a sö supresciùn, du [[1927]]&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;.
* Villa Gallesio-Sanguineti: custruia in-scia riva de levante da canô da sciüméra Acuila, a l'è stèta a villa da famia Gallesio. A l'è vegnüa famus̠a pe l'ativité de ün di sö pruprietari, u [[S̠ors̠u Gallesio]], butanicu ch'u l'à döverùn i terén da villa pe-i sö stüddi in-sci èrburi da früta, primma da pubblicasiùn du sö libbru ''Pomona Italiana''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/palazzi-e-logge/case-e-podere-gallesio-sanguineti/|tìtolo=Villa Gallesio-Sanguineti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Teôtru Aycôrdi: teôtru du Burgu, u l'è stètu custruiu tra-u [[1804]] e u [[1806]], a-u postu du ciü végiu oratoiu di [[Scolopi|Sculopi]]. U l'è u ciü antigu teôtru de tütta a Rivéra, da-u [[2019]] durbiu turna a-u pübricu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/teatri/teatro-aycardi/|tìtolo=Teatro Aycardi|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/news/2021/riapre-teatro-aycardi-piccolo-gioiello|tìtolo=Riapre il Teatro Aycardi, un piccolo gioiello ottocentesco nel cuore di Finalborgo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-01}}&lt;/ref&gt;.
* Teôtru Camillo Sivori: u se truva a-a Marina, in-sce l'Aurelia, e a sö custrusiùn a l'è cumensô du [[1863]], pe fenî tréi agni doppu. Realis̠ùn in-tu stile neu-clascicu, u l'è dedicùn a l'[[Camillo Sivori|urtimu boccia]] de [[Nicolò Paganìn|Paganìn]], ch'u l'axèiva piùn parte a l'avertüra de stu teôtru chi. A-a giurnô d'ancö, e da vari agni, u Sivori u l'è serùn, scicumme ch'u gh'à de bes̠ögnu de inpurtanti travai de manutensiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/teatri/teatro-sivori/|tìtolo=Teatro Sivori|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/teatro/teatro-sivori|tìtolo=Teatro Sivori|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Ôrcu a Margaritta Terés̠a d'Asburgo: u l'è stètu custruiu tra mas̠u e agustu du [[1666]] pe-u rivu da [[Margàita Terêza d'Asbùrgo|s̠uéna fia]] du re [[Féipo IV de Spàgna|Féipu IV de Spagna]] a Finô, cuande a l'éra in viéggiu pe [[Vienna|Viénna]] pe andô a mariô u [[Leopóldo I d'Asbùrgo|Puldu I d'Austria]]. U l'è ün gréndu ôrcu sénciu pugiùn surva cuattru chinole, realis̠ùn segundu ün stile clascicu&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/monumento/arco-margherita-spagna|tìtolo=Arco di Margherita di Spagna|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Punti rumôni: a Finô i ghe sùn vari punti de l'antiga ''[[Via Julia Augusta]],'' ch'a pasôva in-te canè daré a-u pais̠e, cumme i sincue, in particulô, da canô du Riàn Ponci&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;.

=== Architetüre militôri ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Castrum Perticae.jpg|U ''Castrum Perticae''
Finale Ligure-Castel Gavone-notturna.jpg|U Gavùn de nötte
Castel San Giovanni. In primo piano la Porta della Mezzaluna lungo la Strada Beretta.jpg|Castéllu de San Giuanne e a stradda Beretta, cun-a Porta da Mes̠alüna
Castelfranco.jpg|U Castelfrancu de nötte
Torre di Bastia 01.png|A ture de Bastia
Finale Ligure (SV) Torretta - panoramio.jpg|A Ture da Crôvasòppa
Primavera a Varigotti 6.jpg|A Ture de Varigotti
&lt;/gallery&gt;
* ''Castrum Perticae'': da-u latìn &quot;castéllu de Pèrti&quot;, cunusciüu cumme castéllu de San Tugnìn ascì, da-u numme de l'arénte gexétta&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;, a l'è üna furtificasiùn custruia da-i bis̠antìn ch'a se truva in simma a l'értu briccu ch'u dividde Pèrti da-a canô da sciüméra Acuila. A sö realis̠asiùn a l'è foscia du [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII seculu]], dunca a remunta a primma de l'invasiùn di lungubardi, e a l'è mensunô pe-a primma otta in-te ün dipluma du [[1162]] de l'inperatû [[Federigo Barbarossa|Federiccu Bôrbarussa]]. U l'è stètu pocu a pocu abandunùn cun-u svilüppu du Burgu a partî da-u [[XIII secolo|Duxéntu]]. A-a giurnô d'ancö i réstan sulu de ruvine e di töcchi de müraie&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/castrum-perticae|tìtolo=Castrum Perticae|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Castéllu Gavùn o Gaùn: scituùn in-sciu briccu du Becchignolu, in-ta frasiùn de Pèrti, u remunta ciü o ménu a-u [[1172]] e u l'è ün di scinbuli du Finô. Custruiu sübitu doppu a custitusiùn du Marchexùn, p'oréi du marchéis̠e [[Rìcco II do Carétto|Riccu II]], u l'è s̠a mensunùn du [[1188]] cumme üna &quot;caminata&quot;, dunca ün palassu furtificùn cun di camìn. S̠a largùn in-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], u l'è stètu cuncuistùn da-i s̠enéis̠i in-ta guéra du Finô du [[1448]] ma liberùn da-u marchéis̠e [[Zâne I do Carétto|Giuanne I]] dòi agni doppu. A-u [[1490]] a remunta a cuscì dita &quot;Ture di diamanti&quot;, realis̠ô cun-u scistéma du ''bugnato'', ch'a gh'à dètu u sö spétu particulô. In-ti seculi sucesivi, cun l'invensiùn di canòi, a l'è stèta realis̠ô üna segunda müraia, ciü spéssa, fenia du [[1558]]. Però, cun-a duminasiùn spagnolla, u Gavùn u l'à pèrsu a sö inpurtansa in favû da furtéssa de San Giuanne tantu che, sutta a-u sucesivu cuntrullu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]], a müraia de föra a l'è fèta scciupô du [[1713]]. A-a giurnô d'ancö, grassie a di finansiaménti de l'[[Union Europea|Uniùn Eurupéa]], u l'è in cursu ün prugèttu de recüperu&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castel-gavone-torre-diamanti/|tìtolo=Torre dei diamanti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/castel-govone|tìtolo=Castel Govone|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Castéllu de San Giuanne: furtéssa spagnolla, realis̠ô tra-u [[1640]] e u [[1678]] a-u Burgu, a l'è scituô in-scia cuscì dita stradda Beretta, ch'a s̠untôva Finô cu-i sö castélli e cun-u [[Ducâto de Milàn|Ducôto de Milàn]]. U l'è stètu custruiu a-u postu de üna ture medievôle ciü antiga e, pe üna méiu diféis̠a, u pres̠énta de müraie a tenaie, ch'i l'àn de guardiole a-e estremité. In parte derucùn da-i s̠enéis̠i du [[1713]], u l'è restùn in-te ün stôtu d'abandùn fìn a-u [[1822]] cuande, p'oréi da növa aministrasiùn di [[Savoia]], u l'è vegnüu üna galéra, serô sulu in-tu Növeséntu. A-a giurnô d'ancö u castéllu de San Giuanne u l'è de pruprieté du cumüne e se pö vixitôlu pe-a ciü parte&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/forte-san-giovanni|tìtolo=Forte San Giovanni|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Castelfrancu: castéllu s̠enéis̠e du [[XIV secolo|Trexéntu]], foscia feniu du [[1365]], döverùn da cuésti pe cuntrulô u Marchexùn de Finô, u l'è ciamùn cuscì scicumme che, in cualité de ''exclave'' s̠enéis̠e in-tu teritoriu du Marchexùn, u nu l'éra sutupostu a-u pagaméntu de tascie. Dèta a sö pusisiùn strategica u l'è stètu cuncuistùn, derucùn e recustruiu varie otte fìn a-u periudu da duminasiùn spagnolla, cuand'u l'è stètu trasfurmùn in-ta furtéssa prinsipô du Finô, cun-a realis̠asiùn de vari furti ségge vèrsu i munti che vèrsu u mô. Cun-a növa duminasiùn s̠enéis̠e, diversaménte da-i ôtri castélli, a furtéssa de Castelfrancu a l'è stèta döverô ancura pe cuntrulô a s̠öna, respingéndu üna scuaddra de cuatorse nôve ingléis̠i du [[1745]]. Doppu ün periudu cuande u l'è stètu döverùn cumme galéra, a-a giurnô d'ancö u l'è a séde de vari archivi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castelfranco/|tìtolo=Castelfranco|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/fortezza-castelfranco|tìtolo=Fortezza di Castelfranco|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Ture de Bastia: frabicô ciü o ménu du [[1440]], da-a sö pus̠isiùn in simma a-a colla tra [[Ver̯éssu|Verési]] e [[Gura]] a gh'axèiva ina funsiùn d'avistaméntu, ciü che de cuntrollu de vie pe l'entrutèra e de cuélla da Rivéra. Foscia rangiô du [[XVI secolo|Sincueséntu]], a-a giurnô d'ancö a se pres̠énta a cianta scuadrô cun sulu u ciàn terén ancura in pé&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111568.pdf|tìtolo=Torre di Bastia - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;.
* Ture da Crôvasòppa: a l'è a ture bénben vixibile da tütta a s̠öna, ch'a se truva in simma a-u côu da-u méximu numme. A sö custrusiùn a l'è cumensô p'oréi du guvernatû spagnollu du Finô don Pedro de Toledo y Anaya, de moddu de cuntrastô i tacchi di saracìn, cun ün decrétu du [[10 mazzo|10 de mas̠u]] du [[1608]]. A ture a l'à üna furma a fegüra de cuattru lôti e a l'è ôta dòi livélli, cun due garitte pus̠isiunè in-sci canti de sud-est e de nord-ovest&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/torre-di-caprazoppa/|tìtolo=Torre di Caprazoppa|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Ture de Varigotti: a l'è a ture ch'a se truva in simma a Punta Crena, dedôtu a-a lücalité de Varigotti. A l'è u frütu de üna recustrusiùn de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] fèta cu-i materiôli e a-u postu de üna ture bénben ciü antiga, parte du ''castrum'' bis̠antìn derucùn du [[1341]], doppu ün taccu di s̠enéis̠i a-u portu du pais̠e. A séncia ture, da-a furma a cuattru lôti e ôta dòi livélli, a l'è stèta realis̠ô cumme üna pustasiùn di canòi pe-a diféis̠a da Rivéra&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/torre-di-varigotti/|tìtolo=Torre di Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Ture de San Dunùn o Munuméntu a-u generô Cavigia: munuméntu dedicùn a-u generô finarìn [[Rìcco Caviglia|Riccu Cavigia]], cumandante de ün'armô in-ta [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guéra Mundiô]], u l'è stètu realis̠ùn du [[1952]] dréntu ün'antiga ture, in simma a-u côu de San Dunùn. Sta ture chi, ch'a regurda cuélla da Crôvas̠òppa scibén ch'a ségge in-te de pés̠u cundisiòi, a l'è stèta custruia pe raxòi de diféis̠a da Rivéra da-i tacchi di saracìn, acostu a üna géxa ch'a nu l'existe ciü che, dedicô a San Dunùn, a l'à dètu u numme a stu côu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/torre-di-san-donato/|tìtolo=Torre di San Donato|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/monumento/mausoleo-generale-caviglia|tìtolo=Mausoleo del Generale Caviglia|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Cà-ture de Belénda: a se truva in-scia colla de San Benardìn, surva a-a canô da sciüméra Susà, e u l'è u méiu côxu de cà furtificô ancura vixibile in-ta s̠öna. A sö custrusiùn, ch'a cunta de tréi livélli, a remunta a-u [[XIV secolo|Trexéntu]] e a l'è fèta cun-a pria du Finô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/casa-torre-di-belenda/|tìtolo=La torre della Belenda|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Müs̠ei ===
* Müs̠eu archeulògicu du Finô: u l'è u müs̠eu da sité, ch'u cunsèrva vari retruvaménti preistòrici e de eté sucesive fèti in-te ôrme de l'area, rèsti du periudu rumônu e bis̠antìn, repèrti de l'eté medievôle e üna grénda culesiùn de munée antighe. Se pö vixitô ascì u rèstu du cunvéntu, ch'u l'éra stètu trasfurmùn in-te üna galéra, cu-e célle ciü düre scituè in-tu canpanìn de l'arénte géxa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.museoarcheofinale.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Müs̠eu archeulògicu du Finô|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
[[Immaggine:La vigna di Vincenzo - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|Üna vigna in-ta canô de Pèrti]]
Cumme pe-i ôtri cumüni da [[Rivêa de Ponénte|Rivéra]], tantu inpurtante pe l'ecunumia de Finô u l'è u turis̠mu de mô, a ogni moddu i ghe sùn benbén d'ôtre ativité puscibili. U s'è svilupùn ascì ün turis̠mu s̠untùn a-e varie ativité spurtive ch'i l'àn fètu vegnî u Finô ün inpurtante céntru de turis̠mu internasiunôle, survatüttu pe-a ranpignô, fèta in-sce varie rive verticôli di munti surva e canè daré a-u pais̠e, e pe-u ciclismu, prinsipalménte pe-e discipline lighè a-a ''mountain bike''.

Fìn a-u [[2012]], doppu ün prucessu de industrialis̠asiùn cumensùn in-te l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], a se truvôva chi a séde du stabiliméntu da ''[[Piaggio Aerospace]]'', frabica und'a gh'éra a prudusiùn de aérei, ch'a l'è stèta delungu a ciü inpurtante realté de travaiu du pais̠e.

Pe-u primariu i sùn pres̠énti de ativité agricule, cu-i prudüti cultivé in-tu rèstu da Rivéra e de varieté tipiche de Finô ascì, cumme e vigne de ruséis̠e, de lümasina e de vermentìn ch'i l'àn utegnüu u certificasiùn D.O.C.

== Cultüra ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutéche
[[Immaggine:Il chiostro di S. Caterina - panoramio (1).jpg|miniatura|250x250px|Ün di ciostri du cunvéntu de Santa Caterina, séde da &quot;Biblioteca Mediateca&quot; e du Müs̠eu archeulògicu du Finô]]
A Finô a l'è stèta creô, cu-e bibliutéche di cumüni de [[Côrxi]] e de [[Magiö|Maiö]] ascì, a cuscì dita réi du &quot;Sistema Bibliotecario Finalese&quot;, ch'a cunprénde e due bibliutéche da sité&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.sbfinalese.it/easyne2/homepage/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Sistema Bibliotecario Finalese|léngoa=IT|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Biblioteca Mediateca finalese: durbia du [[2002]], a l'è a növa bibliutéca da sité. A se truva a-u Burgu, in-tu cunvéntu de Santa Caterina, e a cunta de scuéxi séntumilla libbri, pe ün nümeru de vixitatòi a l'agnu ciü o ménu paréggiu a trentasincuemilla&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/biblioteca|tìtolo=Biblioteca Mediateca Finalese|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutéca &quot;San Lorenzo&quot;: a l'è a bibliutéca de Varigotti, scituô in-scia SS1 Aurelia e durbia du [[2006]].

;Scöre
Pe l'istrusiùn de livéllu segundariu de segundu grôdu, a Finô i ghe sùn e scöre de:
* Licéu statôle &quot;[[Artûro Issel|Arturu Issel]]&quot;, cu-i indirissi scentìficu, lenguìstegu, scénse umône e ecunòmicu-suciôle.
* IPSIA &quot;[[Leonardo da Vinci|Leunôrdu da Vinci]]&quot;
* IPSSAR &quot;Gustu Migliorini&quot;

=== Dialettu finarìn ===
{{Véddi ascì|Dialéttu finarìn|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}}
A Finô u s'incuntru ün parlô particulô da [[Lengoa ligure|léngua lìgüre]], du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgüre de céntru-punénte]], u finarìn. Stu parlô chi u gh'à de diferénse cun cuélli di pais̠i vexìn, dèta a lunga storia d'indipendénsa du Marchexùn da-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]]. Stu fètu chi u l'à cunsentiu a-u finarìn de scapurô a-e infruénse du [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]] pres̠énti in-ti teritori vexìn, cunservandu e sö particularité&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.it/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Manifestasiòi ==
[[Immaggine:PalioDelleCompagnePreparatifs.jpg|miniatura|250x250px|Preparasiùn du Paliu de Cuntrè, in-ta Ciassa Vittorio Emanuele]]
* ''Trail du Marchexùn'': u se tégne a primma duménega de môrsu in-ti senté tra-i bricchi du Finô, pe üna lünghéssa de scuéxi 38&amp;nbsp;km&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/trail-marchesato|tìtolo=Trail del Marchesato|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;. 
* ''Salone dell'Agroalimentare Ligure'': tra avrî e mas̠u a-u Burgu, u l'è ün evéntu enu-gastrunòmicu dedicùn a-e tradisiòi e a-e coltüre du postu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/salone-agroalimentare-ligure|tìtolo=Salone dell'Agroalimentare Ligure|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* ''24h de Finô'': da-u [[1999]] a l'è üna di cunpetisiòi de ''endurance mountain bike'' ciü inpurtanti a-u mundu. A se tégne tra mas̠u e s̠ügnu tra-i senté in-sci bricchi de Môgne&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/24h-finale|tìtolo=24h di Finale|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* ''Varigotti Festival'': a lüu, festival müxicôle dedicùn a-a cansùn d'autû&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/varigotti-festival|tìtolo=Varigotti Festival|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;. 
* ''{te}che Festival'': u se tégne tra lüu e agustu in-tu Castelfrancu e u cunsciste in-te de mustre d'arte e di spetàculi de ballu, müxica e teôtru&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/teche-festival|tìtolo={te}che Festival|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;. 
* ''Viéggiu in-tu mediuévu'': manifestasiùn ch'a se tégne d'agustu, pe mustrô cumme a l'éra a vitta in-tu [[XV secolo|Cuattruséntu]], sutta a-u Marchexùn in-tu sö muméntu de mascima richéssa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/viaggio-medioevo|tìtolo=Viaggio nel Medioevo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* ''Finale for Nepal'': manifestasiùn ligô a l'inpurtansa de Finô cumme lücalité und'u l'è praticùn u sport da ranpignô, a gh'à cumme fìn cuéllu de recanpô di giüti pe-e pupulasiòi du Nepal. A se tégne tütti i agni in-tu méis̠e de seténbre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/finale-nepal|tìtolo=Finale for Nepal|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* ''FinalEnduro - Enduro World Series'': u se tégne d'otubre e, cun-a 24h de Finô, a l'è üna de manifestasiòi de ''endurance mountain bike'' ciü inpurtanti a-u mundu. In particulô a FinalEnduro, creô du [[2008]], a l'è l'urtima tappa du canpiunùn mundiô de sta disciplina chi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/finalenduro|tìtolo=FinalEnduro - Enduro World Series|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.
* ''RunRivieraRun Half Marathon'': manifestasiùn ch'a se tégne d'otubre, a cunsciste in-te üna més̠a maratuna (de 21,097&amp;nbsp;km) che, partindu da Varigotti, a cure lungu l'Aurelia fina a-a marina de [[Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/grande-evento/runrivierarun-half-marathon|tìtolo=RunRivieraRun Half Marathon|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-07}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fére ==
* Féra de San Biôxu: a se tégne in-ta setemôna da fèsta du santu, ch'a l'è a-i [[3 frevâ|3 de frevô]].
* Fèsta e féra da Maculôta: féra pe-a fèsta da Maculôta de l'[[8 dexénbre|8 de dixénbre]], a cunprénde üna prucesciùn religius̠a ascì.
* Féra de San Giuanne Batista: pe-a fèsta da parocchia da Marina, a-i [[24 zûgno|24 de s̠ügnu]].
* Féra da Sunta: pe-a fèsta du [[15 agosto|15 d'agustu]].

== Sport ==
[[Immaggine:Bric Spaventaggi1.jpg|miniatura|250x250px|U Bric Spaventaggi, cun-a sö famus̠a riva und'a l'è praticô a ranpignô spurtiva]]
Finô a l'è üna sité da-e varie sucieté e manifestasiòi spurtive, tantu che du [[2012]] a l'à utegnüu u titulu de &quot;European Town of Sport&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://aceseurope.eu/european-towns-of-sport/|tìtolo=European Towns of Sport|léngoa=EN|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;. In particulô i ghe sùn, in-ti canpiunòi de varie discipline, e sucieté de:
* ''F.B.C. Finale'': a l'è a scuaddra de [[Zeugo do ballon|balùn]] de Finô; fundô du [[1908]], a-a giurnô d'ancö a s̠öga in-ta [[série D]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.fbcfinale.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=F.B.C. Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;.
* ''Volley Team Finale'': scuaddra ch'a s̠öga in-ta série C du canpiunùn di massci&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.volleyfinale.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Volley Team Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;.
* ''Tennis Club Finale'': sucieté fundô du [[1928]], a s̠öga in-ta série B du canpiunùn di massci e in-ta série C pe cuéllu de donne&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.tennisclubfinale.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Tennis Club Finale|léngoa=IT|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;.
* ''Finale Basket Club'': a s̠öga in-tu canpiunùn de série D.

Cumme s̠a mensunùn, a-a giurnô d'ancö Finô u l'è ün di céntri ciü inpurtanti a-u mundu pe-u cuscì ditu ''endurance mountain bike'', specialité de ciclismu in-scia tèra nasciüa ch'u nu l'è guéri e cun ün scistéma ch'u regurda i rally. In-tu detaggiu, e gôre ciü inpurtanti i sùn a &quot;24h&quot; e a &quot;FinalEnduro&quot;, parte du canpiunùn mundiô de stu sport chi.

Finô u l'è ascì üna lücalité inpurtante pe-a ranpignô, survatüttu de tipu spurtivu, cun percursi de tütti i livélli, da 3a a 8c. Scibén ch'a nu gh'è de vie guéri lunghe, i sùn bénben cunusciüe pe-a a beléssa di panurammi e pe-u climma mite pe tüttu l'agnu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.thecrag.com/it/arrampicar/italy/finale-ligure|tìtolo=Finale Ligure|léngoa=EN, IT|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndici de Finô ===
[[Immaggine:Finale Ligure-municipio1.jpg|miniatura|333x333px|U municipiu da sité, a-a Marina]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nute}}
{{ComuniAmminPrec|3=Marco Vivaldi Pasqua|1927|1929|5=[[Poistæ|Pudesté]]|4=PNF|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Settimo Ascenso|1929|1941|5=Pudesté|4=PNF|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Domenico Sanguineti|1941|1942|5=Pudesté|4=PNF|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=-|-|-|5=-|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Augusto Migliorini|1946|1961|5=[[Scindico|Scindicu]]|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Vincenzo Buraggi|1961|1964|5=Scindicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Augusto Migliorini|1964|1975|5=Scindicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Lorenzo Bottino|1975|27 setenbre 1983|5=Scìndicu|4=PSI|6=&lt;ref&gt;U s'è dimisso da-a càrega&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Cassullo|28 dixénbre 1983|11 s̠ügnu 1988|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Cassullo|11 s̠ügnu 1988|28 lüu 1990|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pietro Cassullo|28 lüu 1990|24 avri 1995|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pier Paolo Cervone|24 avri 1995|14 s̠ügnu 1999|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-scinistra|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Pier Paolo Cervone|14 s̠ügnu 1999|14 s̠ügnu 2004|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-scinistra|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Flaminio Richeri Vivaldi Pasqua|14 s̠ügnu 2004|8 s̠ügnu 2009|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-drita|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Flaminio Richeri Vivaldi Pasqua|8 s̠ügnu 2009|26 mas̠u 2014|5=Scìndicu|4=lista cìvica de céntru-drita|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Ugo Frascherelli|26 mas̠u 2014|27 mas̠u 2019|5=Scìndicu|4=Ugo Frascherelli Sindaco&lt;br /&gt;(lista cìvica de céntru-scinistra)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Ugo Frascherelli|26 mas̠u 2019|10 s̠ügnu 2024|5=Scìndicu|4=Ugo Frascherelli Sindaco&lt;br /&gt;(lista cìvica de céntru-scinistra)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Angelo Berlangieri|10 s̠ügnu 2024|''in càrega''|5=Scìndicu|4=Ugo Frascherelli Sindaco&lt;br /&gt;(lista cìvica de céntru-scinistra)|6=}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelaggi ===
U cumüne de Finô u l'è binéllu cun cuélli de:
* {{Binelàggio|ITA|Vittorio Veneto|1998|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|ITA|Montechiaro d'Asti|2000|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|USA|Ocean City (Maryland)|2000|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|ITA|Coseano}}, da-i 21 de mas̠s̠u du [[2000]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comunicacity.net/coseano/info/gemellaggi/|tìtolo=Gemellaggi|outô=Cumüne de Coseano|léngoa=IT|vìxita=2025-07-27}}&lt;/ref&gt;.
* {{Binelàggio|ITA|Racalmuto|2004|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|ESP|Benalmádena}}, da-i 15 d'otubre du [[2005]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=María Bellezza|tìtolo=Solesio: Hermanamiento Finale Ligure (Benalmádena 15 de Octubre de 2005)|url=https://www.bibliotecadigitaldeandalucia.es/catalogo/es/consulta/registro.do?id=1041049|ànno=2005|editô=Ayuntamiento|çitæ=Benalmádena|léngoa=ES}}&lt;/ref&gt;.
* {{Binelàggio|FRA|Saint-Victoret}}, da-i 22 d'otubre du [[2022]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/10/finale-ligure-ufficiale-il-gemellaggio-con-la-citta-francese-di-saint-victoret/|tìtolo=Finale Ligure, ufficiale il gemellaggio con la città francese di Saint-Victoret|dæta=22 otubre 2022|léngoa=IT|vìxita=2025-07-27}}&lt;/ref&gt;.

== Vie de cumunicasiùn ==
[[Immaggine:Finale Ligure cartolina staz.jpg|miniatura|250x250px|A ciassa da [[Stasiùn de Finô Marina|stasiùn de Finô]], du [[1938]]]]
=== Stradde ===
Finô u l'è traversùn da l'inpurtante [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], ch'a s̠unta u pais̠e cu-i ôtri cumüni da [[Rivêa de Ponénte|Rivéra]] e, in particulô, cun [[Borṡi e Veressi|Bors̠i]] a punénte e cun [[Nöi|Nori]] a levante. A SP490, dita Stradda du S̠ü du Melognu, a s̠unta, a nord, a costa cun [[Carizan|Carisàn]] e a canô du [[Tànnôu|Tànaru]]. I ghe sùn ascì a SP17 pe [[Côrxi]], a SP27 pe [[Orcu Feìn]] e, da Pia, a SP8 pe [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] e a SP54 che, pasandu da-[[e Môgne]], a va a [[Spoturnu]].

In-ta canô de [[Côrxi]] u gh'è ün cas̠éllu in-sce l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]], ciü o ménu 2&amp;nbsp;km a nord-ovest du Burgu.

=== Feruvie ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Finô Marina|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}}
Finô u l'è s̠untùn a-a réi feruviària lìgüre, cun üna stasiùn in-scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|lìnia S̠éna-Vintimîa]] ch'a se truva in-ta frasiùn da Marina. I gh'éran de stasiòi a Pia e a [[Varigotti]] ascì, serè du [[1977]] cun-a supresiùn du végiu truncu Finô-Vué s̠öna industriôle e l'avertüra du növu garbassu, a dugia culissa. Scibén ch'u se ségge fètu sti travai chi, a-a giurnô d'ancö u töccu Finô-Löa, cumme l'Arbénga-Andöra, u l'è ancura a culissa séncia, scituasiùn ch'a créa de spéssu di prublémi.

=== Portu ===
Finô u l'è serviu da ün portu turisticu realis̠ùn du [[1964]] ch'u se truva de sutta a-u Côu de San Dunùn, da-u lôtu de Varigotti, e de dunde u pia u sö numme: a &quot;Marina di Capo San Donato&quot;. U portu de San Dunùn u cunta de 590 posti bôrca, cun di spassi pe bôrchi fìn a-i 17&amp;nbsp;m de lünghéssa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.marinafinaleligure.it/|tìtolo=Scitu uficiô|outô=Marina de Côu San Dunùn|léngoa=IT|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/mare/porto|tìtolo=Marina di Capo San Donato|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-08}}&lt;/ref&gt;.

== Nute ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonella Granero|outô2=Ferdinando Molteni|tìtolo=Finale sacra|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0005231|ànno=S̠enô 1999|editô=Elio Ferraris Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Granero &amp; Molteni, 1999}}

== Ôtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föra ==
* {{Çitta web|url=http://www.comune.finaleligure.sv.it/|tìtolo=Scitu uficiô|léngoa=IT|vìxita=2021-05-29}}
* {{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/|tìtolo=Scitu du MUDIF|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-05-29}}
* {{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/|tìtolo=Scitu turisticu uficiô|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-05-29}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Finô| ]]</text>
      <sha1>6t6q8agq7esof3d8n2kjz8qneoldypk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Riôtu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1737</id>
    <revision>
      <id>270610</id>
      <parentid>265938</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19570" sha1="s3020kpv778d7mo841eooowytk0yqot" xml:space="preserve">{{Finarìn|variànte=, in-tu parlô du postu}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Riôtu
|Tipo = [[comùn|cumüne]]
|Panorama = Veduta di Rialto.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Vista de l'ôta canô du Pora&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalis̠asiùn
|var-stâto = Stôtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Valentina Doglio
|Partito = lista cìvica &quot;Rialto Passione Comune&quot;
|Data elezione = 10-6-2018
|Data rielezione = 14-5-2023
|Mandato = 2
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdiné
|var-altitùdine = Artéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 537
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscité
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Bormia|Burmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Côrxi]], [[Magiö|Maiö]], [[Oseria|Os̠éria]], [[U Tû]]
|var-âtre_informaçioìn = Ôtre infurmasiòi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füs̠u urôriu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 2338
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = de Riôtu
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Péru]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = [[29 zûgno|29 de s̠ügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Rialto (Savona, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne de Riôtu in-ta pruvinsa de Savuna.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiô
}}
'''Riôtu''' (''Riâto'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Rialto'' in [[Lengoa zeneize|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgüre]] de 537 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]].

== Geugrafia ==
[[Immaggine:Rialto-torrente Pora.jpg|sinistra|miniatura|A cascôta de Ferere, furmô da-u Pora.|250x250px]]
U teritoriu du cumüne de Riôtu u se truva pe-a ciü parte in-te l'ôta valô da [[Pora (sciüméra)|sciüméra Pora]], ch'a fenisce pe caciôse in-tu [[Mâ Ligure|Mô Lìgüre]] a-[[A Marina (Finô)|a Marina]] doppu ch'a l'à pasó u cumüne de [[Côrxi]]. U cumüne u l'è furmó da ciü cuntrè spanteghè in-scia riva di munti ch'i se faccian da setentriùn in-scia valô, méntre l'ôtra riva, au lüvegu, a l'è scuéxi du tüttu cuvèrta de boschi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=56|tìtolo=La nostra Storia|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

A setentriùn, teritoriu de Riôtu u munta fìn a-a custéra di munti ch'i u spartiscian da [[Côrxi]] e [[Bormia|Burmia]], cun-u cunfìn ch'u travèrsa, in-te l'urdine, u [[Bric da Cöggia]] (1041&amp;nbsp;m), u [[Munte Ôtu]] (1048&amp;nbsp;m), u [[Briccu di Proei]] (1016&amp;nbsp;m), u [[Bric Pelassa]] (1220&amp;nbsp;m). L'estremitè de punénte du sö teritoriu a riva scuéxi fìn a-a simma du [[Mónte Settepani|Munte Settepani]] (1386&amp;nbsp;m), cun-a végia bôse militô de l'[[Arionàotica Militâre|aeronàutica]] ch'a se truva propriu in-tu cumüne de Riôtu. A levante u cunfìn cun Côrxi u l'è segnó da-a [[Carbüa (sciüméra)|sciüméra de Carbüa]] méntre cuéllu cun [[Magiö|Maiö]], a meridiùn e a punénte, u passa turna pe-a custéra di munti, che chi a cunprénde u [[Bric Gettina]] (1025&amp;nbsp;m) und'i ghe sùn e minére du Purìn, ancö abandunè ma che, a-i ténpi du [[Marchexâto de Finâ|Marchexùn de Finô]], i l'éran tantu inpurtanti pe l'estrasiùn de l'argéntu.

=== Cuntré ===
U cumüne Riôtu u l'è furmó da benbén de cuntré, spanteghè pe-u sö teritoriu. Levô a lucalité du capulögu, a ciü inpurtante a l'è cuélla de Véne, séde de parocchia pe sö cuntu. U cö du cumüne u l'è furmó da-e burghé de Cheiràn, da Villa e de Crevegiùn, cun-e rispetive tère ch'i sùn stète delungu separè da-i rién ch'i chinan vèrsu u Pora&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

A ogni moddu, in-tu statütu du cumüne i sùn aura recunusciüe e cuntré de Berea, Carvi, Cheiràn, Chias̠s̠ari, Crevegiùn, Ciassa Végia, Gianchi, Murìn, Nunsiô, Vene e Villa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://municipium-images-production.s3-eu-west-1.amazonaws.com/s3/5711/allegati/statuto-comune-sv-rialto.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211227011252/http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=62|tìtolo=Località|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

=== Cunfìn ===
Riôtu u cunfina cun [[Bormia|Burmia]] e [[Oseria|Os̠éria]] a setentriùn, cun [[Côrxi]] a levante, cun-[[u Tû]] a meridiùn e cun [[Magiö|Maiö]] e [[Carizan|Carisàn]] a punénte.

== Storia ==
=== Antighité e Eté de Més̠u ===
U numme de Riôtu u l'ö dî &quot;riàn ch'u nasce in ôtu&quot;, de prubabile cun referiméntu a-a [[Pora (sciüméra)|sciüméra Pora]], e u remunta a l'Eté de Més̠u. Segundu üna tradisiùn du postu, che però a mônca de pröve següre, a l'è steta üna famia du [[Venneto|Vénetu]], i ''Fugardo'', ch'a l'averèiva fundó u pais̠e doppu ch'a l'è stèta scuria d'in [[Venessia|Venésia]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/rialto/|tìtolo=Rialto|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

Da l'eté ciü antighe nu gh'è de grénde testimunianse in-tu teritoriu de Riôtu, ma de següru u l'éra s̠a frecuentó da pupulasiùi de [[Liguri Antighi|Lìgüri antighi]], ch'i l'axévan ün [[Castelâ (fortificaçión)|castelô]] inpurtante in-scia [[Rocca de Pèrti]], a-a giurnô d'ancö cunusciüu cumme u [[Vilàggiu de Agnime]], ch'u remunta a l'[[Etæ do færo|Eté du Féru]] e ch'u l'è u scìnbulu de l'inpurtansa du Finô cumme cunfìn tra-e tère di Lìgüri ''[[Sabates]]'' e di ''[[Ingauni]]''. I môncan ascì di rèsti de l'eté rumôna scicumme che a stradda ciü inpurtante da regiùn, a ''[[Via Julia Augusta]]'', a pasôva ciü vixìn a-u mô&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ancura pe tüttu l'[[Etæ de Mëzo|Ôtu Mediuévu]], da-a s̠öna de Riôtu i nu ghe sùn de testimunianse de frecuentasiùn, cun ste tère, cumme pe-u restu du Finô, ch'i l'éran pasè da-a [[Marca Aleramica|Môrca Aleramica]] a cuélla de [[Marca de Sann-a|Savuna]], pe fenî dunca in-tu [[Marchexâto de Finâ|Marchexùn de Finô]] du [[1162]], a-a sö fundasiùn cun-u [[Rìcco I Do Carétto|Riccu I Du Caréttu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Eté mudèrna e cuntenpuranea ===
Cun-a morte de l'urtimu marchéis̠e, u [[Sforsa Dria Du Carettu|Sforsa Dria]], du [[1602]], u Finô u l'è pasó sutta a l'[[Inpêio spagnòllo|inpéru spagnollu]], pe fenî da-u [[1713]] sutta [[Zena|S̠éna]]&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230530033353/https://www.comune.calice-ligure.sv.it/Home/Guida-al-paese?IDPagina=28540|tìtolo=Cenni Storici|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;. In-te guére napuleòniche u frunte tra-i francéis̠i e austru-piemuntéis̠i pe ciü otte u l'è pasóu pe Riôtu, cun di scuntri viulenti tra-u [[1794]] e u [[1796]] survatüttu in-scia custéra tra-u [[S̠ü du Merögno]] e i munti vexìn. In-te sti anni chi a statua da Madonna da Néive a l'è stèta spustô in-tu pais̠e pe de raxùi de següressa&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Cun-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]] u pais̠e u l'è stètu a l'inprinsipiu tacó a-u departiméntu du [[Letimbru|Letinbru]], cun capulögu a [[Sann-a|Savuna]], ma poi, cun l'anesiùn da [[Liguria|Ligüria]] a l'[[Prìmmo Inpêio françéize|inperu francése]], Riôtu u l'è inserìu in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|departiméntu de Muntenötte]], sutta a-u cantùn du Finô e in-te l'''arrondissement'' de [[Sann-a|Savuna]]. Du [[1815]], doppu a cürta speriénsa da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica S̠enéis̠e]], Riôtu e a [[Liguria|Ligüria]] intrega i sùn dèti a-i [[Savoia]], pe decis̠iùn du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]], e dunca inserìi fìn a-u [[1927]] in-ta [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de S̠éna]], pe poi pasô in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

U pais̠e u cuntribuiu a-a [[Primma Goæra Mondiâ|primma guéra mundiô]] cun bén settantadui ommi. In-ta [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda]], versu a sö fìn, l'area a l'è vegnüa ün céntru inpurtante pe l'ativité di partigién e asci di repübrichìn e di tedeschi, che, a-i [[2 frevâ|2 de frevô]] du [[1945]] i l'àn tacó u canpu di partigién a Ciàn di Corsi, masandune ünse, a-i cuôli u l'è dedicó ün munuméntu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Da-u [[1973]] a-u [[2011]], Riôtu u l'à fètu parte da [[Comunitæ montagnìnn-a Pollupice|Cumünité Muntôna Pollupice]], che però a l'è stèta derfô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=L.R. 4 lüu 2008, n. 24|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Riâto}}

=== Minuranse fulône ===
Segundu l'ISTAT, a-u 31 de dixénbre du 2023, a Riôtu i gh'éran 16 rexidénti fulén.

=== Cugnummi ciü difüs̠i ===
I cugnummi ciü difüs̠i a Côrxi i sùn ''Bianchi'', ''Brunetto'', ''Chiazzaro'', ''Mallarino'' e ''Casanova''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Classifiche dei Cognomi Italiani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}&lt;/ref&gt;.

== Sciti de interesse ==
=== Architetüe religius̠e ===
;Parocchia de Riôtu
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Rialto-chiesa san pietro.jpg|A géxa de San Péru
Oratoriosansebastianorialto2.jpg|L'oratoriu
Madonna della Neve - panoramio.jpg|A Madonna da Néive
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Péru: a l'è a géxa da parocchia de Riôtu e a se truva in-ta lücalité de Riôtu in &quot;sensu stréitu&quot;. U nu l'è guéri céru u muméntu da sö custrusiùn, cun-a primma testimuniansa scrita ch'a remunta a-u [[1356]], scibén che a géxa a ségge foscia du [[XIII secolo|Duxéntu]]. U sö spétu d'ancö u l'è u frütu de recustrusiòi ciü mudèrne, cun l'urtima ch'a l'è stèta du [[XVII secolo|Seiséntu]] segundu u stile baroccu, cunservandu però u canpanìn goticu&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230922145622/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=89|tìtolo=Edifici religiosi|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Oratoriu de San Bastianìn: scituó arénte a-a géxa de San Péru, u l'è l'oraturiu da parocchia e séde da cunfratèrnita dedicô a-u mèximu santu. U l'è stetu custruiu tra-u [[1751]] e u [[1753]] surva a üna custrusiùn ciü antiga&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla du Santìscimu Numme de Maìn: a se truva in-ta lücalité de Tagiéu e a l'è cunusciüa cumme a capélla de San Benôrdu asci&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla da Nunsiô: in-ta cuntrô di Scotti&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla de Nostra Scignura da Cunsulasiùn: scituô in-ta cuntrô di Carvi, a l'éra a l'inprinsipiu dedicô a San Bastianìn&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla de San Benôrdu: a l'è a capélla da cuntrô de Cheiràn, a l'inprinsipiu dedicô a-a Madonna&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla da Madonna da Néive: a se truva in simma a-a custéra di munti in-sci cunfìn de setentriùn du pais̠e, in-ta lücalité de Merögno, e a l'è steta custruia du [[1666]] pe dumanda di abitanti de Riôtu. Derucô da-i tedeschi du [[1944]] a l'è recustruia dex'agni doppu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=43:madonna-della-neve&amp;catid=3:storia-del-paese&amp;Itemid=14|tìtolo=Madonna della Neve|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

;Parocchia de Véne
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Rialto-chiesa san lorenzo.jpg|A géxa de San Lurénsu
Oratoriosanbernardorialto.jpg|L'oratoriu
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Lurénsu: a géxa da parocchia de Véne, a sö urigine a no l'è guéri céra, pe-a destrusiùn di papé da géxa. A l'è stèta custruia in-tu stile baroccu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Oratoriu de San Benôrdu: u l'è oratoriu da parocchia de Véne e séde da cungregasiùn religius̠a da-u mèximu numme. U se truva arénte a-a géxa de San Lurénsu e u l'è stetu recustruiu du [[1727]] cun-u sö spétu d'ancö&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla de San Bastianìn: scituô in-ta lücalité de Cà de Cain&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Capélla du Santìscimu Numme de Maìn: in-ta lücalité de Chias̠s̠ari, s̠a dita Santa Maìn de Rocche&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Architetüe civili ===
* Canpu de balùn: canpu da s̠ögu pe-u [[Balón (zêugo)|balùn]], u se truva in-ta frasiùn de Véne, vexìn a-a parocchia. A-a giurnô d'ancö a scuaddra du paise, a &quot;Spes&quot;, a s̠öga in-ta serie C2.

=== Müs̠ei ===
* Müs̠eu da civilté cuntadina: müs̠eu scituó vexìn a-a parocchia de Riôtu, u mustra vari eleménti da vitta in-ti canpi e de tradisiùi du postu&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211227004629/http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=83|tìtolo=Il museo della civiltà contadina|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;. 

=== Natura ===
Parte du teritoriu du cumüne u se truva in-tu scitu de interesse comunitario (SIC) du [[Munte Carmu]] - [[Mónte Settepani|Munte Settepai]], creó da-u prugèttu [[Natûa 2000|Natura 2000]] pe prutegge de ciante e di agnimè ch'i se truvan sulu chi, cumme a ''[[Campanula sabatia]]'' (canpanula de Savuna) o a ''[[Gentiana ligustica]]'' (gensiôna lìgüre), ciü che di [[Oxelli|oxélli]] cumme l'ôvia reô (''[[Aquila chrysaetos]]'').

== Ecunumia ==
L'agricultüra a l'è delungu stèta l'ativité ecunòmica ciü inpurtante pe Riôtu, in-tu detaggiu pe-a de [[Vìgna|vigne]] e de [[Oîvo|orive]], insemme a l'alevaméntu, a-a lavurasiùn du [[Légno|légnu]] e a-a cultüra de castagne. In-tu pasó a gh'éra ascì üna fériera und'u se travagiôva u féru ch'u ne vegniva da l'[[Îzoa d'Elba|is̠ura d'Elba]], ciü che ün'ôtra pe-a lavurasiùn de l'argentu de minére du Purìn, serè in-te l'[[XIX secolo|Öttuséntu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

In-ta lücalité de Ciàn di Corsi, in-sci cunfìn a setentriùn du cumüne, und'u gh'è ün curinô furestôle da regiùn asci, da-i [[30 òtôbre|30 d'otubre]] du [[2010]] u gh'è in funsiùn ün parcu de pôre eòliche, furmó da tréi inpianti pe üna puténsa de ciü o menu 2,4&amp;nbsp;MW&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230608110424/http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=109|tìtolo=Taglio del nastro per il nostro parco eolico|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2021-06-13}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüra ==
=== Dialettu ===
{{Véddi ascì|Dialéttu finarìn|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}}
A Riôtu se pôrla üna varieté du [[Dialéttu finarìn|finarìn]], ch'u l'è parte du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgüre de céntru-punénte]] e ch'a se truva a [[Finô]] e in-ti pais̠i vexìn, cun di trèti che a Riôtu i se fan ciü cunservativi che in-te varieté da Rivéra.

== Fèste e fére ==
* Fèsta du Massu: fèsta pe-u [[Prìmmo de màzzo|primmu de mas̠u]], a se tegne in-ta capélla da Madonna da Néive. Pe l'ucaxùn se porta ün massu de sciure da-u paise fìn a sta capélla, und'u l'è vendüu a l'incantu in beneficénsa&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210613212850/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=95|tìtolo=Festa du Massu|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Péru: a-i 29 de s̠ügnu, a l'è a fèsta du santu patrùn de Riôtu.
* Fèsta da Madonna da Néive: a-i 5 d'agustu, a se tegne in-ta capélla a-u Merögnu, festegiô insemme a-i cumüni vexìn&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210613212852/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=104|tìtolo=Festa della Madonna della Neve|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
[[Immaggine:Rialto-municipio.jpg|miniatura|250x250px|U municipiu de Riôtu]]

=== Scindici de Riôtu ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nute}}
{{ComuniAmminPrec|3=Marisa Brunetto|30 mas̠u 1985|30 mas̠u 1990|5=[[Scindico|Scìndicu]]|4=[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Marisa Brunetto|30 mas̠u 1990|24 avrî 1995|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Marisa Brunetto|24 avrî 1995|14 s̠ügnu 1999|5=Scìndicu|4=Lista cìvica|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Andrea Quaglia|14 s̠ügnu 1999|14 s̠ügnu 2004|5=Scìndicu|4=Rialto verso il 2000&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Andrea Quaglia|14 s̠ügnu 2004|7 mas̠u 2007|5=Scìndicu|4=Rialto verso il 2000&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Mortu in càrega&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Silvio Casanova|24 lüu 2007|14 avrî 2008|5=[[Vicescindico|Vicescìndicu]]|4=Uniti per Rialto&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=&lt;ref&gt;[http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2007/20070183/07A07154.htm Subentró cun D.P.R du 24 lüu 2007 publicó in-scia G.U. n. 183 de l'8 agustu 2007]&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|3=Silvio Casanova|15 avrî 2008|27 mas̠u 2013|5=Scìndicu|4=Uniti per Rialto&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Silvio Casanova|13 s̠ügnu 2013|10 s̠ügnu 2018|5=Scìndicu|4=Uniti per Rialto&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Valentina Doglio|10 s̠ügnu 2018|14 mas̠u 2023|5=Scìndicu|4=Per Rialto continuità e innovazione&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Valentina Doglio|14 mas̠u 2023|''in càrega''|5=Scìndicu|4=Rialto Passione Comune&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binellaggi ===
U cumüne de Riôtu u l'è binéllu cun cuélli de:
* {{Binelàggio|CUB|Cauto Cristo}}&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230922153416/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=85|tìtolo=Gemellaggio Rialto - Cuba|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;

== Vie de comunicasiùn ==
=== Stradde ===
A stradda prinsipô de Riôtu a l'è a SP17 che, pasandu a-u fundu da canô du Pora, a s̠unta u pais̠e cun Côrxi, ciü vèrsu u mô. Pe-u cumüne de Riôtu u ghe passa ascì a SP23, ch'a riva d'in [[Côrxi]] e a cure lungu i cunfìn du pais̠e a setentriùn, pe tacôse dunca a-a SP490, che a munta fìn a-u S̠ü du Merögnu.

Intu cumüne de Côrxi, üna déxena de chilòmetri ciü a valle, u gh'è u cas̠éllu de l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]] ciü vexìn a Riôtu, s̠untó a-a SP17&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Nute ==
;Nute a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nute bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Ôtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föra ==
* {{Çitta web|url=http://www.comune.rialto.sv.it/|tìtolo=Scitu uficiô|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}

[[Categorîa:Riôtu| ]]</text>
      <sha1>s3020kpv778d7mo841eooowytk0yqot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Naxin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1746</id>
    <revision>
      <id>270608</id>
      <parentid>266328</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+cv</comment>
      <origin>270608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13980" sha1="eesedrxw6jp9z8hebib0fi756kjy3u7" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Divisione amministrativa
|Nome=Naxìn
|Tipo=[[Comun|cumüna]]
|Panorama=Panuràmma da Gêxa e du Casâ dau Burgu (Naxin) 03.jpg
|Didascalia=&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Panu(r)àmma da Gêxa e du Casâ, piàu dau Burgu&lt;/div&gt;
|Bandiera=
|Voce bandiera=
|Stemma=Nasino-Stemma.svg
|Voce stemma=
|Stato=ITA
|Grado amministrativo=3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale=Roberto De Andreis
|Partito=lista sivica &quot;Nasino 2021&quot;
|Data elezione=4-10-2021
|Data rielezione=
|Mandato=
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione=1861
|var-teritöio = Te(r)ito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Autessa
|Abitanti=190
|Note abitanti=[http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dato Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zugnu du 2019.
|Aggiornamento abitanti=30-6-2019
|var-denscitæ = Denscitàe
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni=Béu, Burgu (sede du cumün), U Casà, Géxa, A Costa, Müin, Madònna de Cü(r)agna, Pe(r)ài, Vignu(r)ettu, Vignö
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti=[[Àutu]] (CN), [[Aquila (cumüne)|Àguia]] (IM), [[Castergiancu]], [[Èrli]], [[Garesce]] (CN), [[Unsu]], [[Ulmea|Urméa]] (CN), [[Ransu]] (IM)
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno=2108
|Diffusività=
|var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti
|Nome abitanti= naxinexi&lt;ref&gt;scarsamènte duveàu&lt;/ref&gt;
|Patrono=San Giuvanni Batìsta
|Festivo=24 zugnu
|PIL=
|PIL procapite=
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa= Map of comune of Nasino (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa= Pusisiùn du cumün de Naxin inta pruvinsa de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Naxìn'''{{#tag:ref|''Najin''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Nês̅c̅in'' in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]&lt;ref&gt;A furma ''Nêscin'' a l'è inse(r)ìa in {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''Nején'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]]|group=&quot;n.&quot;}} (''Nasino'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in cumün spàrsu de 190 abitànti ch'u se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra de [[Arbenga]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;155&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Nasino-torrente pennavaira2.jpg|U turènte Pennavaire inta frasiùn du Beu
Immaggine:Nasino-valle pennavaira1.jpg|I munti da valâ du Pennavaire e a lucalitàe surva U Mu(r)ìn viste dau Burgu
Immaggine:Nasino-valle pennavaira2.jpg|I munti da valâ, u [[Munte Castel'Ermu|Castel'Èrmu]]
Immaggine:Nasino-località vignolo.jpg|A lucalitàe de Vignö
&lt;/gallery&gt;
Naxìn u l'è in cumün da valâ du scciümme Pennavaire, ch'u se tröva inte l'entrutèra d'Arbenga. U dìsta tòstu 20 chilometri daa ma(r)ìna, e u sò paesaggiu natü(r)âle u l'è fàu de boschi de castagni e de fasce d'u(r)ìve. U paìse l'è scituàu au de sutta de [[Mônte Galé|Galê]] (1078 m d'autessa mascima), intu versante gi(r)àu a meridiùn, dund'i se pone vegghe fina de rocche fàcce de carcâ, che de vôte i cunserva foscili de spügne, o cu(r)àlli, tantu da rènde l'ambiènte di munti scimile a chellu de Dulumiti.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.nasino.sv.it/statuto/|tìtolo=Cumün de Naxìn, statüu|vìxita=2021-06-08|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
===Frasiùi===
Pe'a cumüna u terito(r)iu u l'è spartìu inte dexe burgàe: U Béu, U Burgu, U Casâ, A Gexa, A Costa, U Mü(r)ìn, A Madònna, I Pe(r)ài, Vignö e Vignu(r)ettu, p'andà a cröve 22,18 km² d'estensciùn inte tüttu.
===Cunfin===
U cunfina cu'i cumüi de [[Àutu]] ([[Provinsa de Cuneo|CN]]), [[Aquila (cumüne)|L'Àguia]] (IM), [[Castergiancu]], [[Èrli]], [[Garesce]] (CN), [[Ransu]] (IM), [[Unsu]], [[Ulmea|Urméa]] (CN).

== Sto(r)ia ==
E primme testimunianse du stansiamèntu de l'òmmu da ste parte i se fan remuntà au gran nüme(r)u de &quot;arme&quot; (caverne) ch'i se tröva d'in gì(r)u. A ciü cunusciüa a l'è l'Arma de Naxìn, dund'i sun stài truvài resti archeulogichi ch'i remunta a l'ànnu 7000 a.C., ma presèmpiu fina de giàre, di vaxi e de se(r)àmiche artigianâli, foscia d'epuca rumâna.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.iipp.it/l%E2%80%99arma-di-nasino-savona-gli-strati-con-ceramica/|tìtolo=Arma de Naxin|vìxita=2021-06-09|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Stu facciu chi perché u terito(r)iu u l'è stàu frequentàu de doppu, e i asusti sutta aa rocca i l'é(r)a u scitu ciü giüstu unde repa(r)à chellu che ün u l'axeva. 

Difatti a valâ a resta in postu strategicu, tantu che chi i rumài i l'axevan fundàu l'antìgu vilaggiu de ''Naticum'', vixìn aa frasiùn de Vign(r)uettu. L'acampamèntu u sa(r)ea stàu fina numinàu da [[Giulio Cesare|Giuliu Cesare]] intu sò ''De Bello Gallico''. E dunca u nòmme de Naxìn u ne vegni(r)ea propiu da chellu rumàn.

Cun a caütta de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Rumàn]] e l'inissiu du [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]] u l'é(r)a passàu sutta aa [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], istituìa intu [[VIII secolo|seculu VIII]] dau Re d'Italia Berengà(r)iu II, poi andàu sutta l'influènsa Ale(r)amica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|https://www.provincia.savona.it/comune/nasino|tìtolo=Naxin, scheda du cumün|vìxita=2021-06-09|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Da chi, cu'a morte di marchexi de Clavesana u finisce sutta ai dumini du [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Süca(r)èllu]]. Dü(r)ante u periudu de l'Etàe de mezzu u s'e(r)a vegnüu a furmà U Burgu, cun d'in simma u sò castellu, inta lucalitàe da Còsta. Zà u l'é(r)a in pèi tèmpu di Cepollini, che cumme in Àutu, i l'é(r)an stài infeudài inte l'auta valâ, ma zà Naxìn u passa prestu sutta u cuntrollu dricciu di Del Carretto, scignu(r)i de [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] e de [[Barestin|Ba(r)estìn]]. 

Intu [[1537]] a vegne pöi censìa a pupulasiùn intu paìse, ch'a l'é(r)a de 90 famìe, cu'u censcimèntu vusciüu dau vescu de Nebbio (inte l'Auta Corsega). Cu'a caütta du Marchesàu, avegnüa intu [[1624]] terito(r)iu de Naxìn ufinisce in man ai zenexi, che pe(r)ò u feudu di Del Carretto u resta pe' di ànni in cuntestasiùn fra a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e a casa [[Savoia]]. 'Sti chi i pröva pòi a catà cun di acòrdi a parte de Naxìn, ch'a vegne anessa numma che in sciu papê a partì da l'ànnu [[1735]], scicumme che u paìse u vegnìva gestìu da Ottaviano Costa Del Carretto, pe' mezzu d'in particulâre edittu.

U periudu de doppu u l'è ancù segnàu da ina relatìva stabilitàe, fin a quand'u nu zunze daa [[Fransa]] l'esercitu de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]]: difatti l'intrega valâ du Neva asemme aa bassa valâ  du Pennavaire e sa(r)àn curpìe daa bataja de Löa, du [[1797]]. A causa de stu facciu u vegne purtàu au de sutta  de l'Impe(r)u Fransese a partì dau [[1802]], faxèndu pàrte du Dipartimèntu de [[Cuni]], au de drentu du cantùn de Seva. Cu'a restaurasiùn du [[1814]] u pàssa pòi au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu de l'Italia]]. Dau [[1946]] u pàssa sutta aa [[Italia|Repübbrica italiâna]]. Fin a l'ànnu [[2011]] u l'ha fàu parte da Cumünitàe Muntâna du Punènte Savunese, che de primma a purtava u nèmme de Cumünitàe Muntâna Ingàuna ([[1973]]-[[2008]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Naxìn}}
=== Cugnòmmi ciü difüxi ===
I cugnòmmi ciü difüxi a Castergiancu i sun: ''Ferrua'', ''Bico'', ''Raffaele'', ''Alberto'' e ''Garello''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Castergiancu|léngoa=IT|vìxita=2025-12-29}}&lt;/ref&gt;

=== Minu(r)ànse furèste ===
Segundu l'[[ISTAT]], ai 31 de dixèmbre du 2014, a Naxìnu gh'è 40 rexidènti furèsti.

== Pòsti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Nasino-chiesa san giovanni battista.jpg|Naxìn, a gêxa de San Giuvanni
Immaggine:Nasino-oratorio.jpg|Naxin, l'u(r)ato(r)iu
Immaggine:Santuario della Natività di Maria Vergine (Nasino) - 2.jpg|U Santuà(r)iu da Nativitàe da Madonna (Cü(r)agna)
&lt;/gallery&gt;
===Architetü(r)e religiuse===
• '''Gêxa da parocchia de San Giuvanni u Batista''' a se tröva inta frasiùn du Burgu, ch'a g'ha da strutü(r)e de decurasiùn e ciü tante in marma(r)u, de pitü(r)e e l'autâ cun de culunette cun de figü(r)e de ànge(r)i scurpìi. A remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]].

• '''Santua(r)iu da Nativitàe da Madonna''', scituàu inta lucalitàe da Madònna de Cü(r)agna, in sciu stradun, a l'è stâ custruìa du [[XVIII secolo|Settesèntu]].

• '''Capeletta de San Benardu''', au Burgu.

• '''Capeletta de San Bastiàn''', aa Costa.

• '''Capeletta de San Biaxu''', ai Pe(r)ài.

• '''Capeletta de Sant'Antoniu''' a Vignö.

=== Architetü(r)e sivili ===
[[File:Nasino-ponte.jpg|thumb|U pònte a schêna d'ase]]
Inte tüttu u terito(r)iu du cumün u se pò vegghe dife(r)ènti pònti rumài facci de préa spantegài pe'i viöi; sti pònti i g'han in cumün u facciu de êsse a schêna d'ase e ün de sti chi u sa(r)eva adiritü(r)a stàu ti(r)àu sciü tèmpi de Giuliu Cesare.

=== Castélli ===
A Vignu(r)ettu i se tröva ancù i resti du castéllu da famìa di Del Carretto, ch'u mustra 'na ciànta a retangulu e due tûre de punta in sci fianchi. Chi i sun stàe truvàe ascì tracce de pitü(r)e de l'etàe de mezzu.

=== Natü(r)a e viöi ===
Da vixìn aa frasiùn da Madonna de Cü(r)agna u se tröva in laghettu picìn, ciamàu U Làgu du Pònte, ch'u se ghe riva grassie a 'na mü(r)ate(r)a ch'a cunette e cà da Madonnacun Vignö. Chi u paesaggiu natü(r)âle u l'è cumpostu u ciü tantu da boschi de castagni, carchedün de u(r)igine antìga, tantu che fra tütti u ghe n'è ün scü(r)àu famusu p'a sò etàe e grandessa.

Da Vignö a parte pòi 'na stradda p'u [[Mônte Galé|munte Galê]], ch'u se ghe pò vegghe a tipica màccia mediteranea, cun castagni, èrbu(r)i de carpe, biùlle, rùve e fò, manimàn ch'u se munta versu a simma. Inta mèxima zòna se pò mià u cumplessu de l'Àrma da ca' de bàsue, in antìgu duve(r)àu ascì cumme puntu d'avistamèntu. Sta mü(r)ate(r)a  pòi a porta fin intu cumün d'[[Ulmea|Urmea]], aa frasiùn de [[Bolchi|Barchi]].

== Ecunumia ==
L'ecunumìa lucàle a l'è custituìa prinsipalmente da l'agricultüa e da l'alevamèntu. Impurtante a l'è a cultivasiùn di faxöi e de uìve, tantu che intu paise u l'è presente ancù 'n gumbu, ma ascì u turismu, ch'u l'ha vistu inti ürtimi ànni 'na crescita.

== Cultüa ==
===Dialettu de Naxin===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}}
A Naxìn u se parla in dialettu de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], faxente parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]].

===Faxö Gianettu===
Tipica du paìse a l'è a cultivasiùn du faxö gianettu, ricunuscibile pé a furma du bacellu apiatìa, rigunfiàu inti punti dunde se tröva a seménsa e pé u tipicu culùre giàllu di semmi, spéssu però u bacellu u g'ha ascì de rigaüe de culure diferente (giàllu o vérdu). U se semina a lüggiu e u cresce bèn intu teren ch'u g'ha tracce calcaree, tipicu da valà du Pennavaire.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agriligurianet.it/it/vetrina/prodotti-e-produzioni/frutta-ortaggi-e-piante-aromatiche/prodotti-tipici-frutta-orto/item/213-fagiolo-gianetto.html|tìtolo=U faxö gianettu|vìxita=2021-06-09|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Feste e fée ==
• '''Castagnà de Naxìn''': ai 28 e i 29 de setembre, cun e &quot;rustìe&quot; e i mercatin di prudòtti tipici lucàli.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.liguriainfesta.com/comuni/nasino.htm|tìtolo=Ligüia in festa- Naxin|léngoa=IT|vìxita=2021-06-09}}&lt;/ref&gt;

• '''Festa patrunàle de San Giuvanni Batista''': ai 24 de zugnu.

==Aministrasiùn==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|17 zugnu 1985|7 zugnu 1990|Attilio Raffaele|Partìu Sucialista Italiàn|scìndicu}}
{{ComuniAmminPrec|7 zugnu 1990|24 arvì 1995|Attilio Raffaele|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|9 mazzu 1995|14 zugnu 1999|Marino Alberto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zugnu 1999|14 zugnu 2004|Marino Alberto|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zugnu 2004|8 zugnu 2009|Roberto De Andreis|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 zugnu 2009|26 mazzu 2014|Marino Alberto|Progetto Nasino 2009&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Claudio Tessarin|Lega Nord|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu  2019|17 agustu 2020|Claudio Tessarin|Lega Nord|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|17 agustu 2020|4 utùbre 2021|Giampiero Vassallo|Nasino nel cuore&lt;br/&gt;(lista sivica de sentru-destra)|Vice-scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 utùbre 2021|''in càrega''|Roberto De Andreis|Nasino 2021&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de Cumünicasiùn ==
U teritòiu cumünàle u l'è culegàu cun Arbenga gràssie a a Stradda Pruvinsàle 14 (SP16), che a l'arìva fin au Piemunte, pasàndu pé Àutu e Cravaüna, fin a Urmea.
== Nòtte ==
;Nòtte au testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Àtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Naxin| ]]</text>
      <sha1>eesedrxw6jp9z8hebib0fi756kjy3u7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nöi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1747</id>
    <revision>
      <id>270616</id>
      <parentid>269725</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13138" sha1="5n3gq5lyw5dqijis4di3tf21enwc2xs" xml:space="preserve">{{Priéze}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Noi
|Tipo = [[comùn|cumǜn]]
|Panorama = Noli - View from Capo Noli - 2.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Noi&lt;/div&gt;
|Bandiera = Flag of the Republic of Noli.svg
|Stemma = Coat of Arms of the Republic of Noli.svg
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stâtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Ambrogio Repetto
|Partito = lista sivica de sentru-scinistra &quot;Prospettiva Noli&quot;
|Data elezione = 13-6-2022
|var-teritöio = Territòiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Ātéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 2453
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&amp;anno=2023&amp;submit=Tavola Dêto Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 d'utùbre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Tusse, Vöze
|var-divixoìn_confinànti = Cumǜi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Finô|Finâ]], [[Spoturnu|Sputurnu]], [[Vessi e Portiu|Vessi e Pòrtiu]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtri infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füzu uràiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1379
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = noleixi
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = Sant'Eugeniu
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = segunda duménega de lüggiu
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Noli (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn du cumǜn de Noi in-ta pruvinsa de Sann-a
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiâle
}}
'''Noi''' (''Nori'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|léngoa=LIJ, IT|p=152|çitæ=Finâ}}&lt;/ref&gt;, Nòi in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=50}}&lt;/ref&gt;, ''Noli'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è 'n [[Comun|cumǜn]] [[Liguria|ligüre]] de 2.453 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Sann-a]].

== Geugrafìa ==
Noi u l'è in paîze ch'u se vaccia sciü-u mâ e ch'u resta in-ta Rivêa de Punénte, tra mézzu [[Spoturnu|Sputurnu]], a levante, e [[Finô|Finâ]], a punénte. U se tröva in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Sann-a]], a 15&amp;nbsp;km da sta [[Sann-a|sitê]]. 

U territòiu u cröve in estensciùn de 9,62 chilometri quaddri, a partî da-u [[Càu de Noi]] (276 m), cu-u cunfìn versu Finâ ch'u se spuncia in drentu versu u Briccu di Crôvi (384 m) e e Tère Russe, u gîa a levante cu-u Casteléttu (410 m) e u Ciàn de Verne, dandu versu [[Vessi e Portiu]]. Ciǜ in sciü u se furma in cüniu a l'ātéssa da frasiùn de Vöze, dund'u turna a chinâ, passandu inte vixinanse da Cà de Badìn. In-te l'ürtimu töccu, versu a maîna, u cunfìn u l'è marcòn da-a fuxe du Riàn ''Chiariventi.''

U prufîlu da costa u nu se mustra guêi regulâre, vistu ch'u l'è bén aspiu, survatüttu da-e parte du càu.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Garibaldi, 2006|Noli, p. 99}}&lt;/ref&gt; In-tu veggiu u se cunserva l'inpiantu de l'Etê de Mézzu, tantu ch'u l'è spartîu in-te quattru cuntrê: U Purtéllu, A Maîna, U Burgu e A Ciàssa. 

L'entrutèra u se svilüppa a partî da-e valê de dùi rién ch'i sun a Lüminélla e l'Ēguaviva, ch'i se cunzùnzan pocu primma de sbucâ in-tu mâ a punénte du paîze, in ciü u se ghe tröva ascì e dùe frasiùi de Vöze e de Tusse.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.storiapatriasavona.it/progetto-toponomastica-storica/fascicoli-pubblicati-2/toponimi-del-comune-di-noli/|tìtolo=Toponimi del Comune di Noli|outô=Furio Ciciliot|outô2=Francesco Murialdo|outô3=Giuliano Moggio|dæta=2013|léngoa=IT|vìxita=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;

== Stòja ==

=== Urìgine du numme ===
U numme de Noi u vegniéva da-u grêgu-bizantìn, tantu che du [[XI secolo|seculu IX]], in-ti papê ciǜ antìghi, u vegne mensönòn cumme ''Naboli'',&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.noli.sv.it/it/page/notizie-storiche-cdd8ec74-51f6-4515-a6cc-cebd03776520|tìtolo=Notizie Storiche|léngoa=IT|vìxita=2025-12-07}}&lt;/ref&gt; che pödâse ch'u l'avesse in sénsu de &quot;sitê növa&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Dapö u l'è cangiòn in ''Nauli'', fin a passâ a-e versciùn d'ancö.

Noi a faxeva parte de [[Romma|Rumma]] e dunca du so [[Impêo Roman|Imperu]], ch'a ne l'êa 'n municippiu. Pö a l'è divegnüa ina grande aleâ de [[Zena]] e du [[1097]] a l'è stêta fundamentâ pe e cruxê. Du [[1202]] a vegne a [[Repùbrica de Nöi|Repübbrica]], fin a quande du [[1797]] a l'è piggiâ da-i [[Fransa|fransezi]]. A so antiga [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Noi|diòcexi]] a l'è stêta tacâ a [[Diocexi de Sann-a-Noi#Diocexi de Sann-a|quélla de Sann-a]] du [[1829]], méntre  du [[1861]] Noi a l'è intrâ intu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]].

== Abitanti ==
{{Template:Demografia/Noi}}
{{Seçión vêua}}

== Pòsti de interesse ==
=== Architetüe religiuze ===
* '''Gêxa de San Paragôiu''': a l'è a ciü antiga gêxa de Nòi, dedicâ a-u santu martire ch'u l'è visciüu tra i [[III secolo|seculi III]] e [[IV secolo|IV]] e che segundu a tradisiùn u sajéva nasciüu propiu chi. L'edifissiu u g'ha ina strutüa originâia paleucristiann-a, ch'a remuntiéva a-i [[VI secolo|seculi VI]]-[[VIII secolo|VIII]] e ch'u gh'è stêtu fêtu in simma di travaggi a-u pinsipiu du [[XI secolo|seculu XI]]. Defêti a strutüa ch'u se vegghe ancö a l'è de stîle rumanicu, cu'u de föa decuròn cun de culunette e di archétti tipichi de quéllu tenpu. Drentu a gêxa a l'è spartîa in-te trê navê, cun l'inpiantu a baxilica. U se cunserva, sciü-a drîta, a véggia carêga du véscu, scicumme che a gêxa a g'ha avüu u titulu de catedrâle fin a-u [[1572]]. Rangiâ in-te l'Öttuséntu, dapö u l'è stêtu fêtu di scâvi ch'i l'han mustròn ch'u ghe fusse da vixìn l'antîga vasca pe-u batêximu e ina necropuli de l'etê tardu antîga.
* '''Cuncatedrâle de San Pê''': a resta in-tu Burgu e a l'è du [[XIII secolo|seculu XIII]]. Pagâ da-i pescaûi du paìze, tantu ch'a porta u titulu du santu prutetû de sti-chi. A l'ha pigiòn u titulu de catedrâle dapö ch'u l'è stêtu levòn a quélla de San Paragôiu, scicumme ch'u se pensâva ch'a fusse in-t'ina puzisiùn ciü següa, drentu a-e müàgge. L'inpiantu a l'inprinsipiu u l'êa rumanicu, mentre ancö, a se mustra u ciü tantu cumme gêxa barocca. Defêti mensönâ in-te vixite du Munscignù Mascardi a-a fin du Sinqueséntu, u se ghe inpune di travaggi pe' giüstâla. Tra i vàri ātê ch'u gh'è drentu, u l'è bén de cuntu quéllu dedicòn a Sant'Eugeniu, ch'u l'è u santu prutetû da sitè de Noi e chi e ne sun cunservê e relicchie. Gran parte di dipinti ch'u gh'è drentu i sun stêti fêti da Vincenzo Suarez, pitû spagnollu du Setteséntu, cumme quéllu ch'u resta in simma a l'atâ, ch'u rafigüa Sant'Eugeniu. Sciü-a porte d'intrâ, a statua du santu ch'u tegne in man e ciave, fiancòn da quattru àngei.
* '''Atoju de Sant'Anna''', in-tu paìze, u n'è stêtu pusòn a primma prìa a-i 15 de nuvenbre du [[1759]], pe vuluntê du véscu Antonio Maria Arduini, scicumme ch'u l'êa sentîu u bezögnu d'in'âtra gêxa in-tu paìze, ch'a se fianchesse a quélla de San Pê. U cültu da santa a Noi u gh'è da ciü tenpu, scicumme che in antigu in atoju dedicòn a-a santa u se truvava a-i pe du Munte Ursìn, che però u l'êa vegnüu zü propiu de sti periudu. U g'ha in inpiantu baroccu a navâ sencia, cu-u frunte ch'u nu l'è stêtu finî. De drentu i fan mustra despaéggi afreschi, ciü de presiuze casce da prucesciùn, de Sant'Anna, San Giuacchin e da Madonna. Sciü-e müàgge ai fianchi u gh'è ascì i cristi da prucesciùn, scicumme che l'atoju u l'è a sêde da cungrega de Sant'Anna.
*U '''munestê de Santa Marìa du Riu''', föa de müàgge, fundòn cu-u titulu de San Fransescu in-tu seculu XIII, u l'ha ospitòn de cumünitê de muneghe fin a-u [[1520]], annu ch'u l'è stêtu seròn. Passòn sutta a-i Benedetìn de Pia. Vegnüi i fransézi, u munestê u l'è cheitu a bandùn, a gêxa a l'è stêta pe du tenpu sutta u titulu de San Benedettu, ma a-i tenpi d'ancö u cunplessu u l'è cunvertìu in abitasiùn&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, cun di forti cangi in-te l'architetüa.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Moggio|outô2=Gianfranco Uccelli|tìtolo=Le Chiese di Noli|url=http://web.tiscali.it/solesulgolfo/num4/chnoli.htm|dæta=2026-01-30|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Cunplessu de San Fransescu''', cun gêxa ciü cunvéntu, u l'è stêtu tiòn sciü du [[1291]] sciü invìu du véscuvu Leonardo Fieschi. U resta de föa de müàgge e u l'è stêtu rangiòn de grossu in-tu seculu XVII. A gêxa a l'è stêta giâ cun sti travaggi, ma a l'è restâ a ina navâ sula. U de föa u se mustra rubüstu, cun due finte culònne sciü-i fianchi. U canpanìn u cunserva e canpann-e ch'e remuntan üna au [[1362]], l'âtra a mézzu Setteséntu. Fra u Trexéntu e u Seiséntu a gêxa a l'ha funsiunòn da sepürtu pe-e famìgge de cuntu du paìze.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130829061500/http://www.comune.noli.sv.it/it/noli/turismo/depliant/Noli_percorsi_religiosi.pdf|tìtolo=Noli. Itinerari religiosi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-30}}&lt;/ref&gt;

=== Gêxe de Vöze ===

* '''Gêxa de San Pê e San Paulu''', a l'è de stîle tardu baroccu, erezüa in-ta segunda mitê du Setteséntu in-tu scitu là dund'u se ghe truvava ina capelétta ciü antiga. St'ürtima a l'êa descrîta da-u Mascardi in-te vìxite cumme troppu picina pe-u besögnu da burgâ. A l'è stêta cunsacrâ da-u véscu Arduini in-tu [[1789]], doppu anni de travaggi, finansiê da-a génte du postu.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; A-u de drentu u se ghe tröva ina statua dedicâ a-i dùi santi, purtâ in prucesciùn u dì da festa, ch'a cazze a-i 29 de zügnu.

* '''Atoju de San Bastian e San Roccu''', ciü picìn, u resta atacòn a-a gêxa e u ne parlâva ascì de stu chi u véscu Mascardi, zà du Sinqueséntu u l'êa a sêde da cungrega du postu. U gh'è stêtu fêtu di travaggi du Setteséntu.
* '''Capélla de San Roccu e San Bastiàn''', sciü-a stradda ch'a mena a Véssi e Pòrtiu, a l'ha a faciâ tenzüa de röza, cu-in dipintu surva a-a porte cu-a figüa de San Bastiàn.
* '''Capelétta de San Giacumu''', de lungu pe andâ versu Vessi e Pòrtiu, da che poi u se pö chinâ versu a Vâ di Ponci, traversâ da-a Julia Augusta.

=== Architetüe sivili ===
U paîze u se mustra cu'i antighi portighi in frunte a-u mâ, in tenpu drîtu in scia ciàzza e ancö vaciê sciü l'Aurelia, i l'êan u sentru da vitta de mâ. 

;Palassi
* Palassiu du Cumǜn du XIV-XV seculu.
* Tûre e Porte Papùn du XIII-XIV seculu.
* Tûre di Quattru Canti.

=== Architetüe militari ===
* U Castéllu de Munte Ürsìn du seculu XII e i resti de furtificasiùi.

== Cultüa ==
{{Seçión vêua}}

== Ecunumia ==
Noi a se bazava in scia pesca e l'agricultüa. L'ativitê agricula a se baza survatüttu sciü-a prudusiùn du [[vin]] e de l'öiu d’oîva.

== Feste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Vie de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
A l'è scituâ lungu l'[[Aurelia]], ciü l'[[autostradda A10|autustradda A10]], cu-a sciurtîa ciǜ da vixin ch'a l'è a Sputurnu.

=== Feruvìa ===
[[File:Noli - Panorama con isola di Bergeggi.jpg|thumb|Ina véggia vista du paîze e da feruvìa]]
In-tu paîze a se truvâva ina stasiùn feruviâria sciü-a veggiu trêtu tra Finâ e Sann-a, inaugüròn du [[1872]], fêtu ch'u l'axêva purtòn a di sventraménti.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Cu-u stramüu a munte fêtu du [[1977]] Noi a l'ha persu a stasiùn.  Ancö a ciǜ vixinn-a a l'è [[Staçiùn de Spoturnu-Nöi|quélla de Sputurnu]], de lungu sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|linia Zena-Ventimiggia]].

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Bibliugrafìa ==

* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Leira e Centa: ambiente, popolazione, economia dei comuni tra Voltri e Albenga, in Riviera e Oltregiogo|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0033136|ànno=2006|editô=Associazione Italiana Insegnanti di Geografia, Sezione Provinciale Imperia-Sanremo|çitæ=Imperia|léngoa=IT|cid=Garibaldi, 2006}}

== Atri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://www.comune.noli.sv.it/it|tìtolo=Scito do Comüne|léngoa=IT|vìxita=2025-01-25}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Noi| ]]</text>
      <sha1>5n3gq5lyw5dqijis4di3tf21enwc2xs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tuiran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1754</id>
    <revision>
      <id>270563</id>
      <parentid>269384</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T18:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <origin>270563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114390" sha1="hw3uul4uhbvhiwqpxbotni250p3cro3" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Tuiràn
|Tipo = [[comun|cumün]]
|Panorama = Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta de Toiràn.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Tuiràn da-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]]&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvìncia]]
|Divisione amm grado 2 = Savùna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Marco Bertolotto
|Partito = lìsta cìvica &quot;Toirano torna al futuro&quot;
|Data elezione = 10-6-2024
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Teritòriu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Artéssa
|Altitudine = 38
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 2710
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dâtu Istat] - Pupulasiùn residènte a-u 31 d'utùbre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscitàe
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùn]]
|Sottodivisioni = [[Carpe|Càrpe]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinànti
|Divisioni confinanti = [[Bardenèi]], [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]], [[U Sejô|U Serià]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu uràriu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadàstru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1333
|var-nómme_abitànti = Nòmme abitànti
|Nome abitanti = tuiranìn&lt;br /&gt;tuiranéxi (neol.)
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Toirano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn du cumün de Tuiràn inta pruvìncia de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisià
}}
'''Tuiràn'''{{#tag:ref|''Tui(r)àn'' o ''Tüi&quot;àn'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéze d'Arbénga]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Ti&quot;an'' intu [[Villanöva#Dialettu de Villanöva|parlà de Vilanöva]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Bartolomeo Usanna|tìtolo=Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga|ànno=2000|editô=Amedeo|çitæ=Impéria|léngoa=LIJ, IT|p=97}}&lt;/ref&gt;, ''Tuiàn'' o ''Tujàn'' in [[Dialéttu priéze|priéze]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prêa|léngoa=LIJ, IT|p=84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=Giulia Petracco Sicardi|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://books.google.it/books?id=Qpq0tgAACAAJ|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=14}}&lt;/ref&gt;, ''Türan'' in baresté, ''Töi&quot;an'' in bardenòllu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giannino Balbis|tìtolo=Poesie (1970-2000)|url=https://books.google.com/books?id=pN8KoAEACAAJ|ànno=Lüju 2002|editô=TipoLitografia Gambera|çitæ=Miléximu|léngoa=LIJ, IT|p=54}}&lt;/ref&gt;, ''Tuïàn'' in imperiéze, ''Tuiran'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Tuiran'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Céngiu|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''Tuiran'' in [[Lengua brigašca|brigàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}&lt;/ref&gt;, ''Toiàn'' in [[Lengoa zeneize|zenéze]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=toirano|tìtolo=TIG - Toirano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-24}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Toirano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|lìgüre]] de 2.710 abitànti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;, inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvìncia de Savùna]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Stràdda Boisàn (Toiràn) - valàdda do Varatèlla.jpg|A fìn da [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]], mirà da-a regiùn da Cà de Sappi
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón da Vàlle (1).jpg|U valùn da Vàlle da-u [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]]
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón de Càrpe (1).jpg|U valùn de [[Carpe|Càrpe]] da-u mùnte de Sàn Pêru
Grotte di toirano, ambiente attorno alle grotte.jpg|U valùn scavàu da-u Riàn Vêru, a-a senèstra du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]]
Toirano 003.jpg|A Varatèlla a-a Bràia
&lt;/gallery&gt;
U cumün de Tuiràn u l'è inta vàlle da [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], cu-u paìze ch'u l'è centràu a-a sö cunfruènsa cu-u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|p. 12}}&lt;/ref&gt;. L'è duminàu da-u [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]], âtu 891&amp;nbsp;m srua u livéllu du mà, dùnde, gràsie a-u Riàn Vêru, i se sùn furmàe de gròtte bèn cunusciüe, cùmme [[Grotta da Bazura|quélla da Bàzura]] e [[Grotta du Curumbu|quélla du Curùmbu]]. A pàrte ciü a mùnte u l'è pöi surcà da-a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] che, a l'artéssa da regiùn du Sâtu du Lüu, a se divìdde inti dùi valùi de Càrpe e da Vàlle&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Furio Ciciliot|ànno=2015|tìtolo=Toponimi del Comune di Toirano|revìsta=Progetto Toponomastica Storica|editô=Società Savonese di Storia Patria|çitæ=Savuna|volùmme=31|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/progetto-toponomastica-storica/fascicoli-pubblicati-2/31-toponimi-del-comune-di-toirano/}}&lt;/ref&gt;.

U teritòriu de Tuiràn u gh'à ina gràn variabilitàe, pasàndu da-a ciâna custêra a sèrte tra e vètte ciü âte da zòna, cu-in'elevasiùn màscima de tòstu millesèntu métri srua u livèllu du mà&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. A regiùn ciü bàssa, dund'u gh'è u cèntru de paìze, a l'è pròpriu a-a fìn da vàlle du Varatèlla, a l'inprensìpiu da cianüra furmà da-i depòxiti purtài da scciümàira e che, a-u reùndu, a l'è serà da ina série de mùnti. A punènte, pè u chiürtu tòccu a-i cunfìn cu-u Serià, u teritòriu tuiranìn u rìva fìn'a-a crèsta ch'a chìna zü da l'[[Munte Arixea|Arexéa]], dìta ascì Pòzzu Grànde (813&amp;nbsp;m), pè a pàrte cumpréza tra u [[Munte Aü|Mùnte Aü]] (748&amp;nbsp;m) e u [[Munte Srua Tuiràn|Mùnte Srua Tuiràn]] (621&amp;nbsp;m). De chi, traversàu u valùn de Barestìn, u cunfìn u se desvilüppa lòngu tüttu u valùn de Càrpe, muntàndu quâxi in scià pùnta da [[Rocca Barbena|Ròcca]] (1.141&amp;nbsp;m), pè pöi virà lòngu a crèsta du spartiàiva cun [[Burmia (valä)|Bùrmia]], dund'u gh'è [[U Bancu|U Bàncu]] (983&amp;nbsp;m) e u zuvu da-u mèximu nòmme, cunusciüu ascì cùmme [[A Sera (Tuiran)|A Sèra]] (939&amp;nbsp;m). De chi, pasàu u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu de Tuiràn]] (801&amp;nbsp;m), u cunfìn u chìna zü pè a Vàlle fìn'a-u Bric Pulènsa (98&amp;nbsp;m), rivàndu quâxi a-[[U Castelâ (U Burghettu)|u Castelà]] (113&amp;nbsp;m). Tra i brìcchi da zòna, se pò ancù mensunà a [[Punta Alsabecchi|Pùnta Alsabècchi]] (784&amp;nbsp;m), l'ünicu ch'u sécce pè intréu intu teritòriu tuiranìn e che, cu-a sö puzisiùn, u svètta in scià frasiùn de [[Carpe|Càrpe]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Daniele Ferrando|tìtolo=I Corsi d'acqua e le Valli delle Alpi Liguri|ànno=Arvì 2019|editô=Grafiche Amadeo|çitæ=Ciusanegu|léngoa=IT|pp=168-169|volùmme=1|capìtolo=Il Torrente Varatella (Varatello) e la sua valle|cid=Ferrando, 2019}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (1).jpg|U [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]] da-u senté pè u Zùvu
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (2).jpg|U [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]], miràu da-u mùnte de Sàn Pêru
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Berlöria (2).jpg|Vìsta du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], dìtu ascì a Ròcca de Barlörie
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Pónta Alsabècchi.jpg|A rìva da [[Punta Alsabecchi|Pùnta Alsabècchi]] inta Vàlle
Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg|U [[Munte Aü|Mùnte Aü]], miràu da [[Buinzan|Buisàn]]
Giogo toirano lato varatella.jpg|U [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]], miràu rivàndu da Tuiràn
&lt;/gallery&gt;
Tuiràn u l'è pöi cumprésu, pè l'intréu sö teritòriu, intu bacìn idrugràficu da [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], ch'a càmpa l'àiva de tütti i riài da zòna. Ùltre a-a scciümàira, i riài ciü impurtànti du cumün i sùn i dùi ch'i a fùrma, sarêa a dì u [[Rian de Carpe|Riàn de Càrpe]] e u [[Riàn da Valle|Riàn da Vàlle]], insèmme a-u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]], o du Pònte pè i barestèi, ch'u végne zü da-u valùn de Barestìn e ch'u se càccia inta scciümàira in curispundènsa du cèntru du paìze.

A regiùn a l'è caraterizà da-i impurtànti fenòmeni càrsici ch'i se sùn furmài inti sö terén, cu-in gràn nümeru de strutüre ch'i vàn da-e tâne ciü picìne fin'a-e gròtte ciü rinumàe, cùmme quélle, vixitàbili, da [[Gròtta da Bàzura|Bàzura]] e de [[Grotta de Santa Lesia de Srua|Sànta Lesìa de Srua]] e de [[Gròtta de Santa Lesia de Sutta|Sùtta]], e quélle du [[Gròtta du Curumbu|Curùmbu]], da [[Gròtta da Gèra|Gèra]] e da [[Tâna d'Imeruna|Tâna d'Imerùna]]. Caraterìstica da pàrte ciü a mùnte du cumün, inte l'àrea geulògica de l'elemèntu de Càrpe - dùnca de l'ünitàe Castrevéggiu-[[Cirixöa]] - a l'è a prezènsa de in tìpu de gròtte particulà a fùrma de pùssu, cunusciüu cu-u nòmme de buràncu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.catastogrotte.net/liguria/it/areas/view/31/|tìtolo=Area carsica del Monte Carmo di Loano|léngoa=IT|vìxita=2023-01-20}}&lt;/ref&gt;. A l'inprensìpiu stu nòmme u l'éra adueràu pè indicà sùlu quéllu che aù u l'è dìtu u [[Burancu da Cruxe|Buràncu da Crùxe]], u ciü famùzu e tra i ciü prufundi, mensunàu cùmme ''Buranco'' fìna inte in àttu du [[1122]] e zà cùmme ''Burancho Crucis'' a-u catàstu du [[1508]]. Stu sòttu, situàu de d'âtu a-u Zùvu de Tuiràn, u l'à dàitu urìgine a de bèlle fòre e stòrie da tradisiùn du pòstu, ch'i sùn stàite rangiàe e pübricàe inte l'Öttusèntu da-u [[Baccio Emanuele Maineri|Bàcciu Mainêru]] intu sö ''La leggenda del buranco''&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;''.''

=== Frasiùi e burgàe ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Carpe (Toirano) da SP 60.png|Panuràmma de [[Carpe|Càrpe]] pijàu da-u stradùn, a l'artéssa de l'oratòriu
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (7).jpg|A vìa ch'a travèrsa a Bràia
Certôza (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Canavê.jpg|A burgà da Certùssa mirà d'inti Canavéi
Croxâ (Toiràn) - vìsta da-a SP25.jpg|Panuràmma da Cruxà da-u stradùn pè Buisàn
Baresción (Toiràn) - panoràmma (1).jpg|Baresciùn da l'âtra zìna du riàn
Dâri (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Panuràmma da burgà de Dâri da Vìa Còsta
Moìn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|A burgà di Murìn mirà da-u pònte sciü u Varatèlla
&lt;/gallery&gt;
;Càrpe
U paìze de [[Carpe|Càrpe]] u se tröva int'in scìtu destacàu da-u cèntru du cumün, inta pàrte ciü âta da [[valle du Varatella|valà du Varatèlla]] a 400&amp;nbsp;m srua u livèllu du mà, in sc'ina rìva du valùn scavàu da-u [[Rian de Carpe|riàn de Càrpe]] ch'a câra d'inti [[Punta Alsabecchi|Arsabècchi]]. Càrpe u l'è spartìu inte parégge burgàe, ch'i sùn méscie a-u reùndu de quélla da Gêxa, dund'a gh'è a [[Gexa de San Benardu (Carpe)|paruchiâle de Sàn Benàrdu]]: intu detàju, ste burgàe i sùn ciamàe A Rùggia, e Cà Scüre, e Cà di Cùxi, e Cantìne, e Cà di Barlétti, e Cà di Garùi e e Cà de Ròcche, ciü che e ruìne de càrche cascìna intu rèstu du valùn&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Scibèn che a-u dì d'ancöi u sécce sùtta a-a cumüna tuiranìna, a stòria de Càrpe a l'è stàita bèn diferènte, scicùmme ch'u l'à fàitu pàrte pè de lòngu de tère di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], [[Marchesau de Barestin|scignùri de Barestìn]], quàndu Tuiràn u l'éra pè cùntru guernàu [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]]. Cumünitàe indipendènte da [[Barestin|Barestìn]] da-u [[1728]], u paìze u l'à fàitu cumün pè sö cùntu fìna du [[1868|1869]], pe fùndise de quéllu ànnu cun Barestìn. Du [[1905]] u l'è dùnca pasàu a-u cumün de Tuiràn, dòppu ch'u n'à fàitu dumànda pè spuncià in sce l'inàndiu du [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stradùn pè Bardenèi]], bèn necesàriu pè mejurà i tràffeghi vèrsu a [[Rivêa de Ponénte|Rivéra]] e [[Burmia (valä)|Bùrmia]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/40|tìtolo=Frazione Carpe|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}&lt;/ref&gt;.

;Burgàe
* A Bràia: a se tröva a setentriùn du Bùrgu, de là du pònte ch'u travèrsa u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]], tütta facià in scià véggia vìa ch'a ghe pàssa intu mèzzu e che, d'ancöi, a ne pìja u nòmme. Inta burgà, a ciü curpìa da-u [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du 1944]], u se ghe tröva a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]], pàrte d'in antìgu cunvèntu de frâti dumenicài, e a növa cumüna tuiranìna. D'atàccu a-a Bràia, a levànte, u gh'è ascì a cuntrà du Cantùn, méscia in scià vìa vèggia pè a Certùssa, mèntre a punènte, in scià zìna du Riàn de Baresciùn, u se ghe tröva a Fascétta, fàita a növu dòppu du bumbardamèntu&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* A Certùssa: a l'è ina burgà ciü destacà da-u Bùrgu, méscia in sce l'âtra zìna da scciümàira. A l'inprensìppiu cunusciüa cùmme e Cà Növe, a pìja u sö nòmme da l'[[Certussa de Tuiran|abasìa]] che i certuzìn i gh'àn fundàu du [[1495]]. E cà da cuntrà i cunsèrva ancù a ciànta de l'antìgu ciòstru du cunvèntu e d'atàccu a ste lì u se ghe pò végghe e ruìne da gêxa, dedicà a Sàn Pêru in Vìnculi e derucà a-i tèmpi da [[Bataja de Löa|batàja de Löa]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* A Cruxà: a se tröva de d'âtu da Bràia, de là du stradùn, dùnde a vìa véggia ch'a sciurtìva d'intu Bùrgu a se deramâva fra de quélla ch'a muntâva p'a valà de Barestìn e quélla ch'a l'andaxêva avànti pè l'âta Varatèlla. In sa cruxéra a-u cèntru da burgà, ch'a gh'à fìna dàitu u nòmme, se ghe tröva a [[Capella de Sant'Antognu (Tuiran)|capelétta de Sant'Antògnu]], rangià du [[2015]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* Baresciùn: u se tröva a punènte du Bùrgu, intu valùn du [[Riàn du Punte|Riàn du Pònte]] che, pijàndune u nòmme, u l'è cunusciüu ascì cùmme u Riàn de Baresciùn. A burgà a l'è in tìpicu paìze de vìa, tüttu custruìu in sciù carùggiu ch'u ghe pàssa intu mèzzu, a vìa véggia pè Barestìn. A-u cèntru da burgà u se ghe dröve ina ciasétta, dund'a se fàccia a [[capella de San Rocco (Tuiran)|capélla de Sàn Ròccu]], dìta ascì di Sànti Pêru e Ròccu, e ina meridiâna. De daré da capélla i ghe sùn ascì i tröggi du paìze e, in scià vìa, a funtâna dìta da Rùggia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/37|tìtolo=Barescione|léngoa=IT|vìxita=2023-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/images/Outdoor/Giro%20delle%20Borgate/giro%20delle%20borgate%20retro.jpg|tìtolo=Toirano e le sue borgate|léngoa=IT|vìxita=2023-02-19}}&lt;/ref&gt;.
* Dâri: méscia in scé rìve ciü bàsse du [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]], de là du Varatèlla, a se tröva tòstu in scì cunfìn cun [[Buinzan|Buisàn]], traversà da-u stradùn pe quéllu paìze. Dâri a l'è traversà ascì da-a véggia vìa da sà ch'a pàssa pè [[Abasia de San Pêru in Varatella|Sàn Pêru]] e, in scià cruxéra de sti camìn, u se ghe tröva a [[Gêxa de Sant'Anna (Tuiran)|gêxétta da burgà]], dedicà a Sant'Ànna&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* E Bengiàe: a burgà ciü a vàlle, a se tröva a-u de föra de müràje du Bùrgu, intu scìtu dund'i se druvìva cu-a pòrta dìta da Purtàssa, ch'a ghe sciurtìva a-a vìa véggia pè u Burghéttu. Sta vìa, ch'a pasâva intu mèzzu a-e Bengiàe, ancöi a l'è dedicà a-u Pêru Mainêru, scìndicu de Tuiràn ch'u l'à fàitu tirà sciü, a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], a gràn vìlla ch'a se ghe pò ancù végghe&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* I Murìn: a l'è ina burgà picenìna sübitu a-u de là du Varatèlla, in scià vìa che da-u Bùrgu a mêna a-a Certùssa. A l'à pijàu u sö nòmme da-i defìssi ch'i se ghe tröva, vusciüi da-i frâti certuzìn, e fra de sti lì u ghe resâta a gràn custrusiùn du Murìn da Ròcca, aduerà prìmma cùmme papelêra e dapöi cùmme murìn pè u gràn&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Cunfìn ===
U cumün de Tuiràn u gh'à di cunfìn cun quéllu de [[Bardenèi]] vèrsu nòrd, de [[Buinzan|Buisàn]] da-u nòrd a-u levànte, du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]] a süd-èst, du [[U Sejô|Serià]] a süd, de [[Barestin|Barestìn]] a-u süd-òvest e de [[Castrevegliu|Castrevéggiu]] a punènte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-toirano.pdf|tìtolo=Comune di Toirano - Statuto|léngoa=IT|vìxita=2023-01-19}}&lt;/ref&gt;.

== Stòria ==
{{Çitaçión|Toiran ricco e forte &lt;br /&gt;doamilia passi &lt;br /&gt;vini, grani e olive: &lt;br /&gt;Lombardi e Figoneti &lt;br /&gt;lì vanno dì e nocte. &lt;br /&gt;Monte in guardia &lt;br /&gt;a Ciartossini santi &lt;br /&gt;mira pianure &lt;br /&gt;e bel castel de Lodano &lt;br /&gt;D'edifici, galion e suo gran &lt;br /&gt;Doria nanti.|Anònimu, ''[[La raxone de la Pasca e de la luna e le feste|La raxone de la Pasca]] [...]'', vv. 98-103, 1473}}

=== Urìgine du nòmme ===
Pè cùntu du [[Nino Lamboglia]], u nòmme de Tuiràn u ne vegnerêa da-i tènpi di rumài, pè di liàmmi cu-ina ''gens Thauria'', ''Thuria'' o ''Toira'' ch'a l'averêa avüu di scìti da sta pàrte, ma, a ògni mòddu, nu gh'è de pröve següre de sta teurìa&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. Da-i tèmpi di [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] u nu gh'è de mensiùi ch'i reciàmme u nòmme d'ancöi, cu-u paìze ch'u pà ch'u fùsse dìtu ''Castron Baractelìa'', ch'u vö dì u &quot;castéllu/bùrgu furtificàu da Varatèlla&quot;, cùmme se pò léze inta ''Descriptio Orbis Romani'' du geògrafu [[Zòrzo Çìprio|Zòrzu Cìpriu]]&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;; però, pè i stüddi ciü mudèrni, a ''Descriptio'' a farêa chi de riferimèntu a di scìti vèrsu l'[[Mâ Adriatego|Adriàticu]] ciütòstu che a-a ''[[Provincia Maritima Italorum]]''&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Petracco|tìtolo=La Descriptio Orbis Romani di Giorgio Ciprio|url=https://books.google.it/books?id=fCaJvwEACAAJ|ànno=2018|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=IT|p=50|ISBN=88-62-74898-1}}&lt;/ref&gt;. In'âtra teurìa, ciü drìta, a végghe pè cùntru in'urìgine [[Lengoa ligure|lìgüre]] du nòmme de Tuiràn, ch'u ne vegnerêa dùnca da-u dìtu &quot;''in tu rian''&quot;, a marcà a caraterìstica du scìtu du paìze, pè cangià pöi intu parlà cu-a cöita da prepuzisiùn e u pasàggiu da &quot;i&quot; prìmma da &quot;r&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Bogliorio, 2022|p. 11}}&lt;/ref&gt;.

U tupònimu d'ancöi u cumènsa a cumparì inte l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], inta fùrma ''Toyranum'' ch'a l'è pöi vegnüa ''Toranum'' e ''Tuaranum'', cumm'u fà pröva u sigìllu da cumüna intu [[XVII secolo|Seisèntu]], ch'u mustrâva in tòru cun, a-u reùndu, a scrìta {{Maioscolétto|sigillum comunis taurani}}. U gh'è fìna ina testimuniànsa da fùrma ''Toranno'', cuntegnüa int'ina létera du [[Pàppa Lisciàndro IV|Pàppa Lisàndru IV]] pè a cumüna e u véscu d'Arbénga dund'u prutezêva di sö interèssi intu fèudu de Tuiràn&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 92}}&lt;/ref&gt;.

=== Preistòria ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Grotte di Toirano 103.jpg|De peâne inta [[Grotta da Bazura|Gròtta da Bàzura]]
Orma umana.jpg|Detàju de in'âtra peâna
Pròu de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|U pràu de sùtta a-a Ròcca de Barlörie, [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] picìn di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]]
&lt;/gallery&gt;
A Tuiràn i sùn stàite descruvìe de impurtànti testimuniànse da prezènsa de l'òmmu intu [[Paleolìtico|Paleulìticu]], cu-i prìmmi stüddi de l'[[Arturo Issel]], du [[Nicolò Morelli]], du [[Paolo Bensa]] e de l'[[Alessandro Brian]] ch'i remùnta zà a-a fìn de l'Öttusèntu. A ògni mòddo, a descuvèrta ciü impurtànte a l'è stàita du [[1950]], cun l'avertüa du pasàggiu p'entrà inta [[Grotta da Bazura|gròtta da Bàzura]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 11}}&lt;/ref&gt; e u retruvamèntu de tràcce d'ativitàe umâne ch'i gh'àn tòstu 14.400 àgni. Tra e tràcce truvàe chi, a gh'émmu e peâne de sìnque persùne, dùi òmmi, in fiö e dùi matétti, descuvèrte inti scìti cunusciüu cùmme a Stànsia di Mistêri e l'Andàme de Ùrme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/51|tìtolo=Grotte di Toirano - Le impronte umane|léngoa=IT|vìxita=2023-06-04}}&lt;/ref&gt;. E [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Tuiràn]] i sùn bèn rinumàe ascì pè tütte e òsse d'[[Órso de cavèrne|ùrsu de tâne]] (''Ursus spelaeus'') ch'i ghe sùn stàite truvàe e ch'i remùnta tra 50.000 e 24.000 àgni fà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/50|tìtolo=Grotte di Toirano - L'Orso delle Caverne|léngoa=IT|vìxita=2023-06-04}}&lt;/ref&gt;, mèntre i scâvi in cùrsu inta [[Grotta du Curumbu|gròtta du Curùmbu]] i l'àn purtàu a-a lüxe in gràn nümeru de pùnte de prêa&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Daniele Arobba, Giovanni Boschian, Rosanna Caramiello, Alessandra Giampietri, Fabio Negrino e Carlo Tozzi|ànno=2008|méize=Zenà|tìtolo=La grotta del Colombo: Indagini geoarcheologiche, palinologiche e sull'industria litica|revìsta=Toirano e la Grotta della Bàsura. Atti del Convegno|çitæ=A Burdighêra|pp=69-88|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/298097151_La_grotta_del_Colombo_Indagini_geoarcheologiche_palinologiche_e_sull'industria_litica}}&lt;/ref&gt;.

Inti séculi prìmma de l'ocüpasiùn rumâna, ai tèmpi di [[Liguri Antighi|Ligüri Antìghi]], a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]] a l'éra tra e tère dund'i staxêva i [[Ingauni|Ingàuni]], che vèrsu levànte i se spandêva ancù a-u [[Finô (regiùn)|Finà]]. De st'etàe chi, d'inta Vàlle u n'è sciurtìu i rèsti d'in [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] picìn, mésciu in scià còlla a-i pèi da [[Bâsu du Giudeu|Ròcca de Barlörie]], a cuntrulà a véggia vìa du [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]]. Da-a datasiùn di scciàppi ch'i ghe sùn stàiti truvài s'è pusciüu dà ina datasiùn de stu castelà a-u [[II secolo a.C.|II séculu prìmma de Crìstu]], inta segùnda [[Etæ do færo|Etàe du Fèru]]&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

=== Antighitàe ===
Cu-a cunquìsta rumâna de tère di [[Ingauni|Ingàuni]], a l'inprensìpiu du [[II secolo a.C.|II séculu a.C.]], a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] a l'è pasà lèi ascì sùtta a-a [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica de Rumma]] e, scibèn ch'a nu gh'éra de gròssi paìxi, da ina série de retruvamènti a se pò végghe cumm'a fùsse bèn frequentà. In particulà, intu teritòriu tuiranìn i sùn stàite descruvìe de necròpuli e i rèsti de in vilàggiu: tra e tùmbe a se pò reurdà quélle truvàe inta ''Sala Morelli'', a l'entrà da gròtta da Bàzura, fàite inte de [[Giâra|gère]] cu-ina técnica cumün inta [[Regio IX Liguria|Ligüria]] fin'a-i prìmmi àgni de l'[[Impêo Roman|impêru]] e, sruatüttu, a necròpuli de d'âtu a-a Cruxà, inta regiùn di Canavéi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309313|tìtolo=Loc. Canavei (necropoli, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2023-06-05}}&lt;/ref&gt;, dund'u l'è stàitu descruvìu in [[Àsse (monæa)|àsse]] de l'imperatù [[Tibeio|Tibériu]] du [[37|37 d.C.]] ch'u n'à dàitu ina següra datasiùn&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 39}}&lt;/ref&gt;.

U retruvamèntu ciü impurtànte u l'è però quéllu, fàitu du [[1955]], di rèsti de ina lucalitàe d'alantù inta regiùn du Pòzzu, vixìn a-i cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309658|tìtolo=Poggi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2023-06-05}}&lt;/ref&gt;. Chi, int'in ràggiu de 150 mêtri, i sùn stàiti truvài di rèsti de müràje, de ceràmiche lucâli e in tégulu da fàbrica di ''Coccei'' de ''[[Augusta Bagiennorum]]''. L'è prubàbile che stu paizéttu u fùsse in ''[[vicus]]'' bèn svilüpàu&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;, sübitu a mùnte du traciàu da grànde ''[[Via Julia Augusta]]'', cumm'u l'è bèn reurdàu da-i rèsti d[[U Puntassu|u Puntàssu]], ch'u permetéva de traversà u [[Riàn Cazasse|Riàn Cazàsse]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=20-21}}&lt;/ref&gt;. Pè cùntru, a nu l'è mìa següra a puzisiùn du paìze de ''[[Palmata]]'' (a Parmà), mensunàu fìna inte l'âtu mediuêvu pè pöi sparì du tüttu, che fòscia u sarêa da identificà pròpriu cun l'abitàu du Pòzzu, o cu-a regiùn da Ramà, d'atàccu a-u paìze de Baresciùn&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. A ògni mòddu, da-i stüddi in scì tupònimi du pòstu a se végghe cumm'u l'è bèn ciü prubàbile che a Parmà a se truvàsse ciü a vàlle, intu teritòriu aù cumprézeu intu cumün du Burghéttu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=19-20}}&lt;/ref&gt;. Gh'è ascì u prublêma da puzisiùn du paìze de ''[[Pollupice]]'', mensunàu tra ''[[Albium Ingaunum]]'' e ''[[Vada Sabatia]]'' fìna in scià ''[[Tabula Peutingeriana]]'' ma int'in mòddu nu vâri ciàiru e fòscia ciü a punènte da vàlle du Varatèlla&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 40}}&lt;/ref&gt;.

Segùndu ina teurìa du [[Nino Lamboglia]], a l'épuca di rumâni a ghe duvêva ése in'âtra stràdda, ciü luntâna da-u mà e paraléla a-a ''Via Julia Augusta'', ch'a sarêa andà pròpriu d'inta Varatèlla fìna a [[Giüstexine|Giüsténexi]], ma nu gh'è de pröve següre&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. A ògni mòddu, fìna a-a cöita de l'impêru e ancù dòppo, u teritòriu da Varatèlla u l'è stàitu ina regiùn a caràttere sruatüttu agrìculu, bèn lià a-u ''[[municipium]]'' arbenganéze, ''[[Albingaunum]]'', cùmme estremitàe de levànte du sö distréttu&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 42}}&lt;/ref&gt;.

=== Etàe de Mèzzu ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (5).jpg|E ruìne da tùre srua a-u [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII séculu]]
Toirano torre campanaria 002.jpg|A tùre du XIII séculu da paruchiâle véggia
Toirano - Palazzo del Marchese D'Aste del Carretto (2).jpg|U [[Palassu D'Aste-Du Carettu|Palàssu D'Àste-Du Caréttu]], cumensàu intu [[XIV secolo|XIV séculu]].
&lt;/gallery&gt;
Inti prìmmi séculi de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] a l'è andàita aprövu a-u rèstu da ''[[Regio IX Liguria|IX Regio]]'': cunquistà da-i [[Òstrogöti|ostrugòti]], a l'è restà inte [[Régno di Òstrogöti|quéllu régnu]] fìna a-a sö scunfìtta cu-a [[Goæra gòtica (535-553)|guèra gòtica]] e l'inprensìpiu da duminasiùn [[Inpêro bizantìn|bizantìna]], du [[538]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 43}}&lt;/ref&gt;. De chi, u cuntròllu bizantìn u l'è düràu pè tòstu in séculu e l'è pròpriu a sti àgni ch'a remùnta a prìmma mensiùn de quéllu che, fòscia, u l'è stàitu u prìmmu paìze da valà, u ''Castron Baractelìa''. Sta mensiùn a rìva da-a ''Descriptio Orbis Romani'' du geògrafu [[Zòrzo Çìprio|Zòrzu Cìpriu]], scrìta tra u [[591]] e u [[606]], dund'a gh'è ina lìsta, nu vâri precìza, de sitàe e di castélli ch'i l'éra sutt'a-u cuntròllu de Custantinòpuli. U tupònimu lì mensunàu u l'è bèn impurtànte perché u ne cunterêa da prezènsa de in paìze furtificàu, in ''Castron'', inta vàlle da scciümàira Varatèlla (''Baractelìa''), mésciu a vardà e stràdde vèrsu a [[Valâ du Neva|Nêva]] e a [[Burmia (valä)|Bùrmia]], ch'i l'andaxêva a-e ürtime furtificasiui a-i cunfìn cu-i [[Longobàrdi|lungubàrdi]], spécce quélla de [[Bardenèi]]. Cùmme mensunàu de d'âtu, da-i ürtimi stüddi a parêa però che u Zòrzu Cìpriu u nu se riferìsse pè dabùn a-a Ligüria, e inte stu câxu, l'ùrìgine du paìze a rèsta du tüttu scunusciüa&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Pè cùntru, s'a fùsse verificà l'identificasiùn cun l'impurtànte ''Castron Baractelìa'', a sarêa bèn puscibile che u Tuiràn u se sécce desvilüpàu intu scìtu de in ciü antìgu paìze rumânu, che però u nu gh'à lasciàu de rèsti o de memòrie&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 46}}&lt;/ref&gt;.

Cu-a fìn da duminasiùn bizantìna, a regiùn, insèmme a-u rèstu da Ligüria, a l'è pasà a-u [[Régno longobàrdo|régnu lungubàrdu]] de [[Rotari|Ròtari]], ch'u-u l'à cunquistà du [[643]]. De chi, i ghe sùn di séculi ch'i nu gh'àn lasciàu vâri de infurmasiùi e ch'i düra fìna a-a fundasiùn de l'impurtantìscimu [[Abasia de San Pêru in Varatella|munesté de Sàn Pêru in Varatèlla]], ch'u l'éra liàu stréitu a Tuiràn. E ciü tànte testimuniànse de l'épuca i végne da l'antìga [[Crunaca du munesté de San Pêru in Varatella|''Crunaca du munesté de Sàn Pêru in Varatèlla'']], scrìta pè a prìmma vòta intu [[XIV secolo|XIV séculu]] e cunsürtà ascì da-u [[Giovanni Ambrogio Paneri|Paneri]] pè u sö ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''. In particulà, u Bùrgu u l'è stàitu sùtta a-u cuntròllu dirèttu di frâti da-u mumèntu da sö dunasiùn, fàita da-u [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]], cun Sàn Pêru che, a-u [[IX secolo|IX séculu]], u l'éra tra e ciü impurtànti auturitàe religiùze da Ligüria de Punènte intrêa&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 49-50}}&lt;/ref&gt;. De ciü, l'abasìa a l'axêva ina sèrta impurtànsa cumerciâle gràsie a-a sö puzisiùn sciü u camìn de in'antìga [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]], ch'a s'è pöi mescià a-u fùndu du valùn sùtta a Sàn Pêru, pè pijà dùnca u nòmme de [[Stradda da Valle|stràdda da Vàlle]]. Sta vìa, ch'a duvêva ése bèn impurtànte, intu teritòriu tuiranìn a l'éra fìna dutà de ina tùre de vàrdia, tirà sciü du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII séculu]] in scià sìmma du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]]&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Pè ste raxùi chi, inte quélli àgni i gh'éra di fòrti interèssi in scià vàlle du Varatèlla, ch'i rivâva da-a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|cüria arbenganéze]], da-e cumüne de Tuiràn e d'Arbénga, da-i [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] e, ciü tàrdi, ascì da-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] e da-i [[Cuntea de Löa|Dòria de Löa]], cu-i frâti ch'i l'àn cuscì pèrsu de manimàn e sö pruprietàe. Tuiràn u végne cuscì levàu a-i [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], insèmme a [[Cunscènte]], [[Löa]] e [[Bòrzi]], cu-in àttu du véscu [[Lanteru|Lantéru]] du 9 d'utùbre du [[1171]], scibèn che, du [[1184]], a cüria arbenganéze a l'à decìzu de dâghe indaré carchedün di scìti tuiranìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 54-55}}&lt;/ref&gt;. 

Tàntu ch'a finìva a duminasiùn di frâti, a cüria a l'à pasàu l'aministrasiùn de tère ''a capite Dancio usque ad Petram'', sarêa a dì da-u [[Cau d'Ansiu|câvu du Serià]] fìna a-[[a Prìa|a Prêa]], a ina növa ma putènte famìja nòbile da sitàe, i [[D'Aste (famïa)|D'Àste]]. A ògni mòddu, inte ste tère chi e pruprietàe di D'Àste i l'éra sruatüttu a Tuiràn, dùnde i l'axêva paréggi cuntràtti de [[Livèllo (contræto)|livèllu]] cu-i abitànti du Bùrgu&lt;ref&gt;{{Çitta|Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993|p. 39}}&lt;/ref&gt;. Du [[1238]] u Giàcumu e u Bungiuvànni D'Àste i l'àn fàitu diventà Tuiràn in sö fèudu, vendéndu u gròssu de sö prupriutàe a-a cüria, che in scàngiu i l'à numinài scignüri du paìze&lt;ref&gt;{{Çitta|Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993|p. 23}}&lt;/ref&gt;. A despêtu da növa aministrasiùn, i cuntràsti tra i divèrsi partìi i nu s'éra pè nènte giustài e, pè prutézze i interèssi söi, a-u 17 de setèmbre du [[1250]] ina pàrte di tuiranìn a l'à usciüu creà ina cumpagnìa cumüna. A ògni mòddu, u fiju du Bungiuvànni, u Giacumìn D'Àste, u l'à decìzu de sciurtì da-i cunflìtti pè u cuntròllu de Tuiràn e cuscì u l'à dàitu indaré u sö fèudu a-u véscu&lt;ref&gt;{{Çitta|Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993|p. 25}}&lt;/ref&gt;. Intu mèntre, i Du Caréttu i l'éra sciurtìi a métte in òmmu da sö famìja cùmme abâte de Sàn Pêru ma pè u sö mòddu de fà, dàndu amèntu a-a crunaca, tra u [[1255]] e u [[1259]] u l'è finìu masàu da-i âtri frâti. Stu fàitu u l'axêva creàu in gràn turmèntu, tàntu da dumandà l'intervèntu du [[Pàppa Bonifàçio VIII|Pàppa Bunifàsiu VIII]], purtàndu a-a fìn a l'agregasiùn du munesté a-a [[Ménsa vescovîle|mènsa vescuvì]] d'Arbénga&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 57}}&lt;/ref&gt;.

Scaciài dùnca i benedetìn a-u 16 d'utùbre du [[1308]], u véscu [[Emanuele Spinola]] a-u 5 d'arvì du [[1315]] u l'à ciamàu a purtà avànti l'abasìa i [[Cašté ed Cazótu#A certuza ed Cazótu|certuzìn de Cazòttu]], miràndu bèn de cuntrulâri cun di fòrti dàssi&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 58-59}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 9-10}}&lt;/ref&gt;. U liàmme feudà tra Tuiràn e a Gêxa arbenganéze, cu-u [[Lanfrànco Denéigro|Lanfràncu]] che inti àgni prìmma u l'axêva trasfurmàu u paìze in scià Varatèlla inte l'ürtima rucafòrte du puré terén di véschi d'Arbénga, u nu l'è però düràu ancù pè vâri tèmpu&lt;ref&gt;{{Çitta|Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993|pp. 27-30}}&lt;/ref&gt;. Infàtti, gràsie a-u grànde arémbu dàitu a-u [[Pàppa Urbâno VI|Pàppa Urbânu VI]] intu [[Scìsma de Punénte|Scìsma du Punènte]], a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] a l'axêva vagnàu in fòrte créditu vèrsu de lèi e, dòppu de lònghe tratatìve, u gh'à lasciàu di teritòri ligüri ch'i l'éra sùtta a-a [[Sànta Sêde|Sànta Séde]] pè mèzzu de [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbénga]], de [[Diocexi de Sann-a|Savùna]] e de [[Diocexi de Nöi|Nòri]]. Tra u [[1385]] e u [[1386]], a Zéna i sùn cuscì pasài i paìxi d[[A Prìa|a Prêa]], de [[Bòrzi]], de [[Veréssu]], de [[Giüstexine|Giüsténexi]] e de Tuiràn, ch'u cumprendéva [[Patarè]], [[Buinzan|Buisàn]] e a Bràia ascì, mésci tütti insèmme int'in'ünica pudestarìa cumm'u l'éra zà inti àgni du cuntròllu vescuvì&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 63-64}}&lt;/ref&gt;. Tra u 18 e u 21 de zügnu du [[1386]] u gh'è stàitu, a grüppi, u zuramèntu de fedeltàe di òmmi de Tuiràn intu [[Palassu da cumüna veggia (Tuiran)|palàssu da cumüna véggia]], alantù adueràu cùmme edifissiu de guvèrnu da pudestarìa, fàitu ch'u l'à purtàu a-a fìn di dirìtti da cüria e di D'Àste in scià pupulasiùn. Pè sta raxùn chi, a l'è cumensà ina série de prucèssi tra e pàrte, cunscideràndu ascì i interèssi ecunòmici di véschi, che inte quélli àgni i l'axêva tiràu sciü béi, murìn, gùmbi, papelêre, fàbriche da lâna e da pùve nèira, mèntre i marchéxi Du Caréttu i l'axêva ocüpàu u [[Castellu de Giustexine|castéllu de Giüsténexi]] pè vardâse i cunfìn da-e mòsse di zenéxi. A chistiùn a s'è a-a fìn giüstà pasài tòstu sinquant'àgni, cu-a cunvensiùn du 13 d'aùstu du [[1434]] tra i raprezentànti de [[Galioto do Caretto|Galiòtu Du Caréttu]], da Repübbrica e di tréi paìxi interesài&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 65-66}}&lt;/ref&gt;. De ciü, a-u [[1386]] u remùnta ascì u prìmmu statütu cunusciüu de Tuiràn, furmàu de 88 capìtuli ch'i se sùn cunservài numà che pè ina pàrte, dapöi cangiàu ciü vòte, spécce cu-a mudìfica du 13 de nuvèmbre du [[1605]], ch'a l'à purtàu a de növe régule spartìe inte 70 paràgrafi&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Accame|ànno=1890 (1889)|tìtolo=Cenni storici sugli Statuti di Pietra, Giustenice, Toirano ed altri paesi della Liguria occidentale|revìsta=Giornale ligustico|editô=Tipografia del R. Istituto Sordo-Muti|çitæ=Zéna|volùmme=ànnu XVI|nùmero=fasc. XI-XII|pp=7-8|léngoa=IT|url=https://books.google.it/books?id=KBFRoAEACAAJ}}&lt;/ref&gt;.

=== Etàe mudèrna ===
[[Immaggine:Matteo Vinzoni, Toirano, 1773.pdf|miniatura|350x350px|A màppa de Tuiràn e [[Buinzan|Buisàn]] inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du cartògrafu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]], [[1773]]]]
Vèrsu a fìn du [[XV secolo|XV séculu]] l'antìga [[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru]] a l'à pèrsu ascì e sö ürtime pruprietàe ch'i l'éra in [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e, pè sta raxùn chi, a sö puzisiùn in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]] a l'éra urmài vegnüa föra de màn e sènsa utilitàe. I [[Órdine certozìn|certuzìn]], cun l'acòrdiu du Generâle de l'Ùrdine, du véscu d'Arbénga e di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], a-u 14 d'aùstu du [[1495]] i l'àn risevüu u perméssu de mesciâse ciü a vàlle, cumensàndu de quéllu ànnu a custrusiùn da [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]] inta lucalitàe de Cà növe, d'ancöi dìta pròpriu da Certùssa, in scià zìna de senèstra da scciümàira. A custrusiùn du cunvèntu, ch'u l'axêva patìu di dàgni int'in'ocüpasiùn du [[1500]], a l'è terminà du [[1564]] cu-a realisasiùn du campanìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 68}}&lt;/ref&gt;. Intu [[XVI secolo|Sinquesèntu]] u l'è stàitu aviàu da-i buisanìn u lòngu prucèssu pè rivà a l'autunumìa religiùza e aministratìva, cumensàu a l'11 de nuvèmbre du [[1592]] cu-a separasiùn da [[Gêxa de Santa Maria Madalêna (Buisan)|gêxa de Sànta Marìa Madalêna]] da-a paròcchia de Tuiràn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|p=49}}&lt;/ref&gt;.

Vèrsu a fìn de stu séculu, a pupulasiùn du paìze a l'éra bèn cresciüa, rivàndu a tòstu 1.280 persùne, ch'i staxêva sruatüttu drèntu a-a sènta de müràje, d'alantù dutàe de sìnque pòrte da Còlla, du Murìn, da Scarétta, di Cùnsuri, cunusciüa ascì cùmme a &quot;Purtàssa&quot;, e di Fòssi&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|p. 23}}&lt;/ref&gt;. Dùnca, mèntre du [[1481]] i [[Órdine di fràtti predicatoî|dumenicài]] i tirâva sciü a [[Gêxa da Madònna du Ruzâriu (Tuiràn)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]] a-a Bràia&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 93}}&lt;/ref&gt;, a s'è decìzu de cumensà a recustrusiùn da [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de Sàn Martìn]], nu sènsa di prublêmi a finansiâra. U növu edifìssiu u l'è stàitu cunsacràu a-u prìmmu d'aùstu du [[1609]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|p. 29}}&lt;/ref&gt; e, du [[1622]], u [[Senâto da Repùbrica de Zêna|Senàu da Repübbrica]] u l'à cuncèssu ina sùmma de trexèntu scüi p'arangià u campanìn, adueràu cùmme prexùn ascì, e pè di âtri travàji&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 94-95}}&lt;/ref&gt;. U Senàu, pè cùntru, u dumandâva a-a cumüna tuiranìna u màscimu cuntròllu sciü u bòscu da ''Pallarea'', in scìtu d'atàccu a-i cunfìn cu-u [[Marchezàu de Barestìn]] de dùnde l'[[Arsenâ de Zêna|Arsenà da Repübbrica]] u pijâva e légne pè e garée. Pè de ciü, cu-i Du Caréttu i gh'éra ascì di cunflìtti pè i dàssi in scià mèrce che da-u mà a l'andaxêva a Barestìn, tàntu che du [[1659]] u l'è duvüu intervegnì u [[Dûxe da Repùbrica de Zêna|Düxe]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 95-96}}&lt;/ref&gt;.

U 24 d'utùbre du [[1714]] a marchéza D'Àste a l'à uspitàu intu sö palàssu a Tuiràn l'[[Elizabétta Farnéize|Elisabetta Farnese]], spuzà pè prucüra cu-u rè de Spàgna [[Féipo V de Spàgna|Felipe V]] e de pasàggiu pè a Ligüria p'andà a [[Madrid]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 96-97}}&lt;/ref&gt;. Dùi àgni dòppu, a-i 18 de màrsu du [[1716]], u capitàn [[Giuseppe Polla]] u l'à lasciàu pè testamèntu ina rìcca dunasiùn pè creà in'òpera pìa pè l'istrusiùn di fiöi: tiràu sciü l'[[Oratoriu du Tranzitu de San Giüzeppe (Tuiran)|oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe]] e arangià ina cà d'atàccu, i [[Scolopi|frâti sculòpi]] i gh'àn avèrtu a prìmma scöra du paìze. Sta scöra a l'è dürà fìna a-u [[1808]], quàndu i frâti i l'àn duvüu lascià Tuiràn pè ina supresiùn religiùza usciüa da-u regìmme napuleònicu&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 137}}&lt;/ref&gt;.

=== Etàe cuntempurànea ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (5).jpg|A gêxa da certùssa, aruinà inta batàja de Löa e d'ancöi abandunà
Toirano - Monumento ai caduti del bombardamento.jpg|U munumèntu a-e vìtime du [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du '44]], òpera de l'[[Agenore Fabbri]]
Toirano - Panorama (1902).jpg|Panuràmma de Tuiràn int'ina cartulìna du [[1902]]
&lt;/gallery&gt;
A despêtu da deciarasiùn de neutralitàe da Repübbrica de Zéna, e [[Armée révolutionnaire française|armàe revulusiunàrie franséxi]] i l'axêva ocüpàu ina pàrte da [[Rivêa de Ponénte|rivéra de Punènte]], rivàndu a-u 24 de nuvèmbre du [[1794]] pròpriu a Tuiràn, cu-i prìmmi batajùi ch'i l'éra andàiti a stà inta gêxa da Bràia e inta Certùssa. U s'è cuscì furmàu in frùnte tra l'armà revulusiunària e quélla di austru-piemuntéxi che, partìndu da [[Garesce|Garésce]], u vegnìva zü pasàndu pè a [[Rocca Barbena|Ròcca]] e pè a [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], dùnca da vixìn a Tuiràn e a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. Pè tòstu in ànnu i nu ghe sùn stàiti di gròssi cumbatimènti e dùnca, cuscì cùmme inti paìxi a-u reùndu, a lònga ocüpasiùn militâre a l'à purtàu a ina gròssa crìzi inta regiùn, duvéndu mantegnì e trüppe chi acampàe e cunscideràndu ascì che i barestèi, inte l'estàe du [[1795]], i l'éra stàiti scurìi da-u sö valùn e i staxêva lù ascì a Tuiràn. In sa fìn, avànti ch'u cumensésse u növu invèrnu, u generâle [[Pierre Augerau]] u l'à decìzu de pijà l'inisitìva cu-in atàccu generâle a-i 23 de nuvèmbre, pasàu a-a stòria cùmme a [[Batàggia de Lêua|batàja de Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 101-103}}&lt;/ref&gt;. Intu cùrsu di cumbatimènti a l'è stàita bèn danezà a [[Certussa de Tuiran|véggia certùssa]], dund'a gh'éra ina redütta d'artijerìa che i franséxi i l'àn cunquistàu sùlu dòppu di asàlti a-a bajunétta, pè pöi atacà e puzisiùi di austru-piemuntéxi in scià còsta de Dâri&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 110}}&lt;/ref&gt;.

Scibèn che, finìa a batàja, e trüppe franséxi i l'axêva lasciàu u paìze, cu-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] e idée da [[Rivoluçion françeize|revulusiùn]] i se cumensâva a spànde pè ste bànde ascì, purtàndu de gròsse növe a Tuiràn. Cu-a supresiùn de cungregasiùi religiùze, i [[Órdine certozìn|certuzìn]] i l'àn pèrsu e sö ürtime pruprietàe, vendüe a di tuiranìn cuscì cùmme di arédi de gêxe tuiranìne&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 110}}&lt;/ref&gt;. L'aministrasiùn du paìze, numinàu &quot;cumün&quot; da-u növu regìmme, a l'éra afidà a-u ''maire'' da Prêa che, cuntrulàndu ascì Giüsténexi, u guernâva u mèximu teritòriu de l'antìga pudestarìa. Insèmme a-e pruprietàe da Gêxa, i sùn stàite sequestràe ascì quélle di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], ch'i l'includéva in ortu-giardìn ch'u sarà arangiàu a ciàssa pübbrica. Chi, u l'è stàitu ciantàu cu-ina gràn fèsta l'[[Èrbo da libertæ|erburu da libertàe]] du paìze, arembàu sciü ina bâze ch'a se pò ancù végghe, e, ciü tàrdi, a culònna de triùnfu pè u [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]]. Inclüzu intu Cantùn da Prêa, inta Giuridisiùn de Aréne Càndide, de sti àgni a frasiùn buisanìna a l'è stàita destacà da Tuiràn e numinà cumün pè cùntu sò, mèntre u paizéttu de [[Patarè]], zà abandunàu, u l'éra inta Giuridisiùn da Sènta, cuntrulà da Arbénga, intu cumün ünicu furmàu da-u Burghéttu e U Serià. E refùrme repübricâne i l'axêva interesàu ascì e tàsse, cresciüe du bèllu sùtta a-a növa aministrasiùn rivàndu a tòstu 11.000 [[Monetaçión zenéize|frànchi zenéxi]], e a creasiùn d'ina [[Goàrdia Naçionâle da Repùbrica Lìgure|Vàrdia Nasiunâle]] bazà in scià [[Lêva militâre|léva]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 111-113}}&lt;/ref&gt;. A ògni mòddu, a-u 23 de setèmbre du [[1805]] a Repübbrica Ligüre a l'è finìa cun l'anesiùn dirètta a-u [[Prìmmo Inpêro françéize|Prìmmu Impêru]], dürà fìna a-u [[1814]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 113-114}}&lt;/ref&gt;. Intu chiürtu mumèntu d'indipendènsa renuvà, tra u [[1814]] e u [[1815]], u guvèrnu da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica Zenéze]] u l'axêva cumensàu a métte tùrna in pè u véggiu ùrdine, levàndu ina tàssa in sce l'öriu, bèn pezànte pè in paìze cùmme Tuiràn, e fàndu recuperà a-i Du Caréttu di sö bêni cu-a lézze de recustitusiùn da nubiltàe&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 115-116}}&lt;/ref&gt;.

Cu-e decixùi du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]] e l'anesiùn a-u [[Regno de Sardegna|Régnu de Sardégna]], Tuiràn u l'è finìu lèi ascì sùtta a-a növa duminasiùn, dund'u l'è cumprézu inta [[Pruvinsa d'Arbenga|pruvìncia d'Arbénga]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 117}}&lt;/ref&gt;. Di prìmmi àgni du guvèrnu piemuntéze a gh'è ina statìstica ciütòstu detajà du paìze, vìstu a-u [[1823]], quàndu i gh'éra 1.379 persùne. Intu detàju, trè persùne sciü quàttru i travajâva a tèra e, miràndu a-e diferènti prudusiùi, mèntre de verdüre e de gràn u nu se sciurtìva a cruvì u bezögnu lucâle, i 1.120 quintâli d'öriu a l'ànnu i l'éra a ciü impurtànte prudusiùn tuiranìna, cunscideràndu ascì in cunsümmu lucâle ch'u l'éra de 80 quintâli. Gh'éra pöi a prudusiùn, du tüttu particulà, d'in vìn de setrùi inventàu da-u [[Giacinto Garassini]] e premiàu a-e espuzisiùi universâli de [[Londra|Lùndra]] du [[1851]] e de [[Pariggi|Parìgi]] du [[1855]]. Mèntre e papelêre a-u Martinéttu i l'éra urmài abandunàe, se regìstra a prezènsa de 13 gùmbi a ina röa, 4 a dùe röe, 2 lavaùi pè a sànsa, 15 murìn pè u gràn e de furnâxe pè a casìna. U tràfegu ciü impurtànte u l'éra quéllu du minerâle de fèru che, descariàu inte [[Löa]] o a-u [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]], u vegnìva camalàu cu-e sòme fìna a-e fàbriche in [[Burmia (valä)|Bùrmia]], sruatüttu quélle de [[Carizan|Carisàn]] e de [[Bardenèi]]. A gh'éra pöi ina gràn pùira pè a cumpàrsa, du [[1817]], da [[Mósca de l'oîva|musca de l'uriva]] mèntre, cu-a vacinasiùn du [[1822]], a nu gh'éra ciü de maròti de [[Voiêue|vaiòru]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 118-120}}&lt;/ref&gt;. Pè l'istrusiùn, scibèn che du [[1815]] i marchéxi de Barestìn i l'axêva tùrna avèrtu a scöra du Polla pè dâra indaré a-i [[Scolopi|sculòpi]] cùmm ch'i fùsse turnài a Tuiràn, i frâti i nu l'àn ciü rilevà e dùnca, pasà ina série de prucèssi, a s'è derfàita l'òpera pìa p'arvì ina scöra pübbrica&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 137-138}}&lt;/ref&gt;.

Du [[1905]], pè a prìmma vòta inta sö stòria, a Tuiràn u ghe végne liàu u paìze de [[Carpe|Càrpe]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 23 màrsu 1905|nùmero=159|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5190!vig=}}&lt;/ref&gt;, cumün pè cùntu sö fìna a-u [[1869]] e tacàu a l'inprensìpiu a [[Barestin|Barestìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 7 lüju 1869|nùmero=5190|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5190!vig=}}&lt;/ref&gt;, cu-u quâle u l'éra intu marchezàu di Du Caréttu. Pè meju liâse cu-u circundàriu, a [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e a feruvìa, [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|arivà a-u Burghéttu]] a-u prìmmu de zügnu du [[1877]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvémbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;, a l'è cumensà a realizasiùn d'ina rèi de stràdde. Ste chi i sùn stàite u stradùn pè Càrpe, avèrtu du [[1912]] (d'ancöi pàrte da [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|SP60]]) e prìmma raxùn du destàccu du paìze da Barestìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=166|ISBN=88-71-72299-X}}&lt;/ref&gt;, quéllu pè Barestìn, avèrtu cu-in cùrpu de màn di barestèi dòppu du [[1881]] (d'ancöi a [[Stradda pruvinciâle 34 Tuiràn-Barestìn|SP34]])&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=147|ISBN=88-71-72299-X}}&lt;/ref&gt;, e quéllu pè u Burghéttu (d'ancöi lèi ascì inta [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|SP60]]). Pè cùntru, u stradùn pè Buisàn, che d'ancöi u fà pàrte da [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|SP25]], u rìva bèn ciü tàrdi, tàntu da êse traciàu, ancù du tèra batüa, numà che tra u [[1952]] e u [[1953]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|p=248}}&lt;/ref&gt;. Da-u pùntu de vìsta aministratìvu, du [[1929]] a gh'è stàita a supresciùn du cumün de Buisàn&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 21 màrsu 1929|revìsta=|nùmero=570|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-03-21;570!vig=}}&lt;/ref&gt;, usciüa inte l'àmbitu da pulìtica fascìsta d'agregasiùn di paìxi ciü picìn, mèntre u l'éra falìu u prugèttu de creà in cumün &quot;du Varatèlla&quot; pè l'upuzisiùn du Burghéttu e du sö pudestàe&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|pp=255-256}}&lt;/ref&gt;.

Cùmme tànti âtri paìxi, Tuiràn ascì u l'à avüu e sö vìtime inte dùe guère mundiâli ma, ciü di cumbatènti cadüi, u prêxu ciü âtu u l'è stàitu pagàu da-e gènte tuiranìne inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâle]]. Infàtti, cun l'obietìvu de fà satà i pònti in scià Varatèlla, u 12 d'aùstu du [[1944]] trèi squadrùi aérei, pè in tutâle de 21 [[Boeing B-17 Flying Fortress|B-17]] aleài, i l'àn [[Bumbardamentu de Tuiran|caciàu 240 bùmbe da sinquesèntu lìbbre sciü u paìze]]. Quéllu giùrnu i ghe sùn restàite 41 persùne, quarànta tuiranìn e in tedéscu, e i sùn stàite derucàe quâxi du tüttu e burgàe da Fascétta e da Bràia, dund'a l'éra supravisciüa a [[Gêxa da Madònna du Ruzâriu (Tuiràn)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]], sènsa però sciurtì a cacià zü màncu in pònte&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=171|ISBN=88-71-72299-X}}&lt;/ref&gt;. Scibèn che, ancuasài, u l'è stàitu l'ünicu, pè pùira de âtri bumbardamènti e gènte de Tuiràn, Càrpe e Barestìn pè in sèrtu tèmpu i l'àn lasciàu i sö paìxi, andàndu a stà inte campàgne o inte gròtte; cu-in gràn nümeru de tuiranìn ch'u l'à decìzu de sustà intu [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|santuàriu de Sànta Lesìa]], drèntu a-a [[Grotta de Santa Lesia de Srua|gròtta de Sànta Lesìa de Srua]]. A-i mòrti du bumbardamèntu u l'è dedicàu in munumèntu intu Pàrcu Rusciàn, inauguràu u 26 d'utùbre du [[1969]] e òpera du scurtù [[Agenore Fabbri]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.chieracostui.com/costui/docs/search/schedaoltre.asp?ID=10293|tìtolo=Monumento alle vittime di tutte le guerre ed ai caduti del bombardamento aereo di Toirano|léngoa=IT|vìxita=2023-06-13}}&lt;/ref&gt;.

Pasà a guèra a gh'è prèstu stàita a recustitusiùn du cumün de Buisàn, deliberà a l'11 de nuvèmbre du [[1946]] da-u guvèrnu pruvizòriu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Decrétu Legislatìvu du Càppu Pruvizòriu du Stâtu, 11 nuvémbre 1946|nùmero=449|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1946-12-24&amp;atto.codiceRedazionale=046U0449&amp;atto.articolo.numero=0&amp;atto.articolo.sottoArticolo=1&amp;atto.articolo.sottoArticolo1=10&amp;qId=1f2c5fd0-c0eb-4466-bf56-05abd336585d&amp;tabID=0.8825361720555904&amp;title=lbl.dettaglioAtto}}&lt;/ref&gt;. A-u 28 de màzzu du [[1950]] di fiöi de Tuiràn i l'àn descruvìu l'entrà a-a [[gròtta da Bàzura]], avèrta a-u pübbricu a-u prìmmu de zenà du [[1953]] e prèstu vegnüa a ciü impurtànte atrasiùn türìstica du cumün&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/53|tìtolo=La scoperta|léngoa=IT|vìxita=2023-06-13}}&lt;/ref&gt;. Da-u [[1973]] a-u 31 de dixèmbre du [[2008]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Lézze Regiunâle, 4 lüju 2008|nùmero=24|léngoa=IT|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+}}&lt;/ref&gt;, Tuiràn u l'à fàitu pàrte da [[Cumünitàe muntâna Pollupice|Cumünitàe muntâna ''Pollupice'']] pè pöi pasà, fìna a-u [[2011]], inta [[Cumünitàe muntâna du Punènte Savunéze]] e a-a fìn, tra u [[2014]] e u [[2016]], inte l'[[Uniùn di cumün da Rivêa de Pàrme e di urivi|Uniùn di cumün da Rivéra de Pàrme e di urìvi]].

== Abitànti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Toiràn}}

=== Minurànse furèste ===
Dàndu amèntu a l'[[ISTAT]], a-u 31 de dixèmbre du 2023 a Tuiràn i ghe sùn 106 residènti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2023&amp;i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|léngoa=IT|vìxita=2023-01-10}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnòmmi ciü difüxi ===
I cugnòmmi ciü difüxi a Tuiràn i sùn: ''Maineri'' (Mainêru), ''Ferrari'' (Ferâri), ''Zunino'' (Zünìn), ''Oddone'' (Uddùn) e ''Durante'' (Dürànte)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Tuiràn|léngoa=IT|vìxita=2023-01-12}}&lt;/ref&gt;.

=== Persùne liàe cun Tuiràn ===
[[Immaggine:Maineri Baccio.png|miniatura|245x245px|Ritràttu du Baccio Maineri]]
* [[Giovanni Battista D'Aste]] (Tuiràn, 1566 - Rùmma, 1620): [[Órdine de Sant'Agostìn|frâte de Sant'Austìn]], oratù e teòlugu a l'''Archigymnasium'' de [[Romma|Rùmma]]. U [[Pàppa Pòulo V|pâpa Pàulu V]] u l'à numinàu vicàriu generâle de l'ùrdine e, ciü tàrdi, ascì sacrìsta puntifìciu e véscu da [[diòcexi de Tagàste]], sitàe da [[Numìdia|Numidia]] dund'u l'è nasciüu [[Sant'Aostin|Sant'Austìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Dizionario biografico dei Liguri - Dalle origini ai giorni nostri|ànno=1988|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zêna|léngoa=IT|volùmme=IV|capìtolo=D'Aste, Giovanni Battista}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Polla]] (Tuiràn, 1659 - 1716): capitàn da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] e benefatù du cumün. Intu sö testamèntu u l'à lasciàu in'impurtànte dunasiùn pè fundà a Tuiràn in cunvèntu di [[Scolopi|Sculòpi]], dùnde mustrà a-i fijöi cùmme léze, scrìve e fà de cùntu&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 135-137}}&lt;/ref&gt;.
* [[Pier Giacinto Garassini]] (Tuiràn, 1787 - 1868): mêgu, pulìticu e benefatù. U s'è laureàu a-a ''[[Sorbónn-a|Sorbonne]]'' pè travajà pöi cùmme diretù da clìnica de [[Montpellier]], u l'è stàitu fìna depütàu du [[Regno de Sardegna|Régnu de Sardégna]] pè dùe legislatüre. U l'à püblicàu di stüddi tàntu in sciù sö travàju che in sce l'agricultüra, e u l'à avüu dùi fìji, Onesto e Amando, ch'i l'àn fàitu a vìtta militâre&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Pesce, 1988}}&lt;/ref&gt;.
* [[Baccio Emanuele Maineri]] (Tuiràn, 1831 - Rùmma, 1899): scritù, tradutù e giurnalista, u l'à travajàu cùmme bibliutecàriu a Rùmma int'in ministêru. U l'à scrìtu parégge òpere de stòria, biugrafìe e crìtica leterària, cu-in stìle infruensàu da-u [[Francesco Domenico Guerrazzi]] e da l'[[Edgar Allan Poe]] e, ciü tàrdi, ascì da-u [[Lisciàndro Manzôni|Manzoni]]. Pè càrche ànnu u l'è stàitu u diretù du giurnâle ''Il diritto'' e, cu-ina prìmma culesiùn de 221 püblicasiùi e 214 librétti, u l'à fundàu a prìmma bibliutêca pübblica de Tuiràn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Baccio Emanuele Maineri: patriota e poligrafo|ànno=1999|editô=Cumün de Tuiràn (stampàu da-a Tipografia litografia ligure)|çitæ=U Serià|léngoa=iT}}&lt;/ref&gt;.
* [[Onesto Garassini]] (Tuiràn, 1832 - 1902): stüdènte a l'[[Académia Reâ de Torìn|Académia Reà de Türìn]] u l'è entràu inti bersajèi, pè pijà pàrte a-a guèra de [[Crimea|Crimêa]] e a-a préza de Rùmma du 20 de setèmbre du [[1870]]. U s'è cungedàu cu-u grâdu de Tenènte Culunèllu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* [[Amando Garassini]] (Tuiràn, 1836 - 1892): u l'à frequentàu lèi ascì l'Académia Reà de Türìn, entràndu, cùmme u sö frè, intu còrpu di bersajèi. U l'à cumbatüu inte l'invaxùn du [[Régno de Dôe Sicìlie|Régnu de Dùe Sicìlie]] e u s'è cungedàu cu-u grâdu de capitàn&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* [[Pietro Igino Mainero]] (Tuiràn, 1840 - 1913): scìndicu de Tuiràn pè paréggi àgni, u n'à fàitu slargà e alestì l'uspeà, meténdughene du sö, cuscì cùmme inti travàji pè u [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stradùn da-u Burghéttu]], ch'u l'à fàitu pasà inti sö terén.
* [[Giuseppe Bontempo]] (Tuiràn, 1853 - ?): u s'è trasferìu inte l'América du Süd, a [[Bonesàire|Buenos Aires]], dund'u l'à avüu de funsiùi de raprezentànsa inte cumünitàe di emigrài. Intu detàju, u l'è stàitu u prescidènte da sucietàe nasiunâle italiâna de Buenos Aires e sòciu unuràriu da sucietàe &quot;Giuseppe Gailiano&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Dizionario storico biografico dei Liguri in America Latina da Colombo a tutto il Novecento|url=https://books.google.it/books?id=kRIzswEACAAJ|ànno=2006|editô=Fondazione Casa America - affinità elettive|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=101|volùmme=vol. I|ISBN=88-7326-092-6}}&lt;/ref&gt;.
* [[Francesco Ronco]] (Barestìn, 1894 - Tuiràn, 1978): militâre, u l'à cumbatüu inta [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma guèra mundiâle]] cu-u grâdu de suttutenènte. Inta [[Segonda Guæra Mondiâ|guèra de liberasiùn]] u l'è stàitu u cumandànte du 184° regimèntu paracadütìsti e pöi du regimèntu paracadütìsti &quot;Nembo&quot;, cu-u grâdu de Generâle de Brigà. A-u cungêdu, du [[1967]], u l'éra rivàu a-u grâdu de Generâle de Còrpu d'Armà&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Ronco|tìtolo=Un fante|ànno=1976|editô=Grafiche Riviera|çitæ=U Serià|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giovanni Battista Parodi]] (Zéna, 1905 - Màlta, 1941): de famìja tuiranìna, u l'è stàitu Tenènte de Vascèllu inta Régia Marìna e càppu de squadrìja di MAS, vagnàndu ina medàja d'argèntu pè in'asiùn intu cùrsu du bumbardamèntu de [[Vuè|Vâdu]] du [[1940]]. U l'è finìu masàu a-i 26 de lüju du [[1941]] int'in atàccu di MAS a-u pòrtu d[[A Valletta|a Valétta]], pijàndu pè stu fàitu chi ina medàja d'argèntu a-a memòria&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Dossier: Genova 9 febbraio 1941|ànno=2007|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=19-20, 24-25|ISBN=978-88-7172-830-8}}&lt;/ref&gt;.
* [[Marco Bertolotto]] (Quiliàn, 1959): pulìticu, elezüu cùmme scìndicu de Tuiràn pè trè vòte, u l'è stàitu u [[Prescidenti d'a pruvincia de Sann-a|prescidènte da pruvìncia de Savùna]] da-u [[2004]] a-u [[2008]].

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetüre religiùze ===
;Paròcchia de Tuiràn
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - faciâta (1).jpg|Faciâta da gêxa de Sàn Martìn
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (6).jpg|A gêxa da Madònna du Ruzàriu
Toirano-IMG 0424.JPG|L'oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta de ruìne da Certùssa
&lt;/gallery&gt;
* [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|Gêxa de Sàn Martìn de Tours]]: sêde da paròcchia du paìze, intu Bùrgu, a l'è stàita tirà sciü a-a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a-u pòstu de l'antìga cêve de Tuiràn, pè ése cunsacrà a-u 1° de aùstu du [[1609]] da-u [[Lùcco Fiésco|Luca Fieschi]], [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véscu d'Arbénga]]. De de föra a se mùstra cu-ina strutüra sèmplice e in âtu campanìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], ch'u faxêva pàrte da prìmma cêve, mèntre de drèntu a gh'à in rìccu güstu [[Baròcco|baròccu]]. Spartìa inte trè navâte da öttu culònne de [[Prîa de Verésso|prêa de Veréssu]], a gh'à in gràn artà &quot;a nâve&quot; du [[1709]], cu-ina crùxe da prucesiùn du scurtù zenéze [[Gianbatìsta Bisón|Giambattista Bissone]], &quot;U Venesiàn&quot;. In scià drìta de l'artà mazù u gh'è quéllu da Sùnta, du [[1758]], mèntre, in scià senèstra, u se tröva u ciü antìgu, quéllu da Pentecòste, du [[1613]]. Tra e òpere chi cunservàe, u se pò reurdà u pürpitu ''[[rococò]]'' du [[1755]], a stàtua de Sàn Martìn da bütéga zenéze di Olivari e quélle di Sànti Austìn e Giasìntu, da bütéga di Carlone. U vòrtu u l'è stàitu tenzüu e decuràu da-u zenéze [[Gêumo Grafìgna|Gerolamo Graffigna]], da scöra du [[Nichiôzo Barabìn|Barabìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111645|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21211/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gêxa da Madonna du Ruzariu (Tuiran)|Gêxa da Madònna du Ruzàriu]]: a se tröva a-a Bràia, dund'i l'àn fabricà i [[Órdine di fràtti predicatoî|frâti Dumenicài]] du [[1481]], fàndula a-u pòstu de de cà che di tuiranìn, du [[1478]], i l'axêva lasciàu a-i [[Disciplinài]]. A gêxa, slargà pè a prìmma vòta du [[1589]], a l'à pijàu e sö fùrme d'ancöi cu-a ricustrusiùn du [[1627]] e, alantù, a gh'axêva d'atàccu u cunvèntu. U cumplèssu u l'à patìu di dàgni a-i tèmpi di franséxi e, ancù de ciü, cu-u [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du 12 de aùstu du 1944]], pè ése dùnca rangiàu du [[1952|'52]] e du [[1969|'69]]. Drèntu a-a gêxa u se ghe tröva ina ''Vèrgine cu-u Bambìn'' de l'[[Oràçio De Feræ|Orasiu De Ferâri]] e dùe stàtue da prucesiùn da ''Madònna du Ruzàriu cu-u Bambìn'', fòscia du [[Giambattista Bissone]], e de ''Sàn Pêru in Glòria'', du [[Giovan Battista Drago]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111644|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora del Rosario|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21205/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora del Rosario|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Oratoriu de San Bastian|Oratòriu de Sàn Bastiàn]]: u l'è l'oratòriu da paròcchia du Bùrgu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21208/|tìtolo=Oratorio di San Sebastiano e della Vergine Assunta|léngoa=IT|vìxita=2023-09-06}}&lt;/ref&gt;, mésciu de travèrsu a-a gêxa de Sàn Martìn, in scià sö drìta. Lòngu a müràja drìta de l'oratòriu, in scià ciasétta da &quot;Giòstra&quot;, u gh'à tàntu de pòrtegu, rezüu da dùe culònne ch'i l'éra inte l'antìga cêve de Tuiràn. Chi a gh'è cunservà ina tèira du [[Giulio Benso]] cu-u ''Spuzalìssiu da Vèrgine'', du [[1659]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Touring Club Italiàn|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.it/books?id=sTuwrCII3pkC&amp;pg=PA426|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Editore|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=426|ISBN=88-36-50009-9}}&lt;/ref&gt;.
* [[Oratoriu du Tranzitu de San Giüzeppe (Tuiran)|Oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe]]: intu Bùrgu, u se tröva da vixìn a-u pònte pè a Bràia, dund'u gh'éra a pòrte da Còlla. Fabricàu du [[1716]] p'uré du capitàn Giuseppe Polla, cumm'u l'è reurdàu da ina tàrga inte l'oratòriu, u l'à fàitu pàrte d'in'òpera pìa di [[Scolopi|Sculòpi]] fìna du [[1798]], ànnu de supresiùn de l'Ùrdine inta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]]. A sö strutüra a l'è de güstu baròccu, surmuntà da ina cùpula cruvìa de ciàppe ch'a gh'à in sìmma in lanternìn. De drèntu, de d'âtu de l'artà de màrmu, u gh'è in quàddru cu-u ''Trànzitu de Sàn Giüzèppe'', travàju du [[XVIII secolo|Settesèntu]] d'in pitù scunusciüu de scöra lìgüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112778|tìtolo=Cappella di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Certussa de Tuiran|Certùssa de Tuiràn]]: inta burgà ch'a n'à pijàu u nòmme, a se tröva in scià senèstra da scciümàira, dund'u se ne végghe ancù e ruìne. A custrusiùn da certùssa a l'è cumensà du [[1495]], quàndu i [[Órdine certozìn|frâti de Sàn Brunùn]], ch'i staxêva a Sàn Pêru, i sùn chinài a vàlle. Du [[1798]], cu-a supresiùn de l'Ùrdine, u cumplèssu u l'è stàitu abandunàu, pè ése derucàu in pàrte pasàu carch'ànnu. Mèntre e cà di frâti i sùn stàite caciàe zü o cangiàe de funsiùn, da gêxa, ch'a l'éra dedicà a Sàn Pêru in Vìnculi, u se ne végghe ancù e ruìne, cun l'âtu campanìn du [[1564]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/38|tìtolo=Certosa|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (4).jpg|A capélla de Sàn Ròccu a Baresciùn
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|Faciâta de l'abasìa de Sàn Pêru
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Sànta Lesìa, cu-a cà de l'eremìtta e u campanìn
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|A capélla de Sant'Ànna, a Dâri
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|A capélla de Sant'Antògnu in scià Cruxà
&lt;/gallery&gt;
* [[Capella de San Roccu (Tuiran)|Capélla de Sàn Ròccu]]: dìta ascì di Sànti Pêru e Ròccu, a l'è a gêxétta de Baresciùn, facià in scià ciàssa a-u cèntru da burgà. A sö custrusiùn a remunterêa a l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]], pè ése pöi manezà in gìru a-u [[1729]] e rangià, a l'ürtimu, inti [[Anni 1980|ànni '80]]. Inta capélla u se ghe tröva ina stàtua de ''Sàn Ròccu'' du [[Zâne Batìsta Garavénta|Giobatta Garaventa]], purtà in prucesiùn intu giùrnu du titulâre, e, in sìmma a l'artà, ina pitüra du [[XVII secolo|Seisèntu]] da ''Madònna cu-u Bambìn e i Sànti Pêru e Ròccu''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210875.pdf|tìtolo=Oratorio dei Santi Pietro e Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21207/|tìtolo=Cappella di San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla]] o a-u Mùnte: méscia in sciù [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], a l'è üna de custrusiùi ciü antìghe de valà, fabricà, pè a tradisiùn, a-i tèmpi du [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]] e cu-e prìmme testimuniànse scrìte ch' fàn pröva da sö existènsa da prìmma du Mìlle. A l'inprensìpiu in'abasìa di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], du [[1313]] a l'è pasà a-i [[Órdine certozìn|certuzìn]] che però, du [[1495]], i se sùn bugiài inta Certùssa. L'abasìa a l'à dùnca finìu pè pèrde d'impurtànsa, ma sénsa vegnì mài abandunà du tüttu. A-u dì de [[Sàn Pê|Sàn Pêru]] u se ghe tégne ancù de celebrasiùi e, ina vòta ògni sìnqu'àgni, u ghe mùnta ina gràn prucesiùn pè a véggia vìa da sà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/vivere_il_comune/luoghi/luogo_4.html|tìtolo=Abbazia di San Pietro nei Monti|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/48|tìtolo=Via per San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}&lt;/ref&gt;.
* [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|Santuàriu de Sànta Lesìa]]: fabricàu in scé rìve du [[Munte Raviné|Raviné]], drèntu a gròtta de Sànta Lesìa de Srua, u l'è mensunàu pè a prìmma vòtta du [[1519]], ma fìna inte l'Etàe de Mèzzu u gh'axêva da ésighe in scìtu sâcru dund'i se posâva i pelegrìn in scià vìa pè [[Romma|Rùmma]]. De de föra u se végghe numà che a faciâta, cun atàccu a cà de l'eremìtta e u campanìn, mèntre a gêxa a l'è ricavà drèntu a-a gròtta. L'òpera ciü impurtànte a l'è a stàtua da titulâre, travàju du [[Tadê Carlón|Taddeo Carlone]] du [[1604]], mèntre, daré l'artà, u gh'è in pùssu cun de l'àiva benedìa, ch'i se ghe bagnâva i öggi e e ferìe i pelegrìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210579|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21212/|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capella de Sant'Anna (Tuiran)|Capélla de Sant'Ànna]]: a l'è a capélla da burgà de Dâri, dund'a l'è stàita custruìa a l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]] in scià véggia vìa da sà, intu scìtu dùnde ancöi a se incrùxa cu-u stradùn. A gh'à in strutüra da gêxa de campàgna, cu-in campanìn a vèira mésciu lòngu a müràja de drìta, de travèrsu a-a faciâta a cabànna. L'artà, ancù arembàu in scià müràja a-u fùndu de l'àula, u l'è pè cùntru ciü rìccu e, da-e sö decurasiùi, u se purêa truvà de cunfèrma d'ina prìmma intitulasiùn a l'Imaculà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111647|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2023-01-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21204/|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2023-07-27}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capella de Sant'Antognu (Tuiran)|Capelétta de Sant'Antògnu]]: a l'è ina capelétta picìna ch'a se tröva in scià Cruxà, in sìmma a-a vìa ch'a ne végne d'inta Bràia. A capelétta a l'è méscia pròpriu in scià cruxêra dund'i se destacâva a vìa pè a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]] da quélla pè a valà de [[Barestin|Barestìn]] e a gh'à in ciànta squadrà, cuèrta da in tèitu de ciàppe ch'u l'è rezüu da in vòrtu a bùtte. De drèntu, de d'âtu de l'artarìn, u gh'è de müràje tenzüe a fréscu ch'i ne rafigüra u sàntu patrùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111643|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Càrpe
* [[Gexa de San Benardu (Carpe)|Gêxa de Sàn Benàrdu]]: a l'è a gêxa da paròcchia de [[Carpe|Càrpe]], méscia a-u sö cèntru inta burgà che, pijàndune u nòmme, a l'è dìta pròpriu da Gêxa. Tirà sciü a pijà u pòstu du prìmmu scìtu sâcru du paìze, sutt'a-u prìmmu tìtulu de Sàn Bastiàn, a l'è stàita isà a paròcchia du [[1609]], destacà da [[Gêxa de San Zorzu (Barestìn)|Sàn Zòrzu de Barestìn]]. De de föra a gh'à ina strutüra sèmplice, fiancà da in âtu campanìn cun cùpula a seùlla, da-a scöra véggia e, de daré, da-a canònica. De drèntu, a ina sùla navâta, a l'è duminà da-u gràn artà baròccu, usciüu da-i marchéxi Du Caréttu e ch'u gh'à i sö stémmi intajài intu màrmu. Tra e òpere chi cunservàe, u se pò mensunà a stàtua de Sàn Benàrdu, cumisciunà da-i fradélli de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e purtà in prucesiùn a-u dì da fèsta patrunâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210572|tìtolo=Chiesa di San Bernardo Abate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21210/|tìtolo=Chiesa di San Bernardo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Uratoriu de San Benardu (Carpe)|Oratòriu de Sàn Benàrdu]]: faciàu in sciù stradùn, u se tröva a l'entrà du paìze, in Sàn Benàrdu, dund'u gh'éra a prìmma gêxa de [[Carpe|Càrpe]]. Sta custrusiùn, fabricà du [[1914]] insèmme a-u stradùn, a l'è stàita pè càrche tèmpu a sêde di fradélli de Sàn Bastiàn ma, cùmme ch'i se sùn derfài, a l'à pijàu di âtri üxi, fin'a vegnì in magazìn.

=== Architetüre civìli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Toirano - Palazzo del Marchese D'Aste del Carretto (2).jpg|L'âra de meridiùn du palàssu du Marchéze
Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U pònte de Giàire
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (4).jpg|U pònte di Murìn
Vìlla Mainero (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta de Vìlla Mainêru
&lt;/gallery&gt;
* U Parâxu: intu Bùrgu, u l'è u palàssu dund'i staxêva i [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véschi d'Arbénga]], ch'u n'éra a residènsa pè l'estàe. U Parâxu, faciàu sciü Vìa Paròdi, u gh'à a-u ciàn terén di èrchi rezüi da trè culònne, tiràe sciü du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. Chi u se cunsèrva in architrâvu de prêa nèira, fàitu du [[1503]], ch'u gh'à scurpìu in sìmma i blazùi de [[San Michê|Sàn Miché]], titulâre da [[Catedrâle de San Miché (Arbenga)|catedrâle d'Arbénga]], e du véscu [[Leunardu Marchese|Leonardo Marchese]], ch'u l'à cumisciunàu. Intu Parâxu, du [[1831]], u gh'è nasciüu u puêta tuiranìn [[Baccio Emanuele Maineri]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cittadellegrotte.it/archivio35_servizi_0_60.html|tìtolo=Il Paraxo - Palazzo del Vescovo di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;.
* Palàssu D'Àste-Du Caréttu: dìtu ascì u &quot;Palàssu du Marchéze&quot; e, in antìgu, ''Domo de Aste'', u l'è ün di palàssi ciü impurtànti du Bùrgu, furmàu de dùe âre, l'üna intu mèzzu fra i Fòssi e a Ciàssa Növa e l'âtra, de travèrsu a sta lì, ch'a pàssa in sciù Carùggiu di Fòssi pè faciâse in sciù Pàrcu du Marchéze. Stu cumplèssu, cumensàu da-i cùnti [[D'Aste (famïa)|D'Àste]], u ne végne da de cà ciü antìghe ch'i sùn stàite tacàe insèmme a partì da-u [[XVI secolo|Sinquesèntu]], pè pasà de dòppu a-i [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] de Barestìn, ch'i ghe sùn stàiti fìna du [[1950]]. Da-u [[1997]], pè u ciàn nòbile e e stàlle de l'âra vèrsu u Pàrcu, u l'è vegnüu a sêde du [[Musêu etnugraficu da Valà du Varatella|müzêu etnugràficu da Valà du Varatèlla]]. Inte l'âra fra i Fòssi e a Ciàssa Növa, u palàssiu u se ìssa sciü trèi livélli ciü u seminteràu, cu'a faciâta vurtà in scià ciàssa ch'a gh'à a-u ciàn terén in purtà de [[Pria du Finô|prêa du Finà]] e i dùi èrchi a tüttu sèstu d'ina lòggia, ch'u se ne végghe ancù u prufì di maùi. U prìmmu ciàn u funsiunâva da ciàn nòbile e, cumme u ciàn de d'âtu, u gh'à di barcùi ch'i sùn mésci a ciùngiu cu-e avertüre a-u ciàn terén. L'âra de meridiùn a l'è pè ina pàrte cunservà cun tàntu de aredamèntu uriginâle, scicùmme ch'a drèntu a-a vìxita a-u müzeu, cu-in scarinà du [[1797]] de màrmu e ciàppe ch'a mêna a in salùn cun decurasiùi du [[XVIII secolo|Settesèntu]] e in camìn de màrmu in [[Stîle Loîgi XV|stìle Luìggi XV]]. I pavimènti i cunsèrva ancù di [[Lagión|lagiùi]] du [[XVII secolo|Seisèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://insiemefacile.provincia.savona.it/scheda_comuni.php?aperto=1&amp;sez=5&amp;sottosez=2&amp;id=61|tìtolo=Toirano - Palazzo del Marchese|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111642|tìtolo=Palazzo del Carretto e parco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111648|tìtolo=Palazzo Balestrino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;.
* Palàssu Dürànte: ün di palàssi du Bùrgu, faciàu sciü Vìa Paròdi, u l'è ina custrusiùn a trèi ciài ch'a pìja u nòmme da l'antìga famija tuiranìna ch'a ghe staxêva. U palàssiu, vinculàu da-u [[1935]], u gh'à in purtà de prêa nèira scurpìa cun, intu tìmpanu, a scrìta &quot;''Si Deus pro nobis, quis contra nos?''&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109576.pdf|tìtolo=Palazzo Durante|léngoa=IT|vìxita=2023-02-04}}&lt;/ref&gt;.
* Vìlla Mainêru: a l'è ina villa de cùntu a-e Bengiàe, méscia intu mèzzu tra a vìa véggia pè u Bùrgu e u ciü növu stradùn ch'u ghe pàssa a punènte. A vìlla a l'è stàita cumisciunà da-u Pietro Mainero, dìtu &quot;u Biundìn&quot;, vèrsu a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e, du [[1978]], a l'è pàssa da-i Mainêri-Barlòcchi a-i Pruvàggi, avànti de vegnì indaré a di discendènti du Biundìn. Cu-i àgni a l'è stàita vixità da tànti persunàggi de cùntu e, tra i âtri incùntri, chi u s'è decìzu de tracià [[Stràdda XX Seténbre (Zêna)|Vìa XX Setèmbre]] a [[Zena|Zéna]]. A vìlla a gh'à ina tùre inta faciâta de punènte e, a-u reùndu, u gh'è ancù de giardìn e a véggia cà di manènti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/villa-mainero|tìtolo=Villa Mainero|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111650|tìtolo=Casa Provaggi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;.
* Pònte de Giàire: u l'è in antìgu pònte du [[XIV secolo|Trexèntu]], pè di séculi l'ünicu ch'u traversésse a scciümàira, mésciu a levànte du Bùrgu. Stu pònte, ch'u l'à pijàu u nòmme da-u scìtu dund'u se tröva, u gh'à ina strutüra a trèi èrchi de larghéssa diferènte e, in sciù parapêtu du ciü âtu, inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u se gh'è fabricàu ina capelétta. De frùnte a sta capelétta u gh'è ascì ina crùxe, cu-ina targa du [[1818]] ch'a reùrda l'indurgènsa de quarànta giùrni a chi u l'avésse dìtu in ''pater ed ave''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111649|tìtolo=Ponte delle Giaire|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.svdonline.it/9403/ponte-delle-%E2%80%9Cgiaire%E2%80%9D/|tìtolo=Ponte delle Giaire|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}&lt;/ref&gt;.
* Pònte di Murìn: u l'è in pònte de prêa, a dùi èrchi, ch'u ghe pàssa in sìmma a véggia vìa che da-u Bùrgu a mêna a-a [[Certussa de Tuiran|Certùssa]]. U sö nòmme u ne végne da-a gràn custrusiùn in scià zìna de senèstra da scciümàira, fabricà tra u [[XV secolo|Quattrusèntu]] e u [[XVII secolo|Seisèntu]] da-i frâti da Certùssa, che a l'inprensìpiu a l'éra aduerà cùmme papelêra, pè cangià pöi de funsiùn a [[gumbu|gùmbu]] e murìn da gràn. Da vixìn a stu pònte, de pòcu ciü âta da giàira da Varatèlla, a gh'è a funtâna de dund'u pàrte u bêu de l'àiva câda&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* Cà de Pégure: i sùn e cà da pastùi, d'ancöi abandunàe, ch'i se tröva in scé rìve di mùnti a-u reùndu du paìze, bèn difüze tra Tuiràn e [[Buinzan|Buisàn]]. De ste cà, de quélle i purêa vegnìne fìna da l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]] o da ancù de prìmma: intu detàju, pudâse che a cuscì dìta Cà da Turétta, de d'âtu du paìze, a sécce nasciüa cùmme ina furtificasiùn. Ciü che a Cà da Turétta, e cà de Pégure in scé rìve du [[Munte Aü|Mùnte Aü]] i sùn a Cà de Cùnche, a Cà Leàe, a Cà di Nèiri e a Cà Barèste; dapöi i ghe sùn a Cà du Pòzzu e a Cà Massò sutt'a-u Pòzzu de Barestìn e, de d'âtu de Dâri, e cà du Cìcciu, du Gispò e de Beccarìa&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 58-65}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüre militäri ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (2).jpg|I rèsti da tùre in sciù [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]]
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Detàju de üna de müràje
&lt;/gallery&gt;
* [[Bâsu du Giudeu#Tùre de l'Etàe de Mèzzu|Tùre de Barlörie]]: in sìmma a-u brìccu du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], de dùnde a dòmina a Vàlle e da vixìn a l'antìga [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]], u se ghe tröva e ruìne d'ina tùre de vàrdia, fàita tra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Duxèntu]]. A tùre, ch'u n'è restàu numà che de müràje âte in mêtru e mèzzu, a gh'à ina ciànta squadrà, de 5,5&amp;nbsp;m pè fiàncu. Ste ruìne i se tröva intu scìtu, stüdiàu du [[1999]], d'in [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] di [[Liguri Antighi|Lìgüri Antìghi]], mésciu inti prài daré du bâsu e di tèmpi de l'[[Etæ do færo|Etàe du Fèru]]&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|vìxita=2023-04-05}}&lt;/ref&gt;.
* A Purtàssa: in antìgu cunusciüa cùmme a &quot;Pòrta Magiù&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|p. 26}}&lt;/ref&gt;, a l'éra a pòrta inte müràje du Bùrgu ch'a se druvìva vèrsu vàlle, in diresiùn du Burghéttu. A Purtàssa a l'éra surmuntà da in èrcu ma, a-a fìn da guèra, a l'è stàita cacià zü insèmme a-a canònica, scicùmme ch'a l'axêva patìu di gròssi dàgni intu [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du '44]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|p. 7}}&lt;/ref&gt;.

=== Müzêi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Museo etnografico della Val Varatella.jpg|L'entrà du müzêu
Varatella Museo 1.jpg|Atrèssi da bancarà intu müzêu etnugràficu
Varatella Museo 2.jpg|Atrèssi pè u travàju inti càmpi
Scheletro di lince.jpg|U schéletru de [[lìnce]] intu müzêu preistòricu
&lt;/gallery&gt;

* [[Musêu etnugraficu da Valle du Varatella|Müzêu etnugràficu da Valà du Varatèlla]]: druvìu du [[1997]], u se tröva inte l'âra du Palàssu D'Àste-Du Caréttu facià sciü Vìa Pòlla. U müzêu u gh'à ina culesiùn de tòstu 1.400 ugètti, ch'i ne végne da-u [[XVII secolo|Seisèntu]] fìn a l'inprensìpiu du [[XX secolo|Növesèntu]], spartìi tra dixöttu sesiùi pè tìpu de travàju. I atrèssi in mùstra i sùn quélli di mestèi d'ina vòta, da-u travàju inti càmpi, a-u ferà, u bancarà, u scarpà e u caciò, ciü che e testimuniànse da fêde e da cultüra di tuiranìn. U müzêu u cröve ascì u ciàn nòbile du palàssu, cu-a capélla privà, ina culesiùn de quàddri e de stànsie alestìe cùmme a-i tèmpi di marchéxi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/vivere_il_comune/luoghi/luogo_6.html|tìtolo=Museo Etnografico della Val Varatella|outô=Cumün de Tuiràn|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;.
* [[Musêu preistoricu da Valà du Varatella|Müzêu preistòricu da Valà du Varatèlla &quot;Nino Lamboglia&quot;]]: stu müzêu, inandiàu inti [[Anni 1950|àgni '50]], u se tröva inta custrusiùn a l'entrà de gròtte, ch'a l'è intu sö percùrsu de vìxita. Inte l'espuzisiùn, intitulà a-u prufesù [[Nino Lamboglia]], i ghe sùn cunservàe de testimuniànse du [[Paleolìtico|Paleulìticu]], du [[Neolìtico|Neulìticu]] e di tèmpi di rumài, ch'i ne végne tàntu da-e [[Grotte de Tuiran|gròtte de Tuiràn]] che da âtri scìti da regiùn. Tra i repèrti ciü impurtànti, u se pò mensunà u schéletru tòstu intréu d'in [[Ursus spelaeus|ùrsu de tâne]] e quéllu d'in picìn de [[lince|lìnce]], truvàu de sfröxu int'ina gròtta tra [[Campugexa|Campugêxa]] e [[A Peàgna]] e sarvàu da-u cuntrabàndu du [[1997]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/74|tìtolo=Museo Preistorico della Val Varatella|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Reggiani|outô2=Elena Ghezzo|ànno=2015|tìtolo=Dal sequestro al completo recupero: il restauro della lince della &quot;Grotta del Gattopardo&quot; (Savona)|revìsta=Museologia scientifica|editô=Associazione Nazionale dei Musei Scientifici|volùmme=Vul. 9|pp=62-68|léngoa=IT|url=https://www.anms.it/upload/rivistefiles/caf52deb0db7c7d2d2cb8c241d96648a.pdf}}&lt;/ref&gt;.

=== Natüra ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Grotte di Toirano 127.jpg|U cuscì dìtu &quot;òrganu&quot; inta gròtta da Bàzura
Grotte di Toirano 170.jpg|E strutüre reùnde inte l'''atro de Cibele'', gròtta da Bàzura
LUCE DI CRISTALLO NELLA GROTTA.jpg|&quot;Sciùre&quot; d'aragunìte inta gròtta de Sànta Lesìa de Sùtta
Grotte di Toirano 215.jpg|A stànsia du ''Pantheon'' inta gròtta de Sànta Lesìa de Sùtta
&lt;/gallery&gt;
* [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Tuiràn]]: cumplèssu càrsicu ch'u se tröva inte rìve du [[Munte Raviné|Raviné]], svilüpàu inta furmasiùn de cuscì dìte [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-u Mùnte, ch'i l'àn fàitu a richéssa de burànchi, tâne e scarpàe de tütta a valà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/52|tìtolo=Grotte - Il carsismo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;. L'entrà a-a [[Grotta da Bazura|gròtta da Bàzura]] a l'è stàita descruvìa da di tuiranìn a-i 28 de màzzu du [[1950]] e, dòppu di scâvi archeulògici ch'i gh'àn pruvàu a prezènsa de l'òmmu 12.000 àgni fà, u s'è scavàu ina galerìa ch'a zùnta sta gròtta cun [[Grotta de Santa Lesia de Sutta|quélla de Sànta Lesìa de Sutta]], a furmà u percùrsu de vìxita druvìu a-u pübblicu, ch'u l'è u scìtu ciü mensunàu du paìze&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/53|tìtolo=Grotte - La scoperta|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Munte Raviné - Rocca Barbena|SIC Mùnte Raviné - Ròcca Barbéna]]: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scìtu d'interèsse cumünitàriu]] du [[Munte Raviné|Raviné]] e da [[Rocca Barbena|Ròcca]] u l'è in'àrea prutètta de 2.576&amp;nbsp;ha creà du [[1995]], ch'a cumprènde di tòcchi du teritòriu de [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Löa]] e Tuiràn. U scìtu u gh'à cu-in paizàggiu sarvàiru che, pè a prezènsa de [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-u Mùnte, u l'è stàitu scavàu da l'àiva cun di impurtànti fenòmeni de carsìsmu. U SIC u dà prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de bèstie in perìculu, cùmme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campanùla de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gàmberu de riàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;.
* [[Mónte Càrmo - Mónte Settepani|SIC Mùnte Càrmu - Mùnte Settepài]]: âtru scìtu d'interèsse cumünitàriu ch'u se svilüppa int'ina pàrte du teritòriu tuiranìn, u l'è stàitu tùrna creàu du [[1995]] e u cröve in'àrea de 7.575&amp;nbsp;ha, spartìa cu-i paìxi de [[A Prìa|A Prêa]], [[Bardenèi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Bormia|Bùrmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Giüstexine|Giüsténexi]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Riôtu|Riâtu]] e [[Oseria|Uzéria]]. Tra e varietàe de ciànte e de bèstie ch'i tröva chi de prutesiùn, ciü che quélle mensunàe de d'âtu, i ghe sùn ancù u [[Safràn ligùre|safràn ligüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxiàn de muntàgna]] e u [[Felis silvestris|gàttu sarvàiru]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;.
* [[Munte Aü - Arixea - Rian Turseru|SIC Mùnte Aü - Arexéa - Riàn Tursé]]: u l'è u tèrsu scìtu d'interèsse cumünitàriu da regiùn, creàu sèmpre du [[1995]], u s'estènde pe 2.420&amp;nbsp;ha tra i cumün d'[[Arbenga|Arbénga]], [[Barestin|Barestìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücaréllu]], Tuiràn, [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]], [[U Sejô|U Serià]]. Ciü o ménu paréggiu a l'[[Area prutetta pruvinciâle Arixea, Munte Aü e Valle Ibà|àrea prutètta pruvinciâle Arexéa, Mùnte Aü e Vàlle Ibà]], stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu diferènti, ch'i l'àn purtàu a de cundisiùi ràire, cun de ciànte de muntàgna e da màccia d'atàccu l'üna a l'âtra, inclüzu bèn 34 qualitàe d'[[Orchidêa|urchidée]] e tòstu in tèrsu de tütte e ciànte prutètte ch'i se pöne truvà inta Ligüria&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
Câva Tôri (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg|A Câva Tùri, de l'impréza Marchìziu, mirà d'in Buisàn
Rocce sopra Toirano.JPG|A véggia câva de Marchìziu a-u Martinéttu, d'ancöi serà
Moìn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|E ruìne du murìn inta burgà cu-u mèximu nòmme, prìmma adueràu cùmme papelêra
&lt;/gallery&gt;
Da-i ürtimi àgni du XX séculu u cumün de Tuiràn u l'è stàitu interesàu da in gràn desvilüppu, ch'u l'à fàitu tòstu radugià de pupulasiùn inte trent'àgni. Intu pasàu l'ativitàe ecunòmica ciü impurtànte a l'è sèmpre stàita quélla [[Agricoltûa|agrìcula]], cu-i sö terén ch'i sùn cürtivài a [[Ortàggio|ortàggi]], [[Èrbo da frûto|ciànte da frütu]] e, sruatüttu, [[Èrbo d'oîve|urìve]]. Ste chi, purtàe inta vàlle da-i [[Órdine de Sàn Benéito|frâti benedetìn]], sturicamènte i gh'àn avüu in ròllu centrâle inte l'ecunumìa du pòstu e, a-a giurnà d'ancöi, i sùn prinsipalmènte de varietàe [[Oîva tagiàsca|tajàsca]] e [[Uiva cuumbàia|curumbàira]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 182-186}}&lt;/ref&gt;. Gh'è ascì a ràira e rüstega qualitàe dìta [[Uriva carparina|carparìna]], tìpica du paìze de [[Carpe|Càrpe]], de dùnde a l'à pijàu u nòmme, caraterizà da-i sö urivìn e da-a rexistènsa a-u fréidu. Liàe a-a sö cürtivasiùn, a gh'è pöi càrche ativitàe pè a trasfurmasiùn de urìve, cu-in [[Gumbu|gùmbu]] ch'u l'è ancù in funsiùn, e de [[Câva|câve]] gestìe da-a stòrica impréza tuiranìna [[Cave Marchisio|Marchìziu]]. Pè de ciü, in mezüra ciü cuntegnüa i sùn ancù praticài l'[[Alevaménto|alevamèntu]] e u tàju e trasfurmasiùn de légne&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 178-179}}&lt;/ref&gt;.

De antìghe indüstrie mesciàe da l'àiva du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], da-e papelêre a-i Defìssi a-e fàbriche du fèru a-u Martinéttu, u nu l'è invèce restàitu nènte föra de sö ruìne, cu-a pòca ativitàe indüstriâle che aù a l'è inta regiùn de [[Patarè]], sübitu a-u de là du cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. A-a giurnà d'ancöi a ciü pàrte da pupulasiùn a l'è dùnca cuncentrà intu setù di servìssi, bèn spunciàu da-a descuvèrta de [[Grotte de Tuiran|gròtte]] du [[1950]]. ch'i sùn prèstu vegnüe a ciü impurtànte atrasiùn türìstica da valà, purtàndu cu-u tèmpu a valurizà ascì u cèntru du cumün e-e âtre ativitàe intu setù&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 188-190}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüra ==
=== Istrusiùn ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Biblioteca Toirano.jpg|Ina sâla da bibliutêca cìvica
Schêue 'Agnéize Garasìn' e 'Giöxèppe Pòlla' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|E növe scöre &quot;Giuseppe Polla&quot; e &quot;Agnese Garassini&quot;, a-a Braiàssa
Schêue 'Eogénio Montâ' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|E scöre médie de Tuiràn, intitulàe a l'[[Eugenio Montale]]
&lt;/gallery&gt;
'''Bibliutêche'''

A Bibliutêca cìvica &quot;Baccio Emanuele Maineri&quot; a l'è a bibliutêca pübblica du paìze, inandià du [[1981]] cun di fùndi da cumüna e che, a-a giurnà d'ancöi, a cùnta d'in patrimòniu de tòstu 39.000 vulümmi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0047|tìtolo=Biblioteca civica &quot;Baccio Emanuele Maineri&quot;|léngoa=IT|vìxita=2024-08-25}}&lt;/ref&gt;. A sö sêde a se tröva au Bùrgu, dund'a l'è stàita recavà intu palàssu da véggia cumüna tuiranìna, afaciàu in sce Vìa Paròdi, e a pìja u nòmme da-u scritù tuiranìn [[Baccio Emanuele Maineri|Baccio Maineri]], creatù da prìmma bibliutêca pübblica du paìze. Insèmme a-e bibliutêche de Buisàn, du Burghéttu e de Barestìn, da-u [[2003]] a l'è drèntu a-u Scistêma Bibliutecàriu da Vàlle du Varatèlla&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/c009061/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/47|tìtolo=Civica Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-04-03}}&lt;/ref&gt;.

'''Scöre'''

A Tuiràn i ghe sùn tréi livèlli de scöre, cu-a prezènsa de in azìlu, de elementâri e de scöre médie, ch'i fàn tütte pàrte de l'Istitütu Cumprensìvu da Vàlle du Varatèlla&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.valvaratella.edu.it/pagine/contatti|tìtolo=Istituto Comprensivo Valvaratella|léngoa=IT|vìxita=2023-04-07}}&lt;/ref&gt;. E elementâri, intitulàe a l'[[Eugenio Montale]], i sùn a-a Bràia, int'in palàssu vixìn a-a cumüna, mèntre l'azìlu e-e médie i se tröva drèntu a 'n edifìssiu de növa custrusiùn, avèrtu du [[2017]], a l'estremitàe vèrsu nòrd du cèntru du paìze. A sesiùn de médie a l'è intitulà a-u [[Giuseppe Polla]], benefatù du cumün intu Seisèntu ch'u l'à fàitu creà a prìmma scöra de Tuiràn, mèntre l'àzilu u l'à pijàu u nòmme da-a scià [[Agnese Garassini]], méistra da scöra de [[Carpe|Càrpe]] inti àgni da guèra che, cu-a sö ativitàe, a l'à evitàu ch'i ghe fùsse di incidènti a-u mumèntu du rastrelamèntu tedéscu du 6 de frevà du 1944&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/09/toirano-la-nuova-scuola-linfanzia-intitolata-alla-maestra-agnese-garassini/|tìtolo=Toirano, la nuova scuola per l’infanzia intitolata alla maestra Agnese Garassini|outô=Luca Berto|dæta=2017-09-07|léngoa=IT|vìxita=2023-04-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialéttu tuiranìn ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detàju}}
A Tuiràn se pàrla ina varietàe du [[Dialettu arbenganese|dialéttu arbenganéze]], pàrte du grüppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de sèntru-punènte]], ch'a gh'à di caràteri impurtànti de diferènsa da-u parlà da sitàe. Pè e caraterìstiche söe se pò cunsciderà u [[Dialettu tuiranìn|tuiranìn]] cùmme in parlà bèn arcàicu e diferensiàu da-i paìxi a-u reùndu e, tra e diferénse ciü marcàe, a reurdémmu:

* a cunservasiùn da ''-r''- intervucàlica, éxitu in cumün cu-e âtre [[Variànte lìguri|parlàe ligüri]] ciü arcàiche.
* ina mancànsa de evulusiùi du [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''-CT-'' da-a sö ciü antìga fùrma lìgüre ''-yt-'' (''làite''), cuscì cùmme in di partisìppi (''stàitu'', ''fàitu'') che ancöi i sùn tòstu ünici inte l'Ingàunia de levànte e supravisciüi numà inta pàrte ciü a punènte da Rivéra. 
* u latìn ''-LJ-'' u s'è evulüu in di mòddi nu vâri paréggi, tàntu che ancöi i ghe sùn sécce di éxiti in {{IPA|[j]}} cùmme &quot;travajà&quot; che in {{IPA|[ij]}} cùmme &quot;pijà&quot;, mèntre a [[Barestin|Barestìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=185-191|capìtolo=Glossario dialettale e fraseologia}}&lt;/ref&gt; e [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta Val Neva|ànno=2022|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|pp=153-159|capìtolo=Il dialetto di Castelvecchio}}&lt;/ref&gt; a gh'è {{IPA|[ʎ]}}, bèn particulà inta zòna, e a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] u cumènsa a esìghe l'éxitu zenéze in {{IPA|[dʒ]}}.
* a cöita suvènte da ''-g-'' intervucàlica e ina sèrta debuléssa da ''-v-'', sécce intervucàlica che a l'inprensìpiu de paròlle. Mèntre a ''-v-'' a gh'à stu éxitu in de bèlle varietàe da Ligüria intréa, a cöita da ''-g-'' a l'è zà ciü ràira e, tra i paìxi a-u reùndu, a l'è in cumün sruatüttu cun [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;. Inte paròlle ch'i cumènsa pè ''gu'' + vucâle u ''gu'' u pàssa a ''v''; cùmme da ''guagnà'' a &quot;vagnà&quot;.
* ina legêra [[A tònica velarizâ|velarizasiùn da ''a'' quàndu a l'è tònica]], scibèn ch'a nu l'è vâri marcà, sruatüttu rispèttu a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]].
Föra du Bùrgu e de burgàe a-u sö reùndu, dùnde a ògni mòddu a gh'è zà càrche diferènsa picenìna intu lèscicu, u parlà tuiranìn u l'è liàu cun quéllu de Buisàn, ch'u cumènsa a druvìse a-i caràteri de [[Löa]] e, in generâle, da Rivéra. Pè cùntru, u tuiranìn u l'è ciü destacàu da-u parlà de [[Carpe|Càrpe]] che, ciü d'avé méju cunservàu a sö integritàe e sciurbìu nu vâri d'infruénse riveràsche, u s'è evulüu cu-u tèmpu pè cùntu sö, cùmme prezémpiu intu pasàggiu sucesìvu de ''-yt-'' a {{IPA|[cˑ]}} e, dùnca, du &quot;làite&quot; in ''làcce'' e du &quot;fàitu&quot; in ''fàcciu'', cùmme a [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, in [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e in di ràiri paìxi de l'entrutèra.

== Fèste e fêre ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Toirano 004.jpg|U mercatìn pè i gùmbi du 2012, inta Bràia
Toirano 005.jpg|I banchétti inta Ciàssa Növa, a-u Bùrgu
&lt;/gallery&gt;
* Fèsta di Gùmbi: scibèn ch'a nu sécce lià a in'antìga tradisiùn, a fèsta di gùmbi a l'è diventà a ciü rinumà du paìze. Urganizà pè a prìmma vòta du [[1984]], a cunscìste int'ina spéce de sàgra cun mercatìn spantià pè i carùggi du Bùrgu, de föra de càrche ànnu quand'a l'è stàita inta câva de Martinéttu, cun numerùxi ''stand'' dùnde se cüxina i ciàtti da tradisiùn ligüre e nu sùlu. Da-a durâta de ciü giùrni, de sòlitu a l'è a l'inprensìpiu du méze d'aùstu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://festadeigunbi.it/|tìtolo=Scitu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2023-01-22}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Sàn Pêru: fèsta antìga tàntu sentìa da-i tuiranìn, a sö urìgine a remunterêa fìn'a-u [[XVI secolo|XVI séculu]], quàndu i [[Órdine certozìn|frâti certuzìn]] ch'i staxêva inte l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru a-u Mùnte]] i se sùn trasferìi inta [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]], ciü a vàlle. A l'è dùnca cumensà a tradisiùn che, a-u prìmmu de màzzu, a prevédde a muntà a-a véggia abasìa pè mèzzu da l'antighìscima stràdda da sà e che aù, ògni sinqu'àgni, a cumprénde ancù a prucesiùn sulènne cu-i Crìsti de [[Cazàsse|cunfratèrnite]] tuiranìne, cu-u rèstu di prucesiunànti ch'u cànta a &quot;Làuda de Sàn Pêru&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cailoano.com/index.php/it/san-pietro-in-varatella-it|tìtolo=La secolare tradizione della processione al Monte di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-01-22}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Sàn Martìn: a fèsta pè u [[San Martìn de Tours|sàntu patrùn du paìze]], a l'è ufisià a-a prìmma dumèniga da-u 11 de nuvèmbre, cu-ina méssa sulènne inta [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de Sàn Martìn]] e ina prucesiùn ch'a pàssa pè e stràdde du Bùrgu, muntàndu fìn'a-a Bràia pè pöi vegnì indaré chinàndu da-a pruvinciâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-patronale-di-san-martino-a-toirano/|tìtolo=Festa patronale di San Martino a Toirano|léngoa=IT|vìxita=2023-01-23}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta da Madònna du Ruzàriu: a l'è celebrà, d'intùrnu a-u 7 d'utùbre, pè a festivitàe a-a quâle a l'è dedicà a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxétta da burgà da Bràia]]. Dòppu a sànta méssa, a gh'è a prucesiùn da stàtua da titulâre pè i carùggi du Bùrgu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.templarioggi.it/testimony/templari-cattolici-ditalia-partecipano-alla-festa-della-madonna-del-rosario-toirano-sv/|tìtolo=Festa della Madonna del Rosario a Toirano (SV)|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Sàn Ròccu: a l'è a fèsta pè u titulâre da burgà de Baresciùn, fàita tütti i àgni inti tréi giurni da-u 14 a-u 16 d'aùstu. A cumprènde ina sàgra ch'a se desvilüppa intu carùggiu de Baresciùn e, a-u dì du sàntu, ina prucesiùn guidà da-a càssa de Sàn Ròccu ch'a fà u gìru da burgà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/sagra-di-san-rocco-in-borgata-barescione/|tìtolo=Sagra di San Rocco in borgata Barescione|léngoa=IT|vìxita=2023-01-23}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta e féra de Sànta Lesìa: celebrà a-u prìmmu giùrnu festìvu da-u 13 de dixèmbre, a l'è a festivitàe pè a sànta titulâre du [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|santuàriu de Tuiràn]]. A muntà a-u santuàriu a l'è fàita a-a sèira, a-u ciàiru de lantèrne e di lümmì purtài in prucesiùn da-i fedéli. Intu Bùrgu a gh'è ascì a tradisiunâle féra, cu-u mercatìn e i ''stand'' gastrunòmici&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.templarioggi.it/testimony/processione-al-santuario-rupestre-di-s-lucia-toirano-savona/|tìtolo=Processione al Santuario Rupestre di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Sàn Benàrdu: a l'è a fèsta principâle du paìze de [[Carpe|Càrpe]] e a l'è celebrà intu giurnu du sö patrùn, sarêa a dì u 20 de aùstu. A fèsta a cumprénde, dòppu a méssa, a prucesiùn da càssa du sàntu fìna a-u pilùn a-a Madònna e, a segùnda di àgni, ina sàgra inti prài d'atàccu a-a gêxa.
* Itineràriu di Prezéppi: manifestasiùn ch'a tégne tütti i àgni, da-u [[1997]], intu perìudu de fèste de [[Dênâ|Natâle]], urganizà da-u müzêu etnugràficu de Tuiràn. A cunscìste int'ina mùstra de prezéppi artìstici spantiài in gìru pè u Bùrgu e pè e âtre burgàe, fàiti da privài, bütéghe e asuciasiùi e ancöi rivài a in nümeru de tòstu duxèntu. I prezéppi de l'itineràriu i gh'àn di stìli bén diferènti, da-i ciü mudèrni e particulâri a quélli da [[Prezépio lìgure|tradisiùn tuiranìna e lìgüre]], ch'i remùnta fìn'a-u [[XVIII secolo|Setesèntu]] e i l'inclüdde ascì [[Macachi d'Arbisöa|macàcchi d'Arbisöra]] e di [[Santons da Provénça|''santons'' da Pruvénsa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/42|tìtolo=Itinerario dei Presepi|léngoa=IT|vìxita=2023-12-29}}&lt;/ref&gt;.

== Spòrt ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Palaçétto do Spòrt 'Roberto Giuliano' (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U Palaséttu du Spòrt &quot;Roberto Giuliano&quot;
Canpétto da balón (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U campéttu da balùn d'atàccu a-u palaséttu
&lt;/gallery&gt;
Intu cumün de Tuiràn u se ghe tröva dùe strutüre pè fà du spòrt:
* Palaséttu du Spòrt &quot;Roberto Giuliano&quot;: u l'è in palaséttu adueràu pè di spòrt diferènti, gestìu da l'''Associazione Sportiva Dilettantistica Toirano''. Sta lì a ghe zöga e partìe de cà du campiunàu de [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] cu-a squàddra ''A.S.D Toirano Futsal'', a-u [[2023]] inta [[Série C1 (futsal)|série C]] da Ligüria&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/IM/CalcioA5SerieC1/GironeUnicoSerieC/Squadra/ToiranoFutsal/1028660/Scheda|tìtolo=A.S.D. Toirano Futsal|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;. U palaséttu u l'è intitulàu, da-u [[2019]], a-u Roberto Giuliano, tra i fundatùi de l'asuciasiùn spurtìva e medàja de brùnzu a-u varù civìle p'avé sarvàu in òmmu ch'u se uxêva cacià sùtta in trénu, ch'u l'è mòrtu du [[2007]] int'in incidènte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2019/03/toirano-il-palazzetto-dello-sport-intitolato-alla-memoria-di-roberto-giuliano/|tìtolo=Toirano, il palazzetto dello sport intitolato alla memoria di Roberto Giuliano|dæta=23 màrsu 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;.
* Ténnis de Tuiràn: u se tröva a-e Bengiàe, de sutta a-a pruvinciâle in scià zìna drìta da [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]]. Gestìu da l'''A.S.D. Tennis Club Gli Ulivi'', u l'è dutàu de sìnque càmpi da zögu, tàntu a-u cuvèrtu che nà, cun quàttru de sti lì ch'i gh'àn in fùndu de tèra e ün de sintéticu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20190630135726/http://www.tennisclubtoirano.com/servizi.html|tìtolo=Tennis Club Gli Ulivi|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
[[File:Toirano - Palazzo Comunale.jpg|thumb|A cumüna cu-a gêxa da Madònna du Ruzàriu]]
[[Immaggine:Giardìn Pommiers (Toiràn) - tàrga.jpg|miniatura|Ina tàrga dedicà a-u binelàggiu cun Pommiers]]

=== Scìndici de Tuiràn ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Prìmmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|6 de zügnu du 1985|15 de zügnu du 1990|Gino Parodi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|[[Scindico|Scìndicu]]|}}
{{ComuniAmminPrec|15 de zügnu du 1990|24 d'arvì du 1995|Gino Parodi|DC|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 d'arvì du 1995|14 de zügnu du 1999|Marco Bertolotto|lìsta cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 de zügnu du 1999|14 de zügnu du 2004|Marco Bertolotto|[[Partîo Democràtico da Scinìstra|PDS]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 de zügnu du 2004|8 de zügnu du 2009|Silvano Tabò|lìsta cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 de zügnu du 2009|26 de màzzu du 2014|Silvano Tabò|''Viviamo Toirano''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 de màzzu du 2014|27 de màzzu du 2019|Gianfranca Lionetti|''Punto e a capo''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 de màzzu du 2019|10 de zügnu du 2024|Giuseppe De Fezza|''Toirano Continua...''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 de zügnu du 2024|''in càrega''|Marco Bertolotto|''Toirano torna al futuro''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelàggi ===
U paìze de Tuiràn u l'è binéllu de:
* {{Binelàggio|FRA|Pommiers|4=Pommiers (Ròdano)}}, da-u 12 de nuvèmbre du [[2011]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mairie-pommiers.fr/les_associations/comite-de-jumelage-de-pommiers/|tìtolo=Comité de jumelage de Pommiers|léngoa=FR|vìxita=2024-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2021/12/11/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/toirano-celebrato-a-distanza-il-decimo-anniversario-di-gemellaggio-tra-il-comune-e-pommiers.html|tìtolo=Toirano, celebrato a distanza il decimo anniversario di gemellaggio tra il comune e Pommiers|dæta=2021-12-11|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}&lt;/ref&gt;

== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stràdde ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (4).jpg|A SP25 a Dâri
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - 5° chilòmetro da SP25.jpg|A prêa du 5° e ürtimu chilòmetru da SP25, a Dâri
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|A SP34 a l'inprensìpiu da burgà de Baresciùn
Vîa pe Toiàn - Stràdda Provinciâle 60 (O Borghétto) (5).jpg|A SP60 miràndu d'in Patarè vèrsu i cunfìn cun Tuiràn
Varatella ponte sp60dir.png|U pònte Mainêru da SP60 a-u Sâtu du Lüu
&lt;/gallery&gt;
Intu teritòriu tuiranìn i ghe pàssa trè stràdde pruvinciâli, ch'i u lìa a-i paìxi a-u reùndu. A ciü impurtànte a l'è a [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stràdda pruvinciâle 60]], ch'a pàrte da-u Burghéttu e che, traversài Tuiràn (dund'a gh'à u nòmme de &quot;Stràdda Pruvinciâle&quot;) e Càrpe (dund'a l'è dìta &quot;Stràdda da Rùggia&quot;), a mùnta fìna a [[Bardenèi]] pasàndu pè u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]]&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|p. 10}}&lt;/ref&gt;.

I âtri dùi stradùi i sùn quélli ch'i vàn d'in Tuiràn a [[Barestin|Barestìn]] e a [[Buinzan|Buisàn]]: u prìmmu, a [[Stradda pruvinciâle 34 Tuiràn-Barestìn|SP34]], dòppu avé pasàu a burgà de Baresciùn a mùnta pè u valùn du [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]] fìna a-a cuntrà barestinòlla du Pòzzu. L'âtru stradùn, a [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|SP25]], u pàrte da-u pònte srua u [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]] e de lì, traversàu l'intréu cumün de Buisàn, a l'èntra a [[Löa]], chinàndu fìna a-u sö cèntru&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

Tuiràn u l'è servìu ascì da l'[[Outostràdda A10|autustràdda A10]], pè mèzzu du cazèllu du Burghéttu, ch'u se tröva pròpriu a-i cunfìn tra i dùi cumün, inta regiùn di Canavài&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

== Nòte ==
;Nòte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|outô2=Carlo Tagliafico|tìtolo=Toirano|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0477080|ànno=Dixèmbre 1976|editô=Stringa editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Pesce &amp; Tagliafico, 1976}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|tìtolo=Toirano: storia e vita tra '800 e '900|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0076194|ànno=1988|editô=Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Pesce, 1988}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Mario Cennamo|outô2=Orlando Boccone|outô3=Giacomo Nervi|tìtolo=Toirano nel Duecento|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0020669|ànno=Màzzu 1993|editô=Opera Parrocchiale di San Martino vescovo|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|cid=Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Orlando Boccone|tìtolo=La chiesa parrocchiale di San Martino vescovo di Tours|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA28979|ànno=Lüju 2009|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|cid=Boccone, 2009}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Franco Gallea|tìtolo=Toirano e la Val Varatella|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0081345|ànno=Màzzu 2010|editô=Tipografia F.lli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Gallea &amp; Lertora, 2010|outô2=Eugenio Lertora}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pierluigi Bogliorio|tìtolo=Tuiran e tuiranin dinanti|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0478169|ànno=Utùbre 2022|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Impéria|léngoa=IT|cid=Bogliorio, 2022}}

== Âtri prugètti == 
{{Interprogetto}}

== Liàmmi de föra ==
* {{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/|tìtolo=Scìtu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}
* {{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/|tìtolo=Scìtu türìsticu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Tuiràn| ]]</text>
      <sha1>hw3uul4uhbvhiwqpxbotni250p3cro3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270586</id>
      <parentid>270563</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114366" sha1="5jqmlaytbchiimqgcrcvn91gidw3id5" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Tuiràn
|Tipo = [[comun|cumün]]
|Panorama = Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta de Toiràn.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Tuiràn da-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]]&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvìncia]]
|Divisione amm grado 2 = Savùna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Marco Bertolotto
|Partito = lìsta cìvica &quot;Toirano torna al futuro&quot;
|Data elezione = 10-6-2024
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Teritòriu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Artéssa
|Altitudine = 38
|var-superfìcce = Süperfìcce
|Abitanti = 2710
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dâtu Istat] - Pupulasiùn residènte a-u 31 d'utùbre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscitàe
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùn]]
|Sottodivisioni = [[Carpe|Càrpe]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinànti
|Divisioni confinanti = [[Bardenèi]], [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]], [[U Sejô|U Serià]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu uràriu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadàstru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1333
|var-nómme_abitànti = Nòmme abitànti
|Nome abitanti = tuiranìn&lt;br /&gt;tuiranéxi (neol.)
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Toirano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn du cumün de Tuiràn inta pruvìncia de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisià
}}
'''Tuiràn'''{{#tag:ref|''Tui(r)àn'' o ''Tüi&quot;àn'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéze d'Arbénga]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Ti&quot;an'' intu [[Villanöva#Dialettu de Villanöva|parlà de Vilanöva]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Bartolomeo Usanna|tìtolo=Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga|ànno=2000|editô=Amedeo|çitæ=Impéria|léngoa=LIJ, IT|p=97}}&lt;/ref&gt;, ''Tuiàn'' o ''Tujàn'' in [[Dialéttu priéze|priéze]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prêa|léngoa=LIJ, IT|p=84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=Giulia Petracco Sicardi|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://books.google.it/books?id=Qpq0tgAACAAJ|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=14}}&lt;/ref&gt;, ''Türan'' in baresté, ''Töi&quot;an'' in bardenòllu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giannino Balbis|tìtolo=Poesie (1970-2000)|url=https://books.google.com/books?id=pN8KoAEACAAJ|ànno=Lüju 2002|editô=TipoLitografia Gambera|çitæ=Miléximu|léngoa=LIJ, IT|p=54}}&lt;/ref&gt;, ''Tuïàn'' in imperiéze, ''Tuiran'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Tuiran'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Céngiu|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''Tuiran'' in [[Lengua brigašca|brigàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}&lt;/ref&gt;, ''Toiàn'' in [[Lengoa zeneize|zenéze]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=toirano|tìtolo=TIG - Toirano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-24}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Toirano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|lìgüre]] de 2.710 abitànti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;, inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvìncia de Savùna]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Stràdda Boisàn (Toiràn) - valàdda do Varatèlla.jpg|A fìn da [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]], mirà da-a regiùn da Cà de Sappi
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón da Vàlle (1).jpg|U valùn da Vàlle da-u [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]]
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón de Càrpe (1).jpg|U valùn de [[Carpe|Càrpe]] da-u mùnte de Sàn Pêru
Grotte di toirano, ambiente attorno alle grotte.jpg|U valùn scavàu da-u Riàn Vêru, a-a senèstra du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]]
Toirano 003.jpg|A Varatèlla a-a Bràia
&lt;/gallery&gt;
U cumün de Tuiràn u l'è inta vàlle da [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], cu-u paìze ch'u l'è centràu a-a sö cunfruènsa cu-u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|p. 12}}&lt;/ref&gt;. L'è duminàu da-u [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]], âtu 891&amp;nbsp;m srua u livéllu du mà, dùnde, gràsie a-u Riàn Vêru, i se sùn furmàe de gròtte bèn cunusciüe, cùmme [[Grotta da Bazura|quélla da Bàzura]] e [[Grotta du Curumbu|quélla du Curùmbu]]. A pàrte ciü a mùnte u l'è pöi surcà da-a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] che, a l'artéssa da regiùn du Sâtu du Lüu, a se divìdde inti dùi valùi de Càrpe e da Vàlle&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Furio Ciciliot|ànno=2015|tìtolo=Toponimi del Comune di Toirano|revìsta=Progetto Toponomastica Storica|editô=Società Savonese di Storia Patria|çitæ=Savuna|volùmme=31|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/progetto-toponomastica-storica/fascicoli-pubblicati-2/31-toponimi-del-comune-di-toirano/}}&lt;/ref&gt;.

U teritòriu de Tuiràn u gh'à ina gràn variabilitàe, pasàndu da-a ciâna custêra a sèrte tra e vètte ciü âte da zòna, cu-in'elevasiùn màscima de tòstu millesèntu métri srua u livèllu du mà&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. A regiùn ciü bàssa, dund'u gh'è u cèntru de paìze, a l'è pròpriu a-a fìn da vàlle du Varatèlla, a l'inprensìpiu da cianüra furmà da-i depòxiti purtài da scciümàira e che, a-u reùndu, a l'è serà da ina série de mùnti. A punènte, pè u chiürtu tòccu a-i cunfìn cu-u Serià, u teritòriu tuiranìn u rìva fìn'a-a crèsta ch'a chìna zü da l'[[Munte Arixea|Arexéa]], dìta ascì Pòzzu Grànde (813&amp;nbsp;m), pè a pàrte cumpréza tra u [[Munte Aü|Mùnte Aü]] (748&amp;nbsp;m) e u [[Munte Srua Tuiràn|Mùnte Srua Tuiràn]] (621&amp;nbsp;m). De chi, traversàu u valùn de Barestìn, u cunfìn u se desvilüppa lòngu tüttu u valùn de Càrpe, muntàndu quâxi in scià pùnta da [[Rocca Barbena|Ròcca]] (1.141&amp;nbsp;m), pè pöi virà lòngu a crèsta du spartiàiva cun [[Burmia (valä)|Bùrmia]], dund'u gh'è [[U Bancu|U Bàncu]] (983&amp;nbsp;m) e u zuvu da-u mèximu nòmme, cunusciüu ascì cùmme [[A Sera (Tuiran)|A Sèra]] (939&amp;nbsp;m). De chi, pasàu u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu de Tuiràn]] (801&amp;nbsp;m), u cunfìn u chìna zü pè a Vàlle fìn'a-u Bric Pulènsa (98&amp;nbsp;m), rivàndu quâxi a-[[U Castelâ (U Burghettu)|u Castelà]] (113&amp;nbsp;m). Tra i brìcchi da zòna, se pò ancù mensunà a [[Punta Alsabecchi|Pùnta Alsabècchi]] (784&amp;nbsp;m), l'ünicu ch'u sécce pè intréu intu teritòriu tuiranìn e che, cu-a sö puzisiùn, u svètta in scià frasiùn de [[Carpe|Càrpe]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Daniele Ferrando|tìtolo=I Corsi d'acqua e le Valli delle Alpi Liguri|ànno=Arvì 2019|editô=Grafiche Amadeo|çitæ=Ciusanegu|léngoa=IT|pp=168-169|volùmme=1|capìtolo=Il Torrente Varatella (Varatello) e la sua valle|cid=Ferrando, 2019}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (1).jpg|U [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]] da-u senté pè u Zùvu
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (2).jpg|U [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]], miràu da-u mùnte de Sàn Pêru
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Berlöria (2).jpg|Vìsta du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], dìtu ascì a Ròcca de Barlörie
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Pónta Alsabècchi.jpg|A rìva da [[Punta Alsabecchi|Pùnta Alsabècchi]] inta Vàlle
Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg|U [[Munte Aü|Mùnte Aü]], miràu da [[Buinzan|Buisàn]]
Giogo toirano lato varatella.jpg|U [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]], miràu rivàndu da Tuiràn
&lt;/gallery&gt;
Tuiràn u l'è pöi cumprésu, pè l'intréu sö teritòriu, intu bacìn idrugràficu da [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], ch'a càmpa l'àiva de tütti i riài da zòna. Ùltre a-a scciümàira, i riài ciü impurtànti du cumün i sùn i dùi ch'i a fùrma, sarêa a dì u [[Rian de Carpe|Riàn de Càrpe]] e u [[Riàn da Valle|Riàn da Vàlle]], insèmme a-u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]], o du Pònte pè i barestèi, ch'u végne zü da-u valùn de Barestìn e ch'u se càccia inta scciümàira in curispundènsa du cèntru du paìze.

A regiùn a l'è caraterizà da-i impurtànti fenòmeni càrsici ch'i se sùn furmài inti sö terén, cu-in gràn nümeru de strutüre ch'i vàn da-e tâne ciü picìne fin'a-e gròtte ciü rinumàe, cùmme quélle, vixitàbili, da [[Gròtta da Bàzura|Bàzura]] e de [[Grotta de Santa Lesia de Srua|Sànta Lesìa de Srua]] e de [[Gròtta de Santa Lesia de Sutta|Sùtta]], e quélle du [[Gròtta du Curumbu|Curùmbu]], da [[Gròtta da Gèra|Gèra]] e da [[Tâna d'Imeruna|Tâna d'Imerùna]]. Caraterìstica da pàrte ciü a mùnte du cumün, inte l'àrea geulògica de l'elemèntu de Càrpe - dùnca de l'ünitàe Castrevéggiu-[[Cirixöa]] - a l'è a prezènsa de in tìpu de gròtte particulà a fùrma de pùssu, cunusciüu cu-u nòmme de buràncu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.catastogrotte.net/liguria/it/areas/view/31/|tìtolo=Area carsica del Monte Carmo di Loano|léngoa=IT|vìxita=2023-01-20}}&lt;/ref&gt;. A l'inprensìpiu stu nòmme u l'éra adueràu pè indicà sùlu quéllu che aù u l'è dìtu u [[Burancu da Cruxe|Buràncu da Crùxe]], u ciü famùzu e tra i ciü prufundi, mensunàu cùmme ''Buranco'' fìna inte in àttu du [[1122]] e zà cùmme ''Burancho Crucis'' a-u catàstu du [[1508]]. Stu sòttu, situàu de d'âtu a-u Zùvu de Tuiràn, u l'à dàitu urìgine a de bèlle fòre e stòrie da tradisiùn du pòstu, ch'i sùn stàite rangiàe e pübricàe inte l'Öttusèntu da-u [[Baccio Emanuele Maineri|Bàcciu Mainêru]] intu sö ''La leggenda del buranco''&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;''.''

=== Frasiùi e burgàe ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Carpe (Toirano) da SP 60.png|Panuràmma de [[Carpe|Càrpe]] pijàu da-u stradùn, a l'artéssa de l'oratòriu
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (7).jpg|A vìa ch'a travèrsa a Bràia
Certôza (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Canavê.jpg|A burgà da Certùssa mirà d'inti Canavéi
Croxâ (Toiràn) - vìsta da-a SP25.jpg|Panuràmma da Cruxà da-u stradùn pè Buisàn
Baresción (Toiràn) - panoràmma (1).jpg|Baresciùn da l'âtra zìna du riàn
Dâri (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Panuràmma da burgà de Dâri da Vìa Còsta
Moìn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|A burgà di Murìn mirà da-u pònte sciü u Varatèlla
&lt;/gallery&gt;
;Càrpe
U paìze de [[Carpe|Càrpe]] u se tröva int'in scìtu destacàu da-u cèntru du cumün, inta pàrte ciü âta da [[valle du Varatella|valà du Varatèlla]] a 400&amp;nbsp;m srua u livèllu du mà, in sc'ina rìva du valùn scavàu da-u [[Rian de Carpe|riàn de Càrpe]] ch'a câra d'inti [[Punta Alsabecchi|Arsabècchi]]. Càrpe u l'è spartìu inte parégge burgàe, ch'i sùn méscie a-u reùndu de quélla da Gêxa, dund'a gh'è a [[Gexa de San Benardu (Carpe)|paruchiâle de Sàn Benàrdu]]: intu detàju, ste burgàe i sùn ciamàe A Rùggia, e Cà Scüre, e Cà di Cùxi, e Cantìne, e Cà di Barlétti, e Cà di Garùi e e Cà de Ròcche, ciü che e ruìne de càrche cascìna intu rèstu du valùn&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Scibèn che a-u dì d'ancöi u sécce sùtta a-a cumüna tuiranìna, a stòria de Càrpe a l'è stàita bèn diferènte, scicùmme ch'u l'à fàitu pàrte pè de lòngu de tère di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], [[Marchesau de Barestin|scignùri de Barestìn]], quàndu Tuiràn u l'éra pè cùntru guernàu [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]]. Cumünitàe indipendènte da [[Barestin|Barestìn]] da-u [[1728]], u paìze u l'à fàitu cumün pè sö cùntu fìna du [[1868|1869]], pe fùndise de quéllu ànnu cun Barestìn. Du [[1905]] u l'è dùnca pasàu a-u cumün de Tuiràn, dòppu ch'u n'à fàitu dumànda pè spuncià in sce l'inàndiu du [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stradùn pè Bardenèi]], bèn necesàriu pè mejurà i tràffeghi vèrsu a [[Rivêa de Ponénte|Rivéra]] e [[Burmia (valä)|Bùrmia]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/40|tìtolo=Frazione Carpe|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}&lt;/ref&gt;.

;Burgàe
* A Bràia: a se tröva a setentriùn du Bùrgu, de là du pònte ch'u travèrsa u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]], tütta facià in scià véggia vìa ch'a ghe pàssa intu mèzzu e che, d'ancöi, a ne pìja u nòmme. Inta burgà, a ciü curpìa da-u [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du 1944]], u se ghe tröva a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]], pàrte d'in antìgu cunvèntu de frâti dumenicài, e a növa cumüna tuiranìna. D'atàccu a-a Bràia, a levànte, u gh'è ascì a cuntrà du Cantùn, méscia in scià vìa vèggia pè a Certùssa, mèntre a punènte, in scià zìna du Riàn de Baresciùn, u se ghe tröva a Fascétta, fàita a növu dòppu du bumbardamèntu&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* A Certùssa: a l'è ina burgà ciü destacà da-u Bùrgu, méscia in sce l'âtra zìna da scciümàira. A l'inprensìppiu cunusciüa cùmme e Cà Növe, a pìja u sö nòmme da l'[[Certussa de Tuiran|abasìa]] che i certuzìn i gh'àn fundàu du [[1495]]. E cà da cuntrà i cunsèrva ancù a ciànta de l'antìgu ciòstru du cunvèntu e d'atàccu a ste lì u se ghe pò végghe e ruìne da gêxa, dedicà a Sàn Pêru in Vìnculi e derucà a-i tèmpi da [[Bataja de Löa|batàja de Löa]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* A Cruxà: a se tröva de d'âtu da Bràia, de là du stradùn, dùnde a vìa véggia ch'a sciurtìva d'intu Bùrgu a se deramâva fra de quélla ch'a muntâva p'a valà de Barestìn e quélla ch'a l'andaxêva avànti pè l'âta Varatèlla. In sa cruxéra a-u cèntru da burgà, ch'a gh'à fìna dàitu u nòmme, se ghe tröva a [[Capella de Sant'Antognu (Tuiran)|capelétta de Sant'Antògnu]], rangià du [[2015]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* Baresciùn: u se tröva a punènte du Bùrgu, intu valùn du [[Riàn du Punte|Riàn du Pònte]] che, pijàndune u nòmme, u l'è cunusciüu ascì cùmme u Riàn de Baresciùn. A burgà a l'è in tìpicu paìze de vìa, tüttu custruìu in sciù carùggiu ch'u ghe pàssa intu mèzzu, a vìa véggia pè Barestìn. A-u cèntru da burgà u se ghe dröve ina ciasétta, dund'a se fàccia a [[capella de San Rocco (Tuiran)|capélla de Sàn Ròccu]], dìta ascì di Sànti Pêru e Ròccu, e ina meridiâna. De daré da capélla i ghe sùn ascì i tröggi du paìze e, in scià vìa, a funtâna dìta da Rùggia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/37|tìtolo=Barescione|léngoa=IT|vìxita=2023-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/images/Outdoor/Giro%20delle%20Borgate/giro%20delle%20borgate%20retro.jpg|tìtolo=Toirano e le sue borgate|léngoa=IT|vìxita=2023-02-19}}&lt;/ref&gt;.
* Dâri: méscia in scé rìve ciü bàsse du [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]], de là du Varatèlla, a se tröva tòstu in scì cunfìn cun [[Buinzan|Buisàn]], traversà da-u stradùn pe quéllu paìze. Dâri a l'è traversà ascì da-a véggia vìa da sà ch'a pàssa pè [[Abasia de San Pêru in Varatella|Sàn Pêru]] e, in scià cruxéra de sti camìn, u se ghe tröva a [[Gêxa de Sant'Anna (Tuiran)|gêxétta da burgà]], dedicà a Sant'Ànna&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* E Bengiàe: a burgà ciü a vàlle, a se tröva a-u de föra de müràje du Bùrgu, intu scìtu dund'i se druvìva cu-a pòrta dìta da Purtàssa, ch'a ghe sciurtìva a-a vìa véggia pè u Burghéttu. Sta vìa, ch'a pasâva intu mèzzu a-e Bengiàe, ancöi a l'è dedicà a-u Pêru Mainêru, scìndicu de Tuiràn ch'u l'à fàitu tirà sciü, a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], a gràn vìlla ch'a se ghe pò ancù végghe&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.
* I Murìn: a l'è ina burgà picenìna sübitu a-u de là du Varatèlla, in scià vìa che da-u Bùrgu a mêna a-a Certùssa. A l'à pijàu u sö nòmme da-i defìssi ch'i se ghe tröva, vusciüi da-i frâti certuzìn, e fra de sti lì u ghe resâta a gràn custrusiùn du Murìn da Ròcca, aduerà prìmma cùmme papelêra e dapöi cùmme murìn pè u gràn&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Cunfìn ===
U cumün de Tuiràn u gh'à di cunfìn cun quéllu de [[Bardenèi]] vèrsu nòrd, de [[Buinzan|Buisàn]] da-u nòrd a-u levànte, du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]] a süd-èst, du [[U Sejô|Serià]] a süd, de [[Barestin|Barestìn]] a-u süd-òvest e de [[Castrevegliu|Castrevéggiu]] a punènte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-toirano.pdf|tìtolo=Comune di Toirano - Statuto|léngoa=IT|vìxita=2023-01-19}}&lt;/ref&gt;.

== Stòria ==
{{Çitaçión|Toiran ricco e forte &lt;br /&gt;doamilia passi &lt;br /&gt;vini, grani e olive: &lt;br /&gt;Lombardi e Figoneti &lt;br /&gt;lì vanno dì e nocte. &lt;br /&gt;Monte in guardia &lt;br /&gt;a Ciartossini santi &lt;br /&gt;mira pianure &lt;br /&gt;e bel castel de Lodano &lt;br /&gt;D'edifici, galion e suo gran &lt;br /&gt;Doria nanti.|Anònimu, ''[[La raxone de la Pasca e de la luna e le feste|La raxone de la Pasca]] [...]'', vv. 98-103, 1473}}

=== Urìgine du nòmme ===
Pè cùntu du [[Nino Lamboglia]], u nòmme de Tuiràn u ne vegnerêa da-i tènpi di rumài, pè di liàmmi cu-ina ''gens Thauria'', ''Thuria'' o ''Toira'' ch'a l'averêa avüu di scìti da sta pàrte, ma, a ògni mòddu, nu gh'è de pröve següre de sta teurìa&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. Da-i tèmpi di [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] u nu gh'è de mensiùi ch'i reciàmme u nòmme d'ancöi, cu-u paìze ch'u pà ch'u fùsse dìtu ''Castron Baractelìa'', ch'u vö dì u &quot;castéllu/bùrgu furtificàu da Varatèlla&quot;, cùmme se pò léze inta ''Descriptio Orbis Romani'' du geògrafu [[Zòrzo Çìprio|Zòrzu Cìpriu]]&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;; però, pè i stüddi ciü mudèrni, a ''Descriptio'' a farêa chi de riferimèntu a di scìti vèrsu l'[[Mâ Adriatego|Adriàticu]] ciütòstu che a-a ''[[Provincia Maritima Italorum]]''&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Petracco|tìtolo=La Descriptio Orbis Romani di Giorgio Ciprio|url=https://books.google.it/books?id=fCaJvwEACAAJ|ànno=2018|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=IT|p=50|ISBN=88-62-74898-1}}&lt;/ref&gt;. In'âtra teurìa, ciü drìta, a végghe pè cùntru in'urìgine [[Lengoa ligure|lìgüre]] du nòmme de Tuiràn, ch'u ne vegnerêa dùnca da-u dìtu &quot;''in tu rian''&quot;, a marcà a caraterìstica du scìtu du paìze, pè cangià pöi intu parlà cu-a cöita da prepuzisiùn e u pasàggiu da &quot;i&quot; prìmma da &quot;r&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Bogliorio, 2022|p. 11}}&lt;/ref&gt;.

U tupònimu d'ancöi u cumènsa a cumparì inte l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], inta fùrma ''Toyranum'' ch'a l'è pöi vegnüa ''Toranum'' e ''Tuaranum'', cumm'u fà pröva u sigìllu da cumüna intu [[XVII secolo|Seisèntu]], ch'u mustrâva in tòru cun, a-u reùndu, a scrìta {{Maioscolétto|sigillum comunis taurani}}. U gh'è fìna ina testimuniànsa da fùrma ''Toranno'', cuntegnüa int'ina létera du [[Pàppa Lisciàndro IV|Pàppa Lisàndru IV]] pè a cumüna e u véscu d'Arbénga dund'u prutezêva di sö interèssi intu fèudu de Tuiràn&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 92}}&lt;/ref&gt;.

=== Preistòria ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Grotte di Toirano 103.jpg|De peâne inta [[Grotta da Bazura|Gròtta da Bàzura]]
Orma umana.jpg|Detàju de in'âtra peâna
Pròu de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|U pràu de sùtta a-a Ròcca de Barlörie, [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] picìn di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]]
&lt;/gallery&gt;
A Tuiràn i sùn stàite descruvìe de impurtànti testimuniànse da prezènsa de l'òmmu intu [[Paleolìtico|Paleulìticu]], cu-i prìmmi stüddi de l'[[Arturo Issel]], du [[Nicolò Morelli]], du [[Paolo Bensa]] e de l'[[Alessandro Brian]] ch'i remùnta zà a-a fìn de l'Öttusèntu. A ògni mòddo, a descuvèrta ciü impurtànte a l'è stàita du [[1950]], cun l'avertüa du pasàggiu p'entrà inta [[Grotta da Bazura|gròtta da Bàzura]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 11}}&lt;/ref&gt; e u retruvamèntu de tràcce d'ativitàe umâne ch'i gh'àn tòstu 14.400 àgni. Tra e tràcce truvàe chi, a gh'émmu e peâne de sìnque persùne, dùi òmmi, in fiö e dùi matétti, descuvèrte inti scìti cunusciüu cùmme a Stànsia di Mistêri e l'Andàme de Ùrme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/51|tìtolo=Grotte di Toirano - Le impronte umane|léngoa=IT|vìxita=2023-06-04}}&lt;/ref&gt;. E [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Tuiràn]] i sùn bèn rinumàe ascì pè tütte e òsse d'[[Órso de cavèrne|ùrsu de tâne]] (''Ursus spelaeus'') ch'i ghe sùn stàite truvàe e ch'i remùnta tra 50.000 e 24.000 àgni fà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/50|tìtolo=Grotte di Toirano - L'Orso delle Caverne|léngoa=IT|vìxita=2023-06-04}}&lt;/ref&gt;, mèntre i scâvi in cùrsu inta [[Grotta du Curumbu|gròtta du Curùmbu]] i l'àn purtàu a-a lüxe in gràn nümeru de pùnte de prêa&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Daniele Arobba, Giovanni Boschian, Rosanna Caramiello, Alessandra Giampietri, Fabio Negrino e Carlo Tozzi|ànno=2008|méize=Zenà|tìtolo=La grotta del Colombo: Indagini geoarcheologiche, palinologiche e sull'industria litica|revìsta=Toirano e la Grotta della Bàsura. Atti del Convegno|çitæ=A Burdighêra|pp=69-88|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/298097151_La_grotta_del_Colombo_Indagini_geoarcheologiche_palinologiche_e_sull'industria_litica}}&lt;/ref&gt;.

Inti séculi prìmma de l'ocüpasiùn rumâna, ai tèmpi di [[Liguri Antighi|Ligüri Antìghi]], a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]] a l'éra tra e tère dund'i staxêva i [[Ingauni|Ingàuni]], che vèrsu levànte i se spandêva ancù a-u [[Finô (regiùn)|Finà]]. De st'etàe chi, d'inta Vàlle u n'è sciurtìu i rèsti d'in [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] picìn, mésciu in scià còlla a-i pèi da [[Bâsu du Giudeu|Ròcca de Barlörie]], a cuntrulà a véggia vìa du [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]]. Da-a datasiùn di scciàppi ch'i ghe sùn stàiti truvài s'è pusciüu dà ina datasiùn de stu castelà a-u [[II secolo a.C.|II séculu prìmma de Crìstu]], inta segùnda [[Etæ do færo|Etàe du Fèru]]&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

=== Antighitàe ===
Cu-a cunquìsta rumâna de tère di [[Ingauni|Ingàuni]], a l'inprensìpiu du [[II secolo a.C.|II séculu a.C.]], a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] a l'è pasà lèi ascì sùtta a-a [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica de Rumma]] e, scibèn ch'a nu gh'éra de gròssi paìxi, da ina série de retruvamènti a se pò végghe cumm'a fùsse bèn frequentà. In particulà, intu teritòriu tuiranìn i sùn stàite descruvìe de necròpuli e i rèsti de in vilàggiu: tra e tùmbe a se pò reurdà quélle truvàe inta ''Sala Morelli'', a l'entrà da gròtta da Bàzura, fàite inte de [[Giâra|gère]] cu-ina técnica cumün inta [[Regio IX Liguria|Ligüria]] fin'a-i prìmmi àgni de l'[[Impêo Roman|impêru]] e, sruatüttu, a necròpuli de d'âtu a-a Cruxà, inta regiùn di Canavéi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309313|tìtolo=Loc. Canavei (necropoli, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2023-06-05}}&lt;/ref&gt;, dund'u l'è stàitu descruvìu in [[Àsse (monæa)|àsse]] de l'imperatù [[Tibeio|Tibériu]] du [[37|37 d.C.]] ch'u n'à dàitu ina següra datasiùn&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 39}}&lt;/ref&gt;.

U retruvamèntu ciü impurtànte u l'è però quéllu, fàitu du [[1955]], di rèsti de ina lucalitàe d'alantù inta regiùn du Pòzzu, vixìn a-i cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309658|tìtolo=Poggi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2023-06-05}}&lt;/ref&gt;. Chi, int'in ràggiu de 150 mêtri, i sùn stàiti truvài di rèsti de müràje, de ceràmiche lucâli e in tégulu da fàbrica di ''Coccei'' de ''[[Augusta Bagiennorum]]''. L'è prubàbile che stu paizéttu u fùsse in ''[[vicus]]'' bèn svilüpàu&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;, sübitu a mùnte du traciàu da grànde ''[[Via Julia Augusta]]'', cumm'u l'è bèn reurdàu da-i rèsti d[[U Puntassu|u Puntàssu]], ch'u permetéva de traversà u [[Riàn Cazasse|Riàn Cazàsse]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=20-21}}&lt;/ref&gt;. Pè cùntru, a nu l'è mìa següra a puzisiùn du paìze de ''[[Palmata]]'' (a Parmà), mensunàu fìna inte l'âtu mediuêvu pè pöi sparì du tüttu, che fòscia u sarêa da identificà pròpriu cun l'abitàu du Pòzzu, o cu-a regiùn da Ramà, d'atàccu a-u paìze de Baresciùn&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. A ògni mòddu, da-i stüddi in scì tupònimi du pòstu a se végghe cumm'u l'è bèn ciü prubàbile che a Parmà a se truvàsse ciü a vàlle, intu teritòriu aù cumprézeu intu cumün du Burghéttu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=19-20}}&lt;/ref&gt;. Gh'è ascì u prublêma da puzisiùn du paìze de ''[[Pollupice]]'', mensunàu tra ''[[Albium Ingaunum]]'' e ''[[Vada Sabatia]]'' fìna in scià ''[[Tabula Peutingeriana]]'' ma int'in mòddu nu vâri ciàiru e fòscia ciü a punènte da vàlle du Varatèlla&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 40}}&lt;/ref&gt;.

Segùndu ina teurìa du [[Nino Lamboglia]], a l'épuca di rumâni a ghe duvêva ése in'âtra stràdda, ciü luntâna da-u mà e paraléla a-a ''Via Julia Augusta'', ch'a sarêa andà pròpriu d'inta Varatèlla fìna a [[Giüstexine|Giüsténexi]], ma nu gh'è de pröve següre&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. A ògni mòddu, fìna a-a cöita de l'impêru e ancù dòppo, u teritòriu da Varatèlla u l'è stàitu ina regiùn a caràttere sruatüttu agrìculu, bèn lià a-u ''[[municipium]]'' arbenganéze, ''[[Albingaunum]]'', cùmme estremitàe de levànte du sö distréttu&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 42}}&lt;/ref&gt;.

=== Etàe de Mèzzu ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (5).jpg|E ruìne da tùre srua a-u [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII séculu]]
Toirano torre campanaria 002.jpg|A tùre du XIII séculu da paruchiâle véggia
Toirano - Palazzo del Marchese D'Aste del Carretto (2).jpg|U [[Palassu D'Aste-Du Carettu|Palàssu D'Àste-Du Caréttu]], cumensàu intu [[XIV secolo|XIV séculu]].
&lt;/gallery&gt;
Inti prìmmi séculi de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] a l'è andàita aprövu a-u rèstu da ''[[Regio IX Liguria|IX Regio]]'': cunquistà da-i [[Òstrogöti|ostrugòti]], a l'è restà inte [[Régno di Òstrogöti|quéllu régnu]] fìna a-a sö scunfìtta cu-a [[Goæra gòtica (535-553)|guèra gòtica]] e l'inprensìpiu da duminasiùn [[Inpêro bizantìn|bizantìna]], du [[538]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 43}}&lt;/ref&gt;. De chi, u cuntròllu bizantìn u l'è düràu pè tòstu in séculu e l'è pròpriu a sti àgni ch'a remùnta a prìmma mensiùn de quéllu che, fòscia, u l'è stàitu u prìmmu paìze da valà, u ''Castron Baractelìa''. Sta mensiùn a rìva da-a ''Descriptio Orbis Romani'' du geògrafu [[Zòrzo Çìprio|Zòrzu Cìpriu]], scrìta tra u [[591]] e u [[606]], dund'a gh'è ina lìsta, nu vâri precìza, de sitàe e di castélli ch'i l'éra sutt'a-u cuntròllu de Custantinòpuli. U tupònimu lì mensunàu u l'è bèn impurtànte perché u ne cunterêa da prezènsa de in paìze furtificàu, in ''Castron'', inta vàlle da scciümàira Varatèlla (''Baractelìa''), mésciu a vardà e stràdde vèrsu a [[Valâ du Neva|Nêva]] e a [[Burmia (valä)|Bùrmia]], ch'i l'andaxêva a-e ürtime furtificasiui a-i cunfìn cu-i [[Longobàrdi|lungubàrdi]], spécce quélla de [[Bardenèi]]. Cùmme mensunàu de d'âtu, da-i ürtimi stüddi a parêa però che u Zòrzu Cìpriu u nu se riferìsse pè dabùn a-a Ligüria, e inte stu câxu, l'ùrìgine du paìze a rèsta du tüttu scunusciüa&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Pè cùntru, s'a fùsse verificà l'identificasiùn cun l'impurtànte ''Castron Baractelìa'', a sarêa bèn puscibile che u Tuiràn u se sécce desvilüpàu intu scìtu de in ciü antìgu paìze rumânu, che però u nu gh'à lasciàu de rèsti o de memòrie&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 46}}&lt;/ref&gt;.

Cu-a fìn da duminasiùn bizantìna, a regiùn, insèmme a-u rèstu da Ligüria, a l'è pasà a-u [[Régno longobàrdo|régnu lungubàrdu]] de [[Rotari|Ròtari]], ch'u-u l'à cunquistà du [[643]]. De chi, i ghe sùn di séculi ch'i nu gh'àn lasciàu vâri de infurmasiùi e ch'i düra fìna a-a fundasiùn de l'impurtantìscimu [[Abasia de San Pêru in Varatella|munesté de Sàn Pêru in Varatèlla]], ch'u l'éra liàu stréitu a Tuiràn. E ciü tànte testimuniànse de l'épuca i végne da l'antìga [[Crunaca du munesté de San Pêru in Varatella|''Crunaca du munesté de Sàn Pêru in Varatèlla'']], scrìta pè a prìmma vòta intu [[XIV secolo|XIV séculu]] e cunsürtà ascì da-u [[Giovanni Ambrogio Paneri|Paneri]] pè u sö ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''. In particulà, u Bùrgu u l'è stàitu sùtta a-u cuntròllu dirèttu di frâti da-u mumèntu da sö dunasiùn, fàita da-u [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]], cun Sàn Pêru che, a-u [[IX secolo|IX séculu]], u l'éra tra e ciü impurtànti auturitàe religiùze da Ligüria de Punènte intrêa&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 49-50}}&lt;/ref&gt;. De ciü, l'abasìa a l'axêva ina sèrta impurtànsa cumerciâle gràsie a-a sö puzisiùn sciü u camìn de in'antìga [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]], ch'a s'è pöi mescià a-u fùndu du valùn sùtta a Sàn Pêru, pè pijà dùnca u nòmme de [[Stradda da Valle|stràdda da Vàlle]]. Sta vìa, ch'a duvêva ése bèn impurtànte, intu teritòriu tuiranìn a l'éra fìna dutà de ina tùre de vàrdia, tirà sciü du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII séculu]] in scià sìmma du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]]&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Pè ste raxùi chi, inte quélli àgni i gh'éra di fòrti interèssi in scià vàlle du Varatèlla, ch'i rivâva da-a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|cüria arbenganéze]], da-e cumüne de Tuiràn e d'Arbénga, da-i [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] e, ciü tàrdi, ascì da-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] e da-i [[Cuntea de Löa|Dòria de Löa]], cu-i frâti ch'i l'àn cuscì pèrsu de manimàn e sö pruprietàe. Tuiràn u végne cuscì levàu a-i [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], insèmme a [[Cunscènte]], [[Löa]] e [[Bòrzi]], cu-in àttu du véscu [[Lanteru|Lantéru]] du 9 d'utùbre du [[1171]], scibèn che, du [[1184]], a cüria arbenganéze a l'à decìzu de dâghe indaré carchedün di scìti tuiranìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 54-55}}&lt;/ref&gt;. 

Tàntu ch'a finìva a duminasiùn di frâti, a cüria a l'à pasàu l'aministrasiùn de tère ''a capite Dancio usque ad Petram'', sarêa a dì da-u [[Cau d'Ansiu|câvu du Serià]] fìna a-[[a Prìa|a Prêa]], a ina növa ma putènte famìja nòbile da sitàe, i [[D'Aste (famïa)|D'Àste]]. A ògni mòddu, inte ste tère chi e pruprietàe di D'Àste i l'éra sruatüttu a Tuiràn, dùnde i l'axêva paréggi cuntràtti de [[Livèllo (contræto)|livèllu]] cu-i abitànti du Bùrgu&lt;ref&gt;{{Çitta|Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993|p. 39}}&lt;/ref&gt;. Du [[1238]] u Giàcumu e u Bungiuvànni D'Àste i l'àn fàitu diventà Tuiràn in sö fèudu, vendéndu u gròssu de sö prupriutàe a-a cüria, che in scàngiu i l'à numinài scignüri du paìze&lt;ref&gt;{{Çitta|Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993|p. 23}}&lt;/ref&gt;. A despêtu da növa aministrasiùn, i cuntràsti tra i divèrsi partìi i nu s'éra pè nènte giustài e, pè prutézze i interèssi söi, a-u 17 de setèmbre du [[1250]] ina pàrte di tuiranìn a l'à usciüu creà ina cumpagnìa cumüna. A ògni mòddu, u fiju du Bungiuvànni, u Giacumìn D'Àste, u l'à decìzu de sciurtì da-i cunflìtti pè u cuntròllu de Tuiràn e cuscì u l'à dàitu indaré u sö fèudu a-u véscu&lt;ref&gt;{{Çitta|Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993|p. 25}}&lt;/ref&gt;. Intu mèntre, i Du Caréttu i l'éra sciurtìi a métte in òmmu da sö famìja cùmme abâte de Sàn Pêru ma pè u sö mòddu de fà, dàndu amèntu a-a crunaca, tra u [[1255]] e u [[1259]] u l'è finìu masàu da-i âtri frâti. Stu fàitu u l'axêva creàu in gràn turmèntu, tàntu da dumandà l'intervèntu du [[Pàppa Bonifàçio VIII|Pàppa Bunifàsiu VIII]], purtàndu a-a fìn a l'agregasiùn du munesté a-a [[Ménsa vescovîle|mènsa vescuvì]] d'Arbénga&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 57}}&lt;/ref&gt;.

Scaciài dùnca i benedetìn a-u 16 d'utùbre du [[1308]], u véscu [[Emanuele Spinola]] a-u 5 d'arvì du [[1315]] u l'à ciamàu a purtà avànti l'abasìa i [[Cašté ed Cazótu#A certuza ed Cazótu|certuzìn de Cazòttu]], miràndu bèn de cuntrulâri cun di fòrti dàssi&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 58-59}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 9-10}}&lt;/ref&gt;. U liàmme feudà tra Tuiràn e a Gêxa arbenganéze, cu-u [[Lanfrànco Denéigro|Lanfràncu]] che inti àgni prìmma u l'axêva trasfurmàu u paìze in scià Varatèlla inte l'ürtima rucafòrte du puré terén di véschi d'Arbénga, u nu l'è però düràu ancù pè vâri tèmpu&lt;ref&gt;{{Çitta|Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993|pp. 27-30}}&lt;/ref&gt;. Infàtti, gràsie a-u grànde arémbu dàitu a-u [[Pàppa Urbâno VI|Pàppa Urbânu VI]] intu [[Scìsma de Punénte|Scìsma du Punènte]], a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] a l'axêva vagnàu in fòrte créditu vèrsu de lèi e, dòppu de lònghe tratatìve, u gh'à lasciàu di teritòri ligüri ch'i l'éra sùtta a-a [[Sànta Sêde|Sànta Séde]] pè mèzzu de [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbénga]], de [[Diocexi de Sann-a|Savùna]] e de [[Diocexi de Nöi|Nòri]]. Tra u [[1385]] e u [[1386]], a Zéna i sùn cuscì pasài i paìxi d[[A Prìa|a Prêa]], de [[Bòrzi]], de [[Veréssu]], de [[Giüstexine|Giüsténexi]] e de Tuiràn, ch'u cumprendéva [[Patarè]], [[Buinzan|Buisàn]] e a Bràia ascì, mésci tütti insèmme int'in'ünica pudestarìa cumm'u l'éra zà inti àgni du cuntròllu vescuvì&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 63-64}}&lt;/ref&gt;. Tra u 18 e u 21 de zügnu du [[1386]] u gh'è stàitu, a grüppi, u zuramèntu de fedeltàe di òmmi de Tuiràn intu [[Palassu da cumüna veggia (Tuiran)|palàssu da cumüna véggia]], alantù adueràu cùmme edifissiu de guvèrnu da pudestarìa, fàitu ch'u l'à purtàu a-a fìn di dirìtti da cüria e di D'Àste in scià pupulasiùn. Pè sta raxùn chi, a l'è cumensà ina série de prucèssi tra e pàrte, cunscideràndu ascì i interèssi ecunòmici di véschi, che inte quélli àgni i l'axêva tiràu sciü béi, murìn, gùmbi, papelêre, fàbriche da lâna e da pùve nèira, mèntre i marchéxi Du Caréttu i l'axêva ocüpàu u [[Castellu de Giustexine|castéllu de Giüsténexi]] pè vardâse i cunfìn da-e mòsse di zenéxi. A chistiùn a s'è a-a fìn giüstà pasài tòstu sinquant'àgni, cu-a cunvensiùn du 13 d'aùstu du [[1434]] tra i raprezentànti de [[Galioto do Caretto|Galiòtu Du Caréttu]], da Repübbrica e di tréi paìxi interesài&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 65-66}}&lt;/ref&gt;. De ciü, a-u [[1386]] u remùnta ascì u prìmmu statütu cunusciüu de Tuiràn, furmàu de 88 capìtuli ch'i se sùn cunservài numà che pè ina pàrte, dapöi cangiàu ciü vòte, spécce cu-a mudìfica du 13 de nuvèmbre du [[1605]], ch'a l'à purtàu a de növe régule spartìe inte 70 paràgrafi&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Accame|ànno=1890 (1889)|tìtolo=Cenni storici sugli Statuti di Pietra, Giustenice, Toirano ed altri paesi della Liguria occidentale|revìsta=Giornale ligustico|editô=Tipografia del R. Istituto Sordo-Muti|çitæ=Zéna|volùmme=ànnu XVI|nùmero=fasc. XI-XII|pp=7-8|léngoa=IT|url=https://books.google.it/books?id=KBFRoAEACAAJ}}&lt;/ref&gt;.

=== Etàe mudèrna ===
[[Immaggine:Matteo Vinzoni, Toirano, 1773.pdf|miniatura|350x350px|A màppa de Tuiràn e [[Buinzan|Buisàn]] inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du cartògrafu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]], [[1773]]]]
Vèrsu a fìn du [[XV secolo|XV séculu]] l'antìga [[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru]] a l'à pèrsu ascì e sö ürtime pruprietàe ch'i l'éra in [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e, pè sta raxùn chi, a sö puzisiùn in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]] a l'éra urmài vegnüa föra de màn e sènsa utilitàe. I [[Órdine certozìn|certuzìn]], cun l'acòrdiu du Generâle de l'Ùrdine, du véscu d'Arbénga e di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], a-u 14 d'aùstu du [[1495]] i l'àn risevüu u perméssu de mesciâse ciü a vàlle, cumensàndu de quéllu ànnu a custrusiùn da [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]] inta lucalitàe de Cà növe, d'ancöi dìta pròpriu da Certùssa, in scià zìna de senèstra da scciümàira. A custrusiùn du cunvèntu, ch'u l'axêva patìu di dàgni int'in'ocüpasiùn du [[1500]], a l'è terminà du [[1564]] cu-a realisasiùn du campanìn&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 68}}&lt;/ref&gt;. Intu [[XVI secolo|Sinquesèntu]] u l'è stàitu aviàu da-i buisanìn u lòngu prucèssu pè rivà a l'autunumìa religiùza e aministratìva, cumensàu a l'11 de nuvèmbre du [[1592]] cu-a separasiùn da [[Gêxa de Santa Maria Madalêna (Buisan)|gêxa de Sànta Marìa Madalêna]] da-a paròcchia de Tuiràn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|p=49}}&lt;/ref&gt;.

Vèrsu a fìn de stu séculu, a pupulasiùn du paìze a l'éra bèn cresciüa, rivàndu a tòstu 1.280 persùne, ch'i staxêva sruatüttu drèntu a-a sènta de müràje, d'alantù dutàe de sìnque pòrte da Còlla, du Murìn, da Scarétta, di Cùnsuri, cunusciüa ascì cùmme a &quot;Purtàssa&quot;, e di Fòssi&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|p. 23}}&lt;/ref&gt;. Dùnca, mèntre du [[1481]] i [[Órdine di fràtti predicatoî|dumenicài]] i tirâva sciü a [[Gêxa da Madònna du Ruzâriu (Tuiràn)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]] a-a Bràia&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 93}}&lt;/ref&gt;, a s'è decìzu de cumensà a recustrusiùn da [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de Sàn Martìn]], nu sènsa di prublêmi a finansiâra. U növu edifìssiu u l'è stàitu cunsacràu a-u prìmmu d'aùstu du [[1609]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|p. 29}}&lt;/ref&gt; e, du [[1622]], u [[Senâto da Repùbrica de Zêna|Senàu da Repübbrica]] u l'à cuncèssu ina sùmma de trexèntu scüi p'arangià u campanìn, adueràu cùmme prexùn ascì, e pè di âtri travàji&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 94-95}}&lt;/ref&gt;. U Senàu, pè cùntru, u dumandâva a-a cumüna tuiranìna u màscimu cuntròllu sciü u bòscu da ''Pallarea'', in scìtu d'atàccu a-i cunfìn cu-u [[Marchezàu de Barestìn]] de dùnde l'[[Arsenâ de Zêna|Arsenà da Repübbrica]] u pijâva e légne pè e garée. Pè de ciü, cu-i Du Caréttu i gh'éra ascì di cunflìtti pè i dàssi in scià mèrce che da-u mà a l'andaxêva a Barestìn, tàntu che du [[1659]] u l'è duvüu intervegnì u [[Dûxe da Repùbrica de Zêna|Düxe]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 95-96}}&lt;/ref&gt;.

U 24 d'utùbre du [[1714]] a marchéza D'Àste a l'à uspitàu intu sö palàssu a Tuiràn l'[[Elizabétta Farnéize|Elisabetta Farnese]], spuzà pè prucüra cu-u rè de Spàgna [[Féipo V de Spàgna|Felipe V]] e de pasàggiu pè a Ligüria p'andà a [[Madrid]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 96-97}}&lt;/ref&gt;. Dùi àgni dòppu, a-i 18 de màrsu du [[1716]], u capitàn [[Giuseppe Polla]] u l'à lasciàu pè testamèntu ina rìcca dunasiùn pè creà in'òpera pìa pè l'istrusiùn di fiöi: tiràu sciü l'[[Oratoriu du Tranzitu de San Giüzeppe (Tuiran)|oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe]] e arangià ina cà d'atàccu, i [[Scolopi|frâti sculòpi]] i gh'àn avèrtu a prìmma scöra du paìze. Sta scöra a l'è dürà fìna a-u [[1808]], quàndu i frâti i l'àn duvüu lascià Tuiràn pè ina supresiùn religiùza usciüa da-u regìmme napuleònicu&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 137}}&lt;/ref&gt;.

=== Etàe cuntempurànea ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (5).jpg|A gêxa da certùssa, aruinà inta batàja de Löa e d'ancöi abandunà
Toirano - Monumento ai caduti del bombardamento.jpg|U munumèntu a-e vìtime du [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du '44]], òpera de l'[[Agenore Fabbri]]
Toirano - Panorama (1902).jpg|Panuràmma de Tuiràn int'ina cartulìna du [[1902]]
&lt;/gallery&gt;
A despêtu da deciarasiùn de neutralitàe da Repübbrica de Zéna, e [[Armée révolutionnaire française|armàe revulusiunàrie franséxi]] i l'axêva ocüpàu ina pàrte da [[Rivêa de Ponénte|rivéra de Punènte]], rivàndu a-u 24 de nuvèmbre du [[1794]] pròpriu a Tuiràn, cu-i prìmmi batajùi ch'i l'éra andàiti a stà inta gêxa da Bràia e inta Certùssa. U s'è cuscì furmàu in frùnte tra l'armà revulusiunària e quélla di austru-piemuntéxi che, partìndu da [[Garesce|Garésce]], u vegnìva zü pasàndu pè a [[Rocca Barbena|Ròcca]] e pè a [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], dùnca da vixìn a Tuiràn e a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. Pè tòstu in ànnu i nu ghe sùn stàiti di gròssi cumbatimènti e dùnca, cuscì cùmme inti paìxi a-u reùndu, a lònga ocüpasiùn militâre a l'à purtàu a ina gròssa crìzi inta regiùn, duvéndu mantegnì e trüppe chi acampàe e cunscideràndu ascì che i barestèi, inte l'estàe du [[1795]], i l'éra stàiti scurìi da-u sö valùn e i staxêva lù ascì a Tuiràn. In sa fìn, avànti ch'u cumensésse u növu invèrnu, u generâle [[Pierre Augerau]] u l'à decìzu de pijà l'inisitìva cu-in atàccu generâle a-i 23 de nuvèmbre, pasàu a-a stòria cùmme a [[Batàggia de Lêua|batàja de Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 101-103}}&lt;/ref&gt;. Intu cùrsu di cumbatimènti a l'è stàita bèn danezà a [[Certussa de Tuiran|véggia certùssa]], dund'a gh'éra ina redütta d'artijerìa che i franséxi i l'àn cunquistàu sùlu dòppu di asàlti a-a bajunétta, pè pöi atacà e puzisiùi di austru-piemuntéxi in scià còsta de Dâri&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 110}}&lt;/ref&gt;.

Scibèn che, finìa a batàja, e trüppe franséxi i l'axêva lasciàu u paìze, cu-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] e idée da [[Rivoluçion françeize|revulusiùn]] i se cumensâva a spànde pè ste bànde ascì, purtàndu de gròsse növe a Tuiràn. Cu-a supresiùn de cungregasiùi religiùze, i [[Órdine certozìn|certuzìn]] i l'àn pèrsu e sö ürtime pruprietàe, vendüe a di tuiranìn cuscì cùmme di arédi de gêxe tuiranìne&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 110}}&lt;/ref&gt;. L'aministrasiùn du paìze, numinàu &quot;cumün&quot; da-u növu regìmme, a l'éra afidà a-u ''maire'' da Prêa che, cuntrulàndu ascì Giüsténexi, u guernâva u mèximu teritòriu de l'antìga pudestarìa. Insèmme a-e pruprietàe da Gêxa, i sùn stàite sequestràe ascì quélle di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], ch'i l'includéva in ortu-giardìn ch'u sarà arangiàu a ciàssa pübbrica. Chi, u l'è stàitu ciantàu cu-ina gràn fèsta l'[[Èrbo da libertæ|erburu da libertàe]] du paìze, arembàu sciü ina bâze ch'a se pò ancù végghe, e, ciü tàrdi, a culònna de triùnfu pè u [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]]. Inclüzu intu Cantùn da Prêa, inta Giuridisiùn de Aréne Càndide, de sti àgni a frasiùn buisanìna a l'è stàita destacà da Tuiràn e numinà cumün pè cùntu sò, mèntre u paizéttu de [[Patarè]], zà abandunàu, u l'éra inta Giuridisiùn da Sènta, cuntrulà da Arbénga, intu cumün ünicu furmàu da-u Burghéttu e U Serià. E refùrme repübricâne i l'axêva interesàu ascì e tàsse, cresciüe du bèllu sùtta a-a növa aministrasiùn rivàndu a tòstu 11.000 [[Monetaçión zenéize|frànchi zenéxi]], e a creasiùn d'ina [[Goàrdia Naçionâle da Repùbrica Lìgure|Vàrdia Nasiunâle]] bazà in scià [[Lêva militâre|léva]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 111-113}}&lt;/ref&gt;. A ògni mòddu, a-u 23 de setèmbre du [[1805]] a Repübbrica Ligüre a l'è finìa cun l'anesiùn dirètta a-u [[Prìmmo Inpêro françéize|Prìmmu Impêru]], dürà fìna a-u [[1814]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 113-114}}&lt;/ref&gt;. Intu chiürtu mumèntu d'indipendènsa renuvà, tra u [[1814]] e u [[1815]], u guvèrnu da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica Zenéze]] u l'axêva cumensàu a métte tùrna in pè u véggiu ùrdine, levàndu ina tàssa in sce l'öriu, bèn pezànte pè in paìze cùmme Tuiràn, e fàndu recuperà a-i Du Caréttu di sö bêni cu-a lézze de recustitusiùn da nubiltàe&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 115-116}}&lt;/ref&gt;.

Cu-e decixùi du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]] e l'anesiùn a-u [[Regno de Sardegna|Régnu de Sardégna]], Tuiràn u l'è finìu lèi ascì sùtta a-a növa duminasiùn, dund'u l'è cumprézu inta [[Pruvinsa d'Arbenga|pruvìncia d'Arbénga]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|p. 117}}&lt;/ref&gt;. Di prìmmi àgni du guvèrnu piemuntéze a gh'è ina statìstica ciütòstu detajà du paìze, vìstu a-u [[1823]], quàndu i gh'éra 1.379 persùne. Intu detàju, trè persùne sciü quàttru i travajâva a tèra e, miràndu a-e diferènti prudusiùi, mèntre de verdüre e de gràn u nu se sciurtìva a cruvì u bezögnu lucâle, i 1.120 quintâli d'öriu a l'ànnu i l'éra a ciü impurtànte prudusiùn tuiranìna, cunscideràndu ascì in cunsümmu lucâle ch'u l'éra de 80 quintâli. Gh'éra pöi a prudusiùn, du tüttu particulà, d'in vìn de setrùi inventàu da-u [[Giacinto Garassini]] e premiàu a-e espuzisiùi universâli de [[Londra|Lùndra]] du [[1851]] e de [[Pariggi|Parìgi]] du [[1855]]. Mèntre e papelêre a-u Martinéttu i l'éra urmài abandunàe, se regìstra a prezènsa de 13 gùmbi a ina röa, 4 a dùe röe, 2 lavaùi pè a sànsa, 15 murìn pè u gràn e de furnâxe pè a casìna. U tràfegu ciü impurtànte u l'éra quéllu du minerâle de fèru che, descariàu inte [[Löa]] o a-u [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]], u vegnìva camalàu cu-e sòme fìna a-e fàbriche in [[Burmia (valä)|Bùrmia]], sruatüttu quélle de [[Carizan|Carisàn]] e de [[Bardenèi]]. A gh'éra pöi ina gràn pùira pè a cumpàrsa, du [[1817]], da [[Mósca de l'oîva|musca de l'uriva]] mèntre, cu-a vacinasiùn du [[1822]], a nu gh'éra ciü de maròti de [[Voiêue|vaiòru]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 118-120}}&lt;/ref&gt;. Pè l'istrusiùn, scibèn che du [[1815]] i marchéxi de Barestìn i l'axêva tùrna avèrtu a scöra du Polla pè dâra indaré a-i [[Scolopi|sculòpi]] cùmm ch'i fùsse turnài a Tuiràn, i frâti i nu l'àn ciü rilevà e dùnca, pasà ina série de prucèssi, a s'è derfàita l'òpera pìa p'arvì ina scöra pübbrica&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 137-138}}&lt;/ref&gt;.

Du [[1905]], pè a prìmma vòta inta sö stòria, a Tuiràn u ghe végne liàu u paìze de [[Carpe|Càrpe]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 23 màrsu 1905|nùmero=159|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5190!vig=}}&lt;/ref&gt;, cumün pè cùntu sö fìna a-u [[1869]] e tacàu a l'inprensìpiu a [[Barestin|Barestìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 7 lüju 1869|nùmero=5190|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5190!vig=}}&lt;/ref&gt;, cu-u quâle u l'éra intu marchezàu di Du Caréttu. Pè meju liâse cu-u circundàriu, a [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e a feruvìa, [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|arivà a-u Burghéttu]] a-u prìmmu de zügnu du [[1877]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvémbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;, a l'è cumensà a realizasiùn d'ina rèi de stràdde. Ste chi i sùn stàite u stradùn pè Càrpe, avèrtu du [[1912]] (d'ancöi pàrte da [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|SP60]]) e prìmma raxùn du destàccu du paìze da Barestìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=166|ISBN=88-71-72299-X}}&lt;/ref&gt;, quéllu pè Barestìn, avèrtu cu-in cùrpu de màn di barestèi dòppu du [[1881]] (d'ancöi a [[Stradda pruvinciâle 34 Tuiràn-Barestìn|SP34]])&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=147|ISBN=88-71-72299-X}}&lt;/ref&gt;, e quéllu pè u Burghéttu (d'ancöi lèi ascì inta [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|SP60]]). Pè cùntru, u stradùn pè Buisàn, che d'ancöi u fà pàrte da [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|SP25]], u rìva bèn ciü tàrdi, tàntu da êse traciàu, ancù du tèra batüa, numà che tra u [[1952]] e u [[1953]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|p=248}}&lt;/ref&gt;. Da-u pùntu de vìsta aministratìvu, du [[1929]] a gh'è stàita a supresciùn du cumün de Buisàn&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 21 màrsu 1929|revìsta=|nùmero=570|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-03-21;570!vig=}}&lt;/ref&gt;, usciüa inte l'àmbitu da pulìtica fascìsta d'agregasiùn di paìxi ciü picìn, mèntre u l'éra falìu u prugèttu de creà in cumün &quot;du Varatèlla&quot; pè l'upuzisiùn du Burghéttu e du sö pudestàe&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|pp=255-256}}&lt;/ref&gt;.

Cùmme tànti âtri paìxi, Tuiràn ascì u l'à avüu e sö vìtime inte dùe guère mundiâli ma, ciü di cumbatènti cadüi, u prêxu ciü âtu u l'è stàitu pagàu da-e gènte tuiranìne inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâle]]. Infàtti, cun l'obietìvu de fà satà i pònti in scià Varatèlla, u 12 d'aùstu du [[1944]] trèi squadrùi aérei, pè in tutâle de 21 [[Boeing B-17 Flying Fortress|B-17]] aleài, i l'àn [[Bumbardamentu de Tuiran|caciàu 240 bùmbe da sinquesèntu lìbbre sciü u paìze]]. Quéllu giùrnu i ghe sùn restàite 41 persùne, quarànta tuiranìn e in tedéscu, e i sùn stàite derucàe quâxi du tüttu e burgàe da Fascétta e da Bràia, dund'a l'éra supravisciüa a [[Gêxa da Madònna du Ruzâriu (Tuiràn)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]], sènsa però sciurtì a cacià zü màncu in pònte&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=171|ISBN=88-71-72299-X}}&lt;/ref&gt;. Scibèn che, ancuasài, u l'è stàitu l'ünicu, pè pùira de âtri bumbardamènti e gènte de Tuiràn, Càrpe e Barestìn pè in sèrtu tèmpu i l'àn lasciàu i sö paìxi, andàndu a stà inte campàgne o inte gròtte; cu-in gràn nümeru de tuiranìn ch'u l'à decìzu de sustà intu [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|santuàriu de Sànta Lesìa]], drèntu a-a [[Grotta de Santa Lesia de Srua|gròtta de Sànta Lesìa de Srua]]. A-i mòrti du bumbardamèntu u l'è dedicàu in munumèntu intu Pàrcu Rusciàn, inauguràu u 26 d'utùbre du [[1969]] e òpera du scurtù [[Agenore Fabbri]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.chieracostui.com/costui/docs/search/schedaoltre.asp?ID=10293|tìtolo=Monumento alle vittime di tutte le guerre ed ai caduti del bombardamento aereo di Toirano|léngoa=IT|vìxita=2023-06-13}}&lt;/ref&gt;.

Pasà a guèra a gh'è prèstu stàita a recustitusiùn du cumün de Buisàn, deliberà a l'11 de nuvèmbre du [[1946]] da-u guvèrnu pruvizòriu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Decrétu Legislatìvu du Càppu Pruvizòriu du Stâtu, 11 nuvémbre 1946|nùmero=449|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1946-12-24&amp;atto.codiceRedazionale=046U0449&amp;atto.articolo.numero=0&amp;atto.articolo.sottoArticolo=1&amp;atto.articolo.sottoArticolo1=10&amp;qId=1f2c5fd0-c0eb-4466-bf56-05abd336585d&amp;tabID=0.8825361720555904&amp;title=lbl.dettaglioAtto}}&lt;/ref&gt;. A-u 28 de màzzu du [[1950]] di fiöi de Tuiràn i l'àn descruvìu l'entrà a-a [[gròtta da Bàzura]], avèrta a-u pübbricu a-u prìmmu de zenà du [[1953]] e prèstu vegnüa a ciü impurtànte atrasiùn türìstica du cumün&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/53|tìtolo=La scoperta|léngoa=IT|vìxita=2023-06-13}}&lt;/ref&gt;. Da-u [[1973]] a-u 31 de dixèmbre du [[2008]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Lézze Regiunâle, 4 lüju 2008|nùmero=24|léngoa=IT|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+}}&lt;/ref&gt;, Tuiràn u l'à fàitu pàrte da [[Cumünitàe muntâna Pollupice|Cumünitàe muntâna ''Pollupice'']] pè pöi pasà, fìna a-u [[2011]], inta [[Cumünitàe muntâna du Punènte Savunéze]] e a-a fìn, tra u [[2014]] e u [[2016]], inte l'[[Uniùn di cumün da Rivêa de Pàrme e di urivi|Uniùn di cumün da Rivéra de Pàrme e di urìvi]].

== Abitànti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Toiràn}}

=== Minurànse furèste ===
Dàndu amèntu a l'[[ISTAT]], a-u 31 de dixèmbre du 2023 a Tuiràn i ghe sùn 106 residènti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2023&amp;i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|léngoa=IT|vìxita=2023-01-10}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnòmmi ciü difüxi ===
I cugnòmmi ciü difüxi a Tuiràn i sùn: ''Maineri'' (Mainêru), ''Ferrari'' (Ferâri), ''Zunino'' (Zünìn), ''Oddone'' (Uddùn) e ''Durante'' (Dürànte)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Tuiràn|léngoa=IT|vìxita=2023-01-12}}&lt;/ref&gt;.

=== Persùne liàe cun Tuiràn ===
[[Immaggine:Maineri Baccio.png|miniatura|245x245px|Ritràttu du Baccio Maineri]]
* [[Giovanni Battista D'Aste]] (Tuiràn, 1566 - Rùmma, 1620): [[Órdine de Sant'Agostìn|frâte de Sant'Austìn]], oratù e teòlugu a l'''Archigymnasium'' de [[Romma|Rùmma]]. U [[Pàppa Pòulo V|pâpa Pàulu V]] u l'à numinàu vicàriu generâle de l'ùrdine e, ciü tàrdi, ascì sacrìsta puntifìciu e véscu da [[diòcexi de Tagàste]], sitàe da [[Numìdia|Numidia]] dund'u l'è nasciüu [[Sant'Aostin|Sant'Austìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Dizionario biografico dei Liguri - Dalle origini ai giorni nostri|ànno=1988|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zêna|léngoa=IT|volùmme=IV|capìtolo=D'Aste, Giovanni Battista}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Polla]] (Tuiràn, 1659 - 1716): capitàn da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] e benefatù du cumün. Intu sö testamèntu u l'à lasciàu in'impurtànte dunasiùn pè fundà a Tuiràn in cunvèntu di [[Scolopi|Sculòpi]], dùnde mustrà a-i fijöi cùmme léze, scrìve e fà de cùntu&lt;ref&gt;{{Çitta|Pesce &amp; Tagliafico, 1976|pp. 135-137}}&lt;/ref&gt;.
* [[Pier Giacinto Garassini]] (Tuiràn, 1787 - 1868): mêgu, pulìticu e benefatù. U s'è laureàu a-a ''[[Sorbónn-a|Sorbonne]]'' pè travajà pöi cùmme diretù da clìnica de [[Montpellier]], u l'è stàitu fìna depütàu du [[Regno de Sardegna|Régnu de Sardégna]] pè dùe legislatüre. U l'à püblicàu di stüddi tàntu in sciù sö travàju che in sce l'agricultüra, e u l'à avüu dùi fìji, Onesto e Amando, ch'i l'àn fàitu a vìtta militâre&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Pesce, 1988}}&lt;/ref&gt;.
* [[Baccio Emanuele Maineri]] (Tuiràn, 1831 - Rùmma, 1899): scritù, tradutù e giurnalista, u l'à travajàu cùmme bibliutecàriu a Rùmma int'in ministêru. U l'à scrìtu parégge òpere de stòria, biugrafìe e crìtica leterària, cu-in stìle infruensàu da-u [[Francesco Domenico Guerrazzi]] e da l'[[Edgar Allan Poe]] e, ciü tàrdi, ascì da-u [[Lisciàndro Manzôni|Manzoni]]. Pè càrche ànnu u l'è stàitu u diretù du giurnâle ''Il diritto'' e, cu-ina prìmma culesiùn de 221 püblicasiùi e 214 librétti, u l'à fundàu a prìmma bibliutêca pübblica de Tuiràn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Baccio Emanuele Maineri: patriota e poligrafo|ànno=1999|editô=Cumün de Tuiràn (stampàu da-a Tipografia litografia ligure)|çitæ=U Serià|léngoa=iT}}&lt;/ref&gt;.
* [[Onesto Garassini]] (Tuiràn, 1832 - 1902): stüdènte a l'[[Académia Reâ de Torìn|Académia Reà de Türìn]] u l'è entràu inti bersajèi, pè pijà pàrte a-a guèra de [[Crimea|Crimêa]] e a-a préza de Rùmma du 20 de setèmbre du [[1870]]. U s'è cungedàu cu-u grâdu de Tenènte Culunèllu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* [[Amando Garassini]] (Tuiràn, 1836 - 1892): u l'à frequentàu lèi ascì l'Académia Reà de Türìn, entràndu, cùmme u sö frè, intu còrpu di bersajèi. U l'à cumbatüu inte l'invaxùn du [[Régno de Dôe Sicìlie|Régnu de Dùe Sicìlie]] e u s'è cungedàu cu-u grâdu de capitàn&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* [[Pietro Igino Mainero]] (Tuiràn, 1840 - 1913): scìndicu de Tuiràn pè paréggi àgni, u n'à fàitu slargà e alestì l'uspeà, meténdughene du sö, cuscì cùmme inti travàji pè u [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stradùn da-u Burghéttu]], ch'u l'à fàitu pasà inti sö terén.
* [[Giuseppe Bontempo]] (Tuiràn, 1853 - ?): u s'è trasferìu inte l'América du Süd, a [[Bonesàire|Buenos Aires]], dund'u l'à avüu de funsiùi de raprezentànsa inte cumünitàe di emigrài. Intu detàju, u l'è stàitu u prescidènte da sucietàe nasiunâle italiâna de Buenos Aires e sòciu unuràriu da sucietàe &quot;Giuseppe Gailiano&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Dizionario storico biografico dei Liguri in America Latina da Colombo a tutto il Novecento|url=https://books.google.it/books?id=kRIzswEACAAJ|ànno=2006|editô=Fondazione Casa America - affinità elettive|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=101|volùmme=vol. I|ISBN=88-7326-092-6}}&lt;/ref&gt;.
* [[Francesco Ronco]] (Barestìn, 1894 - Tuiràn, 1978): militâre, u l'à cumbatüu inta [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma guèra mundiâle]] cu-u grâdu de suttutenènte. Inta [[Segonda Guæra Mondiâ|guèra de liberasiùn]] u l'è stàitu u cumandànte du 184° regimèntu paracadütìsti e pöi du regimèntu paracadütìsti &quot;Nembo&quot;, cu-u grâdu de Generâle de Brigà. A-u cungêdu, du [[1967]], u l'éra rivàu a-u grâdu de Generâle de Còrpu d'Armà&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Ronco|tìtolo=Un fante|ànno=1976|editô=Grafiche Riviera|çitæ=U Serià|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giovanni Battista Parodi]] (Zéna, 1905 - Màlta, 1941): de famìja tuiranìna, u l'è stàitu Tenènte de Vascèllu inta Régia Marìna e càppu de squadrìja di MAS, vagnàndu ina medàja d'argèntu pè in'asiùn intu cùrsu du bumbardamèntu de [[Vuè|Vâdu]] du [[1940]]. U l'è finìu masàu a-i 26 de lüju du [[1941]] int'in atàccu di MAS a-u pòrtu d[[A Valletta|a Valétta]], pijàndu pè stu fàitu chi ina medàja d'argèntu a-a memòria&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Dossier: Genova 9 febbraio 1941|ànno=2007|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=19-20, 24-25|ISBN=978-88-7172-830-8}}&lt;/ref&gt;.
* [[Marco Bertolotto]] (Quiliàn, 1959): pulìticu, elezüu cùmme scìndicu de Tuiràn pè trè vòte, u l'è stàitu u [[Prescidenti d'a pruvincia de Sann-a|prescidènte da pruvìncia de Savùna]] da-u [[2004]] a-u [[2008]].

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetüre religiùze ===
;Paròcchia de Tuiràn
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - faciâta (1).jpg|Faciâta da gêxa de Sàn Martìn
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (6).jpg|A gêxa da Madònna du Ruzàriu
Toirano-IMG 0424.JPG|L'oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta de ruìne da Certùssa
&lt;/gallery&gt;
* [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|Gêxa de Sàn Martìn de Tours]]: sêde da paròcchia du paìze, intu Bùrgu, a l'è stàita tirà sciü a-a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a-u pòstu de l'antìga cêve de Tuiràn, pè ése cunsacrà a-u 1° de aùstu du [[1609]] da-u [[Lùcco Fiésco|Luca Fieschi]], [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véscu d'Arbénga]]. De de föra a se mùstra cu-ina strutüra sèmplice e in âtu campanìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], ch'u faxêva pàrte da prìmma cêve, mèntre de drèntu a gh'à in rìccu güstu [[Baròcco|baròccu]]. Spartìa inte trè navâte da öttu culònne de [[Prîa de Verésso|prêa de Veréssu]], a gh'à in gràn artà &quot;a nâve&quot; du [[1709]], cu-ina crùxe da prucesiùn du scurtù zenéze [[Gianbatìsta Bisón|Giambattista Bissone]], &quot;U Venesiàn&quot;. In scià drìta de l'artà mazù u gh'è quéllu da Sùnta, du [[1758]], mèntre, in scià senèstra, u se tröva u ciü antìgu, quéllu da Pentecòste, du [[1613]]. Tra e òpere chi cunservàe, u se pò reurdà u pürpitu ''[[rococò]]'' du [[1755]], a stàtua de Sàn Martìn da bütéga zenéze di Olivari e quélle di Sànti Austìn e Giasìntu, da bütéga di Carlone. U vòrtu u l'è stàitu tenzüu e decuràu da-u zenéze [[Gêumo Grafìgna|Gerolamo Graffigna]], da scöra du [[Nichiôzo Barabìn|Barabìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111645|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21211/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gêxa da Madonna du Ruzariu (Tuiran)|Gêxa da Madònna du Ruzàriu]]: a se tröva a-a Bràia, dund'i l'àn fabricà i [[Órdine di fràtti predicatoî|frâti Dumenicài]] du [[1481]], fàndula a-u pòstu de de cà che di tuiranìn, du [[1478]], i l'axêva lasciàu a-i [[Disciplinài]]. A gêxa, slargà pè a prìmma vòta du [[1589]], a l'à pijàu e sö fùrme d'ancöi cu-a ricustrusiùn du [[1627]] e, alantù, a gh'axêva d'atàccu u cunvèntu. U cumplèssu u l'à patìu di dàgni a-i tèmpi di franséxi e, ancù de ciü, cu-u [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du 12 de aùstu du 1944]], pè ése dùnca rangiàu du [[1952|'52]] e du [[1969|'69]]. Drèntu a-a gêxa u se ghe tröva ina ''Vèrgine cu-u Bambìn'' de l'[[Oràçio De Feræ|Orasiu De Ferâri]] e dùe stàtue da prucesiùn da ''Madònna du Ruzàriu cu-u Bambìn'', fòscia du [[Giambattista Bissone]], e de ''Sàn Pêru in Glòria'', du [[Giovan Battista Drago]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111644|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora del Rosario|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21205/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora del Rosario|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Oratoriu de San Bastian|Oratòriu de Sàn Bastiàn]]: u l'è l'oratòriu da paròcchia du Bùrgu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21208/|tìtolo=Oratorio di San Sebastiano e della Vergine Assunta|léngoa=IT|vìxita=2023-09-06}}&lt;/ref&gt;, mésciu de travèrsu a-a gêxa de Sàn Martìn, in scià sö drìta. Lòngu a müràja drìta de l'oratòriu, in scià ciasétta da &quot;Giòstra&quot;, u gh'à tàntu de pòrtegu, rezüu da dùe culònne ch'i l'éra inte l'antìga cêve de Tuiràn. Chi a gh'è cunservà ina tèira du [[Giulio Benso]] cu-u ''Spuzalìssiu da Vèrgine'', du [[1659]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Touring Club Italiàn|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.it/books?id=sTuwrCII3pkC&amp;pg=PA426|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Editore|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=426|ISBN=88-36-50009-9}}&lt;/ref&gt;.
* [[Oratoriu du Tranzitu de San Giüzeppe (Tuiran)|Oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe]]: intu Bùrgu, u se tröva da vixìn a-u pònte pè a Bràia, dund'u gh'éra a pòrte da Còlla. Fabricàu du [[1716]] p'uré du capitàn Giuseppe Polla, cumm'u l'è reurdàu da ina tàrga inte l'oratòriu, u l'à fàitu pàrte d'in'òpera pìa di [[Scolopi|Sculòpi]] fìna du [[1798]], ànnu de supresiùn de l'Ùrdine inta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]]. A sö strutüra a l'è de güstu baròccu, surmuntà da ina cùpula cruvìa de ciàppe ch'a gh'à in sìmma in lanternìn. De drèntu, de d'âtu de l'artà de màrmu, u gh'è in quàddru cu-u ''Trànzitu de Sàn Giüzèppe'', travàju du [[XVIII secolo|Settesèntu]] d'in pitù scunusciüu de scöra lìgüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112778|tìtolo=Cappella di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Certussa de Tuiran|Certùssa de Tuiràn]]: inta burgà ch'a n'à pijàu u nòmme, a se tröva in scià senèstra da scciümàira, dund'u se ne végghe ancù e ruìne. A custrusiùn da certùssa a l'è cumensà du [[1495]], quàndu i [[Órdine certozìn|frâti de Sàn Brunùn]], ch'i staxêva a Sàn Pêru, i sùn chinài a vàlle. Du [[1798]], cu-a supresiùn de l'Ùrdine, u cumplèssu u l'è stàitu abandunàu, pè ése derucàu in pàrte pasàu carch'ànnu. Mèntre e cà di frâti i sùn stàite caciàe zü o cangiàe de funsiùn, da gêxa, ch'a l'éra dedicà a Sàn Pêru in Vìnculi, u se ne végghe ancù e ruìne, cun l'âtu campanìn du [[1564]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/38|tìtolo=Certosa|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (4).jpg|A capélla de Sàn Ròccu a Baresciùn
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|Faciâta de l'abasìa de Sàn Pêru
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Sànta Lesìa, cu-a cà de l'eremìtta e u campanìn
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|A capélla de Sant'Ànna, a Dâri
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|A capélla de Sant'Antògnu in scià Cruxà
&lt;/gallery&gt;
* [[Capella de San Roccu (Tuiran)|Capélla de Sàn Ròccu]]: dìta ascì di Sànti Pêru e Ròccu, a l'è a gêxétta de Baresciùn, facià in scià ciàssa a-u cèntru da burgà. A sö custrusiùn a remunterêa a l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]], pè ése pöi manezà in gìru a-u [[1729]] e rangià, a l'ürtimu, inti [[Anni 1980|ànni '80]]. Inta capélla u se ghe tröva ina stàtua de ''Sàn Ròccu'' du [[Zâne Batìsta Garavénta|Giobatta Garaventa]], purtà in prucesiùn intu giùrnu du titulâre, e, in sìmma a l'artà, ina pitüra du [[XVII secolo|Seisèntu]] da ''Madònna cu-u Bambìn e i Sànti Pêru e Ròccu''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210875.pdf|tìtolo=Oratorio dei Santi Pietro e Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21207/|tìtolo=Cappella di San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla]] o a-u Mùnte: méscia in sciù [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], a l'è üna de custrusiùi ciü antìghe de valà, fabricà, pè a tradisiùn, a-i tèmpi du [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]] e cu-e prìmme testimuniànse scrìte ch' fàn pröva da sö existènsa da prìmma du Mìlle. A l'inprensìpiu in'abasìa di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], du [[1313]] a l'è pasà a-i [[Órdine certozìn|certuzìn]] che però, du [[1495]], i se sùn bugiài inta Certùssa. L'abasìa a l'à dùnca finìu pè pèrde d'impurtànsa, ma sénsa vegnì mài abandunà du tüttu. A-u dì de [[Sàn Pê|Sàn Pêru]] u se ghe tégne ancù de celebrasiùi e, ina vòta ògni sìnqu'àgni, u ghe mùnta ina gràn prucesiùn pè a véggia vìa da sà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/vivere_il_comune/luoghi/luogo_4.html|tìtolo=Abbazia di San Pietro nei Monti|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/48|tìtolo=Via per San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}&lt;/ref&gt;.
* [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|Santuàriu de Sànta Lesìa]]: fabricàu in scé rìve du [[Munte Raviné|Raviné]], drèntu a gròtta de Sànta Lesìa de Srua, u l'è mensunàu pè a prìmma vòtta du [[1519]], ma fìna inte l'Etàe de Mèzzu u gh'axêva da ésighe in scìtu sâcru dund'i se posâva i pelegrìn in scià vìa pè [[Romma|Rùmma]]. De de föra u se végghe numà che a faciâta, cun atàccu a cà de l'eremìtta e u campanìn, mèntre a gêxa a l'è ricavà drèntu a-a gròtta. L'òpera ciü impurtànte a l'è a stàtua da titulâre, travàju du [[Tadê Carlón|Taddeo Carlone]] du [[1604]], mèntre, daré l'artà, u gh'è in pùssu cun de l'àiva benedìa, ch'i se ghe bagnâva i öggi e e ferìe i pelegrìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210579|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21212/|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capella de Sant'Anna (Tuiran)|Capélla de Sant'Ànna]]: a l'è a capélla da burgà de Dâri, dund'a l'è stàita custruìa a l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]] in scià véggia vìa da sà, intu scìtu dùnde ancöi a se incrùxa cu-u stradùn. A gh'à in strutüra da gêxa de campàgna, cu-in campanìn a vèira mésciu lòngu a müràja de drìta, de travèrsu a-a faciâta a cabànna. L'artà, ancù arembàu in scià müràja a-u fùndu de l'àula, u l'è pè cùntru ciü rìccu e, da-e sö decurasiùi, u se purêa truvà de cunfèrma d'ina prìmma intitulasiùn a l'Imaculà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111647|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2023-01-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21204/|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2023-07-27}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capella de Sant'Antognu (Tuiran)|Capelétta de Sant'Antògnu]]: a l'è ina capelétta picìna ch'a se tröva in scià Cruxà, in sìmma a-a vìa ch'a ne végne d'inta Bràia. A capelétta a l'è méscia pròpriu in scià cruxêra dund'i se destacâva a vìa pè a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]] da quélla pè a valà de [[Barestin|Barestìn]] e a gh'à in ciànta squadrà, cuèrta da in tèitu de ciàppe ch'u l'è rezüu da in vòrtu a bùtte. De drèntu, de d'âtu de l'artarìn, u gh'è de müràje tenzüe a fréscu ch'i ne rafigüra u sàntu patrùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111643|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Càrpe
* [[Gexa de San Benardu (Carpe)|Gêxa de Sàn Benàrdu]]: a l'è a gêxa da paròcchia de [[Carpe|Càrpe]], méscia a-u sö cèntru inta burgà che, pijàndune u nòmme, a l'è dìta pròpriu da Gêxa. Tirà sciü a pijà u pòstu du prìmmu scìtu sâcru du paìze, sutt'a-u prìmmu tìtulu de Sàn Bastiàn, a l'è stàita isà a paròcchia du [[1609]], destacà da [[Gêxa de San Zorzu (Barestìn)|Sàn Zòrzu de Barestìn]]. De de föra a gh'à ina strutüra sèmplice, fiancà da in âtu campanìn cun cùpula a seùlla, da-a scöra véggia e, de daré, da-a canònica. De drèntu, a ina sùla navâta, a l'è duminà da-u gràn artà baròccu, usciüu da-i marchéxi Du Caréttu e ch'u gh'à i sö stémmi intajài intu màrmu. Tra e òpere chi cunservàe, u se pò mensunà a stàtua de Sàn Benàrdu, cumisciunà da-i fradélli de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e purtà in prucesiùn a-u dì da fèsta patrunâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210572|tìtolo=Chiesa di San Bernardo Abate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21210/|tìtolo=Chiesa di San Bernardo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* [[Uratoriu de San Benardu (Carpe)|Oratòriu de Sàn Benàrdu]]: faciàu in sciù stradùn, u se tröva a l'entrà du paìze, in Sàn Benàrdu, dund'u gh'éra a prìmma gêxa de [[Carpe|Càrpe]]. Sta custrusiùn, fabricà du [[1914]] insèmme a-u stradùn, a l'è stàita pè càrche tèmpu a sêde di fradélli de Sàn Bastiàn ma, cùmme ch'i se sùn derfài, a l'à pijàu di âtri üxi, fin'a vegnì in magazìn.

=== Architetüre civìli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Toirano - Palazzo del Marchese D'Aste del Carretto (2).jpg|L'âra de meridiùn du palàssu du Marchéze
Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U pònte de Giàire
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (4).jpg|U pònte di Murìn
Vìlla Mainero (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta de Vìlla Mainêru
&lt;/gallery&gt;
* U Parâxu: intu Bùrgu, u l'è u palàssu dund'i staxêva i [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véschi d'Arbénga]], ch'u n'éra a residènsa pè l'estàe. U Parâxu, faciàu sciü Vìa Paròdi, u gh'à a-u ciàn terén di èrchi rezüi da trè culònne, tiràe sciü du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. Chi u se cunsèrva in architrâvu de prêa nèira, fàitu du [[1503]], ch'u gh'à scurpìu in sìmma i blazùi de [[San Michê|Sàn Miché]], titulâre da [[Catedrâle de San Miché (Arbenga)|catedrâle d'Arbénga]], e du véscu [[Leunardu Marchese|Leonardo Marchese]], ch'u l'à cumisciunàu. Intu Parâxu, du [[1831]], u gh'è nasciüu u puêta tuiranìn [[Baccio Emanuele Maineri]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cittadellegrotte.it/archivio35_servizi_0_60.html|tìtolo=Il Paraxo - Palazzo del Vescovo di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;.
* Palàssu D'Àste-Du Caréttu: dìtu ascì u &quot;Palàssu du Marchéze&quot; e, in antìgu, ''Domo de Aste'', u l'è ün di palàssi ciü impurtànti du Bùrgu, furmàu de dùe âre, l'üna intu mèzzu fra i Fòssi e a Ciàssa Növa e l'âtra, de travèrsu a sta lì, ch'a pàssa in sciù Carùggiu di Fòssi pè faciâse in sciù Pàrcu du Marchéze. Stu cumplèssu, cumensàu da-i cùnti [[D'Aste (famïa)|D'Àste]], u ne végne da de cà ciü antìghe ch'i sùn stàite tacàe insèmme a partì da-u [[XVI secolo|Sinquesèntu]], pè pasà de dòppu a-i [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] de Barestìn, ch'i ghe sùn stàiti fìna du [[1950]]. Da-u [[1997]], pè u ciàn nòbile e e stàlle de l'âra vèrsu u Pàrcu, u l'è vegnüu a sêde du [[Musêu etnugraficu da Valà du Varatella|müzêu etnugràficu da Valà du Varatèlla]]. Inte l'âra fra i Fòssi e a Ciàssa Növa, u palàssiu u se ìssa sciü trèi livélli ciü u seminteràu, cu'a faciâta vurtà in scià ciàssa ch'a gh'à a-u ciàn terén in purtà de [[Pria du Finô|prêa du Finà]] e i dùi èrchi a tüttu sèstu d'ina lòggia, ch'u se ne végghe ancù u prufì di maùi. U prìmmu ciàn u funsiunâva da ciàn nòbile e, cumme u ciàn de d'âtu, u gh'à di barcùi ch'i sùn mésci a ciùngiu cu-e avertüre a-u ciàn terén. L'âra de meridiùn a l'è pè ina pàrte cunservà cun tàntu de aredamèntu uriginâle, scicùmme ch'a drèntu a-a vìxita a-u müzeu, cu-in scarinà du [[1797]] de màrmu e ciàppe ch'a mêna a in salùn cun decurasiùi du [[XVIII secolo|Settesèntu]] e in camìn de màrmu in [[Stîle Loîgi XV|stìle Luìggi XV]]. I pavimènti i cunsèrva ancù di [[Lagión|lagiùi]] du [[XVII secolo|Seisèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://insiemefacile.provincia.savona.it/scheda_comuni.php?aperto=1&amp;sez=5&amp;sottosez=2&amp;id=61|tìtolo=Toirano - Palazzo del Marchese|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111642|tìtolo=Palazzo del Carretto e parco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111648|tìtolo=Palazzo Balestrino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;.
* Palàssu Dürànte: ün di palàssi du Bùrgu, faciàu sciü Vìa Paròdi, u l'è ina custrusiùn a trèi ciài ch'a pìja u nòmme da l'antìga famija tuiranìna ch'a ghe staxêva. U palàssiu, vinculàu da-u [[1935]], u gh'à in purtà de prêa nèira scurpìa cun, intu tìmpanu, a scrìta &quot;''Si Deus pro nobis, quis contra nos?''&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109576.pdf|tìtolo=Palazzo Durante|léngoa=IT|vìxita=2023-02-04}}&lt;/ref&gt;.
* Vìlla Mainêru: a l'è ina villa de cùntu a-e Bengiàe, méscia intu mèzzu tra a vìa véggia pè u Bùrgu e u ciü növu stradùn ch'u ghe pàssa a punènte. A vìlla a l'è stàita cumisciunà da-u Pietro Mainero, dìtu &quot;u Biundìn&quot;, vèrsu a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e, du [[1978]], a l'è pàssa da-i Mainêri-Barlòcchi a-i Pruvàggi, avànti de vegnì indaré a di discendènti du Biundìn. Cu-i àgni a l'è stàita vixità da tànti persunàggi de cùntu e, tra i âtri incùntri, chi u s'è decìzu de tracià [[Stràdda XX Seténbre (Zêna)|Vìa XX Setèmbre]] a [[Zena|Zéna]]. A vìlla a gh'à ina tùre inta faciâta de punènte e, a-u reùndu, u gh'è ancù de giardìn e a véggia cà di manènti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/villa-mainero|tìtolo=Villa Mainero|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111650|tìtolo=Casa Provaggi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;.
* Pònte de Giàire: u l'è in antìgu pònte du [[XIV secolo|Trexèntu]], pè di séculi l'ünicu ch'u traversésse a scciümàira, mésciu a levànte du Bùrgu. Stu pònte, ch'u l'à pijàu u nòmme da-u scìtu dund'u se tröva, u gh'à ina strutüra a trèi èrchi de larghéssa diferènte e, in sciù parapêtu du ciü âtu, inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u se gh'è fabricàu ina capelétta. De frùnte a sta capelétta u gh'è ascì ina crùxe, cu-ina targa du [[1818]] ch'a reùrda l'indurgènsa de quarànta giùrni a chi u l'avésse dìtu in ''pater ed ave''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111649|tìtolo=Ponte delle Giaire|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.svdonline.it/9403/ponte-delle-%E2%80%9Cgiaire%E2%80%9D/|tìtolo=Ponte delle Giaire|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}&lt;/ref&gt;.
* Pònte di Murìn: u l'è in pònte de prêa, a dùi èrchi, ch'u ghe pàssa in sìmma a véggia vìa che da-u Bùrgu a mêna a-a [[Certussa de Tuiran|Certùssa]]. U sö nòmme u ne végne da-a gràn custrusiùn in scià zìna de senèstra da scciümàira, fabricà tra u [[XV secolo|Quattrusèntu]] e u [[XVII secolo|Seisèntu]] da-i frâti da Certùssa, che a l'inprensìpiu a l'éra aduerà cùmme papelêra, pè cangià pöi de funsiùn a [[gumbu|gùmbu]] e murìn da gràn. Da vixìn a stu pònte, de pòcu ciü âta da giàira da Varatèlla, a gh'è a funtâna de dund'u pàrte u bêu de l'àiva câda&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* Cà de Pégure: i sùn e cà da pastùi, d'ancöi abandunàe, ch'i se tröva in scé rìve di mùnti a-u reùndu du paìze, bèn difüze tra Tuiràn e [[Buinzan|Buisàn]]. De ste cà, de quélle i purêa vegnìne fìna da l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]] o da ancù de prìmma: intu detàju, pudâse che a cuscì dìta Cà da Turétta, de d'âtu du paìze, a sécce nasciüa cùmme ina furtificasiùn. Ciü che a Cà da Turétta, e cà de Pégure in scé rìve du [[Munte Aü|Mùnte Aü]] i sùn a Cà de Cùnche, a Cà Leàe, a Cà di Nèiri e a Cà Barèste; dapöi i ghe sùn a Cà du Pòzzu e a Cà Massò sutt'a-u Pòzzu de Barestìn e, de d'âtu de Dâri, e cà du Cìcciu, du Gispò e de Beccarìa&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 58-65}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüre militäri ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (2).jpg|I rèsti da tùre in sciù [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]]
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Detàju de üna de müràje
&lt;/gallery&gt;
* [[Bâsu du Giudeu#Tùre de l'Etàe de Mèzzu|Tùre de Barlörie]]: in sìmma a-u brìccu du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], de dùnde a dòmina a Vàlle e da vixìn a l'antìga [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]], u se ghe tröva e ruìne d'ina tùre de vàrdia, fàita tra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Duxèntu]]. A tùre, ch'u n'è restàu numà che de müràje âte in mêtru e mèzzu, a gh'à ina ciànta squadrà, de 5,5&amp;nbsp;m pè fiàncu. Ste ruìne i se tröva intu scìtu, stüdiàu du [[1999]], d'in [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] di [[Liguri Antighi|Lìgüri Antìghi]], mésciu inti prài daré du bâsu e di tèmpi de l'[[Etæ do færo|Etàe du Fèru]]&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|vìxita=2023-04-05}}&lt;/ref&gt;.
* A Purtàssa: in antìgu cunusciüa cùmme a &quot;Pòrta Magiù&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|p. 26}}&lt;/ref&gt;, a l'éra a pòrta inte müràje du Bùrgu ch'a se druvìva vèrsu vàlle, in diresiùn du Burghéttu. A Purtàssa a l'éra surmuntà da in èrcu ma, a-a fìn da guèra, a l'è stàita cacià zü insèmme a-a canònica, scicùmme ch'a l'axêva patìu di gròssi dàgni intu [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du '44]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Boccone, 2009|p. 7}}&lt;/ref&gt;.

=== Müzêi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Museo etnografico della Val Varatella.jpg|L'entrà du müzêu
Varatella Museo 1.jpg|Atrèssi da bancarà intu müzêu etnugràficu
Varatella Museo 2.jpg|Atrèssi pè u travàju inti càmpi
Scheletro di lince.jpg|U schéletru de [[lìnce]] intu müzêu preistòricu
&lt;/gallery&gt;

* [[Musêu etnugraficu da Valle du Varatella|Müzêu etnugràficu da Valà du Varatèlla]]: druvìu du [[1997]], u se tröva inte l'âra du Palàssu D'Àste-Du Caréttu facià sciü Vìa Pòlla. U müzêu u gh'à ina culesiùn de tòstu 1.400 ugètti, ch'i ne végne da-u [[XVII secolo|Seisèntu]] fìn a l'inprensìpiu du [[XX secolo|Növesèntu]], spartìi tra dixöttu sesiùi pè tìpu de travàju. I atrèssi in mùstra i sùn quélli di mestèi d'ina vòta, da-u travàju inti càmpi, a-u ferà, u bancarà, u scarpà e u caciò, ciü che e testimuniànse da fêde e da cultüra di tuiranìn. U müzêu u cröve ascì u ciàn nòbile du palàssu, cu-a capélla privà, ina culesiùn de quàddri e de stànsie alestìe cùmme a-i tèmpi di marchéxi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/vivere_il_comune/luoghi/luogo_6.html|tìtolo=Museo Etnografico della Val Varatella|outô=Cumün de Tuiràn|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;.
* [[Musêu preistoricu da Valà du Varatella|Müzêu preistòricu da Valà du Varatèlla &quot;Nino Lamboglia&quot;]]: stu müzêu, inandiàu inti [[Anni 1950|àgni '50]], u se tröva inta custrusiùn a l'entrà de gròtte, ch'a l'è intu sö percùrsu de vìxita. Inte l'espuzisiùn, intitulà a-u prufesù [[Nino Lamboglia]], i ghe sùn cunservàe de testimuniànse du [[Paleolìtico|Paleulìticu]], du [[Neolìtico|Neulìticu]] e di tèmpi di rumài, ch'i ne végne tàntu da-e [[Grotte de Tuiran|gròtte de Tuiràn]] che da âtri scìti da regiùn. Tra i repèrti ciü impurtànti, u se pò mensunà u schéletru tòstu intréu d'in [[Ursus spelaeus|ùrsu de tâne]] e quéllu d'in picìn de [[lince|lìnce]], truvàu de sfröxu int'ina gròtta tra [[Campugexa|Campugêxa]] e [[A Peàgna]] e sarvàu da-u cuntrabàndu du [[1997]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/74|tìtolo=Museo Preistorico della Val Varatella|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Reggiani|outô2=Elena Ghezzo|ànno=2015|tìtolo=Dal sequestro al completo recupero: il restauro della lince della &quot;Grotta del Gattopardo&quot; (Savona)|revìsta=Museologia scientifica|editô=Associazione Nazionale dei Musei Scientifici|volùmme=Vul. 9|pp=62-68|léngoa=IT|url=https://www.anms.it/upload/rivistefiles/caf52deb0db7c7d2d2cb8c241d96648a.pdf}}&lt;/ref&gt;.

=== Natüra ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Grotte di Toirano 127.jpg|U cuscì dìtu &quot;òrganu&quot; inta gròtta da Bàzura
Grotte di Toirano 170.jpg|E strutüre reùnde inte l'''atro de Cibele'', gròtta da Bàzura
LUCE DI CRISTALLO NELLA GROTTA.jpg|&quot;Sciùre&quot; d'aragunìte inta gròtta de Sànta Lesìa de Sùtta
Grotte di Toirano 215.jpg|A stànsia du ''Pantheon'' inta gròtta de Sànta Lesìa de Sùtta
&lt;/gallery&gt;
* [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Tuiràn]]: cumplèssu càrsicu ch'u se tröva inte rìve du [[Munte Raviné|Raviné]], svilüpàu inta furmasiùn de cuscì dìte [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-u Mùnte, ch'i l'àn fàitu a richéssa de burànchi, tâne e scarpàe de tütta a valà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/52|tìtolo=Grotte - Il carsismo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;. L'entrà a-a [[Grotta da Bazura|gròtta da Bàzura]] a l'è stàita descruvìa da di tuiranìn a-i 28 de màzzu du [[1950]] e, dòppu di scâvi archeulògici ch'i gh'àn pruvàu a prezènsa de l'òmmu 12.000 àgni fà, u s'è scavàu ina galerìa ch'a zùnta sta gròtta cun [[Grotta de Santa Lesia de Sutta|quélla de Sànta Lesìa de Sutta]], a furmà u percùrsu de vìxita druvìu a-u pübblicu, ch'u l'è u scìtu ciü mensunàu du paìze&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/53|tìtolo=Grotte - La scoperta|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Munte Raviné - Rocca Barbena|SIC Mùnte Raviné - Ròcca Barbéna]]: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scìtu d'interèsse cumünitàriu]] du [[Munte Raviné|Raviné]] e da [[Rocca Barbena|Ròcca]] u l'è in'àrea prutètta de 2.576&amp;nbsp;ha creà du [[1995]], ch'a cumprènde di tòcchi du teritòriu de [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Löa]] e Tuiràn. U scìtu u gh'à cu-in paizàggiu sarvàiru che, pè a prezènsa de [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-u Mùnte, u l'è stàitu scavàu da l'àiva cun di impurtànti fenòmeni de carsìsmu. U SIC u dà prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de bèstie in perìculu, cùmme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campanùla de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gàmberu de riàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;.
* [[Mónte Càrmo - Mónte Settepani|SIC Mùnte Càrmu - Mùnte Settepài]]: âtru scìtu d'interèsse cumünitàriu ch'u se svilüppa int'ina pàrte du teritòriu tuiranìn, u l'è stàitu tùrna creàu du [[1995]] e u cröve in'àrea de 7.575&amp;nbsp;ha, spartìa cu-i paìxi de [[A Prìa|A Prêa]], [[Bardenèi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Bormia|Bùrmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Giüstexine|Giüsténexi]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Riôtu|Riâtu]] e [[Oseria|Uzéria]]. Tra e varietàe de ciànte e de bèstie ch'i tröva chi de prutesiùn, ciü che quélle mensunàe de d'âtu, i ghe sùn ancù u [[Safràn ligùre|safràn ligüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxiàn de muntàgna]] e u [[Felis silvestris|gàttu sarvàiru]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;.
* [[Munte Aü - Arixea - Rian Turseru|SIC Mùnte Aü - Arexéa - Riàn Tursé]]: u l'è u tèrsu scìtu d'interèsse cumünitàriu da regiùn, creàu sèmpre du [[1995]], u s'estènde pe 2.420&amp;nbsp;ha tra i cumün d'[[Arbenga|Arbénga]], [[Barestin|Barestìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücaréllu]], Tuiràn, [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]], [[U Sejô|U Serià]]. Ciü o ménu paréggiu a l'[[Area prutetta pruvinciâle Arixea, Munte Aü e Valle Ibà|àrea prutètta pruvinciâle Arexéa, Mùnte Aü e Vàlle Ibà]], stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu diferènti, ch'i l'àn purtàu a de cundisiùi ràire, cun de ciànte de muntàgna e da màccia d'atàccu l'üna a l'âtra, inclüzu bèn 34 qualitàe d'[[Orchidêa|urchidée]] e tòstu in tèrsu de tütte e ciànte prutètte ch'i se pöne truvà inta Ligüria&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
Câva Tôri (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg|A Câva Tùri, de l'impréza Marchìziu, mirà d'in Buisàn
Rocce sopra Toirano.JPG|A véggia câva de Marchìziu a-u Martinéttu, d'ancöi serà
Moìn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|E ruìne du murìn inta burgà cu-u mèximu nòmme, prìmma adueràu cùmme papelêra
&lt;/gallery&gt;
Da-i ürtimi àgni du XX séculu u cumün de Tuiràn u l'è stàitu interesàu da in gràn desvilüppu, ch'u l'à fàitu tòstu radugià de pupulasiùn inte trent'àgni. Intu pasàu l'ativitàe ecunòmica ciü impurtànte a l'è sèmpre stàita quélla [[Agricoltûa|agrìcula]], cu-i sö terén ch'i sùn cürtivài a [[Ortàggio|ortàggi]], [[Èrbo da frûto|ciànte da frütu]] e, sruatüttu, [[Èrbo d'oîve|urìve]]. Ste chi, purtàe inta vàlle da-i [[Órdine de Sàn Benéito|frâti benedetìn]], sturicamènte i gh'àn avüu in ròllu centrâle inte l'ecunumìa du pòstu e, a-a giurnà d'ancöi, i sùn prinsipalmènte de varietàe [[Oîva tagiàsca|tajàsca]] e [[Uiva cuumbàia|curumbàira]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 182-186}}&lt;/ref&gt;. Gh'è ascì a ràira e rüstega qualitàe dìta [[Uriva carparina|carparìna]], tìpica du paìze de [[Carpe|Càrpe]], de dùnde a l'à pijàu u nòmme, caraterizà da-i sö urivìn e da-a rexistènsa a-u fréidu. Liàe a-a sö cürtivasiùn, a gh'è pöi càrche ativitàe pè a trasfurmasiùn de urìve, cu-in [[Gumbu|gùmbu]] ch'u l'è ancù in funsiùn, e de [[Câva|câve]] gestìe da-a stòrica impréza tuiranìna [[Cave Marchisio|Marchìziu]]. Pè de ciü, in mezüra ciü cuntegnüa i sùn ancù praticài l'[[Alevaménto|alevamèntu]] e u tàju e trasfurmasiùn de légne&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 178-179}}&lt;/ref&gt;.

De antìghe indüstrie mesciàe da l'àiva du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], da-e papelêre a-i Defìssi a-e fàbriche du fèru a-u Martinéttu, u nu l'è invèce restàitu nènte föra de sö ruìne, cu-a pòca ativitàe indüstriâle che aù a l'è inta regiùn de [[Patarè]], sübitu a-u de là du cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. A-a giurnà d'ancöi a ciü pàrte da pupulasiùn a l'è dùnca cuncentrà intu setù di servìssi, bèn spunciàu da-a descuvèrta de [[Grotte de Tuiran|gròtte]] du [[1950]]. ch'i sùn prèstu vegnüe a ciü impurtànte atrasiùn türìstica da valà, purtàndu cu-u tèmpu a valurizà ascì u cèntru du cumün e-e âtre ativitàe intu setù&lt;ref&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|pp. 188-190}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüra ==
=== Istrusiùn ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Biblioteca Toirano.jpg|Ina sâla da bibliutêca cìvica
Schêue 'Agnéize Garasìn' e 'Giöxèppe Pòlla' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|E növe scöre &quot;Giuseppe Polla&quot; e &quot;Agnese Garassini&quot;, a-a Braiàssa
Schêue 'Eogénio Montâ' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|E scöre médie de Tuiràn, intitulàe a l'[[Eugenio Montale]]
&lt;/gallery&gt;
'''Bibliutêche'''

A Bibliutêca cìvica &quot;Baccio Emanuele Maineri&quot; a l'è a bibliutêca pübblica du paìze, inandià du [[1981]] cun di fùndi da cumüna e che, a-a giurnà d'ancöi, a cùnta d'in patrimòniu de tòstu 39.000 vulümmi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0047|tìtolo=Biblioteca civica &quot;Baccio Emanuele Maineri&quot;|léngoa=IT|vìxita=2024-08-25}}&lt;/ref&gt;. A sö sêde a se tröva au Bùrgu, dund'a l'è stàita recavà intu palàssu da véggia cumüna tuiranìna, afaciàu in sce Vìa Paròdi, e a pìja u nòmme da-u scritù tuiranìn [[Baccio Emanuele Maineri|Baccio Maineri]], creatù da prìmma bibliutêca pübblica du paìze. Insèmme a-e bibliutêche de Buisàn, du Burghéttu e de Barestìn, da-u [[2003]] a l'è drèntu a-u Scistêma Bibliutecàriu da Vàlle du Varatèlla&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/c009061/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/47|tìtolo=Civica Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-04-03}}&lt;/ref&gt;.

'''Scöre'''

A Tuiràn i ghe sùn tréi livèlli de scöre, cu-a prezènsa de in azìlu, de elementâri e de scöre médie, ch'i fàn tütte pàrte de l'Istitütu Cumprensìvu da Vàlle du Varatèlla&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.valvaratella.edu.it/pagine/contatti|tìtolo=Istituto Comprensivo Valvaratella|léngoa=IT|vìxita=2023-04-07}}&lt;/ref&gt;. E elementâri, intitulàe a l'[[Eugenio Montale]], i sùn a-a Bràia, int'in palàssu vixìn a-a cumüna, mèntre l'azìlu e-e médie i se tröva drèntu a 'n edifìssiu de növa custrusiùn, avèrtu du [[2017]], a l'estremitàe vèrsu nòrd du cèntru du paìze. A sesiùn de médie a l'è intitulà a-u [[Giuseppe Polla]], benefatù du cumün intu Seisèntu ch'u l'à fàitu creà a prìmma scöra de Tuiràn, mèntre l'àzilu u l'à pijàu u nòmme da-a scià [[Agnese Garassini]], méistra da scöra de [[Carpe|Càrpe]] inti àgni da guèra che, cu-a sö ativitàe, a l'à evitàu ch'i ghe fùsse di incidènti a-u mumèntu du rastrelamèntu tedéscu du 6 de frevà du 1944&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/09/toirano-la-nuova-scuola-linfanzia-intitolata-alla-maestra-agnese-garassini/|tìtolo=Toirano, la nuova scuola per l’infanzia intitolata alla maestra Agnese Garassini|outô=Luca Berto|dæta=2017-09-07|léngoa=IT|vìxita=2023-04-07}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialéttu tuiranìn ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detàju}}
A Tuiràn se pàrla ina varietàe du [[Dialettu arbenganese|dialéttu arbenganéze]], pàrte du grüppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de sèntru-punènte]], ch'a gh'à di caràteri impurtànti de diferènsa da-u parlà da sitàe. Pè e caraterìstiche söe se pò cunsciderà u [[Dialettu tuiranìn|tuiranìn]] cùmme in parlà bèn arcàicu e diferensiàu da-i paìxi a-u reùndu e, tra e diferénse ciü marcàe, a reurdémmu:

* a cunservasiùn da ''-r''- intervucàlica, éxitu in cumün cu-e âtre [[Variànte lìguri|parlàe ligüri]] ciü arcàiche.
* ina mancànsa de evulusiùi du [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''-CT-'' da-a sö ciü antìga fùrma lìgüre ''-yt-'' (''làite''), cuscì cùmme in di partisìppi (''stàitu'', ''fàitu'') che ancöi i sùn tòstu ünici inte l'Ingàunia de levànte e supravisciüi numà inta pàrte ciü a punènte da Rivéra. 
* u latìn ''-LJ-'' u s'è evulüu in di mòddi nu vâri paréggi, tàntu che ancöi i ghe sùn sécce di éxiti in {{IPA|[j]}} cùmme &quot;travajà&quot; che in {{IPA|[ij]}} cùmme &quot;pijà&quot;, mèntre a [[Barestin|Barestìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=185-191|capìtolo=Glossario dialettale e fraseologia}}&lt;/ref&gt; e [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta Val Neva|ànno=2022|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|pp=153-159|capìtolo=Il dialetto di Castelvecchio}}&lt;/ref&gt; a gh'è {{IPA|[ʎ]}}, bèn particulà inta zòna, e a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] u cumènsa a esìghe l'éxitu zenéze in {{IPA|[dʒ]}}.
* a cöita suvènte da ''-g-'' intervucàlica e ina sèrta debuléssa da ''-v-'', sécce intervucàlica che a l'inprensìpiu de paròlle. Mèntre a ''-v-'' a gh'à stu éxitu in de bèlle varietàe da Ligüria intréa, a cöita da ''-g-'' a l'è zà ciü ràira e, tra i paìxi a-u reùndu, a l'è in cumün sruatüttu cun [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;. Inte paròlle ch'i cumènsa pè ''gu'' + vucâle u ''gu'' u pàssa a ''v''; cùmme da ''guagnà'' a &quot;vagnà&quot;.
* ina legêra [[A tònica velarizâ|velarizasiùn da ''a'' quàndu a l'è tònica]], scibèn ch'a nu l'è vâri marcà, sruatüttu rispèttu a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]].
Föra du Bùrgu e de burgàe a-u sö reùndu, dùnde a ògni mòddu a gh'è zà càrche diferènsa picenìna intu lèscicu, u parlà tuiranìn u l'è liàu cun quéllu de Buisàn, ch'u cumènsa a druvìse a-i caràteri de [[Löa]] e, in generâle, da Rivéra. Pè cùntru, u tuiranìn u l'è ciü destacàu da-u parlà de [[Carpe|Càrpe]] che, ciü d'avé méju cunservàu a sö integritàe e sciurbìu nu vâri d'infruénse riveràsche, u s'è evulüu cu-u tèmpu pè cùntu sö, cùmme prezémpiu intu pasàggiu sucesìvu de ''-yt-'' a {{IPA|[cˑ]}} e, dùnca, du &quot;làite&quot; in ''làcce'' e du &quot;fàitu&quot; in ''fàcciu'', cùmme a [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, in [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e in di ràiri paìxi de l'entrutèra.

== Fèste e fêre ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Toirano 004.jpg|U mercatìn pè i gùmbi du 2012, inta Bràia
Toirano 005.jpg|I banchétti inta Ciàssa Növa, a-u Bùrgu
&lt;/gallery&gt;
* Fèsta di Gùmbi: scibèn ch'a nu sécce lià a in'antìga tradisiùn, a fèsta di gùmbi a l'è diventà a ciü rinumà du paìze. Urganizà pè a prìmma vòta du [[1984]], a cunscìste int'ina spéce de sàgra cun mercatìn spantià pè i carùggi du Bùrgu, de föra de càrche ànnu quand'a l'è stàita inta câva de Martinéttu, cun numerùxi ''stand'' dùnde se cüxina i ciàtti da tradisiùn ligüre e nu sùlu. Da-a durâta de ciü giùrni, de sòlitu a l'è a l'inprensìpiu du méze d'aùstu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://festadeigunbi.it/|tìtolo=Scitu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2023-01-22}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Sàn Pêru: fèsta antìga tàntu sentìa da-i tuiranìn, a sö urìgine a remunterêa fìn'a-u [[XVI secolo|XVI séculu]], quàndu i [[Órdine certozìn|frâti certuzìn]] ch'i staxêva inte l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru a-u Mùnte]] i se sùn trasferìi inta [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]], ciü a vàlle. A l'è dùnca cumensà a tradisiùn che, a-u prìmmu de màzzu, a prevédde a muntà a-a véggia abasìa pè mèzzu da l'antighìscima stràdda da sà e che aù, ògni sinqu'àgni, a cumprénde ancù a prucesiùn sulènne cu-i Crìsti de [[Cazàsse|cunfratèrnite]] tuiranìne, cu-u rèstu di prucesiunànti ch'u cànta a &quot;Làuda de Sàn Pêru&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cailoano.com/index.php/it/san-pietro-in-varatella-it|tìtolo=La secolare tradizione della processione al Monte di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-01-22}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Sàn Martìn: a fèsta pè u [[San Martìn de Tours|sàntu patrùn du paìze]], a l'è ufisià a-a prìmma dumèniga da-u 11 de nuvèmbre, cu-ina méssa sulènne inta [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de Sàn Martìn]] e ina prucesiùn ch'a pàssa pè e stràdde du Bùrgu, muntàndu fìn'a-a Bràia pè pöi vegnì indaré chinàndu da-a pruvinciâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-patronale-di-san-martino-a-toirano/|tìtolo=Festa patronale di San Martino a Toirano|léngoa=IT|vìxita=2023-01-23}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta da Madònna du Ruzàriu: a l'è celebrà, d'intùrnu a-u 7 d'utùbre, pè a festivitàe a-a quâle a l'è dedicà a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxétta da burgà da Bràia]]. Dòppu a sànta méssa, a gh'è a prucesiùn da stàtua da titulâre pè i carùggi du Bùrgu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.templarioggi.it/testimony/templari-cattolici-ditalia-partecipano-alla-festa-della-madonna-del-rosario-toirano-sv/|tìtolo=Festa della Madonna del Rosario a Toirano (SV)|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Sàn Ròccu: a l'è a fèsta pè u titulâre da burgà de Baresciùn, fàita tütti i àgni inti tréi giurni da-u 14 a-u 16 d'aùstu. A cumprènde ina sàgra ch'a se desvilüppa intu carùggiu de Baresciùn e, a-u dì du sàntu, ina prucesiùn guidà da-a càssa de Sàn Ròccu ch'a fà u gìru da burgà&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/sagra-di-san-rocco-in-borgata-barescione/|tìtolo=Sagra di San Rocco in borgata Barescione|léngoa=IT|vìxita=2023-01-23}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta e féra de Sànta Lesìa: celebrà a-u prìmmu giùrnu festìvu da-u 13 de dixèmbre, a l'è a festivitàe pè a sànta titulâre du [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|santuàriu de Tuiràn]]. A muntà a-u santuàriu a l'è fàita a-a sèira, a-u ciàiru de lantèrne e di lümmì purtài in prucesiùn da-i fedéli. Intu Bùrgu a gh'è ascì a tradisiunâle féra, cu-u mercatìn e i ''stand'' gastrunòmici&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.templarioggi.it/testimony/processione-al-santuario-rupestre-di-s-lucia-toirano-savona/|tìtolo=Processione al Santuario Rupestre di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de Sàn Benàrdu: a l'è a fèsta principâle du paìze de [[Carpe|Càrpe]] e a l'è celebrà intu giurnu du sö patrùn, sarêa a dì u 20 de aùstu. A fèsta a cumprénde, dòppu a méssa, a prucesiùn da càssa du sàntu fìna a-u pilùn a-a Madònna e, a segùnda di àgni, ina sàgra inti prài d'atàccu a-a gêxa.
* Itineràriu di Prezéppi: manifestasiùn ch'a tégne tütti i àgni, da-u [[1997]], intu perìudu de fèste de [[Dênâ|Natâle]], urganizà da-u müzêu etnugràficu de Tuiràn. A cunscìste int'ina mùstra de prezéppi artìstici spantiài in gìru pè u Bùrgu e pè e âtre burgàe, fàiti da privài, bütéghe e asuciasiùi e ancöi rivài a in nümeru de tòstu duxèntu. I prezéppi de l'itineràriu i gh'àn di stìli bén diferènti, da-i ciü mudèrni e particulâri a quélli da [[Prezépio lìgure|tradisiùn tuiranìna e lìgüre]], ch'i remùnta fìn'a-u [[XVIII secolo|Setesèntu]] e i l'inclüdde ascì [[Macachi d'Arbisöa|macàcchi d'Arbisöra]] e di [[Santons da Provénça|''santons'' da Pruvénsa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/42|tìtolo=Itinerario dei Presepi|léngoa=IT|vìxita=2023-12-29}}&lt;/ref&gt;.

== Spòrt ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Palaçétto do Spòrt 'Roberto Giuliano' (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U Palaséttu du Spòrt &quot;Roberto Giuliano&quot;
Canpétto da balón (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U campéttu da balùn d'atàccu a-u palaséttu
&lt;/gallery&gt;
Intu cumün de Tuiràn u se ghe tröva dùe strutüre pè fà du spòrt:
* Palaséttu du Spòrt &quot;Roberto Giuliano&quot;: u l'è in palaséttu adueràu pè di spòrt diferènti, gestìu da l'''Associazione Sportiva Dilettantistica Toirano''. Sta lì a ghe zöga e partìe de cà du campiunàu de [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] cu-a squàddra ''A.S.D Toirano Futsal'', a-u [[2023]] inta [[Série C1 (futsal)|série C]] da Ligüria&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/IM/CalcioA5SerieC1/GironeUnicoSerieC/Squadra/ToiranoFutsal/1028660/Scheda|tìtolo=A.S.D. Toirano Futsal|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;. U palaséttu u l'è intitulàu, da-u [[2019]], a-u Roberto Giuliano, tra i fundatùi de l'asuciasiùn spurtìva e medàja de brùnzu a-u varù civìle p'avé sarvàu in òmmu ch'u se uxêva cacià sùtta in trénu, ch'u l'è mòrtu du [[2007]] int'in incidènte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2019/03/toirano-il-palazzetto-dello-sport-intitolato-alla-memoria-di-roberto-giuliano/|tìtolo=Toirano, il palazzetto dello sport intitolato alla memoria di Roberto Giuliano|dæta=23 màrsu 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;.
* Ténnis de Tuiràn: u se tröva a-e Bengiàe, de sutta a-a pruvinciâle in scià zìna drìta da [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]]. Gestìu da l'''A.S.D. Tennis Club Gli Ulivi'', u l'è dutàu de sìnque càmpi da zögu, tàntu a-u cuvèrtu che nà, cun quàttru de sti lì ch'i gh'àn in fùndu de tèra e ün de sintéticu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20190630135726/http://www.tennisclubtoirano.com/servizi.html|tìtolo=Tennis Club Gli Ulivi|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
[[File:Toirano - Palazzo Comunale.jpg|thumb|A cumüna cu-a gêxa da Madònna du Ruzàriu]]
[[Immaggine:Giardìn Pommiers (Toiràn) - tàrga.jpg|miniatura|Ina tàrga dedicà a-u binelàggiu cun Pommiers]]

=== Scìndici de Tuiràn ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Prìmmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|6 de zügnu du 1985|15 de zügnu du 1990|Gino Parodi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|[[Scindico|Scìndicu]]|}}
{{ComuniAmminPrec|15 de zügnu du 1990|24 d'arvì du 1995|Gino Parodi|DC|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 d'arvì du 1995|14 de zügnu du 1999|Marco Bertolotto|lìsta cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 de zügnu du 1999|14 de zügnu du 2004|Marco Bertolotto|[[Partîo Democràtico da Scinìstra|PDS]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 de zügnu du 2004|8 de zügnu du 2009|Silvano Tabò|lìsta cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 de zügnu du 2009|26 de màzzu du 2014|Silvano Tabò|''Viviamo Toirano''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 de màzzu du 2014|27 de màzzu du 2019|Gianfranca Lionetti|''Punto e a capo''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 de màzzu du 2019|10 de zügnu du 2024|Giuseppe De Fezza|''Toirano Continua...''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 de zügnu du 2024|''in càrega''|Marco Bertolotto|''Toirano torna al futuro''&lt;br /&gt;(lìsta cìvica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelàggi ===
U paìze de Tuiràn u l'è binéllu de:
* {{Binelàggio|FRA|Pommiers|4=Pommiers (Ròdano)}}, da-u 12 de nuvèmbre du [[2011]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mairie-pommiers.fr/les_associations/comite-de-jumelage-de-pommiers/|tìtolo=Comité de jumelage de Pommiers|léngoa=FR|vìxita=2024-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2021/12/11/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/toirano-celebrato-a-distanza-il-decimo-anniversario-di-gemellaggio-tra-il-comune-e-pommiers.html|tìtolo=Toirano, celebrato a distanza il decimo anniversario di gemellaggio tra il comune e Pommiers|dæta=2021-12-11|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}&lt;/ref&gt;

== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stràdde ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (4).jpg|A SP25 a Dâri
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - 5° chilòmetro da SP25.jpg|A prêa du 5° e ürtimu chilòmetru da SP25, a Dâri
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|A SP34 a l'inprensìpiu da burgà de Baresciùn
Vîa pe Toiàn - Stràdda Provinciâle 60 (O Borghétto) (5).jpg|A SP60 miràndu d'in Patarè vèrsu i cunfìn cun Tuiràn
Varatella ponte sp60dir.png|U pònte Mainêru da SP60 a-u Sâtu du Lüu
&lt;/gallery&gt;
Intu teritòriu tuiranìn i ghe pàssa trè stràdde pruvinciâli, ch'i u lìa a-i paìxi a-u reùndu. A ciü impurtànte a l'è a [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stràdda pruvinciâle 60]], ch'a pàrte da-u Burghéttu e che, traversài Tuiràn (dund'a gh'à u nòmme de &quot;Stràdda Pruvinciâle&quot;) e Càrpe (dund'a l'è dìta &quot;Stràdda da Rùggia&quot;), a mùnta fìna a [[Bardenèi]] pasàndu pè u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]]&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Çitta|Gallea &amp; Lertora, 2010|p. 10}}&lt;/ref&gt;.

I âtri dùi stradùi i sùn quélli ch'i vàn d'in Tuiràn a [[Barestin|Barestìn]] e a [[Buinzan|Buisàn]]: u prìmmu, a [[Stradda pruvinciâle 34 Tuiràn-Barestìn|SP34]], dòppu avé pasàu a burgà de Baresciùn a mùnta pè u valùn du [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]] fìna a-a cuntrà barestinòlla du Pòzzu. L'âtru stradùn, a [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|SP25]], u pàrte da-u pònte srua u [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]] e de lì, traversàu l'intréu cumün de Buisàn, a l'èntra a [[Löa]], chinàndu fìna a-u sö cèntru&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

Tuiràn u l'è servìu ascì da l'[[Outostràdda A10|autustràdda A10]], pè mèzzu du cazèllu du Burghéttu, ch'u se tröva pròpriu a-i cunfìn tra i dùi cumün, inta regiùn di Canavài&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

== Nòte ==
;Nòte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|outô2=Carlo Tagliafico|tìtolo=Toirano|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0477080|ànno=Dixèmbre 1976|editô=Stringa editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Pesce &amp; Tagliafico, 1976}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|tìtolo=Toirano: storia e vita tra '800 e '900|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0076194|ànno=1988|editô=Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Pesce, 1988}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Mario Cennamo|outô2=Orlando Boccone|outô3=Giacomo Nervi|tìtolo=Toirano nel Duecento|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0020669|ànno=Màzzu 1993|editô=Opera Parrocchiale di San Martino vescovo|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|cid=Cennamo, Boccone &amp; Nervi, 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Orlando Boccone|tìtolo=La chiesa parrocchiale di San Martino vescovo di Tours|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA28979|ànno=Lüju 2009|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|cid=Boccone, 2009}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Franco Gallea|tìtolo=Toirano e la Val Varatella|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0081345|ànno=Màzzu 2010|editô=Tipografia F.lli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Gallea &amp; Lertora, 2010|outô2=Eugenio Lertora}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pierluigi Bogliorio|tìtolo=Tuiran e tuiranin dinanti|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0478169|ànno=Utùbre 2022|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Impéria|léngoa=IT|cid=Bogliorio, 2022}}

== Âtri prugètti == 
{{Interprogetto}}

== Liàmmi de föra ==
* {{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/|tìtolo=Scìtu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}
* {{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/|tìtolo=Scìtu türìsticu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Tuiràn| ]]</text>
      <sha1>5jqmlaytbchiimqgcrcvn91gidw3id5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Süccaellu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1756</id>
    <revision>
      <id>270591</id>
      <parentid>270421</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+cv</comment>
      <origin>270591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18199" sha1="8ojsmsb1b2i20hwpqmzon8kawufje84" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Süccaellu
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|Panorama = PmZuccarello05.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;I porteghi intu burgu&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|Amministratore locale = Claudio Paliotto
|Partito = lìsta sivica de sentru-destra &quot;Uniti per Zuccarello&quot;
|Data elezione = 1-6-2015
|Data rielezione = 25-5-2026
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|Altitudine = 
|Abitanti = 309
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019.
|Aggiornamento abitanti = 30-6-2019
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Arnascu]], [[Barestin|Barestìn]], [[Castergiancu|Castregiancu]], [[Castrevegliu|Castreveiu]], [[Cixan]], [[Èrli]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu ura(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1689
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = 
|Patrono = San Bertumê
|Festivo = 24 agustu
|PIL = 
|PIL procapite =
|var-cartografîa = Cartugrafìa 
|Mappa = Map of comune of Zuccarello (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Sücca(r)èllu inta pruvincia de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Sücca(r)èllu'''{{#tag:ref|A prununsia {{IPA|[sykka'ɹεllu]}} a se rife(r)ìsce aa parlâ arbenganese (scrìtu ascì ''Süccaȓèllu'' o ''Sücca&quot;èllu''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Süccarê'' in [[Èrli#Dialettu erlese|Èrli]], prununsiàu {{IPA|[sy:ka'ɹε:]}} o {{IPA|[sykka'ɹε:]}}, mèximu che inti âtri paixi de l'âta valâ, ''Zūcarèa'' in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''Succarello''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/zuccarello/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Zuccarello|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-10-07}}&lt;/ref&gt; o ''Sucælo''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=Zuccarello|tìtolo=TIG: Traduttore Italiano Genovese -Zuccarello|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-07}}&lt;/ref&gt; in [[Lengoa zeneize|zenese]]|group=n.}} (''Zuccarello'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in cumün de 309 abitanti (dati agiurnài au [[2019]]) ch'u se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]].

== Geugrafìa ==
[[File: Zuccarello-IMG 0372.JPG|thumb|Màppa ürbanistica du cumün]]
Inta [[Valâ du Neva|valâ du Neva]], a munte de dunde u Pennavaire u se ghe zunta, Sücca(r)èllu u fa parte de l'entrutèra d'[[Arbenga]]. U l'è u segundu paìse pe' pupulasiùn da valâ, de derê a Cixàn. U cunfina cun [[Èrli]] e [[Castrevegliu|Castreveiu]] a nord, [[Barestin|Ba(r)estìn]] a est, [[Cixan|Cixàn]] a sud e a ovest cun [[Arnascu]] e [[Castergiancu|Castregiancu]]. U g'ha ascì 'na frasiùn ciamâ U Martinettu, ch'a l'è spartìa a mezzu cun Cixàn.

== Sto(r)ia ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:PmZuccarello07.jpg|In caruggiu du burgu
File:Zuccarello (SV) - porta Sottana - 02.jpg|A pòrte da tûre
File:PmZuccarello06.jpg|Vìsta d'in âtru caruggiu
File:Zuccarello-IMG 0370.JPG|Cartéllu a l'imbuccu du paìse
&lt;/gallery&gt;

=== U Marchesàu de Sücca(r)èllu ===
{{Véddi ascì|Marchesàu de Süccaellu}}
U paìse de Sücca(r)èllu, zà mensciunàu intu [[1233]] u l'è stàitu fundàu inte l'arvì de l'ànnu [[1248]], pe' via d'in àttu nutarìle che ancöi u l'è cunservàu inta cumüna.

Interesante ascì in ''corpus'' de lezzi, scrìtu intu [[1281]] e ligàu, cumme l'àttu de fundasiùn, ai marchexi de Clavesana, che l'axevan sernüu sta pusisiùn strategica pe'i traffeghi fra Arbenga e u Bassu [[Piemonte|Piemunte]].

Propiu pe' sta mutivasiùn chi u burgu u l'è stàitu ciü vôte cuntestàitu da dife(r)enti famìe de cuntu du punènte savunese.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comunezuccarello.it/index.php/storia|tìtolo=U cumün de Sucarê|léngoa=IT|vìxita=2021-05-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/zuccarello/|tìtolo=Sucarê, un di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2021-05-18}}&lt;/ref&gt;

Intu [[1326]], cu'u matrimoniu fra Enricu Du Carettu e Cate(r)ìna Clavesâna a duminasiùn du burgu a passa sutta ai pusedimènti di Du Carettu, assemme aa vixina [[Castrevegliu|Castreveiu]], cu'u rinforsu di pusedimènti, scicumme ch'i sciorte a piâse ascì di âtri i feudi.

Pé òpe(r)a poi de Carlu I Du Carettu, u nàsce u [[marchesàu de Süccaellu|marchesàu de Sücca(r)èllu]], a partì dau [[1397]], u paise u vegne cuscì a capitàle du növu stàttu suvràn, ch'u cumprendeva a u sò ''apugêu'' vâri âtri paixi de l'entrutèra, daa valâ de l'Aroscia fìn a chella du Va(r)atella. Da evidensià inta pulitica estèra u rapòrtu cun i Viscunti de [[Milan]]. Quésti ligàmmi vegne pe(r)ò interutti cu-i Sforsa, quande i süccarelexi i rivàn inte l'orbita da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], survatüttu dau [[1449]].

I zenexi i l'axeva cuscì cumensàu in periudu de ingerènsa inti affari pübbrici du marchesàu, tàntu da 'rivà intu [[1567]] a l'acquisisiùn de in tèrsu du feudu lucàle. Pòchi ànni dòppu a restante pàrte u vegne vendüa ai [[Regno de Sardegna|Savoia]], pe quaxi 60.000 scüddi d'o(r)u, e a stu moddu i zenexi i munta di &quot;mugugni&quot;, che cu'a diplumasia i sciorte(r)àn a fermà e tratatìve, spetandu ina resposta giü(r)idica.

Quéstu u l'ande(r)à a scatenà a cuscì dìta &quot;causa de Sücca(r)èllu&quot;, rizòlta daprimma a Prâga, intu [[1593]], cun fìtte tratatìve e pòi int'ina ve(r)a e propia guèra fra u [[1625]] e u [[1631]], scicumme che l'ànnu prìmma Utaviu du Carettu l'axêva decisu de vènde pàrte du feudu ai zenexi. I scuntri i se cunclüdde numma du [[1631]], ànnu du tratàu de Cherascu, ch'u sancisce a definitiva fìn du marchesàu, anéssu a a Repübbrica de Zena dùi ànni dòppu.

=== Da a fìn du marchesàu a l'anesciùn a l'Italia ===
U terito(r)iu cumünâle u l'éa stàitu pòi cuinvòltu in vàri scuntri fra u [[1746]] e u [[1747]], asediàu dae trùppe austru piemuntexi: végne libe(r)àu da cuntingènti militàri [[Corsega|còrsu]]-lìguri; pòi turna intu [[1795]], inta bataja de [[Löa]].

Dau [[1797]] u paìse êntra a fà parte da [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligü(r)e]] e da lì vegne anéssu a l'Impe(r)u Fransese sutta [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunapàrte]].

Cu'u cungressu de Vienna du [[1814]] e a restaurasiùn u vegne inglubàu inti dumini du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], dau [[1861]] in quélli du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu de l'Italia]], vegnüu doppu a Segunda Guèra Mundiâle a [[Italia|Repübbrica italiâna]].

Intu [[1929]] u pèrde a frasiùn de Cunscente, aù de Cixàn e pàrte de chella du Martinettu, spartìa fra i dui cumün. Fra u [[1973]] e u [[2008]] faxéva parte da &quot;Cumunitài muntana Ingauna&quot;, pòi du &quot;Puntente Savunese&quot; fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn.

In tu [[2016]] l'aministrasiùn a l'ha tentàu de utegnì l'indipendènsa, andandu a restabilì l'antìgu marchesàu, scibén che a recesta furmàle a nu a l'è stàita acetâ né daa [[Italia|Repübbrica Italiana]] né da l'[[Union Europea|Uniùn Eurupéa]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.primocanale.it/notizie/zuccarello-come-seborga-il-marchesato-ora-invia-le-carte-all-unione-europea-175747.html|tìtolo=Sücarê cumme Seburga, invìa a sò recesta a l'UE|vìxita=2021-05-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2016/10/02/news/nel-borgo-di-zuccarello-prove-di-indipendenza-1.34781006|tìtolo=Süca(r)ê, pröve de indipendènsa|vìxita=2021-05-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Sucælo}}

=== Minu(r)anse fu(r)èste ===
Dandu amèntu au [[ISTAT]], ai 31 de dixembre du 2014, a Sücca(r)èllu u gh'è 10 rexidenti fu(r)èsti.

=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ciü difüxi a Sücca(r)èllu i sun: ''Biagiotti'', ''Panizza'', ''Romano'', ''Negrino'' e ''Rovere''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pé cumün, Sücca(r)èllu|léngoa=IT|vìxita=2025-10-07}}&lt;/ref&gt;

== Posti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Zucarello.jpg|U punte a schêna d'ase in sce [[Turénte Nêva|Neva]]
File:IlariaDelCarrettoZuccarello.JPG|Stàttua de brunzu dedicâ a Ilaria del Carretto 
File:Chiesa di San Bartolomeo, Zuccarello.jpg|A gêxa de San Bertumê, intu burgu
File:Castellu de Süccaellu 01.jpg|U castéllu ch'u resta in simma au paìse
File:Teàtru Delfino Süccaellu 01.jpg|L'u(r)ato(r)iu de Santa Ma(r)ìa piàu dau caruggiu
&lt;/gallery&gt;

=== Architetü(r)e religiuse ===
* '''[[Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)|Gêxa de San Bertumê]]''', a se tröva intu paìse e u pà ch'a secce stàita ti(r)â sciü a partì dau [[XII secolo|seculu XIII]], tantu ch'i se ghe tröva fina di tocchi de mü(r)aje aa base du campanìn ch'i sa(r)eva fina ciü antighi, du [[XI secolo|seculu XI]]. A gêxa a l'è stàita mensciunâ p'a primma vota du [[1318]] cumme gêxa reto(r)ia. Cun trê navài, spartìe da di èrchi mezzi tundi decurài, de fö(r)a a gêxa a se mustra cu' ina faciâ a cabanna tenzüa de gianu e rösa, truncâ daa presènsa du campanìn aa lerca. L'ingressu u l'è issàu rispettu aa stradda, scicumme ch'u gh'è di sca(r)ìn de marma(r)u da muntà pe' rivà dau purtâ, ch'u remunta aa fin du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. L'edifissiu u l'ha avüu ciü che in travaju intu passà di ànni, cumme chelli ch'i sun stàiti fàiti au coru, da fin du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] o ancù, bèn ciü de impattu, l'intervènti du [[XVII secolo|Seisèntu]] ch'i l'han cangiàu u drentu, segundu decurasiùi de güstu baroccu. Du mèximu periudu a l'è a parte âta du campanìn, ch'a nu l'è ciü chella medievâle, ch'a duxeva êsse fàita a piramide e ch'a l'è stàita cangiâ chelli tèmpi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21274/Chiesa+di+San+Bartolomeo#action=ricerca%2Frisultati&amp;view=griglia&amp;locale=it&amp;ordine=&amp;ambito=CEIA&amp;liberadescr=zuccarello&amp;liberaluogo=&amp;dominio=2&amp;highlight=Zuccarello|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo - Zuccarello|léngoa=IT|vìxita=2025-10-07}}&lt;/ref&gt;
* '''U(r)ato(r)iu de Santa Ma(r)ia Nascente e de San Carlu''', u l'è in cumplessu ch'u se svilüppa inte dui ambiènti ün in simma a l'âtru, u ciü bassu u l'è chellu dund'u se tröva u teâtru, mèntre chellu de d'âtu u l'è chellu ciü grossu, de l'u(r)ato(r)iu. U se ghe riva daa ciàssa de derê aa gêxa, dunde 'na vota u gh'é(r)a u veggiu campusantu. L'entrâ a l'è in sciu fiancu e a l'è au de sutta d'in pòrtegu cu'u vortu a cruxe(r)a. E mü(r)aje e sun de prìa, e ciü tante a base de carcâ, tegnüe asemme cu'a casîna. L'aula a l'è spartìa dau fundu grassie a 'n èrcu de triunfu, ch'u g'ha de culunette pe' deco(r)u. Da l'atâ u gh'è a pitü(r)a d'ina medaja cu'a Madonna intu mèzzu, ch'u pà ch'u remunte au [[XVIII secolo|Settesèntu]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21273/Oratorio+di+Santa+Maria+Nascente#action=ricerca%2Frisultati&amp;view=griglia&amp;locale=it&amp;ordine=&amp;ambito=CEIA&amp;liberadescr=zuccarello&amp;liberaluogo=&amp;dominio=2&amp;highlight=Zuccarello|tìtolo=Oratorio di Santa Maria Nascente - Zuccarello|léngoa=IT|vìxita=2025-10-10}}&lt;/ref&gt; 
* '''Capella da Madonna da Neve''', fö(r)a dau paìse, d'ataccu au semite(r)iu, a l'è stàita erezüa du Settesèntu e a l'ha funsiunàu cumme scìtu pe' uspità e gènte de pasaggiu, che chi a truavava ricove(r)u primma ch'u ghe fusse dàitu u permessu d'entrà drentu ae mü(r)aje. A mustra ina tipica faciâ a cabanna cun 'na spartisiùn a tréi, a reciamà in barcùn cu'u pòrtegu. Drentu a gh'a numma che 'na navâ, cun l'àula ch'a l'è spartìa dau fundu pe' vìa d'in èrcu de triunfu, decu(r)àu cun de finte culonne. Intu mezzu da cumpusisiùn u gh'è in medajùn cu'u simbulu da Madonna, mèntre l'atâ u l'è de stüccu a cu(r)ùi, cu' in sci fianchi due culonne selèste de stìle curinsiu e intu mezzu a stàttua da Vergine tegnüa intu nicciu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21272/Chiesa+di+Nostra+Signora+della+Neve|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora della Neve - Zuccarello|léngoa=IT|vìxita=2025-10-10}}&lt;/ref&gt; 
* '''Capeletta de Sant'Antoniu''', a l'ingressu du paìse rivàndu da Arbenga, a l'è stàita giüstàita intu [[2015]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2015/06/a-zuccarello-linaugurazione-del-restauro-della-cappella-di-santantonio-abate/|tìtolo=Restauru da Capeletta de S.Antoniu|vìxita=2021-05-19|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetü(r)e civìli ===
* '''Palàssu du marchese''', u se tröva intu burgu e a l'è l'antiga rexidensa du marchese: drentu a cunserva diferenti cìcli de pitü(r)e a frescu.
* '''Castéllu di Del Carretto''', du [[XIII secolo|XIII seculu]], de prubabile vegnüu de doppu de chellu de Castreveiu, u l'è stàitu a rexidènsa ufisiâle du marchese e puntu de avistamèntu pe'e invaxùi da valâ du Néva.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.liguriaheritage.it/heritage/it/liguriaFeudale/Savona.do?contentId=30059&amp;localita=2258&amp;area=213|tìtolo=U castéllu de Sucarê e a figüa de Ilaria del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2021-05-19}}&lt;/ref&gt;
* '''Porte medievâli du burgu''', dìte du Mu(r)ìn, du Piemunte (o Suprana, dund'u gh'è a tûre mediuevàle), du Pònte (ch'a dà in sce Neva, ch'u se ghe passa in simma grassie au pònte a schêna d'ase, simbulu du paìse), de Neva, e interiû.
* '''Teâtru Sivicu &quot;Quinzio Delfino&quot;''', üna de strutü(r)e ciü véie e méiu cunservàe du burgu, u l'è pàrte de l'u(r)atoriu e cumme stu chi u l'è stàitu ti(r)àu sciü a partì dau [[XII secolo|XII seculu]], ancöi i se ghe pone truvà spetaculi, rapresentasiùi, espusisiùi e mustre.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://insiemefacile.provincia.savona.it/scheda_comuni.php?aperto=&amp;sez=&amp;sottosez=2&amp;id=69|tìtolo=U teâtru de Sücca(r)ŕllu|léngoa=IT|vìxita=2021-05-19}}&lt;/ref&gt;
* '''Ca&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt; &quot;du Mu(r)ìn&quot;''' cunusciüa pe'a carateristica faciâ du [[Etæ de Mëzo|mediuevu]].

== Ecunumìa ==
L'ecunumìa a l'è ligâ u ciü tantu aa cultivasiùn da früta, de l'u(r)ìve e ai òrti. Di ürtimi tèmpi u s'è svilupàu u turismu, ascì grassie au fàttu che Sücca(r)èllu l'è ün di Burghi ciü bèlli d'Italia.

== Cultü(r)a ==
=== Dialettu de Sücca(r)èllu ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}}
A Sücca(r)èllu u se parla ina varietài du ligü(r)e de stampu arbenganese, ch'a l'è parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligü(r)e de sèntru-punènte]].

=== Cüxina ===
Tradisiunâle du periudu de Pasqua a l'è a tùrta pasqualina, che inta versciùn du postu a vö numma e [[Giæa (cianta)|gêe]].

== Feste e fe(r)e ==
* '''Rievucasiùn sto(r)ica du matrimoniu de Ilaria du Carettu''', a lüiu, a l'è üna de rapresentasiùi ciü apresàe de tütta a regiùn.
* '''Festa Patrunâle de San Bertumê''', ai 24 d'austu, cun tàntu de prucesciùn di crìsti e a bànda che a 'cumpàgna u curtêu.
* '''Festa da Sücca''', in nuvembre, cun mercatìn, zöghi medievâli e u cuncursu pe'a sücca ch'a pesa de ciü.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZpsUFtR1c7Q&amp;feature=youtu.be|tìtolo=Sucarê, a festa da a sücca|vìxita=2021-05-19|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Aministrasiùn ==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|11 lüiu 1985|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|11 lüi 1985|1º zügnu 1990|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1º zügnu 1990|24 arvì 1995|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zügnu 1999|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|13 dixembre 2004|Stefano Mai|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 dixembre 2004|5 arvì 2005|Marco Di Giovanni||Cumisa(r)iu staurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|20 arvì 2005|30 marsu 2010|Stefano Mai|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|1º zugnu 2015|Stefano Mai|Lega Nord|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1º zugnu 2015|22 setèmbre 2020|Claudio Paliotto|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|22 setèmbre 2020|25 mazzu 2026|Claudio Paliotto|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|25 mazzu 2026|''in càrega''|Claudio Paliotto|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de cumünicasiùn ==
A l'è culigâ cun Castreveiu e a sitài d'Arbenga pe' vìa da Stràdda Statàle 582 da Còlla de San Bernardu (SS 582).

== Nòtte ==
;Nòtte dialetâli
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte a u testu
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Atri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Süccaellu| ]]</text>
      <sha1>8ojsmsb1b2i20hwpqmzon8kawufje84</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270595</id>
      <parentid>270591</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]</comment>
      <origin>270595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18250" sha1="2x8n2zx6r5yhc7mg9jpid9atr557oea" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Süccaellu
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|Panorama = PmZuccarello05.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;I porteghi intu burgu&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Claudio Paliotto
|Partito = lìsta sivica de sentru-destra &quot;Uniti per Zuccarello&quot;
|Data elezione = 1-6-2015
|Data rielezione = 25-5-2026
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|Altitudine = 
|Abitanti = 309
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019.
|Aggiornamento abitanti = 30-6-2019
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Arnascu]], [[Barestin|Barestìn]], [[Castergiancu|Castregiancu]], [[Castrevegliu|Castreveiu]], [[Cixan]], [[Èrli]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu ura(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1689
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = 
|Patrono = San Bertumê
|Festivo = 24 agustu
|PIL = 
|PIL procapite =
|var-cartografîa = Cartugrafìa 
|Mappa = Map of comune of Zuccarello (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Sücca(r)èllu inta pruvincia de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Sücca(r)èllu'''{{#tag:ref|A prununsia {{IPA|[sykka'ɹεllu]}} a se rife(r)ìsce aa parlâ arbenganese (scrìtu ascì ''Süccaȓèllu'' o ''Sücca&quot;èllu''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Süccarê'' in [[Èrli#Dialettu erlese|Èrli]], prununsiàu {{IPA|[sy:ka'ɹε:]}} o {{IPA|[sykka'ɹε:]}}, mèximu che inti âtri paixi de l'âta valâ, ''Zūcarèa'' in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''Succarello''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/zuccarello/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Zuccarello|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-10-07}}&lt;/ref&gt; o ''Sucælo''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=Zuccarello|tìtolo=TIG: Traduttore Italiano Genovese -Zuccarello|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-07}}&lt;/ref&gt; in [[Lengoa zeneize|zenese]]|group=n.}} (''Zuccarello'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in cumün de 309 abitanti (dati agiurnài au [[2019]]) ch'u se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]].

== Geugrafìa ==
[[File: Zuccarello-IMG 0372.JPG|thumb|Màppa ürbanistica du cumün]]
Inta [[Valâ du Neva|valâ du Neva]], a munte de dunde u Pennavaire u se ghe zunta, Sücca(r)èllu u fa parte de l'entrutèra d'[[Arbenga]]. U l'è u segundu paìse pe' pupulasiùn da valâ, de derê a Cixàn. U cunfina cun [[Èrli]] e [[Castrevegliu|Castreveiu]] a nord, [[Barestin|Ba(r)estìn]] a est, [[Cixan|Cixàn]] a sud e a ovest cun [[Arnascu]] e [[Castergiancu|Castregiancu]]. U g'ha ascì 'na frasiùn ciamâ U Martinettu, ch'a l'è spartìa a mezzu cun Cixàn.

== Sto(r)ia ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:PmZuccarello07.jpg|In caruggiu du burgu
File:Zuccarello (SV) - porta Sottana - 02.jpg|A pòrte da tûre
File:PmZuccarello06.jpg|Vìsta d'in âtru caruggiu
File:Zuccarello-IMG 0370.JPG|Cartéllu a l'imbuccu du paìse
&lt;/gallery&gt;

=== U Marchesàu de Sücca(r)èllu ===
{{Véddi ascì|Marchesàu de Süccaellu}}
U paìse de Sücca(r)èllu, zà mensciunàu intu [[1233]] u l'è stàitu fundàu inte l'arvì de l'ànnu [[1248]], pe' via d'in àttu nutarìle che ancöi u l'è cunservàu inta cumüna.

Interesante ascì in ''corpus'' de lezzi, scrìtu intu [[1281]] e ligàu, cumme l'àttu de fundasiùn, ai marchexi de Clavesana, che l'axevan sernüu sta pusisiùn strategica pe'i traffeghi fra Arbenga e u Bassu [[Piemonte|Piemunte]].

Propiu pe' sta mutivasiùn chi u burgu u l'è stàitu ciü vôte cuntestàitu da dife(r)enti famìe de cuntu du punènte savunese.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comunezuccarello.it/index.php/storia|tìtolo=U cumün de Sucarê|léngoa=IT|vìxita=2021-05-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/zuccarello/|tìtolo=Sucarê, un di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2021-05-18}}&lt;/ref&gt;

Intu [[1326]], cu'u matrimoniu fra Enricu Du Carettu e Cate(r)ìna Clavesâna a duminasiùn du burgu a passa sutta ai pusedimènti di Du Carettu, assemme aa vixina [[Castrevegliu|Castreveiu]], cu'u rinforsu di pusedimènti, scicumme ch'i sciorte a piâse ascì di âtri i feudi.

Pé òpe(r)a poi de Carlu I Du Carettu, u nàsce u [[marchesàu de Süccaellu|marchesàu de Sücca(r)èllu]], a partì dau [[1397]], u paise u vegne cuscì a capitàle du növu stàttu suvràn, ch'u cumprendeva a u sò ''apugêu'' vâri âtri paixi de l'entrutèra, daa valâ de l'Aroscia fìn a chella du Va(r)atella. Da evidensià inta pulitica estèra u rapòrtu cun i Viscunti de [[Milan]]. Quésti ligàmmi vegne pe(r)ò interutti cu-i Sforsa, quande i süccarelexi i rivàn inte l'orbita da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], survatüttu dau [[1449]].

I zenexi i l'axeva cuscì cumensàu in periudu de ingerènsa inti affari pübbrici du marchesàu, tàntu da 'rivà intu [[1567]] a l'acquisisiùn de in tèrsu du feudu lucàle. Pòchi ànni dòppu a restante pàrte u vegne vendüa ai [[Regno de Sardegna|Savoia]], pe quaxi 60.000 scüddi d'o(r)u, e a stu moddu i zenexi i munta di &quot;mugugni&quot;, che cu'a diplumasia i sciorte(r)àn a fermà e tratatìve, spetandu ina resposta giü(r)idica.

Quéstu u l'ande(r)à a scatenà a cuscì dìta &quot;causa de Sücca(r)èllu&quot;, rizòlta daprimma a Prâga, intu [[1593]], cun fìtte tratatìve e pòi int'ina ve(r)a e propia guèra fra u [[1625]] e u [[1631]], scicumme che l'ànnu prìmma Utaviu du Carettu l'axêva decisu de vènde pàrte du feudu ai zenexi. I scuntri i se cunclüdde numma du [[1631]], ànnu du tratàu de Cherascu, ch'u sancisce a definitiva fìn du marchesàu, anéssu a a Repübbrica de Zena dùi ànni dòppu.

=== Da a fìn du marchesàu a l'anesciùn a l'Italia ===
U terito(r)iu cumünâle u l'éa stàitu pòi cuinvòltu in vàri scuntri fra u [[1746]] e u [[1747]], asediàu dae trùppe austru piemuntexi: végne libe(r)àu da cuntingènti militàri [[Corsega|còrsu]]-lìguri; pòi turna intu [[1795]], inta bataja de [[Löa]].

Dau [[1797]] u paìse êntra a fà parte da [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligü(r)e]] e da lì vegne anéssu a l'Impe(r)u Fransese sutta [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunapàrte]].

Cu'u cungressu de Vienna du [[1814]] e a restaurasiùn u vegne inglubàu inti dumini du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], dau [[1861]] in quélli du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu de l'Italia]], vegnüu doppu a Segunda Guèra Mundiâle a [[Italia|Repübbrica italiâna]].

Intu [[1929]] u pèrde a frasiùn de Cunscente, aù de Cixàn e pàrte de chella du Martinettu, spartìa fra i dui cumün. Fra u [[1973]] e u [[2008]] faxéva parte da &quot;Cumunitài muntana Ingauna&quot;, pòi du &quot;Puntente Savunese&quot; fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn.

In tu [[2016]] l'aministrasiùn a l'ha tentàu de utegnì l'indipendènsa, andandu a restabilì l'antìgu marchesàu, scibén che a recesta furmàle a nu a l'è stàita acetâ né daa [[Italia|Repübbrica Italiana]] né da l'[[Union Europea|Uniùn Eurupéa]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.primocanale.it/notizie/zuccarello-come-seborga-il-marchesato-ora-invia-le-carte-all-unione-europea-175747.html|tìtolo=Sücarê cumme Seburga, invìa a sò recesta a l'UE|vìxita=2021-05-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2016/10/02/news/nel-borgo-di-zuccarello-prove-di-indipendenza-1.34781006|tìtolo=Süca(r)ê, pröve de indipendènsa|vìxita=2021-05-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Sucælo}}

=== Minu(r)anse fu(r)èste ===
Dandu amèntu au [[ISTAT]], ai 31 de dixembre du 2014, a Sücca(r)èllu u gh'è 10 rexidenti fu(r)èsti.

=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ciü difüxi a Sücca(r)èllu i sun: ''Biagiotti'', ''Panizza'', ''Romano'', ''Negrino'' e ''Rovere''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pé cumün, Sücca(r)èllu|léngoa=IT|vìxita=2025-10-07}}&lt;/ref&gt;

== Posti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Zucarello.jpg|U punte a schêna d'ase in sce [[Turénte Nêva|Neva]]
File:IlariaDelCarrettoZuccarello.JPG|Stàttua de brunzu dedicâ a Ilaria del Carretto 
File:Chiesa di San Bartolomeo, Zuccarello.jpg|A gêxa de San Bertumê, intu burgu
File:Castellu de Süccaellu 01.jpg|U castéllu ch'u resta in simma au paìse
File:Teàtru Delfino Süccaellu 01.jpg|L'u(r)ato(r)iu de Santa Ma(r)ìa piàu dau caruggiu
&lt;/gallery&gt;

=== Architetü(r)e religiuse ===
* '''[[Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)|Gêxa de San Bertumê]]''', a se tröva intu paìse e u pà ch'a secce stàita ti(r)â sciü a partì dau [[XII secolo|seculu XIII]], tantu ch'i se ghe tröva fina di tocchi de mü(r)aje aa base du campanìn ch'i sa(r)eva fina ciü antighi, du [[XI secolo|seculu XI]]. A gêxa a l'è stàita mensciunâ p'a primma vota du [[1318]] cumme gêxa reto(r)ia. Cun trê navài, spartìe da di èrchi mezzi tundi decurài, de fö(r)a a gêxa a se mustra cu' ina faciâ a cabanna tenzüa de gianu e rösa, truncâ daa presènsa du campanìn aa lerca. L'ingressu u l'è issàu rispettu aa stradda, scicumme ch'u gh'è di sca(r)ìn de marma(r)u da muntà pe' rivà dau purtâ, ch'u remunta aa fin du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. L'edifissiu u l'ha avüu ciü che in travaju intu passà di ànni, cumme chelli ch'i sun stàiti fàiti au coru, da fin du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] o ancù, bèn ciü de impattu, l'intervènti du [[XVII secolo|Seisèntu]] ch'i l'han cangiàu u drentu, segundu decurasiùi de güstu baroccu. Du mèximu periudu a l'è a parte âta du campanìn, ch'a nu l'è ciü chella medievâle, ch'a duxeva êsse fàita a piramide e ch'a l'è stàita cangiâ chelli tèmpi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21274/Chiesa+di+San+Bartolomeo#action=ricerca%2Frisultati&amp;view=griglia&amp;locale=it&amp;ordine=&amp;ambito=CEIA&amp;liberadescr=zuccarello&amp;liberaluogo=&amp;dominio=2&amp;highlight=Zuccarello|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo - Zuccarello|léngoa=IT|vìxita=2025-10-07}}&lt;/ref&gt;
* '''U(r)ato(r)iu de Santa Ma(r)ia Nascente e de San Carlu''', u l'è in cumplessu ch'u se svilüppa inte dui ambiènti ün in simma a l'âtru, u ciü bassu u l'è chellu dund'u se tröva u teâtru, mèntre chellu de d'âtu u l'è chellu ciü grossu, de l'u(r)ato(r)iu. U se ghe riva daa ciàssa de derê aa gêxa, dunde 'na vota u gh'é(r)a u veggiu campusantu. L'entrâ a l'è in sciu fiancu e a l'è au de sutta d'in pòrtegu cu'u vortu a cruxe(r)a. E mü(r)aje e sun de prìa, e ciü tante a base de carcâ, tegnüe asemme cu'a casîna. L'aula a l'è spartìa dau fundu grassie a 'n èrcu de triunfu, ch'u g'ha de culunette pe' deco(r)u. Da l'atâ u gh'è a pitü(r)a d'ina medaja cu'a Madonna intu mèzzu, ch'u pà ch'u remunte au [[XVIII secolo|Settesèntu]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21273/Oratorio+di+Santa+Maria+Nascente#action=ricerca%2Frisultati&amp;view=griglia&amp;locale=it&amp;ordine=&amp;ambito=CEIA&amp;liberadescr=zuccarello&amp;liberaluogo=&amp;dominio=2&amp;highlight=Zuccarello|tìtolo=Oratorio di Santa Maria Nascente - Zuccarello|léngoa=IT|vìxita=2025-10-10}}&lt;/ref&gt; 
* '''Capella da Madonna da Neve''', fö(r)a dau paìse, d'ataccu au semite(r)iu, a l'è stàita erezüa du Settesèntu e a l'ha funsiunàu cumme scìtu pe' uspità e gènte de pasaggiu, che chi a truavava ricove(r)u primma ch'u ghe fusse dàitu u permessu d'entrà drentu ae mü(r)aje. A mustra ina tipica faciâ a cabanna cun 'na spartisiùn a tréi, a reciamà in barcùn cu'u pòrtegu. Drentu a gh'a numma che 'na navâ, cun l'àula ch'a l'è spartìa dau fundu pe' vìa d'in èrcu de triunfu, decu(r)àu cun de finte culonne. Intu mezzu da cumpusisiùn u gh'è in medajùn cu'u simbulu da Madonna, mèntre l'atâ u l'è de stüccu a cu(r)ùi, cu' in sci fianchi due culonne selèste de stìle curinsiu e intu mezzu a stàttua da Vergine tegnüa intu nicciu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21272/Chiesa+di+Nostra+Signora+della+Neve|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora della Neve - Zuccarello|léngoa=IT|vìxita=2025-10-10}}&lt;/ref&gt; 
* '''Capeletta de Sant'Antoniu''', a l'ingressu du paìse rivàndu da Arbenga, a l'è stàita giüstàita intu [[2015]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2015/06/a-zuccarello-linaugurazione-del-restauro-della-cappella-di-santantonio-abate/|tìtolo=Restauru da Capeletta de S.Antoniu|vìxita=2021-05-19|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetü(r)e civìli ===
* '''Palàssu du marchese''', u se tröva intu burgu e a l'è l'antiga rexidensa du marchese: drentu a cunserva diferenti cìcli de pitü(r)e a frescu.
* '''Castéllu di Del Carretto''', du [[XIII secolo|XIII seculu]], de prubabile vegnüu de doppu de chellu de Castreveiu, u l'è stàitu a rexidènsa ufisiâle du marchese e puntu de avistamèntu pe'e invaxùi da valâ du Néva.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.liguriaheritage.it/heritage/it/liguriaFeudale/Savona.do?contentId=30059&amp;localita=2258&amp;area=213|tìtolo=U castéllu de Sucarê e a figüa de Ilaria del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2021-05-19}}&lt;/ref&gt;
* '''Porte medievâli du burgu''', dìte du Mu(r)ìn, du Piemunte (o Suprana, dund'u gh'è a tûre mediuevàle), du Pònte (ch'a dà in sce Neva, ch'u se ghe passa in simma grassie au pònte a schêna d'ase, simbulu du paìse), de Neva, e interiû.
* '''Teâtru Sivicu &quot;Quinzio Delfino&quot;''', üna de strutü(r)e ciü véie e méiu cunservàe du burgu, u l'è pàrte de l'u(r)atoriu e cumme stu chi u l'è stàitu ti(r)àu sciü a partì dau [[XII secolo|XII seculu]], ancöi i se ghe pone truvà spetaculi, rapresentasiùi, espusisiùi e mustre.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://insiemefacile.provincia.savona.it/scheda_comuni.php?aperto=&amp;sez=&amp;sottosez=2&amp;id=69|tìtolo=U teâtru de Sücca(r)ŕllu|léngoa=IT|vìxita=2021-05-19}}&lt;/ref&gt;
* '''Ca&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt; &quot;du Mu(r)ìn&quot;''' cunusciüa pe'a carateristica faciâ du [[Etæ de Mëzo|mediuevu]].

== Ecunumìa ==
L'ecunumìa a l'è ligâ u ciü tantu aa cultivasiùn da früta, de l'u(r)ìve e ai òrti. Di ürtimi tèmpi u s'è svilupàu u turismu, ascì grassie au fàttu che Sücca(r)èllu l'è ün di Burghi ciü bèlli d'Italia.

== Cultü(r)a ==
=== Dialettu de Sücca(r)èllu ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}}
A Sücca(r)èllu u se parla ina varietài du ligü(r)e de stampu arbenganese, ch'a l'è parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligü(r)e de sèntru-punènte]].

=== Cüxina ===
Tradisiunâle du periudu de Pasqua a l'è a tùrta pasqualina, che inta versciùn du postu a vö numma e [[Giæa (cianta)|gêe]].

== Feste e fe(r)e ==
* '''Rievucasiùn sto(r)ica du matrimoniu de Ilaria du Carettu''', a lüiu, a l'è üna de rapresentasiùi ciü apresàe de tütta a regiùn.
* '''Festa Patrunâle de San Bertumê''', ai 24 d'austu, cun tàntu de prucesciùn di crìsti e a bànda che a 'cumpàgna u curtêu.
* '''Festa da Sücca''', in nuvembre, cun mercatìn, zöghi medievâli e u cuncursu pe'a sücca ch'a pesa de ciü.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZpsUFtR1c7Q&amp;feature=youtu.be|tìtolo=Sucarê, a festa da a sücca|vìxita=2021-05-19|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Aministrasiùn ==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|11 lüiu 1985|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|11 lüi 1985|1º zügnu 1990|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1º zügnu 1990|24 arvì 1995|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zügnu 1999|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|13 dixembre 2004|Stefano Mai|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 dixembre 2004|5 arvì 2005|Marco Di Giovanni||Cumisa(r)iu staurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|20 arvì 2005|30 marsu 2010|Stefano Mai|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|1º zugnu 2015|Stefano Mai|Lega Nord|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1º zugnu 2015|22 setèmbre 2020|Claudio Paliotto|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|22 setèmbre 2020|25 mazzu 2026|Claudio Paliotto|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|25 mazzu 2026|''in càrega''|Claudio Paliotto|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de cumünicasiùn ==
A l'è culigâ cun Castreveiu e a sitài d'Arbenga pe' vìa da Stràdda Statàle 582 da Còlla de San Bernardu (SS 582).

== Nòtte ==
;Nòtte dialetâli
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte a u testu
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Atri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Süccaellu| ]]</text>
      <sha1>2x8n2zx6r5yhc7mg9jpid9atr557oea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270604</id>
      <parentid>270595</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna</comment>
      <origin>270604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18368" sha1="e12n210f9j0ab6nh5vdiorosplsh3to" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Süccaellu
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|Panorama = PmZuccarello05.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;I porteghi intu burgu&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Claudio Paliotto
|Partito = lìsta sivica de sentru-destra &quot;Uniti per Zuccarello&quot;
|Data elezione = 1-6-2015
|Data rielezione = 25-5-2026
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|Altitudine = 
|Abitanti = 309
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019.
|Aggiornamento abitanti = 30-6-2019
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Arnascu]], [[Barestin|Barestìn]], [[Castergiancu|Castregiancu]], [[Castrevegliu|Castreveiu]], [[Cixan]], [[Èrli]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu ura(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1689
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = 
|Patrono = San Bertumê
|Festivo = 24 agustu
|PIL = 
|PIL procapite =
|var-cartografîa = Cartugrafìa 
|Mappa = Map of comune of Zuccarello (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Sücca(r)èllu inta pruvincia de Savùna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Sücca(r)èllu'''{{#tag:ref|A prununsia {{IPA|[sykka'ɹεllu]}} a se rife(r)ìsce aa parlâ arbenganese (scrìtu ascì ''Süccaȓèllu'' o ''Sücca&quot;èllu''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Süccarê'' in [[Èrli#Dialettu erlese|Èrli]], prununsiàu {{IPA|[sy:ka'ɹε:]}} o {{IPA|[sykka'ɹε:]}}, mèximu che inti âtri paixi de l'âta valâ, ''Zūcarèa'' in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''Succarello''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/zuccarello/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Zuccarello|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-10-07}}&lt;/ref&gt; o ''Sucælo''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=Zuccarello|tìtolo=TIG: Traduttore Italiano Genovese -Zuccarello|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-10-07}}&lt;/ref&gt; in [[Lengoa zeneize|zenese]]|group=n.}} (''Zuccarello'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in cumün de 309 abitanti (dati agiurnài au [[2019]]) ch'u se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]].

== Geugrafìa ==
[[File: Zuccarello-IMG 0372.JPG|thumb|Màppa ürbanistica du cumün]]
Inta [[Valâ du Neva|valâ du Neva]], a munte de dunde u Pennavaire u se ghe zunta, Sücca(r)èllu u fa parte de l'entrutèra d'[[Arbenga]]. U l'è u segundu paìse pe' pupulasiùn da valâ, de derê a Cixàn. U cunfina cun [[Èrli]] e [[Castrevegliu|Castreveiu]] a nord, [[Barestin|Ba(r)estìn]] a est, [[Cixan|Cixàn]] a sud e a ovest cun [[Arnascu]] e [[Castergiancu|Castregiancu]]. U g'ha ascì 'na frasiùn ciamâ U Martinettu, ch'a l'è spartìa a mezzu cun Cixàn.

== Sto(r)ia ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:PmZuccarello07.jpg|In caruggiu du burgu
File:Zuccarello (SV) - porta Sottana - 02.jpg|A pòrte da tûre
File:PmZuccarello06.jpg|Vìsta d'in âtru caruggiu
File:Zuccarello-IMG 0370.JPG|Cartéllu a l'imbuccu du paìse
&lt;/gallery&gt;

=== U Marchesàu de Sücca(r)èllu ===
{{Véddi ascì|Marchesàu de Süccaellu}}
U paìse de Sücca(r)èllu, zà mensciunàu intu [[1233]] u l'è stàitu fundàu inte l'arvì de l'ànnu [[1248]], pe' via d'in àttu nutarìle che ancöi u l'è cunservàu inta cumüna.

Interesante ascì in ''corpus'' de lezzi, scrìtu intu [[1281]] e ligàu, cumme l'àttu de fundasiùn, ai marchexi de Clavesana, che l'axevan sernüu sta pusisiùn strategica pe'i traffeghi fra Arbenga e u Bassu [[Piemonte|Piemunte]].

Propiu pe' sta mutivasiùn chi u burgu u l'è stàitu ciü vôte cuntestàitu da dife(r)enti famìe de cuntu du punènte savunese.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comunezuccarello.it/index.php/storia|tìtolo=U cumün de Sucarê|léngoa=IT|vìxita=2021-05-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/zuccarello/|tìtolo=Sucarê, un di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2021-05-18}}&lt;/ref&gt;

Intu [[1326]], cu'u matrimoniu fra Enricu Du Carettu e Cate(r)ìna Clavesâna a duminasiùn du burgu a passa sutta ai pusedimènti di Du Carettu, assemme aa vixina [[Castrevegliu|Castreveiu]], cu'u rinforsu di pusedimènti, scicumme ch'i sciorte a piâse ascì di âtri i feudi.

Pé òpe(r)a poi de Carlu I Du Carettu, u nàsce u [[marchesàu de Süccaellu|marchesàu de Sücca(r)èllu]], a partì dau [[1397]], u paise u vegne cuscì a capitàle du növu stàttu suvràn, ch'u cumprendeva a u sò ''apugêu'' vâri âtri paixi de l'entrutèra, daa valâ de l'Aroscia fìn a chella du Va(r)atella. Da evidensià inta pulitica estèra u rapòrtu cun i Viscunti de [[Milan]]. Quésti ligàmmi vegne pe(r)ò interutti cu-i Sforsa, quande i süccarelexi i rivàn inte l'orbita da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], survatüttu dau [[1449]].

I zenexi i l'axeva cuscì cumensàu in periudu de ingerènsa inti affari pübbrici du marchesàu, tàntu da 'rivà intu [[1567]] a l'acquisisiùn de in tèrsu du feudu lucàle. Pòchi ànni dòppu a restante pàrte u vegne vendüa ai [[Regno de Sardegna|Savoia]], pe quaxi 60.000 scüddi d'o(r)u, e a stu moddu i zenexi i munta di &quot;mugugni&quot;, che cu'a diplumasia i sciorte(r)àn a fermà e tratatìve, spetandu ina resposta giü(r)idica.

Quéstu u l'ande(r)à a scatenà a cuscì dìta &quot;causa de Sücca(r)èllu&quot;, rizòlta daprimma a Prâga, intu [[1593]], cun fìtte tratatìve e pòi int'ina ve(r)a e propia guèra fra u [[1625]] e u [[1631]], scicumme che l'ànnu prìmma Utaviu du Carettu l'axêva decisu de vènde pàrte du feudu ai zenexi. I scuntri i se cunclüdde numma du [[1631]], ànnu du tratàu de Cherascu, ch'u sancisce a definitiva fìn du marchesàu, anéssu a a Repübbrica de Zena dùi ànni dòppu.

=== Da a fìn du marchesàu a l'anesciùn a l'Italia ===
U terito(r)iu cumünâle u l'éa stàitu pòi cuinvòltu in vàri scuntri fra u [[1746]] e u [[1747]], asediàu dae trùppe austru piemuntexi: végne libe(r)àu da cuntingènti militàri [[Corsega|còrsu]]-lìguri; pòi turna intu [[1795]], inta bataja de [[Löa]].

Dau [[1797]] u paìse êntra a fà parte da [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligü(r)e]] e da lì vegne anéssu a l'Impe(r)u Fransese sutta [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunapàrte]].

Cu'u cungressu de Vienna du [[1814]] e a restaurasiùn u vegne inglubàu inti dumini du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], dau [[1861]] in quélli du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu de l'Italia]], vegnüu doppu a Segunda Guèra Mundiâle a [[Italia|Repübbrica italiâna]].

Intu [[1929]] u pèrde a frasiùn de Cunscente, aù de Cixàn e pàrte de chella du Martinettu, spartìa fra i dui cumün. Fra u [[1973]] e u [[2008]] faxéva parte da &quot;Cumunitài muntana Ingauna&quot;, pòi du &quot;Puntente Savunese&quot; fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn.

In tu [[2016]] l'aministrasiùn a l'ha tentàu de utegnì l'indipendènsa, andandu a restabilì l'antìgu marchesàu, scibén che a recesta furmàle a nu a l'è stàita acetâ né daa [[Italia|Repübbrica Italiana]] né da l'[[Union Europea|Uniùn Eurupéa]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.primocanale.it/notizie/zuccarello-come-seborga-il-marchesato-ora-invia-le-carte-all-unione-europea-175747.html|tìtolo=Sücarê cumme Seburga, invìa a sò recesta a l'UE|vìxita=2021-05-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2016/10/02/news/nel-borgo-di-zuccarello-prove-di-indipendenza-1.34781006|tìtolo=Süca(r)ê, pröve de indipendènsa|vìxita=2021-05-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Sucælo}}

=== Minu(r)anse fu(r)èste ===
Dandu amèntu au [[ISTAT]], ai 31 de dixembre du 2014, a Sücca(r)èllu u gh'è 10 rexidenti fu(r)èsti.

=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ciü difüxi a Sücca(r)èllu i sun: ''Biagiotti'', ''Panizza'', ''Romano'', ''Negrino'' e ''Rovere''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pé cumün, Sücca(r)èllu|léngoa=IT|vìxita=2025-10-07}}&lt;/ref&gt;

== Posti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Zucarello.jpg|U punte a schêna d'ase in sce [[Turénte Nêva|Neva]]
File:IlariaDelCarrettoZuccarello.JPG|Stàttua de brunzu dedicâ a Ilaria del Carretto 
File:Chiesa di San Bartolomeo, Zuccarello.jpg|A gêxa de San Bertumê, intu burgu
File:Castellu de Süccaellu 01.jpg|U castéllu ch'u resta in simma au paìse
File:Teàtru Delfino Süccaellu 01.jpg|L'u(r)ato(r)iu de Santa Ma(r)ìa piàu dau caruggiu
&lt;/gallery&gt;

=== Architetü(r)e religiuse ===
* '''[[Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)|Gêxa de San Bertumê]]''', a se tröva intu paìse e u pà ch'a secce stàita ti(r)â sciü a partì dau [[XII secolo|seculu XIII]], tantu ch'i se ghe tröva fina di tocchi de mü(r)aje aa base du campanìn ch'i sa(r)eva fina ciü antighi, du [[XI secolo|seculu XI]]. A gêxa a l'è stàita mensciunâ p'a primma vota du [[1318]] cumme gêxa reto(r)ia. Cun trê navài, spartìe da di èrchi mezzi tundi decurài, de fö(r)a a gêxa a se mustra cu' ina faciâ a cabanna tenzüa de gianu e rösa, truncâ daa presènsa du campanìn aa lerca. L'ingressu u l'è issàu rispettu aa stradda, scicumme ch'u gh'è di sca(r)ìn de marma(r)u da muntà pe' rivà dau purtâ, ch'u remunta aa fin du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. L'edifissiu u l'ha avüu ciü che in travaju intu passà di ànni, cumme chelli ch'i sun stàiti fàiti au coru, da fin du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] o ancù, bèn ciü de impattu, l'intervènti du [[XVII secolo|Seisèntu]] ch'i l'han cangiàu u drentu, segundu decurasiùi de güstu baroccu. Du mèximu periudu a l'è a parte âta du campanìn, ch'a nu l'è ciü chella medievâle, ch'a duxeva êsse fàita a piramide e ch'a l'è stàita cangiâ chelli tèmpi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21274/Chiesa+di+San+Bartolomeo#action=ricerca%2Frisultati&amp;view=griglia&amp;locale=it&amp;ordine=&amp;ambito=CEIA&amp;liberadescr=zuccarello&amp;liberaluogo=&amp;dominio=2&amp;highlight=Zuccarello|tìtolo=Chiesa di San Bartolomeo - Zuccarello|léngoa=IT|vìxita=2025-10-07}}&lt;/ref&gt;
* '''U(r)ato(r)iu de Santa Ma(r)ia Nascente e de San Carlu''', u l'è in cumplessu ch'u se svilüppa inte dui ambiènti ün in simma a l'âtru, u ciü bassu u l'è chellu dund'u se tröva u teâtru, mèntre chellu de d'âtu u l'è chellu ciü grossu, de l'u(r)ato(r)iu. U se ghe riva daa ciàssa de derê aa gêxa, dunde 'na vota u gh'é(r)a u veggiu campusantu. L'entrâ a l'è in sciu fiancu e a l'è au de sutta d'in pòrtegu cu'u vortu a cruxe(r)a. E mü(r)aje e sun de prìa, e ciü tante a base de carcâ, tegnüe asemme cu'a casîna. L'aula a l'è spartìa dau fundu grassie a 'n èrcu de triunfu, ch'u g'ha de culunette pe' deco(r)u. Da l'atâ u gh'è a pitü(r)a d'ina medaja cu'a Madonna intu mèzzu, ch'u pà ch'u remunte au [[XVIII secolo|Settesèntu]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21273/Oratorio+di+Santa+Maria+Nascente#action=ricerca%2Frisultati&amp;view=griglia&amp;locale=it&amp;ordine=&amp;ambito=CEIA&amp;liberadescr=zuccarello&amp;liberaluogo=&amp;dominio=2&amp;highlight=Zuccarello|tìtolo=Oratorio di Santa Maria Nascente - Zuccarello|léngoa=IT|vìxita=2025-10-10}}&lt;/ref&gt; 
* '''Capella da Madonna da Neve''', fö(r)a dau paìse, d'ataccu au semite(r)iu, a l'è stàita erezüa du Settesèntu e a l'ha funsiunàu cumme scìtu pe' uspità e gènte de pasaggiu, che chi a truavava ricove(r)u primma ch'u ghe fusse dàitu u permessu d'entrà drentu ae mü(r)aje. A mustra ina tipica faciâ a cabanna cun 'na spartisiùn a tréi, a reciamà in barcùn cu'u pòrtegu. Drentu a gh'a numma che 'na navâ, cun l'àula ch'a l'è spartìa dau fundu pe' vìa d'in èrcu de triunfu, decu(r)àu cun de finte culonne. Intu mezzu da cumpusisiùn u gh'è in medajùn cu'u simbulu da Madonna, mèntre l'atâ u l'è de stüccu a cu(r)ùi, cu' in sci fianchi due culonne selèste de stìle curinsiu e intu mezzu a stàttua da Vergine tegnüa intu nicciu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21272/Chiesa+di+Nostra+Signora+della+Neve|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora della Neve - Zuccarello|léngoa=IT|vìxita=2025-10-10}}&lt;/ref&gt; 
* '''Capeletta de Sant'Antoniu''', a l'ingressu du paìse rivàndu da Arbenga, a l'è stàita giüstàita intu [[2015]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2015/06/a-zuccarello-linaugurazione-del-restauro-della-cappella-di-santantonio-abate/|tìtolo=Restauru da Capeletta de S.Antoniu|vìxita=2021-05-19|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetü(r)e civìli ===
* '''Palàssu du marchese''', u se tröva intu burgu e a l'è l'antiga rexidensa du marchese: drentu a cunserva diferenti cìcli de pitü(r)e a frescu.
* '''Castéllu di Del Carretto''', du [[XIII secolo|XIII seculu]], de prubabile vegnüu de doppu de chellu de Castreveiu, u l'è stàitu a rexidènsa ufisiâle du marchese e puntu de avistamèntu pe'e invaxùi da valâ du Néva.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.liguriaheritage.it/heritage/it/liguriaFeudale/Savona.do?contentId=30059&amp;localita=2258&amp;area=213|tìtolo=U castéllu de Sucarê e a figüa de Ilaria del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2021-05-19}}&lt;/ref&gt;
* '''Porte medievâli du burgu''', dìte du Mu(r)ìn, du Piemunte (o Suprana, dund'u gh'è a tûre mediuevàle), du Pònte (ch'a dà in sce Neva, ch'u se ghe passa in simma grassie au pònte a schêna d'ase, simbulu du paìse), de Neva, e interiû.
* '''Teâtru Sivicu &quot;Quinzio Delfino&quot;''', üna de strutü(r)e ciü véie e méiu cunservàe du burgu, u l'è pàrte de l'u(r)atoriu e cumme stu chi u l'è stàitu ti(r)àu sciü a partì dau [[XII secolo|XII seculu]], ancöi i se ghe pone truvà spetaculi, rapresentasiùi, espusisiùi e mustre.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://insiemefacile.provincia.savona.it/scheda_comuni.php?aperto=&amp;sez=&amp;sottosez=2&amp;id=69|tìtolo=U teâtru de Sücca(r)ŕllu|léngoa=IT|vìxita=2021-05-19}}&lt;/ref&gt;
* '''Ca&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt; &quot;du Mu(r)ìn&quot;''' cunusciüa pe'a carateristica faciâ du [[Etæ de Mëzo|mediuevu]].

== Ecunumìa ==
L'ecunumìa a l'è ligâ u ciü tantu aa cultivasiùn da früta, de l'u(r)ìve e ai òrti. Di ürtimi tèmpi u s'è svilupàu u turismu, ascì grassie au fàttu che Sücca(r)èllu l'è ün di Burghi ciü bèlli d'Italia.

== Cultü(r)a ==
=== Dialettu de Sücca(r)èllu ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}}
A Sücca(r)èllu u se parla ina varietài du ligü(r)e de stampu arbenganese, ch'a l'è parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligü(r)e de sèntru-punènte]].

=== Cüxina ===
Tradisiunâle du periudu de Pasqua a l'è a tùrta pasqualina, che inta versciùn du postu a vö numma e [[Giæa (cianta)|gêe]].

== Feste e fe(r)e ==
* '''Rievucasiùn sto(r)ica du matrimoniu de Ilaria du Carettu''', a lüiu, a l'è üna de rapresentasiùi ciü apresàe de tütta a regiùn.
* '''Festa Patrunâle de San Bertumê''', ai 24 d'austu, cun tàntu de prucesciùn di crìsti e a bànda che a 'cumpàgna u curtêu.
* '''Festa da Sücca''', in nuvembre, cun mercatìn, zöghi medievâli e u cuncursu pe'a sücca ch'a pesa de ciü.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZpsUFtR1c7Q&amp;feature=youtu.be|tìtolo=Sucarê, a festa da a sücca|vìxita=2021-05-19|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Aministrasiùn ==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|11 lüiu 1985|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|11 lüi 1985|1º zügnu 1990|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1º zügnu 1990|24 arvì 1995|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zügnu 1999|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Bartolomeo Freccero|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|13 dixembre 2004|Stefano Mai|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 dixembre 2004|5 arvì 2005|Marco Di Giovanni||Cumisa(r)iu staurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|20 arvì 2005|30 marsu 2010|Stefano Mai|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|1º zugnu 2015|Stefano Mai|Lega Nord|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1º zugnu 2015|22 setèmbre 2020|Claudio Paliotto|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|22 setèmbre 2020|25 mazzu 2026|Claudio Paliotto|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|25 mazzu 2026|''in càrega''|Claudio Paliotto|Uniti per Zuccarello&lt;br /&gt;(lista sivica de sentru destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de cumünicasiùn ==
A l'è culigâ cun Castreveiu e a sitài d'Arbenga pe' vìa da Stràdda Statàle 582 da Còlla de San Bernardu (SS 582).

== Nòtte ==
;Nòtte dialetâli
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte a u testu
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Atri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Süccaellu| ]]</text>
      <sha1>e12n210f9j0ab6nh5vdiorosplsh3to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>U Burghettu (Santu Spiritu)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2185</id>
    <revision>
      <id>270588</id>
      <parentid>264605</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17732" sha1="5g7g5o7n7j2ktbf60jrxi3mevmydgjf" xml:space="preserve">{{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe de pagine cu-u mèximu titulu, vegghe|tìtolo=[[Borghetto (dizanbigoaçión)|U Burghettu]]}}
{{Arbenganese|variànte=, inta varietè burghetina}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = U Burghettu
|Panorama = Borghetto Santo Spirito overwiev.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U Burghettu miàu dau [[Munte Piccheu|Piccheu]]&lt;/div&gt;
|Stemma = Stemma di Borghetto Santo Spirito.svg
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Statu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumün]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Giancarlo Canepa
|Partito = lista sivica de centru-destra &quot;Borghetto c'è&quot;
|Data elezione = 12-6-2017
|Data rielezione = 12-06-2022
|Mandato = 2
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Teritoiu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 4627
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2023&amp;i=D7B Dâtu Istat] - Pupulasiùn residente ai 31 d'utubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscitàe
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Buinzan|Buisàn]], [[Löa]], [[Tuiran|Tuiàn]], [[U Sejô|U Sejâ]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu urâiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastru
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 1360
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = burghetìn&lt;br /&gt;cianta coi &lt;small&gt;([[Blazón popolâre|surv.]])&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Beniscelli &amp; Vado, 1975|p. 77}}&lt;/ref&gt;
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Matê]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = [[21 seténbre|21 de setenbre]]
|var-cartografîa = Cartugrafia
|Mappa = Map of comune of Borghetto Santo Spirito (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün du Burghettu inta pruvinsa de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ
}}
'''U Burghettu'''{{#tag:ref|In furma lunga '''U Burghettu de Santu Spiritu''', ''Burghétu'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=U Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152|cid=Alonzo, 2000}}&lt;/ref&gt;, ''O Borghetto'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/borghetto_santo_spirito/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Borghetto Santo Spirito|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-15}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Borghetto Santo Spirito'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligüre]] de 4.627 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Mónte Crôxe (O Borghétto) - vìsta da Boisàn (1).jpg‎|U [[Munte Cruxe]], miàu d'in Buisàn
Sàn Pedrìn (Boisàn) - panoràmma do Mónte Picâro.jpg|U [[Munte Piccheu]] dau [[Santuâriu de San Perìn|santuariu de San Peìn]]
O Castelâ (O Borghétto) - vìsta da Boisàn (1).jpg|U [[Munte Castelâ|Castelâ]]
Scciumæa Varatèlla (O Borghétto) - vìsta da-o viadòtto de Stràdda Lionàrdo da Vìnçi (3).jpg|L'ürtimu toccu da [[Scciumêa Varatella|Varatella]]
Riàn Cazàssa (O Borghétto-Lêua) - vìsta (7).jpg|U [[Riàn Cazasse]] aa sò fuxe
&lt;/gallery&gt;
U Burghettu u se tröva sutta au [[Munte Piccheu]] (âtu 280&amp;nbsp;m) intu teritoiu sciacàu tra u [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]], u [[Riàn Cazasse]] e i munti ch'i u separan dau [[U Sejô|Sejâ]]. U teritoiu burghetìn u l'è caraterizàu daa presensa da [[Scciumêa Varatella]], ch'a l'à furmàu a ciâna custêa dund'u l'è scituàu u paize.

=== Cunfìn ===
U Burghettu u cunfina cun [[Buinzan|Buisàn]] e [[Löa]] a setentriùn, cun [[Tuiran|Tuiàn]] a punente e cu-[[U Sejô|U Sejâ]] a mezugiurnu. A levante u l'è bagnàu dau [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-borghetto-santo-spirito.pdf|tìtolo=Statuto comunale|outô=Cumün du Burghettu|léngoa=IT|p=8|vìxita=2025-05-05}}&lt;/ref&gt;.

== Storia ==
[[Immaggine:Partie du golfe de Gênes, depuis Borghetto jusqu'au Cap di Finale - btv1b53165218t (Borghetto).jpg|miniatura|Mappa du Burghettu fèta du [[1807]]|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
{{Seçión vêua}}

=== Antighitè ===
{{Seçión vêua}}

=== Etè de Mêzu ===
{{Seçión vêua}}

=== Etè muderna ===
{{Seçión vêua}}

=== Etè cuntenpuranea ===
{{Seçión vêua}}

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Borghétto (Sàn Spìrito)}}

=== Minuranse fureste ===
Dandu amentu a l'[[ISTAT]], au 31° de dixenbre du 2023, au Burghettu i ghe sun 469 residenti furesti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;l=it|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera|outô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüxi ===
I cugnummi ciü difüxi au Burghettu i sun ''Rossi'', ''Vacca'', ''Cattaneo'', ''Angelucci'' e ''Bianchi''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difü''s''i cumün pe cumün, U Burghettu|léngoa=IT|vìxita=2025-05-06}}&lt;/ref&gt;.

=== Persune lighè cu-u Burghettu ===
* Bartolomeo Borelli ([[A Cêve|A Ceve]], [[1829]] - U Burghettu, [[1905]]), inzegnê e puliticu
* Luigi Ossoinach ([[Sciumme (Fiume)|Rijeka]], [[1899]] - U Burghettu, [[1990]]), zügaù de balùn
* Guglielmo Borgo ([[Zena]], [[1906]] - U Burghettu, [[1979]]), zügaù e alenatù de balùn
* Enzo Di Paola ([[San Ferdinando di Puglia]], [[1910]] - U Burghettu, [[1988]]), pianista, cunpuxitù e parolê.
* Ugo Magnetto (U Burghettu, [[1902]] - [[Löa]], [[1984]]), zügaù de balùn

== Posti de interesse ==
=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Gêxa de Sàn Matê (O Borghétto) - faciâta (3).jpg|A faciâta da gêxa de San Matê
Santoâio de Sàn Tögno de Pàdova (O Borghétto) - estèrno (2).jpg|U santuariu de Sant'Antoniu de Padova
Capélla da Madònna di Àngei (O Borghétto) - estèrno (2).jpg|Capella da Madonna di Angeli
Capélla da Madònna da Néive (O Borghétto) - faciâta (2).jpg|Capella da Madonna da Neive
&lt;/gallery&gt;
* [[Gêxa de San Matê (U Burghettu)|Gêxa de San Matê]]: a l'è l'antìga parocchia du burgu, realizâ au postu de ina primma gêxa tiâ sciü intu [[XIV secolo|Trexentu]] au mumentu da fundasiùn du pàize. A l'è stèta cunsacrâ ai 4 de utubre du [[1643]] dau vescu d'[[Arbenga]] [[Pier Francesco Costa]] e d'alantù a l'à cunservàu u sò stìle baroccu. Custrusiùn a trè navâte, a gh'à in artâ magiù du [[1715]] e ina serie de capelette laterâli; tra e opere ciü inpurtanti, drentu aa gêxa i ghe sun trei quaddri du [[Giöxèppe Badaràcco|Giuxeppe Badaraccu]], ina statua de San Matê da scöa du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragiàn]] e ina de Santa Maria Madalena du [[Pòulo Oivê|Paolo Olivari]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA. VV., 1999}}&lt;/ref&gt;.
* [[Atoiu de San Giuxeppe (U Burghettu)|Atoiu de San Giuxeppe]]: u l'è l'atoiu du centru storicu, custruìu du [[1685]] de föa de miage e in prinsipiu dìtu da Misericordia o da &quot;buna morte&quot;. Arangiàu ch'u nu l'è guèi, u se tröva inta ciassa dedicâ aa Madonna da Guardia e u cunserva u quaddru du ''Miraculu da müa'', opera du Badaraccu&lt;ref&gt;{{Çitta|AA. VV., 1999|''L'Oratorio di San Giuseppe'', p. 76}}&lt;/ref&gt;.
* [[Santuariu de Sant'Antoniu de Padova (U Burghettu)|Gêxa-santuariu de Sant'Antoniu]]: gêxa de ciü növa custrusiùn, a l'è l'âtra parocchia du pàize insèmme a quella de San Matê.
* [[Capella da Madonna di Angeli (U Burghettu)|Capella da Madonna di Angeli]]: a l'è ina capella ch'a se tröva inta regiùn de Cazasse, vixìn ai cunfìn cun Löa. In urigine chi a gh'êa in atoiu, tiàu sciü du [[1645]] pe cuntu de Giacomo Maria Orsero, ma u l'è stètu ruvinàu du [[1795]] intu cursu da [[bataggia de Löa]]. A növa capella, osciüa daa famiggia Guido e realizâ au pustu de l'antigu atoiu, a l'è stèta cunsacrâ du [[1939]] e, da alantù, ai 2 d'agustu se festezza tütti i anni a festa da titulâre&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Caterina Guido|tìtolo=Nostra Signora degli Angeli - La storia di una chiesa|editô=Vitale Edizioni|çitæ=Arbenga|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capella da Madonna da Nêve (U Burghettu)|Capella da Madonna da Nêve]]: a l'è afaciâ in s'ou stradùn che dau Burghettu a và in Tuiàn, in curispundensa du burgu abandunàu de [[Patarè|Pataè]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20719/|tìtolo=Cappella di Nostra Signora della Neve|léngoa=IT|vìxita=2023-08-03}}&lt;/ref&gt;.
* [[Cunventu de Santu Spiritu (U Burghettu)|Cunventu de Santu Spiritu]]: antiga custrusiùn religiusa furmâ da ina gêxa cun, d'ataccu, in cunventu e in uspeâ, a se truvâva in simma au Càu d'Ansiu e da lê u Burghettu u l'à pigiàu u numme. Fundàu a l'11 de mârsu du [[1154]], u cunventu u l'è stètu aa fìn caciàu zü dai fransexi du [[1811]], pe druvì a stradda &quot;nasiunâle&quot; che d'ancö a l'è diventâ l'Aurelia&lt;ref&gt;{{Çitta|Beniscelli &amp; Vado, 1975|pp. 29-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe sivili ===
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Palàsso Elena Pietracarpina (O Borghétto) - faciâta (1).jpg|U palassu Elena Pietracaprina
Borghetto Santo Spirito-castello Borelli.jpg|U castellu Borelli
&lt;/gallery&gt;
* Castellu Borelli: residensa custruìa intu XIX seculu, scimile a in castellu medievâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109582.pdf|tìtolo=Castello Borelli con cappella, giardino e pertinenze, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}&lt;/ref&gt;.
* Palassu Elena Pietracaprina: tiàu sciü du [[1915]], u l'è stètu u palassu du cumün; d'ancö u l'è vegnüu a sêde da bibliutêca cumünale&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700208374|tìtolo=Palazzo Comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}&lt;/ref&gt;.
* Cumüna Veggia: sêde du Cumün du Burghettu dau [[1797]] fina du [[1917]], a l'êa stèta ricavâ inta custrusiùn de l'uspeâ pe pelegrìn de Santu Spiritu, ch'u s'êa mesciàu chi aa fìn du [[XVI secolo|Sinquesentu]] dau [[Cunventu de Santu Spiritu|cunventu in s'ou câvu]]. U palassu u l'è spartiu sciü dui ciè, tütti dui cuerti da ina volta a padigiùn decurâ da pitüe de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], cu-a sala du Cunseggiu ch'a l'êa quella au primmu cian&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210593.pdf|tìtolo=Edificio dell'ex Sede Comunale - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-05-07}}&lt;/ref&gt;.
* Veggia scöa materna
* Furnu du Cumün
* Punte da feruvia in s'ou Varatella: u l'è u punte da [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|linea Zena-Vintimiggia]], fabricàu inti anni fra u [[1860]] e u [[1872]] e fètu duggiu inti [[Anni 1930|anni Trenta]], ch'u permette de traversâ u [[Scciumêa Varatella|Varatella]]. A sò strutüa a l'è a trei èrchi e, inta sò custrusiùn, p'ou ciü a l'è stèta döviâ a cuscì dita [[Prìa de Cixàn|pria de Cixàn]], levàu e volte ch'i sun de maùi e quarche toccu de calcâre rösa du Tanarellu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210975.pdf|tìtolo=Ponte ferroviario sul torrente Varatella|léngoa=IT|vìxita=2025-05-07}}&lt;/ref&gt;.
* Gumbi de Pataè

=== Architetüe militâri ===
* Miagge du Burghettu: e miagge de difesa du Burghettu i ne seran tüttu u paise veggiu andandu aprövu au mèximu giu traciàu ai tempi da sò fundasiùn, du [[XIII secolo|Duxentu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111577.pdf|tìtolo=Torre e mura - Vincolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-08}}&lt;/ref&gt;.
* Trincêe du Castelâ: in s'ou [[Munte Castelâ|Castelâ]] i se trövan di resti de trincêe fète du [[1795]], ch'i l'êan parte de difese di austru-piemuntexi atachè intu cursu da [[bataggia de Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111576.pdf|tìtolo=Trincee Napoleoniche - Vincolo|léngoa=IT|vìxita=2025-05-08}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
{{Seçión vêua}}

== Cultüa ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Borghetto Santo Spirito (65030).jpg|A bibliutêca du Cumün
Schêua elementâre 'Antonio Gramsci' (O Borgétto) - vìsta (1).jpg|E scöe elementâri &quot;[[Antonio Gramsci]]&quot;
&lt;/gallery&gt;
=== Istrusiùn ===
{{Seçión vêua}}

=== Dialettu burghetìn ===
{{Seçión vêua}}

== Feste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
=== Scindici du Burghettu ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Carega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Luigi Vacca||[[Scindico|Scindicu]]|}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Giacomo Cavallino|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1960|Giuseppe Rocca|DC|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1960|1972|Silvano Barone|DC|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Angelo Tito Reale|DC|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1984|Pierluigi Bovio|[[Partio Comunista Italian|PCI]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 d'agustu du 1984|27 de mazzu du 1989|Gianluigi Figini|[[Partîo Socialìsta Italiàn|PSI]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|15 de lüggiu du 1989|25 de utubre du 1990|Gianluigi Figini|PSI|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|19 de dixenbre du 1990|6 de lüggiu du 1992|Riccardo Badino|[[Partîo Democràtico da Scinìstra|PDS]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 de lüggiu du 1992|23 de dixenbre du 1992|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisâiu&lt;br /&gt;straordinâiu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 de frevâ du 1993|17 de nuvenbre du 1997|Riccardo Badino|lista civica de centru-sinistra|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|17 de nuvenbre du 1997|28 de mazzu du 2002|Franco Malpangotto|[[Fórsa Itàlia (1994)|FI]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 de mazzu du 2002|29 de mazzu du 2007|Franco Malpangotto|[[Câza de Libertæ|CdL]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|29 de mazzu du 2007|6 de mazzu du 2012|Santiago Vacca|[[O Pòpolo da Libertæ|PdL]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 de mazzu du 2012|12 de lüggiu du 2016|Giovanni Gandolfo|''Noi per Borghetto''&lt;br /&gt;(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Doppu e dimisciui de sêi consegê sciü dêxe a giünta a l'è cheita pe-a mancansa du nümeru legâle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|12 de lüggiu du 2016|6 de frevâ du 2017|Andrea Santonastaso||Cumisâiu&lt;br /&gt;straurdinâiu|&lt;ref&gt;[http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2016/20160200/16A06317.htm Numinau cun Decrêtu du Presidente da Repüblica du 4 d'agustu du 2016 e püblicàu in sa Gazetta Uficiâ n. 200 du 27 d'agustu du 2016]&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|6 de frevâ du 2017|12 de zügnu du 2017|Fabrizia Triolo||Cumisâiu&lt;br /&gt;straurdinâiu|&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.primocanale.it/notizie/borghetto-arrestato-santonastaso-triolo-nuovo-commissario-prefettizio-182085.html|tìtolo=Borghetto, arrestato Santonastaso: Triolo nuovo commissario prefettizio|dæta=2017-02-07|léngoa=IT|vìxita=2023-04-06}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|12 de zügnu du 2017|13 de zügnu du 2022|Giancarlo Canepa|''Borghetto c'è''&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 de zügnu du 2022|''in carega''|Giancarlo Canepa|''Borghetto c'è''&lt;br /&gt;(lista civica de centru-drita)|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelaggi ===
U cumün du Burghettu u l'è binellu de quellu de:
* {{Binelàggio|ITA|Cetara}}, dai 23 d'agustu du [[2025]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://visitborghetto.it/eventi/cerimonia-ufficiale-di-gemellaggio-tra-i-comuni-di-cetara-e-borghetto-santo-spirito/|tìtolo=Cerimonia ufficiale di gemellaggio tra i comuni di Cetara e Borghetto Santo Spirito|outô=Cumün du Burghettu|dæta=23 d'agustu du 2025|léngoa=IT|vìxita=2025-09-27}}&lt;/ref&gt;.

== Vie de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
{{Seçión vêua}}

=== Feruvìa ===
[[Immaggine:Staçión do Borghétto (O Borghétto) - fabricâto viagiâtoî (1).jpg|miniatura|220x220px|A stasiùn du Burghettu]]
{{Véddi ascì|Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaggiu}}
{{Seçión vêua}}

=== Portu ===
{{Seçión vêua}}

== Notte ==
;Notte au testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Giannetto Beniscelli|tìtolo=Borghetto Santo Spirito e la sua storia|ànno=Mârsu 1975|editô=Stampa - Grafiche F.lli Spirito|çitæ=Savuna|léngoa=IT|outô2=Piero Vado|cid=Beniscelli &amp; Vado, 1975}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=La Chiesa di San Matteo in Borghetto Santo Spirito|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA3731|ànno=Utubre 1999|editô=Parocchia de San Matê - Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA. VV., 1999}}

== Âtri prugetti == 
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-02-19}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:U Burghettu (Santu Spiritu)| ]]</text>
      <sha1>5g7g5o7n7j2ktbf60jrxi3mevmydgjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Castrevegliu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2187</id>
    <revision>
      <id>270598</id>
      <parentid>264658</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+cv</comment>
      <origin>270598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17824" sha1="a34w4om80146a1zmrjcjoaaapfa63p6" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietài lucâle|càngio variànte=Sta pagina lì a l'è scrìccia in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganese]]'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Castrevegliu
|Panorama = Castreveiu Panuàmma 01.jpg
|Didascalia =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Panuràmma de Castrevégliu da-a [[Santuàriu da Madonna de Grassie (Castrevegliu)|Madònna de Grassie]]&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|Bandiera = 
|Voce bandiera = 
|Stemma = Stemma di Castelvecchio di Rocca Berbena.svg
|Voce stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Marino Milani
|Partito = Lega Nord
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 4
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Te(r)ito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinài
|var-altitùdine = Âtéssa
|Altitudine = 
|var-superfìcce = Süperficce
|Abitanti = 141
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiun rexidénte ai 31 de mazzu du 2020.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2020
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = [[Veserxe]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Barestin]], [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Èrli]], [[Garesce]] (CN), [[Tuiran|Tuiràn]], [[Süccaellu|Süccarê]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu ura(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 2324
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = castreveglìn (ascì castreveggìn o castreveijin)
|Patrono = Santa Maria 'Sunta
|Festivo = 15 aùstu
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Castelvecchio di Rocca Barbena (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiun da cumüna de Castrevegliu inta pruvinsa de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Castrevegliu'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[kaʃtre'veʎʎu]}}, dìcciu ascì ''Castrevéggiu'', ''Castrevéju'' o ''Casterveiu'' in te parlài [[Dialettu arbenganese|ingàune]]&lt;ref&gt;In urdine e trê furme se riferiscen a l'arbenganese ürban ({{IPA|[kastre'veʤʤu]}}), a a parlâ d'Èrli {{IPA|[kaʃtre'veiju]}} e a chélle da vâ du Pennavaire {{IPA|[kaʃtɛr'veju]}}&lt;/ref&gt;, ''Castrevéju'' ascì in bardenòllu, ''Cašteveiu'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]], ''Castelveju'' in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt; e ''Castrevêgio'' in [[zenéize|zenese]]|group=n.}} (''Castelvecchio di Rocca Barbena'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è ina cumüna da [[Liguria|Ligüria]] cun 'na pupulasiun de 141 abitanti (dàtti agiurnài au [[2020]]), ch'a se tröva in [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]].

== Geugrafîa ==
Castrevegliu u se tröva inta pruvinsa de [[Sann-a|Savuna]] e u fa parte da [[Valâ du Neva|vâ de Neva]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]].

U teritòriu da cumüna u l'è sruvastàu da a [[Rocca Barbena]] e u se tröva ascì da vixin aa [[Còlla du Scravagliùn]] dund'u se pö ancù vegghe a ca' cantuniêra. Castrevegliu u fa ascì parte di burghi ciü belli d'Italia. 

=== Vìlle e burgài ===
U statüu cumünâle u ricunusce cumme frasiùi a vìlla de [[Veserxe]], assemme a âtre burgài e cascìne, spantegài pe' u teritòriu. Fra ste lì a [[A Cascina d'Aju|Cascina d'Agliu]] (o ''d'Aju'', cumme dìcciu intu dialettu du postu, ai cunfin cun Èrli), chéla de Burgna (in diresiun de Bardenéi, de dòppu u Scravagliun), e u Giru de Löa, ün di insediamenti ciü resenti, tiràu sciü fra u [[1964]] e u [[1974]].  

U burgu stessu, u l'è frasiunàu inte diferenti burgài, cumme chéla de Ròcche (che e ca' i sun stài cacciài zü inti  àgni '50) o da Curumbera (in entrâ au paìse, da u stradun). Föra du burgu i se cuntan poi e sinque burgài da [[A Stra|Stra]], de Preâte, da Gattafreggia e du Pözzu (de Sutta e de sruva). Cun ste chi u teritòriu cumünâle u cröve 16,14 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

== Storia ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0390.JPG|A ciàssa da Tûre cun l'uratoriu
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0402.JPG|I lavaûi intu burgu
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0391.JPG|In âtru lavaû 
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0393.JPG|In caruggiu du burgu
&lt;/gallery&gt;
E urigini du primmu insediaméntu sun datài au [[I secolo|I seculu]] cumme i ne mustran i ritruvaménti inta frasiùn da [[A Cascina d'Aju|Cascina d'Agliu]] dund'a se tröva ina necropoli rumâna. U burgu u l'è pöi vegnüu feudu di Clavesana, ch'i l'han fundau e desvilüpàu u paìse a partì da u [[XII secolo|seculu XII]].

A partì da u [[XIV secolo|seculu XIV]]&lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot;&gt;Enzo Bernardini, Borghi nel verde. Viaggio nell'entroterra della Riviera Ligure delle Palme, San Mauro (TO), Tipografia Stige, [[2003]].&lt;/ref&gt; u l'incuménsa a pèrde impurtansa, pe' a fundasiun, li vixin, du feudu de Süccarê, ch'u divènta u növu séntru du [[Marchesàu de Süccaellu|marchesàu]] e u sciòrbe ascì i pusediménti de stu burgu lì. Con u matrimôniu fra Enrico Del Carretto e Caterina Clavesana, figlia du marchese de Süccarê, a rexidénsa di Del Carretto a divegne Castrevegliu.

Fra l'ànnu [[1623]] e u [[1624]]&lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot; /&gt; u vegne câtàu da i Savoia ch'i u pòrtan au de sutta du sò dücàu, fin au [[1672]]&lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot; /&gt; quande, doppu in lungu asédiu e truppe da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e rîvan inta [[Valâ du Neva|Vâ du Neva]], sciurbendu cuscì st'ürtima inti teritòri pusedüi.

'Sti evénti i sun seguìi fra l'âtru da 'n periudu dunde Süccarê e Castrevegliu i scumpartiscen a mèxima storia; impurtànte ascì nu scurdâ (fra i vàri eventi) che intu [[1746]] u gh'éra stàu in asediu di austru-piemuntexi, ligàu a a [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sücesciùn austriaca]], ch'i sercavan de fa regirà a pupulasiùn du burgu cuntru a duminasiùn zenese. Tòstu sinquant'àgni doppu, intu nuémbre de l'ànnu [[1795]]&lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot;/&gt;, püre u teritòriu castreveglin u vegne interesàu da i fàcci de guèra fra a [[Fransa]] e Regnu de Sardegna (che a chêi témpi u staxêa cun l'[[Austria]]), dü(r)ante a Bataglia de [[Löa]].

Cu'a duminasiùn fransese u teritòriu du burgu u entra a fà pàrte da i 2 de dexembre du [[1797]] intu &quot;Dipartimentu du [[Letimbru]]&quot;, cun capitâle [[Sann-a|Savùna]] au de dréntu da [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligü(r)e]], e da l'ànnu de doppu u va a fà parte du III Cantun cu'a sêde a Süccarê.

Da u [[1804]] u sciòrbe ascì u münicipiu de [[Veserxe]], istituìu pôchi ànni in derê, du [[1797]]. Zà inglubàu dricciu intu Primmu Impéru Fransese da u [[1815]] u pàssa sutta a [[pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], e da u [[1861]] u vâ a fâ parte de l'[[Italia]] ünia. Da i 8 d'avrì du [[1863]] u pìglia u nùmme d'ancöi, cun u süffissu &quot;di Rocca Barbena&quot;, pé distìnguelu da i âtri cumüi cu'u numme paréggiu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1863-04-08;1234!vig=|tìtolo=Regio decreto du 8 avrì 1863|vìxita=2021-05-14}}&lt;/ref&gt;

Fra u [[1973]] e u [[2008]] u l'ha fau parte da ''Cumünitài muntàna Ingauna'' e, fin au [[2011]] de chélla du ''Punente Savunese''.

== Abitânti ==

=== Evulusiùn demugrâfica ===
{{Demografia/Castellovêgio}}

=== Minu(r)ânse furèste ===
Dându améntu a l'[[ISTAT]], a-i de 31 dixembre du [[2014]], a Castrevegliu u gh'è 10 rexidenti furèsti.

== Pòsti de interesse ==
{{clear}}
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena Kapel.jpg|U santuâriu da Madonna de Grassie
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0399.JPG|U campanìn da gêxa da Sunta
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0400.JPG|U castellu vìstu da a Ciàssa Cavour (dund'a se truvàva a pàrte ciü veglia du paise) 
Immaggine:Le porte di Castelvecchio di Rocca Barbena 2.jpg|A porte de l'uratôriu de Santa Maria Madalena
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0396.JPG|In âtru ca(r)uggiu du séntru stò(r)icu
Immaggine:Géxa de San Giuseppe (Castreveggiu).jpg|A capelétta de San Giüxeppe
&lt;/gallery&gt;
=== U Castê di Clavesana ===
{{Véddi ascì|Castê de Castrevegliu|càngio variànte=U mèximu argumentu in detagliu}}
'''• Castê da famiglia Clavesana''', u l'è u castê ch'u dòmina u bùrgu, fàcciu custruì da i Clavesana versu u [[XI secolo|seculu XI]], poi pasàu in màn ai Del Carretto. Au mumentu u nu se ghe pö fa de vixita, ma u gh'è in sentê, dìcciu du &quot;Castagnéu&quot;, ch'u permette d'amirà u panuramma du paìse passàndu d'in gìru a l'edifissiu. Da u [[1997]] u l'è de prupietài da famiglia di del Conte, chi i se premüran de restauràlu. L'edifissiu u l'è fra l'âtru culegàu aa lezenda du Bastiàn cuntrâriu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lavocedigenova.it/2019/12/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/liguria-storia-e-leggenda/articolo/castelvecchio-di-rocca-barbena-e-il-bastian-contrario.html|tìtolo=Castrevegliu e su sô castêllu|vìxita=2021-06-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüre religiuse ===
Cumme gêxa u teritòriu de Castrevegliu u l'è spartîu inte due parôcchie, üna ch'a cröve u paìse (da 'Sunta) e l'âtra legâ a a frasiùn de Vesérxe (dedicâ a a Madònna da Nêve).

*'''[[Gêxa de l'Asunta (Castrevegliu)|Gêxa paruchiale de N.S.Assunta]]''' in t'u burgu, cun i ürtimi travagli ch'i remuntan au [[XVII secolo|XVII seculu]], in stìle baròccu.
*'''[[Gêxa da Madònna da Nêve (Veserxe)|Gêxa da Madonna da Nêve]]''' inta frasiun de Veserxe, rangiâ da pôcu, cun u presiùsu campanìn ch'u domina u paìse.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/08/castelvecchio-la-festa-di-vecersio-per-finanziare-il-restauro-della-chiesa/|tìtolo=A Vesérxe u restauru da paruchiàle|vìxita=2021-06-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
*'''[[Santuàriu da Madonna de Grassie (Castrevegliu)|Santuâ(r)iu da Nostra Scignua de Grassie]]''' vixin au semite(r)iu, a l'imprensipiu dedicau a San Bastiàn. Ancöi u mustra ina strutüra a furma de cö cun primma in portiu picin.
*'''Uratòriu da Santa Maria Madaléna''' de uriigine tardu medievâle cu'u campanìn a véla. U de drentu u l'è sobriu e cürau, e u rapresenta e furme du baròccu lìgüre.
*'''Capeletta de San Giüxeppe''', lungu a cuscì dìccia Via du Rösu, pe' anda versu Süccarê, a l'è stâ edificâ intu [[1700]].

===Architetüre sivìli===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; width=&quot;150px&quot; height=&quot;150px&quot;&gt;
File:A Funtana Veglia.jpg|A Funtàna Veglia
File:A funtana du Lãvaû.jpg|A funtana du lavaû
File:A Funtana da Pilla.jpg|A Funtana da Pilla, a vegne ciamà cuscì pé a sò particulare furma
File:Caruggiu de Castrevegliu 01.jpg|Ün di caruggi du burgu
File:Panuràmma de Castrevegliu 2.jpg|L'abitàu dau sentê de Ilaria du Caréttu
&lt;/gallery&gt;
'''• I Lavaûi''': spanteài pé u burgu i se trövan diferenti trögli e funtanìn, in antigu duerài daa pupulasiùn lucâle pé lavâ i pànni e i lensöi, grassie a l'opera de restàuru di ürtimi ànni da parte da cumüna a ciü pàrte de sti lì a funsiuna ancù aù, e pe ciascün funtanìn i se pònan vegghe e tàrghe cun i nummi intu dialettu du postu.

== Ecunumìa ==
U ciü tantu agricula (sruvatüttu curtivasiùn de urìve) e türistica grassie ascì a-a bandéa aranciun e a u ricunuscimentu de i Burghi ciü belli d'Italia.

== Cultüra ==
{{Çitaçión|U mâ furestu e agru, u mâ distante&lt;br/ &gt;che, da fanci, a bagnâse drentu ai pussi&lt;br /&gt;carâmu dunde l'àiva a recamava&lt;br /&gt;cu'a giassa tüttu l'annu e in t'i riài&lt;br /&gt;ciumbâmu zü dai bâsi in mezu ai lampi...|Sirviu Riulfu, ''U Mâ'', 1988}}
=== Dialettu castreveglìn ===
A Castervegliu u se pàrla in dialettu scimile a chéi di âtri paixi da vâ du s-ciümme [[Turénte Nêva|Neva]], de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], ch'u fa pârte parte du gruppu [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de séntru punénte]]. Fra e carateristiche ciü impurtanti ch'u distinguen da l'arbenganese sitadìn se trövan:

*A cazüa da ''g'' e da ''v'' intervucalica (ad esempiu in ''fögu'', ch'u divén ''föu''), a prununsia da ''a'' in pusisiùn tonica ch'a ténde a a velarisasiùn, ch'a vixìna versu ina ''o'' avèrta, ascì s'a nu l'è chescì fursâ da êsse marcâ inte stu moddu.

*A ''r'' intervucalica, graficamente segnâ, a vén prununsiâ in manéra ciü evidénte  rispèttu che inti  âtri dialetti da vâ.

* I êxiti de -CL- e -GL- du latìn i se trasfurman in {{IPA|[ʎ]}}, au cuntràriu de quànt'u sücédde in Arbenga (evulusiùn in {{IPA|[j]}})

* Ürtimu trattu carateristicu, a prununsia palatàre da ''s'' impüra: lezüa cumme ''sc'' {{IPA|[ʃ]}} se seguìa da c, f, p, q e t, o cumme ''x'' {{IPA|[ʒ]}}, d'atàccu a: b, d, l, m e n.

Diferente però rispettu a chélla du burgu a l'è a parlâ d'Agliu, pé vixinànsa paragunàbile ciü a quelle d'Èrli e prinsipalmente du Praéttu. Carateristiche ciü particulâri se senten inta varietài de Vesérxe, cun arcüne influense versu Barestin.
====Grafîa castreveglina====
In tentativu de cudificasiùn du dialéttu lucâle u l'è stàu purtàu avànti daa cumüna de Castrevegliu, scimile ascì a chella duerâ da Sirviu Riulfu pe' a racòlta puetica ''A Curumbera'', adutâ ascì inti  âtri tèsti

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Létere
!Sòn
IPA/AFI
!Nòtte
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|e serâ/ e avèrta
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta
|-
|I
|i
|
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
|O
|o/ɔ
|o serâ/o avèrta
|-
|Ö
|ø
|són de '''eu''' fransese
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|k
|
|-
|R
|r/ɹ
|ɹ u ven diretamente indicàu
|-
|S
|s
|Üzu paréggiu a l'italiàn
|-
|SCC
|ʃ+ʧ
|són da paòlla &quot;scciümma&quot;
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|
|-
|Ü
|y
|són da &quot;u&quot; françéize
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|sòn du fransése '''j'''ardin
|-
|Z
|z
|són da &quot;s&quot; de l'italiàn &quot;ro'''s'''a&quot;
|}

===inta leteratüra===
U burgu u l'è u prutagunista du rumanzu ''Miracolo a Castelvecchio di Rocca Barbena'' de [[Ippolito Edmondo Ferrario]], u cumparìsce poi intu libbru noir ''Le albicocche''  de [[Cristina Rava]] e inte ''La seconda vita'' de M. P. Bracari. Ciü particulâre a prudusiùn de puexîe lucâli, scrìccie inta parlà castreveglina, cumme ''U Mâ'', cumpuniméntu de [[Sirviu Riulfu Marengu]] (nasciüu intu [[1940]]), inserìa intu percursu leterariu pé i caruggi ciamâu &quot;U Sentê da Puexìa&quot;, ch'u cumprende vârie âtre lìriche in Ligure ma ascì in italiàn, sernüe fra chélle partecipanti a l'apôxitu cuncursu ''A Giara da puexîa''.

=== Enugastrunumìa ===
Tipicu de quéstu paìse i sun i raviöi de burâxe, u cunigliu au steccadû e ascì i frisciöi de méi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/castelvecchio-di-rocca-barbena/#1480500703040-c930b84b-98b9|tìtolo=Castervegliu, ün di burghi ciü belli d'Italia|vìxita=2021-05-14}}&lt;/ref&gt;

== Feste e fêre  ==
'''•''' '''U paise di balocchi''', cun i zöghi de 'na vôta pé i matétti e laburatori vàri, u se tegne in culaburasiùn cun l'asusciasiun arbenganese di ''Figliöi di Caruggi'' (in arbenganese Fiöi di Caruggi), da lucâle pro-loco e ascì daa cumüna de Castrevegliu.

'''•''' '''Castagnâ in utubre''', intu bùrgu cun e rustîe cöcce in su muméntu.

'''•''' '''Festa da 'Sunta''', a se festezza ai 15 d'aùstu, a l'è a fèsta patrunàle du paise.

'''•''' '''Paliu di âxi''', festezàu antigaménte ai 15 d'austu.

==Aministrasiùn==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|24 zügnu [[1985]]|6 zügnu 1990|Ennio Ferrua|PSI|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 zügnu [[1990]]|24 abrì [[1995]]|Gianni Beffa|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 abrì 1995|14 zügnu [[1999]]|Gianni Beffa|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu [[2004]]|Gianni Beffa|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zugno [[2009]]|Maria Balbo|Uniti per Castelvecchio&lt;br/&gt;(lista sivica de séntru-destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu [[2014]]|Marino Milani|Uniti per Castelvecchio&lt;br/&gt;(lista sivica de séntru-destra)|scìndicu}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu [[2019]]|Marino Milani|Lega Nord|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Marino Milani|Lega Nord|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Marino Milani|Lega Nord|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de Cumünicasiùn ==
[[File:Colle Scravaion e Rocca Barbena.png|thumb|400px|center|U Scravagliùn]]
Castrevegliu u l'è culegau cun [[Barestin|Barestin]] grassie aa stradda pruvinsâle 44, cun [[Arbenga]] grassie aa SP582 du Còlla de San Benârdu e cun Bardenéi pe a pruvinsâle 52 du Scravaiùn. Caminàndu pe u sentru se pò razunze u Castê de Süccarê,  pasàndu pé u cuscì dìcciu &quot;sentê de Ilaria&quot; (a Via du Rösu, de urigine marchiunâle), cun a biciclétta o a pê ascì.
{{clear}}

==Nòtte==
===Nòtte dialetâli===
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;
===Nòtte a u testu===
&lt;references/&gt;

== Âtri prugètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}

[[Categorîa:Castrevegliu| ]]</text>
      <sha1>a34w4om80146a1zmrjcjoaaapfa63p6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270603</id>
      <parentid>270598</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17942" sha1="6q68tv9wbrhzvltyzsisnmu0nnchvex" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=, inta varietài lucâle|càngio variànte=Sta pagina lì a l'è scrìccia in '''[[Dialettu arbenganese|arbenganese]]'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Castrevegliu
|Panorama = Castreveiu Panuàmma 01.jpg
|Didascalia =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Panuràmma de Castrevégliu da-a [[Santuàriu da Madonna de Grassie (Castrevegliu)|Madònna de Grassie]]&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|Bandiera = 
|Voce bandiera = 
|Stemma = Stemma di Castelvecchio di Rocca Berbena.svg
|Voce stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Marino Milani
|Partito = Lega Nord
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 4
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Te(r)ito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinài
|var-altitùdine = Âtéssa
|Altitudine = 
|var-superfìcce = Süperficce
|Abitanti = 141
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiun rexidénte ai 31 de mazzu du 2020.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2020
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = [[Veserxe]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Barestin]], [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Èrli]], [[Garesce]] (CN), [[Tuiran|Tuiràn]], [[Süccaellu|Süccarê]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu ura(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 2324
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = castreveglìn (ascì castreveggìn o castreveijin)
|Patrono = Santa Maria 'Sunta
|Festivo = 15 aùstu
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Castelvecchio di Rocca Barbena (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiun da cumüna de Castrevegliu inta pruvinsa de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Castrevegliu'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[kaʃtre'veʎʎu]}}, dìcciu ascì ''Castrevéggiu'', ''Castrevéju'' o ''Casterveiu'' in te parlài [[Dialettu arbenganese|ingàune]]&lt;ref&gt;In urdine e trê furme se riferiscen a l'arbenganese ürban ({{IPA|[kastre'veʤʤu]}}), a a parlâ d'Èrli {{IPA|[kaʃtre'veiju]}} e a chélle da vâ du Pennavaire {{IPA|[kaʃtɛr'veju]}}&lt;/ref&gt;, ''Castrevéju'' ascì in bardenòllu, ''Cašteveiu'' in [[Dialettu garescìn|garescìn]], ''Castelveju'' in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt; e ''Castrevêgio'' in [[zenéize|zenese]]|group=n.}} (''Castelvecchio di Rocca Barbena'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è ina cumüna da [[Liguria|Ligüria]] cun 'na pupulasiun de 141 abitanti (dàtti agiurnài au [[2020]]), ch'a se tröva in [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]].

== Geugrafîa ==
Castrevegliu u se tröva inta pruvinsa de [[Sann-a|Savuna]] e u fa parte da [[Valâ du Neva|vâ de Neva]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]].

U teritòriu da cumüna u l'è sruvastàu da a [[Rocca Barbena]] e u se tröva ascì da vixin aa [[Còlla du Scravagliùn]] dund'u se pö ancù vegghe a ca' cantuniêra. Castrevegliu u fa ascì parte di burghi ciü belli d'Italia. 

=== Vìlle e burgài ===
U statüu cumünâle u ricunusce cumme frasiùi a vìlla de [[Veserxe]], assemme a âtre burgài e cascìne, spantegài pe' u teritòriu. Fra ste lì a [[A Cascina d'Aju|Cascina d'Agliu]] (o ''d'Aju'', cumme dìcciu intu dialettu du postu, ai cunfin cun Èrli), chéla de Burgna (in diresiun de Bardenéi, de dòppu u Scravagliun), e u Giru de Löa, ün di insediamenti ciü resenti, tiràu sciü fra u [[1964]] e u [[1974]].  

U burgu stessu, u l'è frasiunàu inte diferenti burgài, cumme chéla de Ròcche (che e ca' i sun stài cacciài zü inti  àgni '50) o da Curumbera (in entrâ au paìse, da u stradun). Föra du burgu i se cuntan poi e sinque burgài da [[A Stra|Stra]], de Preâte, da Gattafreggia e du Pözzu (de Sutta e de sruva). Cun ste chi u teritòriu cumünâle u cröve 16,14 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

== Storia ==
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0390.JPG|A ciàssa da Tûre cun l'uratoriu
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0402.JPG|I lavaûi intu burgu
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0391.JPG|In âtru lavaû 
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0393.JPG|In caruggiu du burgu
&lt;/gallery&gt;
E urigini du primmu insediaméntu sun datài au [[I secolo|I seculu]] cumme i ne mustran i ritruvaménti inta frasiùn da [[A Cascina d'Aju|Cascina d'Agliu]] dund'a se tröva ina necropoli rumâna. U burgu u l'è pöi vegnüu feudu di Clavesana, ch'i l'han fundau e desvilüpàu u paìse a partì da u [[XII secolo|seculu XII]].

A partì da u [[XIV secolo|seculu XIV]]&lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot;&gt;Enzo Bernardini, Borghi nel verde. Viaggio nell'entroterra della Riviera Ligure delle Palme, San Mauro (TO), Tipografia Stige, [[2003]].&lt;/ref&gt; u l'incuménsa a pèrde impurtansa, pe' a fundasiun, li vixin, du feudu de Süccarê, ch'u divènta u növu séntru du [[Marchesàu de Süccaellu|marchesàu]] e u sciòrbe ascì i pusediménti de stu burgu lì. Con u matrimôniu fra Enrico Del Carretto e Caterina Clavesana, figlia du marchese de Süccarê, a rexidénsa di Del Carretto a divegne Castrevegliu.

Fra l'ànnu [[1623]] e u [[1624]]&lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot; /&gt; u vegne câtàu da i Savoia ch'i u pòrtan au de sutta du sò dücàu, fin au [[1672]]&lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot; /&gt; quande, doppu in lungu asédiu e truppe da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] e rîvan inta [[Valâ du Neva|Vâ du Neva]], sciurbendu cuscì st'ürtima inti teritòri pusedüi.

'Sti evénti i sun seguìi fra l'âtru da 'n periudu dunde Süccarê e Castrevegliu i scumpartiscen a mèxima storia; impurtànte ascì nu scurdâ (fra i vàri eventi) che intu [[1746]] u gh'éra stàu in asediu di austru-piemuntexi, ligàu a a [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sücesciùn austriaca]], ch'i sercavan de fa regirà a pupulasiùn du burgu cuntru a duminasiùn zenese. Tòstu sinquant'àgni doppu, intu nuémbre de l'ànnu [[1795]]&lt;ref name=&quot;Borghi nel verde&quot;/&gt;, püre u teritòriu castreveglin u vegne interesàu da i fàcci de guèra fra a [[Fransa]] e Regnu de Sardegna (che a chêi témpi u staxêa cun l'[[Austria]]), dü(r)ante a Bataglia de [[Löa]].

Cu'a duminasiùn fransese u teritòriu du burgu u entra a fà pàrte da i 2 de dexembre du [[1797]] intu &quot;Dipartimentu du [[Letimbru]]&quot;, cun capitâle [[Sann-a|Savùna]] au de dréntu da [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligü(r)e]], e da l'ànnu de doppu u va a fà parte du III Cantun cu'a sêde a Süccarê.

Da u [[1804]] u sciòrbe ascì u münicipiu de [[Veserxe]], istituìu pôchi ànni in derê, du [[1797]]. Zà inglubàu dricciu intu Primmu Impéru Fransese da u [[1815]] u pàssa sutta a [[pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], e da u [[1861]] u vâ a fâ parte de l'[[Italia]] ünia. Da i 8 d'avrì du [[1863]] u pìglia u nùmme d'ancöi, cun u süffissu &quot;di Rocca Barbena&quot;, pé distìnguelu da i âtri cumüi cu'u numme paréggiu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1863-04-08;1234!vig=|tìtolo=Regio decreto du 8 avrì 1863|vìxita=2021-05-14}}&lt;/ref&gt;

Fra u [[1973]] e u [[2008]] u l'ha fau parte da ''Cumünitài muntàna Ingauna'' e, fin au [[2011]] de chélla du ''Punente Savunese''.

== Abitânti ==

=== Evulusiùn demugrâfica ===
{{Demografia/Castellovêgio}}

=== Minu(r)ânse furèste ===
Dându améntu a l'[[ISTAT]], a-i de 31 dixembre du [[2014]], a Castrevegliu u gh'è 10 rexidenti furèsti.

== Pòsti de interesse ==
{{clear}}
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena Kapel.jpg|U santuâriu da Madonna de Grassie
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0399.JPG|U campanìn da gêxa da Sunta
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0400.JPG|U castellu vìstu da a Ciàssa Cavour (dund'a se truvàva a pàrte ciü veglia du paise) 
Immaggine:Le porte di Castelvecchio di Rocca Barbena 2.jpg|A porte de l'uratôriu de Santa Maria Madalena
Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0396.JPG|In âtru ca(r)uggiu du séntru stò(r)icu
Immaggine:Géxa de San Giuseppe (Castreveggiu).jpg|A capelétta de San Giüxeppe
&lt;/gallery&gt;
=== U Castê di Clavesana ===
{{Véddi ascì|Castê de Castrevegliu|càngio variànte=U mèximu argumentu in detagliu}}
'''• Castê da famiglia Clavesana''', u l'è u castê ch'u dòmina u bùrgu, fàcciu custruì da i Clavesana versu u [[XI secolo|seculu XI]], poi pasàu in màn ai Del Carretto. Au mumentu u nu se ghe pö fa de vixita, ma u gh'è in sentê, dìcciu du &quot;Castagnéu&quot;, ch'u permette d'amirà u panuramma du paìse passàndu d'in gìru a l'edifissiu. Da u [[1997]] u l'è de prupietài da famiglia di del Conte, chi i se premüran de restauràlu. L'edifissiu u l'è fra l'âtru culegàu aa lezenda du Bastiàn cuntrâriu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lavocedigenova.it/2019/12/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/liguria-storia-e-leggenda/articolo/castelvecchio-di-rocca-barbena-e-il-bastian-contrario.html|tìtolo=Castrevegliu e su sô castêllu|vìxita=2021-06-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüre religiuse ===
Cumme gêxa u teritòriu de Castrevegliu u l'è spartîu inte due parôcchie, üna ch'a cröve u paìse (da 'Sunta) e l'âtra legâ a a frasiùn de Vesérxe (dedicâ a a Madònna da Nêve).

*'''[[Gêxa de l'Asunta (Castrevegliu)|Gêxa paruchiale de N.S.Assunta]]''' in t'u burgu, cun i ürtimi travagli ch'i remuntan au [[XVII secolo|XVII seculu]], in stìle baròccu.
*'''[[Gêxa da Madònna da Nêve (Veserxe)|Gêxa da Madonna da Nêve]]''' inta frasiun de Veserxe, rangiâ da pôcu, cun u presiùsu campanìn ch'u domina u paìse.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/08/castelvecchio-la-festa-di-vecersio-per-finanziare-il-restauro-della-chiesa/|tìtolo=A Vesérxe u restauru da paruchiàle|vìxita=2021-06-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
*'''[[Santuàriu da Madonna de Grassie (Castrevegliu)|Santuâ(r)iu da Nostra Scignua de Grassie]]''' vixin au semite(r)iu, a l'imprensipiu dedicau a San Bastiàn. Ancöi u mustra ina strutüra a furma de cö cun primma in portiu picin.
*'''Uratòriu da Santa Maria Madaléna''' de uriigine tardu medievâle cu'u campanìn a véla. U de drentu u l'è sobriu e cürau, e u rapresenta e furme du baròccu lìgüre.
*'''Capeletta de San Giüxeppe''', lungu a cuscì dìccia Via du Rösu, pe' anda versu Süccarê, a l'è stâ edificâ intu [[1700]].

===Architetüre sivìli===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; width=&quot;150px&quot; height=&quot;150px&quot;&gt;
File:A Funtana Veglia.jpg|A Funtàna Veglia
File:A funtana du Lãvaû.jpg|A funtana du lavaû
File:A Funtana da Pilla.jpg|A Funtana da Pilla, a vegne ciamà cuscì pé a sò particulare furma
File:Caruggiu de Castrevegliu 01.jpg|Ün di caruggi du burgu
File:Panuràmma de Castrevegliu 2.jpg|L'abitàu dau sentê de Ilaria du Caréttu
&lt;/gallery&gt;
'''• I Lavaûi''': spanteài pé u burgu i se trövan diferenti trögli e funtanìn, in antigu duerài daa pupulasiùn lucâle pé lavâ i pànni e i lensöi, grassie a l'opera de restàuru di ürtimi ànni da parte da cumüna a ciü pàrte de sti lì a funsiuna ancù aù, e pe ciascün funtanìn i se pònan vegghe e tàrghe cun i nummi intu dialettu du postu.

== Ecunumìa ==
U ciü tantu agricula (sruvatüttu curtivasiùn de urìve) e türistica grassie ascì a-a bandéa aranciun e a u ricunuscimentu de i Burghi ciü belli d'Italia.

== Cultüra ==
{{Çitaçión|U mâ furestu e agru, u mâ distante&lt;br/ &gt;che, da fanci, a bagnâse drentu ai pussi&lt;br /&gt;carâmu dunde l'àiva a recamava&lt;br /&gt;cu'a giassa tüttu l'annu e in t'i riài&lt;br /&gt;ciumbâmu zü dai bâsi in mezu ai lampi...|Sirviu Riulfu, ''U Mâ'', 1988}}
=== Dialettu castreveglìn ===
A Castervegliu u se pàrla in dialettu scimile a chéi di âtri paixi da vâ du s-ciümme [[Turénte Nêva|Neva]], de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], ch'u fa pârte parte du gruppu [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de séntru punénte]]. Fra e carateristiche ciü impurtanti ch'u distinguen da l'arbenganese sitadìn se trövan:

*A cazüa da ''g'' e da ''v'' intervucalica (ad esempiu in ''fögu'', ch'u divén ''föu''), a prununsia da ''a'' in pusisiùn tonica ch'a ténde a a velarisasiùn, ch'a vixìna versu ina ''o'' avèrta, ascì s'a nu l'è chescì fursâ da êsse marcâ inte stu moddu.

*A ''r'' intervucalica, graficamente segnâ, a vén prununsiâ in manéra ciü evidénte  rispèttu che inti  âtri dialetti da vâ.

* I êxiti de -CL- e -GL- du latìn i se trasfurman in {{IPA|[ʎ]}}, au cuntràriu de quànt'u sücédde in Arbenga (evulusiùn in {{IPA|[j]}})

* Ürtimu trattu carateristicu, a prununsia palatàre da ''s'' impüra: lezüa cumme ''sc'' {{IPA|[ʃ]}} se seguìa da c, f, p, q e t, o cumme ''x'' {{IPA|[ʒ]}}, d'atàccu a: b, d, l, m e n.

Diferente però rispettu a chélla du burgu a l'è a parlâ d'Agliu, pé vixinànsa paragunàbile ciü a quelle d'Èrli e prinsipalmente du Praéttu. Carateristiche ciü particulâri se senten inta varietài de Vesérxe, cun arcüne influense versu Barestin.
====Grafîa castreveglina====
In tentativu de cudificasiùn du dialéttu lucâle u l'è stàu purtàu avànti daa cumüna de Castrevegliu, scimile ascì a chella duerâ da Sirviu Riulfu pe' a racòlta puetica ''A Curumbera'', adutâ ascì inti  âtri tèsti

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Létere
!Sòn
IPA/AFI
!Nòtte
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|e serâ/ e avèrta
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta
|-
|I
|i
|
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
|O
|o/ɔ
|o serâ/o avèrta
|-
|Ö
|ø
|són de '''eu''' fransese
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|k
|
|-
|R
|r/ɹ
|ɹ u ven diretamente indicàu
|-
|S
|s
|Üzu paréggiu a l'italiàn
|-
|SCC
|ʃ+ʧ
|són da paòlla &quot;scciümma&quot;
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|
|-
|Ü
|y
|són da &quot;u&quot; françéize
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|sòn du fransése '''j'''ardin
|-
|Z
|z
|són da &quot;s&quot; de l'italiàn &quot;ro'''s'''a&quot;
|}

===inta leteratüra===
U burgu u l'è u prutagunista du rumanzu ''Miracolo a Castelvecchio di Rocca Barbena'' de [[Ippolito Edmondo Ferrario]], u cumparìsce poi intu libbru noir ''Le albicocche''  de [[Cristina Rava]] e inte ''La seconda vita'' de M. P. Bracari. Ciü particulâre a prudusiùn de puexîe lucâli, scrìccie inta parlà castreveglina, cumme ''U Mâ'', cumpuniméntu de [[Sirviu Riulfu Marengu]] (nasciüu intu [[1940]]), inserìa intu percursu leterariu pé i caruggi ciamâu &quot;U Sentê da Puexìa&quot;, ch'u cumprende vârie âtre lìriche in Ligure ma ascì in italiàn, sernüe fra chélle partecipanti a l'apôxitu cuncursu ''A Giara da puexîa''.

=== Enugastrunumìa ===
Tipicu de quéstu paìse i sun i raviöi de burâxe, u cunigliu au steccadû e ascì i frisciöi de méi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/castelvecchio-di-rocca-barbena/#1480500703040-c930b84b-98b9|tìtolo=Castervegliu, ün di burghi ciü belli d'Italia|vìxita=2021-05-14}}&lt;/ref&gt;

== Feste e fêre  ==
'''•''' '''U paise di balocchi''', cun i zöghi de 'na vôta pé i matétti e laburatori vàri, u se tegne in culaburasiùn cun l'asusciasiun arbenganese di ''Figliöi di Caruggi'' (in arbenganese Fiöi di Caruggi), da lucâle pro-loco e ascì daa cumüna de Castrevegliu.

'''•''' '''Castagnâ in utubre''', intu bùrgu cun e rustîe cöcce in su muméntu.

'''•''' '''Festa da 'Sunta''', a se festezza ai 15 d'aùstu, a l'è a fèsta patrunàle du paise.

'''•''' '''Paliu di âxi''', festezàu antigaménte ai 15 d'austu.

==Aministrasiùn==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|24 zügnu [[1985]]|6 zügnu 1990|Ennio Ferrua|PSI|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 zügnu [[1990]]|24 abrì [[1995]]|Gianni Beffa|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 abrì 1995|14 zügnu [[1999]]|Gianni Beffa|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu [[2004]]|Gianni Beffa|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zugno [[2009]]|Maria Balbo|Uniti per Castelvecchio&lt;br/&gt;(lista sivica de séntru-destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu [[2014]]|Marino Milani|Uniti per Castelvecchio&lt;br/&gt;(lista sivica de séntru-destra)|scìndicu}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu [[2019]]|Marino Milani|Lega Nord|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Marino Milani|Lega Nord|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Marino Milani|Lega Nord|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de Cumünicasiùn ==
[[File:Colle Scravaion e Rocca Barbena.png|thumb|400px|center|U Scravagliùn]]
Castrevegliu u l'è culegau cun [[Barestin|Barestin]] grassie aa stradda pruvinsâle 44, cun [[Arbenga]] grassie aa SP582 du Còlla de San Benârdu e cun Bardenéi pe a pruvinsâle 52 du Scravaiùn. Caminàndu pe u sentru se pò razunze u Castê de Süccarê,  pasàndu pé u cuscì dìcciu &quot;sentê de Ilaria&quot; (a Via du Rösu, de urigine marchiunâle), cun a biciclétta o a pê ascì.
{{clear}}

==Nòtte==
===Nòtte dialetâli===
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;
===Nòtte a u testu===
&lt;references/&gt;

== Âtri prugètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}

[[Categorîa:Castrevegliu| ]]</text>
      <sha1>6q68tv9wbrhzvltyzsisnmu0nnchvex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cixan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2189</id>
    <revision>
      <id>270589</id>
      <parentid>264642</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+cv</comment>
      <origin>270589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21494" sha1="8xat5ohf6em5fzzilvkojy7t4a85dtz" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Wikipedia parlâ|Cixan.ogg|251265|2024-09-15}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Cixàn
|Panorama = Cixan (U Burgu, daa Stradda Delaûtra) 08.jpg
|Didascalia =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Panu(r)àmma du paìse de Cixàn vìstu daa Delaûtra&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|Bandiera = 
|Voce bandiera = 
|Stemma = 
|Voce stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|Amministratore locale = Massimo Niero
|Partito = lista sivica &quot;Futuro e tradizione&quot;
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Artessa
|Altitudine = 
|var-superfìcce = Süperficce
|Abitanti = 2106
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dato Istat] - Pupulasiùn rexidente au 30 zügnu 2019.
|Aggiornamento abitanti = 30-6-2019
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Sènexi, Cunscènte, U Martinettu, Cian Boschi
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu ura(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1310
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = cixanìn
|Patrono = Santa Ma(r)ìa Madalena
|Festivo = 22 lüju
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Cisano sul Neva (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cixan inta pruvinsa de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Cixàn'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[tʃi'ʒaŋ]}}, scrìtu ascì ''Cijan''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Cisan'' {{IPA|[tʃi'zaŋ]}} in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Cisano Sul Neva'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è in cumün da [[Liguria|Ligü(r)ia]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] cun 'na pupulasiùn de 2 106 abitanti (au [[2019]]).

== Geugrafìa ==
[[File:Confluenza Pennavaira Neva.png|thumb|U Martinettu, a cunfluènsa fra Neva e u Pennavaire]]
Cixàn u se tröva inta [[Valâ du Neva|bassa valâ du Neva]], gi(r)àu a punènte rispettu aa [[Ciâna d'Arbenga]], tantu che u sò terito(r)iu u se cunfurma cumme culinàre, delimitàu dau Pissu Ce(r)ésa a nord e daa Còlla de Cixàn a sud. 

Particulâre a l'è a pusisiùn de Cunscènte, cu'u paìse ch'u se tröva au de là du [[Turénte Nêva|Neva]], in pôcu ciü a munte che a gia(r)a a se cunzunze cu'u Pennavaire. St'ürtimu scciümme u se càccia inte Neva in lucalitài du Martinettu, doppu avê percursu tostu 20 chilometri, a partì daa [[Còlla de Cravaüna]]. A frasiùn de Sènexi a se tröva poi int'ina valâ pe' sò contu, ciü picìna, cun 'na pusisiùn daa parte rispettu au restu de Cixan. Al'è pé stu mutivu chi ciü legâ aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]] (frasiùn d'Arbenga) e a [[Arnascu]]. U paìse, cu'e frasiùi u tucca i 12,27 km².

=== Frasiùi ===
E quattru frasiùi de Cixan e sun (in urdine de grandessa):
*Cunscènte
*Sènexi
*Ciàn Boschi
*U Martinettu

===Cunfìn===
U cumün u cunfina au nord [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], a nord-est cun [[Barestin|Ba(r)estìn]], a est cu'[[U Sejô|u Se(r)iâ]], a sud est cun [[Arbenga]], e a ovest cun [[Arnascu|Arnàscu]].

== Sto(r)ia ==
[[File:Cisano sul Neva-frazione Conscente.jpg|thumb|A frasiùn de Cunscènte]]
E primme testimuniànse du burgu e remunte(r)evan au periudu bizantin e lungubardu, quande a zòna a vegnìva ciamâ ''fundus Caesiani'', ascì se inte 'na pusisiùn dife(r)ènte rispettu a quella d'ancöi. U paìse cumm'u se cunusce aù u vegne mensciunàu sulu de doppu, intu [[1258]], pe'via de 'n àttu nutarìle.

Da marcà, pe(r)ò che a furtificasiùn du sèntru a l'è vegnüa de doppu, intu [[1274]], grassie a l'òpe(r)a de restrutü(r)asiùn vusciüa dau cumün de Arbenga, che u s'é(r)a catàu u paìse daa famìa di marchexi Clavesana (ancù primma u l'é(r)a inti pusedimènti de Bunifassiu du Vàstu).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/cisano-sul-neva/il-territorio-la-storia/|tìtolo=U teritòiu e a stòia de Cixàn|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

I travài de restauru i dü(r)an cuscì tòstu quatorz'ànni, fin au [[1288]], andandu a piâse ascì i terén de l'abassia de Le(r)ìn, i mèximi fràtti chi i gh'axevan a prupietài de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

A strategìa arbenganese a nu l'é(r)a stüdiâ, scicumme che de stu periudu e vegnen ascì creàe e &quot;ville növe&quot; de Pûi (frasiùn d'[[Utuê|Utuê]]) e de [[Villanöva]], cun 'n scopu de difesa dae incursciùi esterne.

Aturnu au [[XIV secolo|Trexentu]] i vegnen rinfursàe e mü(r)aje de difesa, grassie ascì a l'òpe(r)a du prève Serafin Mignàn. Intantu, zà da u [[XIII secolo|XIII seculu]] cun l'inse(r)imèntu de Arbenga inta sfe(r)a de influènsa [[Repùbrica de Zena|zenese]] ascì Cixàn u passa sutta u duminiu da Repübbrica. 

Dü(r)ante a sò duminasiùn, survatüttu intu [[XVIII secolo|XVIII seculu]], u terito(r)iu cumünêle u vegnìva aministràu da dui cunsu(r)i e sei retûi, ch'i vegnivan selesiunài in base au censu e ligài au quartê arbenganese de Turlâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30472&amp;RicFrmRicSemplice=Cisano%20sul%20Neva&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=A stòia de Cixàn|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; 

De sti tèmpi pe(r)ò a stabilitài du burgu a vegne a mancà, pe' via de ciü invaxiùi dau de fö(r)a, a primma intu [[1672]] cu'u regi(r)âse ai [[Savoia]], ch'i se pruvavan a pià a valâ du Neva de moddu da fâla passà sutta au sò dücàu (intu mèximu ànnu a gh'é(r)a stâ l'inundasiùn du Neva, ch'a l'axeva derucàu in toccu de mü(r)àje da sènta), e pòi intu [[1746]] cun l'asediu de trüppe ''austru-piemuntexi'', ligàu a a guèra de sucesiùn austriaca. 

Cu'a caütta da Repübbrica de Zena, duvüa a l'arivu de trüppe de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]], ch'i ucupe(r)àn a zòna zà a partì da a bataja de [[Löa]], u vegne custituìu pe'a primma votta in cumün indipendènte da Arbenga.

Stu chi u l'é(r)a stàu sutumessu a partì dau [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], dau [[1805]] anessa a l'Impe(r)u Fransese. 

Intu mèntre da duminasiùn fransese a frasiùn de Cunscènte a se dividde da Cixàn, piàndu u numme de ''Castel Libero'', spartisiùn ch'a nu l'ha avüu de seguitu scicumme che Cunscènte a passa turna sutta a [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] intu [[1802]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/cisano-sul-neva/le-frazioni/|tìtolo=E frasiùi de Cixàn, Cunscènte|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; De stu ànnu u cumün u pàssa dau cantùn d'Arbenga (Giü(r)isdisiùn da Sènta) aa Giürisdisiùn di U(r)ivi, cun capitâle [[Inéia|Ineja]].

A partì dau [[1814]], ànnu da Restaurasiùn du Cungressu de [[Vienna]], u cumün u entra a fà pàrte du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], ch'u pìa u numme de [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] cun l'ünificasiùn e, doppu a [[Segunda guera mondiâ|Segunda Guèra Mundià]], da [[Italia|Repübbrica Italiana]].

I ürtimi cangi in sciu terito(r)iu  i su stài fài du [[1929]], pianduse u cumün indipendènte de Senexi e destacandu da [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] a frasiùn de Cunscènte, cu'afrasiùn du Martinettu ch'a resta in sci cunfìn. Fra u [[1973]] e fìn ai 31 de dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntâna Ingauna, poi vegnüa &quot;du Punente Savunese&quot; fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn.

== Abitànti ==
===Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Cixan}}
A sti nüme(r)i lì u se ghe ne pò zunze di âtri sto(r)ichi, de prìmma l'Italia ünia, difatti u se sà che intu [[1635]] intu burgu chi u ghe staxêva i l'é(r)an 400, mèntre intu [[1786]] i rexidenti i l'é(r)an muntài a 502, cumme cunfermàu dai censimenti da Repübbrica Ligü(r)e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A stòia de Cixàn 'cuntà da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt;

=== Minu(r)ànse Fu(r)èste ===
Dandu améntu ai datti de l'Istat au 31 dixembre du [[2017]], i sitadìn fu(r)esti rexidenti in Cixan i sun 230.&lt;ref&gt;{{Çitta web |url=http://demo.istat.it/str2017/index.html |tìtolo=Dato Istat al 31/12/2017 |vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt;

=== Cugnòmmi ciü difüsi ===
I dexe cugnòmmi ciü difuzi intu cumün i sun: Vignola, Ferraris, Boccone, Montina, Rossi, Rubado, Salvatico, Siccardi, Andreis e Basso.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/cisano-sul-neva/il-comune-in-cifre/|tìtolo=U cumüne de Cixàn in nümméi|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Pòsti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Torre cisano.JPG|A porte cu'a tûre du relöju
Immaggine:Cisano sul Neva (SV) - chiesa di Santa Maria Maddalena - facciata.jpg|A gêxa de Santa Ma(r)ìa Madalena 
Immaggine:Cisano sul Neva (SV) - chiesa di Santa Maria Maddalena - campanile.jpg|U campanìn da gêxa
Immaggine:Mura in pietra di Cisano sul Neva.JPG|E mü(r)àje de sènta du burgu de Cixàn
Immaggine:Macina in pietra di cisano.JPG|Ina röa d'in gumbu de prìa
&lt;/gallery&gt;
===Architetü(r)e religiuse===
• '''Gêxa da parocchia de Santa Ma(r)ìa Madalena''', intu burgu. A sò elevasiùn a parocchia a se(r)eva avegnüa intu [[1582]], in cangiu da veggia gêxa de San Calòceru. Podâse ch'u ghe fusse zà de primma ina gêxa dedicâ aa sànta tèmpu de l'etài de mezzu, mèntre a strutü(r)a d'ancöi a remunta au [[XVII secolo|seculu XVII]].
 
• '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''' intu burgu, de antìga custrusiùn, prubabilmente intu mediuevu u rapresentava u centru religiusu du burgu.

• '''Gêxa de San Calòceru''', in stile rumanicu, a se tröva da vixìn au semite(r)iu, segundu a tradisiùn custruìa dai fratti benedetìn chi i vegnìvan daa Gainâ(r)a intu [[XI secolo|XI seculu]]. U se pènsa che au cumènsu a l'axeva a funsiùn de uspeâ e ricove(r)u.

==== Frasiùi ====
Sènexi e Cunscènte i fan dui parocchie pe' sò còntu, e dunca u gh'è:

• '''Gêxa de San Nicola''', a l'è a paruchiâle de Sènexi, da l'aspettu impunente, mudesta de drentu, cun u campanìn ch'u domina u paesaggiu du paìse.

• '''Gêxa de San Lisciandru''', dedicâ au pàppa Lisciandru I, a se tröva intu burgu de Cunscènte, a l'é(r)a stâ fâ custruì intu [[1600]], e a l'è stâ da quellu mumentu ligâ au castéllu de Cunscènte. Chi a l'é(r)a cunservâ ina téle(r)a rafigüante Santa Cata(r)ìna de Lisciandria, du pitû Guiddu Reni, au espusta au [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Museu Diucesàn]] d'Arbenga.

=== Architetü(r)e sivìli ===
• '''Tûre sìvica du relöju''', custruìa a partì da 'n veju campanìn goticu vegnüu parte de mü(r)àje, u se tröva de rimpettu aa gêxa paruchiàle.

• '''Palassu Gollo''', a l'è a veja sede du cumün, se tröva inta ciàssa du paise (ciassa Gollo), au mumèntu u l'è duve(r)àu cumme sala de espusisiùn pe' mustre, rapresentasiùi teatrali, ma ascì pé eventi, l'è stàu fra l'àtru restauràu de resente (fra u [[2007]] e u [[2013]]).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.liguriaheritage.it/heritage/it/liguriaFeudale/Savona.do?contentId=30065&amp;localita=2213&amp;area=213|tìtolo=U burgu de Cixan|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

• '''Stadiu de Cunscŕnte''': duve(r)àu pe'e partìe de balùn de e squaddre d'Arbenga, ma ascì pe'xa növa squaddra du postu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svsport.it/2021/05/04/mobile/leggi-notizia/argomenti/calcio-1/articolo/calcio-il-cisano-e-pronto-a-rinascere-pubblicato-il-logo-e-il-nuovo-profilo-social.html|tìtolo=U Cixan u l'è pruntu a nàsce tùrna|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Castélli ===
[[File:Cisano sul Neva-castello Conscente.jpg|thumb|Vìsta du Castéllu de Cunscènte]]
A Cunscènte u se tröva in castellu medievale, ch'u suvrasta a parte ciü antiga du burgu, ciamâ &quot;U Gumbu&quot;. U l'é(r)a stàu edificàu daa famìa arbenganese di Costa, a partì dau [[XVI secolo|XVI seculu]], in sce a bàze de 'na custrusiùn de primma, duvüa aa famìa di Clavesana, ch'i i aministravan a zôna grassie aa famìa di Cepollini, zà infeudài in [[Àutu]]. A mutivasiùn da creasiùn du növu castellu a l'è ligâ aa strategia de difesa medievâle, in moddu da avê ciü avamposti inte tütta a valà, da azunze a quélli de Süccaellu e [[Castrevegliu|Castreveju]]. Da strutüa uiginàia e nu réstan tante tracce, l'è peò següamente ricunducibile a 'sta chì a tùre pe &quot;Parazù&quot;, a parte ciü antiga de l'udiernu castéllu.

Inta lucalitài se ponen cumunque ancù vegghe e tràcce de müaje pe(r)imetrâli, dìte ''caserme''. Questa custrusiun a và a respejà l'impurtansa da famìa Costa, survatüttu cun Utaviu Costa, ch'a rìva a cumisciunà 'n dipintu a [[Caravaggio|Caravaggiu]], rafigüante San Giuanni Batìsta e 'na 'otta cunservàu inte l'uatò(r)iu.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210610165207/https://www.rivieraligure.it/IT/cisano-sul-neva.k3c1124.htm&lt;/ref&gt;

== Ecunumìa ==
Stu(r)icamènte l'ecunumia du paìse a l'è caraterisà da 'n impurtante prudusiùn agricula e u(r)ìvicula (u l'è pé questu che u nucleu de Cunscènte u l'è ciamàu &quot;U Gumbu&quot;) ma zà intu mediuevu u l'é(r)a atìvu u scàngiu cun i paìsi de l'Âta Ligü(r)ia, [[Garesce]] survatüttu, ligàu da sempre a a zòna ingàuna, ch'u furniva, in scàngiu de l'ö(r)iu, castagne e se(r)eàli. Ancù aù l'agricultü(r)a a l'è trainante, ma a ascì u türismu u l'è in crescita, cun cumünitài de scalatùi chi i vegnen a frequentà e vàlli du bacìn du Néva (ascì ducca quélla du Pennavaire) pé fà sport a l'àia avèrta ma ascì pé vixità 'sti paìsi.

== Cultü(r)a ==

=== Dialettu cixanin ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}}
U dialettu parlàu in Cixan u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u se semeja pé cadensa a quéllu de Süccaellu.

=== Cüxina ===
Diferenti e sun e pietanse da tradisiùn ligü(r)e che se pònan tastà intu burgu, fra tütte u cunìu, u zemin de cêxi, o ascì e seppie in zemin, chi prepa(r)àe dau [[1500]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2016/04/17/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/bar-sport-a-cisano-sul-neva-dove-rivivono-i-piatti-della-tradizione-e-si-respira-aria-di-casa.html|tìtolo=I piatti da tradisiùn de Cixàn 'cuntai dau Risturànte Bar Sport|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt;

=== Istrusiùn ===
Cixan u g'ha in propiu scistemma de scö(r)e,&lt;ref&gt;{{Çitta web|tìtolo=I servìssi, e scöe|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/servizi/scuole/|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt; da l'àsilu ae elementàri, che e servan gran parte da valà (assemme a quelle de Süccaellu), i istitüti  “Anna Maria Bottero” (a matèrna) e “Guido Comanedi” (elementàri), custruìe du [[2003]] e sun stàe dau [[2013]] acurpae asemme a quelle de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e Süccaellu inte l'istitüu cumprenscìvu du [[U Sejô|Sejâ]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://icceriale.weebly.com/|léngoa=IT|tìtolo=Istitüu Cumprenscìvu du Seià|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt; Dau [[2017]] questu u l'è cunfluiu inte quellu arbenganese (IC Arbenga Dùi).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cercalatuascuola.istruzione.it/cercalatuascuola/istituti/SVEE81507R/albenga-ii-comanedi-cisano/|tìtolo=Scöe Comanedi, Cixan IC Arbenga II|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Feste e fé(r)e ==
E prinsipàli feste e sàgre intu paise e sun urganisàe da a Pro Loco, fra quéste e se vegghen:&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://m.facebook.com/cisanoproloco/?__tn__=%2Cg|tìtolo=A Pro Loco de Cìxan, pagina ufisiàle|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

• '''Festa de Santa Ma(r)ìa Maddalena''', a l'è a festa patrunàle du paìse, a se tegne tütti i ànni ai 29 de lüju, aa selebrasiùn religùsa a se zunze a sàgra cun i piàtti tipici da tradisiùn ligü(r)e.

•'''Festa de San Giuvanni''', a l'è a festa patrunàle de Cunscènte, a se tegne aturnu ai 22 de zügnu, inta ciàssa du burgu. A 'cumpagnà a festa religiusa a gh'è a prucesciùn di cristi da lucale cunfraternita, u &quot;falò&quot; (tipica selebrasiùn scimile au Cunfögu zenese o priese) e a sagra cun a cüxina lucàle.

• '''Mezz'austu in Cixan''': a se tegne inta setemàna de feragustu, intu sentru sto(r)icu de Cixàn, cun müxica dau vìvu, ròba da mangià, mercatìn, zöghi pé i fiöi e mustre intu palassu Gollo, a se tegne dau [[1988]].

• '''Sagra de Castagne e du vìn nuvellu''', a nuvembre, cun e rustìe, a müxica e a cursa péi caüggi du burgu.

• '''Castagnâ de Sènexi''': a se tegne tütti i ànni intu sentru da frasiùn e a l'è caraterisà dae rustìe, prepa(r)àe in sciü muméntu, ma ascì da àtri piatti lucàli, cumme i ''tajaìn'' (o ''taggiaìn'', quelli che in zenese se ciammàn ''picàgge''), i gnòcchi e ''raviöi''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|https://trucioli.it/2013/10/10/benvenuti-a-cenesicastagnata-in-salsa-spagnola/|tìtolo=A castagnà de Sènexi|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt;

• '''Prucesciùn de San Nicolò''', se tegne a Sènexi intu mese de dixembre, cun a partecipasiùn de cunfraternite du pòstu.

• '''Sagra du scü(r)òttu''': a se tegne intu periudu de carlevâ, cun u falò in vista de Pasqua e cun a prepa(r)asiùn de questu dùse tradisiunàle (italianisabile in &quot;bugie&quot;).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-du-scurottu-a-cisano-sul-neva/|tìtolo=Cixan, a sàgra du scuròttu|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==Aministrasiùn==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|25 zugnu 1985|30 mazzu 1990|Sandro Mariano|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 1990|25 lüiu 1992|Sandro Mariano|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 setèmbre 1992|18 frevà 1994|Marco Lengueglia|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 frevà 1994|24 arvì 1995|Gianfranco Filadelli|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|6 lüiu 1996|Marco Gerini|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 agustu 1996|18 nuvèmbre 1996|||Cumisàiu straurdinàiu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 nuvèmbre 1996|14 mazzu 2001|Paolo Torrengo|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|30 mazzu 2006|Paolo Torrengo|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2006|16 mazzu 2011|Maria Eugenia Cassisi|lista sivica de sentru-destra|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 mazzu 2011|30 arvì 2013|Maria Eugenia Cassisi|Insieme per il paese&lt;br/&gt;(lista sivica de sentru-destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 arvì 2013|26 mazzu  2014|Raffaella Viscogliosi||Cumisàiu straurdinàiu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu  2019|Massimo Niero|Futuro e tradizione&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Massimo Niero|Futuro e tradizione&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Massimo Niero|Futuro e tradizione&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de Cumünicasiùn ==
Cixàn u l'è fasilmente razunzibile da Arbenga e da Garesce cun a Stradda Statale 582 da Còlla de San Benardu. U paise se tröva ascì vixìn a u cazèllu autustradale de Arbenga (intu teritò(r)iu de [[Leca (Arbenga)|Leca]]), ma ascì a a l'Aurelia Bis (SS1 Bis, intu trattu ch'u culega Arbenga a [[Arasce|A(r)àsce]]). In àtru culegamentu viàriu a l'è a SP3, pé e frasiùi arbenganexi de [[Salea]] e [[Campugexa]]. U l'è poi culegà cun a valà du Pennavaire grassie a a SP14. A frasiùn de Sènexi e quélla de Cunscènte sun culegàe grassie a a &quot;stradda da Utra&quot;. Sènexi l'è ascì fasilmente razunzibile da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], anche se a stràdda a presenta de prublematiche.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2018/04/15/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/viaggio-tra-i-pendolari-dimenticati-della-bastia-cenesi-fotogallery.html|tìtolo=Viàggiu fra i pendulài dimenticài fra Bastìa e Sènexi|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Nòtte ==
===Nòtte dialetâli===
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;
===Nòtte a u testu===
&lt;references/&gt;

== Àtri prugètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Cixan| ]]</text>
      <sha1>8xat5ohf6em5fzzilvkojy7t4a85dtz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270596</id>
      <parentid>270589</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]</comment>
      <origin>270596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21545" sha1="5pu5uq4q0azim8wk0yrjz04tarsqlfd" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Wikipedia parlâ|Cixan.ogg|251265|2024-09-15}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Cixàn
|Panorama = Cixan (U Burgu, daa Stradda Delaûtra) 08.jpg
|Didascalia =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Panu(r)àmma du paìse de Cixàn vìstu daa Delaûtra&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|Bandiera = 
|Voce bandiera = 
|Stemma = 
|Voce stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Massimo Niero
|Partito = lista sivica &quot;Futuro e tradizione&quot;
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Artessa
|Altitudine = 
|var-superfìcce = Süperficce
|Abitanti = 2106
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dato Istat] - Pupulasiùn rexidente au 30 zügnu 2019.
|Aggiornamento abitanti = 30-6-2019
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Sènexi, Cunscènte, U Martinettu, Cian Boschi
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu ura(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1310
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = cixanìn
|Patrono = Santa Ma(r)ìa Madalena
|Festivo = 22 lüju
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Cisano sul Neva (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cixan inta pruvinsa de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Cixàn'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[tʃi'ʒaŋ]}}, scrìtu ascì ''Cijan''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Cisan'' {{IPA|[tʃi'zaŋ]}} in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Cisano Sul Neva'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è in cumün da [[Liguria|Ligü(r)ia]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] cun 'na pupulasiùn de 2 106 abitanti (au [[2019]]).

== Geugrafìa ==
[[File:Confluenza Pennavaira Neva.png|thumb|U Martinettu, a cunfluènsa fra Neva e u Pennavaire]]
Cixàn u se tröva inta [[Valâ du Neva|bassa valâ du Neva]], gi(r)àu a punènte rispettu aa [[Ciâna d'Arbenga]], tantu che u sò terito(r)iu u se cunfurma cumme culinàre, delimitàu dau Pissu Ce(r)ésa a nord e daa Còlla de Cixàn a sud. 

Particulâre a l'è a pusisiùn de Cunscènte, cu'u paìse ch'u se tröva au de là du [[Turénte Nêva|Neva]], in pôcu ciü a munte che a gia(r)a a se cunzunze cu'u Pennavaire. St'ürtimu scciümme u se càccia inte Neva in lucalitài du Martinettu, doppu avê percursu tostu 20 chilometri, a partì daa [[Còlla de Cravaüna]]. A frasiùn de Sènexi a se tröva poi int'ina valâ pe' sò contu, ciü picìna, cun 'na pusisiùn daa parte rispettu au restu de Cixan. Al'è pé stu mutivu chi ciü legâ aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]] (frasiùn d'Arbenga) e a [[Arnascu]]. U paìse, cu'e frasiùi u tucca i 12,27 km².

=== Frasiùi ===
E quattru frasiùi de Cixan e sun (in urdine de grandessa):
*Cunscènte
*Sènexi
*Ciàn Boschi
*U Martinettu

===Cunfìn===
U cumün u cunfina au nord [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], a nord-est cun [[Barestin|Ba(r)estìn]], a est cu'[[U Sejô|u Se(r)iâ]], a sud est cun [[Arbenga]], e a ovest cun [[Arnascu|Arnàscu]].

== Sto(r)ia ==
[[File:Cisano sul Neva-frazione Conscente.jpg|thumb|A frasiùn de Cunscènte]]
E primme testimuniànse du burgu e remunte(r)evan au periudu bizantin e lungubardu, quande a zòna a vegnìva ciamâ ''fundus Caesiani'', ascì se inte 'na pusisiùn dife(r)ènte rispettu a quella d'ancöi. U paìse cumm'u se cunusce aù u vegne mensciunàu sulu de doppu, intu [[1258]], pe'via de 'n àttu nutarìle.

Da marcà, pe(r)ò che a furtificasiùn du sèntru a l'è vegnüa de doppu, intu [[1274]], grassie a l'òpe(r)a de restrutü(r)asiùn vusciüa dau cumün de Arbenga, che u s'é(r)a catàu u paìse daa famìa di marchexi Clavesana (ancù primma u l'é(r)a inti pusedimènti de Bunifassiu du Vàstu).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/cisano-sul-neva/il-territorio-la-storia/|tìtolo=U teritòiu e a stòia de Cixàn|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

I travài de restauru i dü(r)an cuscì tòstu quatorz'ànni, fin au [[1288]], andandu a piâse ascì i terén de l'abassia de Le(r)ìn, i mèximi fràtti chi i gh'axevan a prupietài de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

A strategìa arbenganese a nu l'é(r)a stüdiâ, scicumme che de stu periudu e vegnen ascì creàe e &quot;ville növe&quot; de Pûi (frasiùn d'[[Utuê|Utuê]]) e de [[Villanöva]], cun 'n scopu de difesa dae incursciùi esterne.

Aturnu au [[XIV secolo|Trexentu]] i vegnen rinfursàe e mü(r)aje de difesa, grassie ascì a l'òpe(r)a du prève Serafin Mignàn. Intantu, zà da u [[XIII secolo|XIII seculu]] cun l'inse(r)imèntu de Arbenga inta sfe(r)a de influènsa [[Repùbrica de Zena|zenese]] ascì Cixàn u passa sutta u duminiu da Repübbrica. 

Dü(r)ante a sò duminasiùn, survatüttu intu [[XVIII secolo|XVIII seculu]], u terito(r)iu cumünêle u vegnìva aministràu da dui cunsu(r)i e sei retûi, ch'i vegnivan selesiunài in base au censu e ligài au quartê arbenganese de Turlâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30472&amp;RicFrmRicSemplice=Cisano%20sul%20Neva&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=A stòia de Cixàn|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; 

De sti tèmpi pe(r)ò a stabilitài du burgu a vegne a mancà, pe' via de ciü invaxiùi dau de fö(r)a, a primma intu [[1672]] cu'u regi(r)âse ai [[Savoia]], ch'i se pruvavan a pià a valâ du Neva de moddu da fâla passà sutta au sò dücàu (intu mèximu ànnu a gh'é(r)a stâ l'inundasiùn du Neva, ch'a l'axeva derucàu in toccu de mü(r)àje da sènta), e pòi intu [[1746]] cun l'asediu de trüppe ''austru-piemuntexi'', ligàu a a guèra de sucesiùn austriaca. 

Cu'a caütta da Repübbrica de Zena, duvüa a l'arivu de trüppe de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]], ch'i ucupe(r)àn a zòna zà a partì da a bataja de [[Löa]], u vegne custituìu pe'a primma votta in cumün indipendènte da Arbenga.

Stu chi u l'é(r)a stàu sutumessu a partì dau [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], dau [[1805]] anessa a l'Impe(r)u Fransese. 

Intu mèntre da duminasiùn fransese a frasiùn de Cunscènte a se dividde da Cixàn, piàndu u numme de ''Castel Libero'', spartisiùn ch'a nu l'ha avüu de seguitu scicumme che Cunscènte a passa turna sutta a [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] intu [[1802]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/cisano-sul-neva/le-frazioni/|tìtolo=E frasiùi de Cixàn, Cunscènte|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; De stu ànnu u cumün u pàssa dau cantùn d'Arbenga (Giü(r)isdisiùn da Sènta) aa Giürisdisiùn di U(r)ivi, cun capitâle [[Inéia|Ineja]].

A partì dau [[1814]], ànnu da Restaurasiùn du Cungressu de [[Vienna]], u cumün u entra a fà pàrte du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], ch'u pìa u numme de [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] cun l'ünificasiùn e, doppu a [[Segunda guera mondiâ|Segunda Guèra Mundià]], da [[Italia|Repübbrica Italiana]].

I ürtimi cangi in sciu terito(r)iu  i su stài fài du [[1929]], pianduse u cumün indipendènte de Senexi e destacandu da [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] a frasiùn de Cunscènte, cu'afrasiùn du Martinettu ch'a resta in sci cunfìn. Fra u [[1973]] e fìn ai 31 de dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntâna Ingauna, poi vegnüa &quot;du Punente Savunese&quot; fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn.

== Abitànti ==
===Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Cixan}}
A sti nüme(r)i lì u se ghe ne pò zunze di âtri sto(r)ichi, de prìmma l'Italia ünia, difatti u se sà che intu [[1635]] intu burgu chi u ghe staxêva i l'é(r)an 400, mèntre intu [[1786]] i rexidenti i l'é(r)an muntài a 502, cumme cunfermàu dai censimenti da Repübbrica Ligü(r)e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A stòia de Cixàn 'cuntà da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt;

=== Minu(r)ànse Fu(r)èste ===
Dandu améntu ai datti de l'Istat au 31 dixembre du [[2017]], i sitadìn fu(r)esti rexidenti in Cixan i sun 230.&lt;ref&gt;{{Çitta web |url=http://demo.istat.it/str2017/index.html |tìtolo=Dato Istat al 31/12/2017 |vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt;

=== Cugnòmmi ciü difüsi ===
I dexe cugnòmmi ciü difuzi intu cumün i sun: Vignola, Ferraris, Boccone, Montina, Rossi, Rubado, Salvatico, Siccardi, Andreis e Basso.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/cisano-sul-neva/il-comune-in-cifre/|tìtolo=U cumüne de Cixàn in nümméi|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Pòsti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Torre cisano.JPG|A porte cu'a tûre du relöju
Immaggine:Cisano sul Neva (SV) - chiesa di Santa Maria Maddalena - facciata.jpg|A gêxa de Santa Ma(r)ìa Madalena 
Immaggine:Cisano sul Neva (SV) - chiesa di Santa Maria Maddalena - campanile.jpg|U campanìn da gêxa
Immaggine:Mura in pietra di Cisano sul Neva.JPG|E mü(r)àje de sènta du burgu de Cixàn
Immaggine:Macina in pietra di cisano.JPG|Ina röa d'in gumbu de prìa
&lt;/gallery&gt;
===Architetü(r)e religiuse===
• '''Gêxa da parocchia de Santa Ma(r)ìa Madalena''', intu burgu. A sò elevasiùn a parocchia a se(r)eva avegnüa intu [[1582]], in cangiu da veggia gêxa de San Calòceru. Podâse ch'u ghe fusse zà de primma ina gêxa dedicâ aa sànta tèmpu de l'etài de mezzu, mèntre a strutü(r)a d'ancöi a remunta au [[XVII secolo|seculu XVII]].
 
• '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''' intu burgu, de antìga custrusiùn, prubabilmente intu mediuevu u rapresentava u centru religiusu du burgu.

• '''Gêxa de San Calòceru''', in stile rumanicu, a se tröva da vixìn au semite(r)iu, segundu a tradisiùn custruìa dai fratti benedetìn chi i vegnìvan daa Gainâ(r)a intu [[XI secolo|XI seculu]]. U se pènsa che au cumènsu a l'axeva a funsiùn de uspeâ e ricove(r)u.

==== Frasiùi ====
Sènexi e Cunscènte i fan dui parocchie pe' sò còntu, e dunca u gh'è:

• '''Gêxa de San Nicola''', a l'è a paruchiâle de Sènexi, da l'aspettu impunente, mudesta de drentu, cun u campanìn ch'u domina u paesaggiu du paìse.

• '''Gêxa de San Lisciandru''', dedicâ au pàppa Lisciandru I, a se tröva intu burgu de Cunscènte, a l'é(r)a stâ fâ custruì intu [[1600]], e a l'è stâ da quellu mumentu ligâ au castéllu de Cunscènte. Chi a l'é(r)a cunservâ ina téle(r)a rafigüante Santa Cata(r)ìna de Lisciandria, du pitû Guiddu Reni, au espusta au [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Museu Diucesàn]] d'Arbenga.

=== Architetü(r)e sivìli ===
• '''Tûre sìvica du relöju''', custruìa a partì da 'n veju campanìn goticu vegnüu parte de mü(r)àje, u se tröva de rimpettu aa gêxa paruchiàle.

• '''Palassu Gollo''', a l'è a veja sede du cumün, se tröva inta ciàssa du paise (ciassa Gollo), au mumèntu u l'è duve(r)àu cumme sala de espusisiùn pe' mustre, rapresentasiùi teatrali, ma ascì pé eventi, l'è stàu fra l'àtru restauràu de resente (fra u [[2007]] e u [[2013]]).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.liguriaheritage.it/heritage/it/liguriaFeudale/Savona.do?contentId=30065&amp;localita=2213&amp;area=213|tìtolo=U burgu de Cixan|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

• '''Stadiu de Cunscŕnte''': duve(r)àu pe'e partìe de balùn de e squaddre d'Arbenga, ma ascì pe'xa növa squaddra du postu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svsport.it/2021/05/04/mobile/leggi-notizia/argomenti/calcio-1/articolo/calcio-il-cisano-e-pronto-a-rinascere-pubblicato-il-logo-e-il-nuovo-profilo-social.html|tìtolo=U Cixan u l'è pruntu a nàsce tùrna|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Castélli ===
[[File:Cisano sul Neva-castello Conscente.jpg|thumb|Vìsta du Castéllu de Cunscènte]]
A Cunscènte u se tröva in castellu medievale, ch'u suvrasta a parte ciü antiga du burgu, ciamâ &quot;U Gumbu&quot;. U l'é(r)a stàu edificàu daa famìa arbenganese di Costa, a partì dau [[XVI secolo|XVI seculu]], in sce a bàze de 'na custrusiùn de primma, duvüa aa famìa di Clavesana, ch'i i aministravan a zôna grassie aa famìa di Cepollini, zà infeudài in [[Àutu]]. A mutivasiùn da creasiùn du növu castellu a l'è ligâ aa strategia de difesa medievâle, in moddu da avê ciü avamposti inte tütta a valà, da azunze a quélli de Süccaellu e [[Castrevegliu|Castreveju]]. Da strutüa uiginàia e nu réstan tante tracce, l'è peò següamente ricunducibile a 'sta chì a tùre pe &quot;Parazù&quot;, a parte ciü antiga de l'udiernu castéllu.

Inta lucalitài se ponen cumunque ancù vegghe e tràcce de müaje pe(r)imetrâli, dìte ''caserme''. Questa custrusiun a và a respejà l'impurtansa da famìa Costa, survatüttu cun Utaviu Costa, ch'a rìva a cumisciunà 'n dipintu a [[Caravaggio|Caravaggiu]], rafigüante San Giuanni Batìsta e 'na 'otta cunservàu inte l'uatò(r)iu.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210610165207/https://www.rivieraligure.it/IT/cisano-sul-neva.k3c1124.htm&lt;/ref&gt;

== Ecunumìa ==
Stu(r)icamènte l'ecunumia du paìse a l'è caraterisà da 'n impurtante prudusiùn agricula e u(r)ìvicula (u l'è pé questu che u nucleu de Cunscènte u l'è ciamàu &quot;U Gumbu&quot;) ma zà intu mediuevu u l'é(r)a atìvu u scàngiu cun i paìsi de l'Âta Ligü(r)ia, [[Garesce]] survatüttu, ligàu da sempre a a zòna ingàuna, ch'u furniva, in scàngiu de l'ö(r)iu, castagne e se(r)eàli. Ancù aù l'agricultü(r)a a l'è trainante, ma a ascì u türismu u l'è in crescita, cun cumünitài de scalatùi chi i vegnen a frequentà e vàlli du bacìn du Néva (ascì ducca quélla du Pennavaire) pé fà sport a l'àia avèrta ma ascì pé vixità 'sti paìsi.

== Cultü(r)a ==

=== Dialettu cixanin ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}}
U dialettu parlàu in Cixan u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u se semeja pé cadensa a quéllu de Süccaellu.

=== Cüxina ===
Diferenti e sun e pietanse da tradisiùn ligü(r)e che se pònan tastà intu burgu, fra tütte u cunìu, u zemin de cêxi, o ascì e seppie in zemin, chi prepa(r)àe dau [[1500]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2016/04/17/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/bar-sport-a-cisano-sul-neva-dove-rivivono-i-piatti-della-tradizione-e-si-respira-aria-di-casa.html|tìtolo=I piatti da tradisiùn de Cixàn 'cuntai dau Risturànte Bar Sport|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt;

=== Istrusiùn ===
Cixan u g'ha in propiu scistemma de scö(r)e,&lt;ref&gt;{{Çitta web|tìtolo=I servìssi, e scöe|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/servizi/scuole/|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt; da l'àsilu ae elementàri, che e servan gran parte da valà (assemme a quelle de Süccaellu), i istitüti  “Anna Maria Bottero” (a matèrna) e “Guido Comanedi” (elementàri), custruìe du [[2003]] e sun stàe dau [[2013]] acurpae asemme a quelle de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e Süccaellu inte l'istitüu cumprenscìvu du [[U Sejô|Sejâ]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://icceriale.weebly.com/|léngoa=IT|tìtolo=Istitüu Cumprenscìvu du Seià|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt; Dau [[2017]] questu u l'è cunfluiu inte quellu arbenganese (IC Arbenga Dùi).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cercalatuascuola.istruzione.it/cercalatuascuola/istituti/SVEE81507R/albenga-ii-comanedi-cisano/|tìtolo=Scöe Comanedi, Cixan IC Arbenga II|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Feste e fé(r)e ==
E prinsipàli feste e sàgre intu paise e sun urganisàe da a Pro Loco, fra quéste e se vegghen:&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://m.facebook.com/cisanoproloco/?__tn__=%2Cg|tìtolo=A Pro Loco de Cìxan, pagina ufisiàle|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

• '''Festa de Santa Ma(r)ìa Maddalena''', a l'è a festa patrunàle du paìse, a se tegne tütti i ànni ai 29 de lüju, aa selebrasiùn religùsa a se zunze a sàgra cun i piàtti tipici da tradisiùn ligü(r)e.

•'''Festa de San Giuvanni''', a l'è a festa patrunàle de Cunscènte, a se tegne aturnu ai 22 de zügnu, inta ciàssa du burgu. A 'cumpagnà a festa religiusa a gh'è a prucesciùn di cristi da lucale cunfraternita, u &quot;falò&quot; (tipica selebrasiùn scimile au Cunfögu zenese o priese) e a sagra cun a cüxina lucàle.

• '''Mezz'austu in Cixan''': a se tegne inta setemàna de feragustu, intu sentru sto(r)icu de Cixàn, cun müxica dau vìvu, ròba da mangià, mercatìn, zöghi pé i fiöi e mustre intu palassu Gollo, a se tegne dau [[1988]].

• '''Sagra de Castagne e du vìn nuvellu''', a nuvembre, cun e rustìe, a müxica e a cursa péi caüggi du burgu.

• '''Castagnâ de Sènexi''': a se tegne tütti i ànni intu sentru da frasiùn e a l'è caraterisà dae rustìe, prepa(r)àe in sciü muméntu, ma ascì da àtri piatti lucàli, cumme i ''tajaìn'' (o ''taggiaìn'', quelli che in zenese se ciammàn ''picàgge''), i gnòcchi e ''raviöi''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|https://trucioli.it/2013/10/10/benvenuti-a-cenesicastagnata-in-salsa-spagnola/|tìtolo=A castagnà de Sènexi|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt;

• '''Prucesciùn de San Nicolò''', se tegne a Sènexi intu mese de dixembre, cun a partecipasiùn de cunfraternite du pòstu.

• '''Sagra du scü(r)òttu''': a se tegne intu periudu de carlevâ, cun u falò in vista de Pasqua e cun a prepa(r)asiùn de questu dùse tradisiunàle (italianisabile in &quot;bugie&quot;).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-du-scurottu-a-cisano-sul-neva/|tìtolo=Cixan, a sàgra du scuròttu|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==Aministrasiùn==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|25 zugnu 1985|30 mazzu 1990|Sandro Mariano|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 1990|25 lüiu 1992|Sandro Mariano|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 setèmbre 1992|18 frevà 1994|Marco Lengueglia|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 frevà 1994|24 arvì 1995|Gianfranco Filadelli|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|6 lüiu 1996|Marco Gerini|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 agustu 1996|18 nuvèmbre 1996|||Cumisàiu straurdinàiu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 nuvèmbre 1996|14 mazzu 2001|Paolo Torrengo|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|30 mazzu 2006|Paolo Torrengo|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2006|16 mazzu 2011|Maria Eugenia Cassisi|lista sivica de sentru-destra|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 mazzu 2011|30 arvì 2013|Maria Eugenia Cassisi|Insieme per il paese&lt;br/&gt;(lista sivica de sentru-destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 arvì 2013|26 mazzu  2014|Raffaella Viscogliosi||Cumisàiu straurdinàiu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu  2019|Massimo Niero|Futuro e tradizione&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Massimo Niero|Futuro e tradizione&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Massimo Niero|Futuro e tradizione&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de Cumünicasiùn ==
Cixàn u l'è fasilmente razunzibile da Arbenga e da Garesce cun a Stradda Statale 582 da Còlla de San Benardu. U paise se tröva ascì vixìn a u cazèllu autustradale de Arbenga (intu teritò(r)iu de [[Leca (Arbenga)|Leca]]), ma ascì a a l'Aurelia Bis (SS1 Bis, intu trattu ch'u culega Arbenga a [[Arasce|A(r)àsce]]). In àtru culegamentu viàriu a l'è a SP3, pé e frasiùi arbenganexi de [[Salea]] e [[Campugexa]]. U l'è poi culegà cun a valà du Pennavaire grassie a a SP14. A frasiùn de Sènexi e quélla de Cunscènte sun culegàe grassie a a &quot;stradda da Utra&quot;. Sènexi l'è ascì fasilmente razunzibile da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], anche se a stràdda a presenta de prublematiche.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2018/04/15/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/viaggio-tra-i-pendolari-dimenticati-della-bastia-cenesi-fotogallery.html|tìtolo=Viàggiu fra i pendulài dimenticài fra Bastìa e Sènexi|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Nòtte ==
===Nòtte dialetâli===
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;
===Nòtte a u testu===
&lt;references/&gt;

== Àtri prugètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Cixan| ]]</text>
      <sha1>5pu5uq4q0azim8wk0yrjz04tarsqlfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270605</id>
      <parentid>270596</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T20:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna</comment>
      <origin>270605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21663" sha1="r7jhi4a4upfoks8uiqezavv9xhpdd5b" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Wikipedia parlâ|Cixan.ogg|251265|2024-09-15}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Cixàn
|Panorama = Cixan (U Burgu, daa Stradda Delaûtra) 08.jpg
|Didascalia =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Panu(r)àmma du paìse de Cixàn vìstu daa Delaûtra&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|Bandiera = 
|Voce bandiera = 
|Stemma = 
|Voce stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Massimo Niero
|Partito = lista sivica &quot;Futuro e tradizione&quot;
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Artessa
|Altitudine = 
|var-superfìcce = Süperficce
|Abitanti = 2106
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&amp;lingua=ita Dato Istat] - Pupulasiùn rexidente au 30 zügnu 2019.
|Aggiornamento abitanti = 30-6-2019
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Sènexi, Cunscènte, U Martinettu, Cian Boschi
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu ura(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. cadastru
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1310
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = cixanìn
|Patrono = Santa Ma(r)ìa Madalena
|Festivo = 22 lüju
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Cisano sul Neva (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cixan inta pruvinsa de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisiâle
}}
'''Cixàn'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[tʃi'ʒaŋ]}}, scrìtu ascì ''Cijan''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Cisan'' {{IPA|[tʃi'zaŋ]}} in [[Dialétto ormeàsco|urmeàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Cisano Sul Neva'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è in cumün da [[Liguria|Ligü(r)ia]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] cun 'na pupulasiùn de 2 106 abitanti (au [[2019]]).

== Geugrafìa ==
[[File:Confluenza Pennavaira Neva.png|thumb|U Martinettu, a cunfluènsa fra Neva e u Pennavaire]]
Cixàn u se tröva inta [[Valâ du Neva|bassa valâ du Neva]], gi(r)àu a punènte rispettu aa [[Ciâna d'Arbenga]], tantu che u sò terito(r)iu u se cunfurma cumme culinàre, delimitàu dau Pissu Ce(r)ésa a nord e daa Còlla de Cixàn a sud. 

Particulâre a l'è a pusisiùn de Cunscènte, cu'u paìse ch'u se tröva au de là du [[Turénte Nêva|Neva]], in pôcu ciü a munte che a gia(r)a a se cunzunze cu'u Pennavaire. St'ürtimu scciümme u se càccia inte Neva in lucalitài du Martinettu, doppu avê percursu tostu 20 chilometri, a partì daa [[Còlla de Cravaüna]]. A frasiùn de Sènexi a se tröva poi int'ina valâ pe' sò contu, ciü picìna, cun 'na pusisiùn daa parte rispettu au restu de Cixan. Al'è pé stu mutivu chi ciü legâ aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]] (frasiùn d'Arbenga) e a [[Arnascu]]. U paìse, cu'e frasiùi u tucca i 12,27 km².

=== Frasiùi ===
E quattru frasiùi de Cixan e sun (in urdine de grandessa):
*Cunscènte
*Sènexi
*Ciàn Boschi
*U Martinettu

===Cunfìn===
U cumün u cunfina au nord [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], a nord-est cun [[Barestin|Ba(r)estìn]], a est cu'[[U Sejô|u Se(r)iâ]], a sud est cun [[Arbenga]], e a ovest cun [[Arnascu|Arnàscu]].

== Sto(r)ia ==
[[File:Cisano sul Neva-frazione Conscente.jpg|thumb|A frasiùn de Cunscènte]]
E primme testimuniànse du burgu e remunte(r)evan au periudu bizantin e lungubardu, quande a zòna a vegnìva ciamâ ''fundus Caesiani'', ascì se inte 'na pusisiùn dife(r)ènte rispettu a quella d'ancöi. U paìse cumm'u se cunusce aù u vegne mensciunàu sulu de doppu, intu [[1258]], pe'via de 'n àttu nutarìle.

Da marcà, pe(r)ò che a furtificasiùn du sèntru a l'è vegnüa de doppu, intu [[1274]], grassie a l'òpe(r)a de restrutü(r)asiùn vusciüa dau cumün de Arbenga, che u s'é(r)a catàu u paìse daa famìa di marchexi Clavesana (ancù primma u l'é(r)a inti pusedimènti de Bunifassiu du Vàstu).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/cisano-sul-neva/il-territorio-la-storia/|tìtolo=U teritòiu e a stòia de Cixàn|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

I travài de restauru i dü(r)an cuscì tòstu quatorz'ànni, fin au [[1288]], andandu a piâse ascì i terén de l'abassia de Le(r)ìn, i mèximi fràtti chi i gh'axevan a prupietài de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

A strategìa arbenganese a nu l'é(r)a stüdiâ, scicumme che de stu periudu e vegnen ascì creàe e &quot;ville növe&quot; de Pûi (frasiùn d'[[Utuê|Utuê]]) e de [[Villanöva]], cun 'n scopu de difesa dae incursciùi esterne.

Aturnu au [[XIV secolo|Trexentu]] i vegnen rinfursàe e mü(r)aje de difesa, grassie ascì a l'òpe(r)a du prève Serafin Mignàn. Intantu, zà da u [[XIII secolo|XIII seculu]] cun l'inse(r)imèntu de Arbenga inta sfe(r)a de influènsa [[Repùbrica de Zena|zenese]] ascì Cixàn u passa sutta u duminiu da Repübbrica. 

Dü(r)ante a sò duminasiùn, survatüttu intu [[XVIII secolo|XVIII seculu]], u terito(r)iu cumünêle u vegnìva aministràu da dui cunsu(r)i e sei retûi, ch'i vegnivan selesiunài in base au censu e ligài au quartê arbenganese de Turlâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30472&amp;RicFrmRicSemplice=Cisano%20sul%20Neva&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=A stòia de Cixàn|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; 

De sti tèmpi pe(r)ò a stabilitài du burgu a vegne a mancà, pe' via de ciü invaxiùi dau de fö(r)a, a primma intu [[1672]] cu'u regi(r)âse ai [[Savoia]], ch'i se pruvavan a pià a valâ du Neva de moddu da fâla passà sutta au sò dücàu (intu mèximu ànnu a gh'é(r)a stâ l'inundasiùn du Neva, ch'a l'axeva derucàu in toccu de mü(r)àje da sènta), e pòi intu [[1746]] cun l'asediu de trüppe ''austru-piemuntexi'', ligàu a a guèra de sucesiùn austriaca. 

Cu'a caütta da Repübbrica de Zena, duvüa a l'arivu de trüppe de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]], ch'i ucupe(r)àn a zòna zà a partì da a bataja de [[Löa]], u vegne custituìu pe'a primma votta in cumün indipendènte da Arbenga.

Stu chi u l'é(r)a stàu sutumessu a partì dau [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], dau [[1805]] anessa a l'Impe(r)u Fransese. 

Intu mèntre da duminasiùn fransese a frasiùn de Cunscènte a se dividde da Cixàn, piàndu u numme de ''Castel Libero'', spartisiùn ch'a nu l'ha avüu de seguitu scicumme che Cunscènte a passa turna sutta a [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] intu [[1802]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/cisano-sul-neva/le-frazioni/|tìtolo=E frasiùi de Cixàn, Cunscènte|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; De stu ànnu u cumün u pàssa dau cantùn d'Arbenga (Giü(r)isdisiùn da Sènta) aa Giürisdisiùn di U(r)ivi, cun capitâle [[Inéia|Ineja]].

A partì dau [[1814]], ànnu da Restaurasiùn du Cungressu de [[Vienna]], u cumün u entra a fà pàrte du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], ch'u pìa u numme de [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] cun l'ünificasiùn e, doppu a [[Segunda guera mondiâ|Segunda Guèra Mundià]], da [[Italia|Repübbrica Italiana]].

I ürtimi cangi in sciu terito(r)iu  i su stài fài du [[1929]], pianduse u cumün indipendènte de Senexi e destacandu da [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] a frasiùn de Cunscènte, cu'afrasiùn du Martinettu ch'a resta in sci cunfìn. Fra u [[1973]] e fìn ai 31 de dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntâna Ingauna, poi vegnüa &quot;du Punente Savunese&quot; fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn.

== Abitànti ==
===Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Cixan}}
A sti nüme(r)i lì u se ghe ne pò zunze di âtri sto(r)ichi, de prìmma l'Italia ünia, difatti u se sà che intu [[1635]] intu burgu chi u ghe staxêva i l'é(r)an 400, mèntre intu [[1786]] i rexidenti i l'é(r)an muntài a 502, cumme cunfermàu dai censimenti da Repübbrica Ligü(r)e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A stòia de Cixàn 'cuntà da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt;

=== Minu(r)ànse Fu(r)èste ===
Dandu améntu ai datti de l'Istat au 31 dixembre du [[2017]], i sitadìn fu(r)esti rexidenti in Cixan i sun 230.&lt;ref&gt;{{Çitta web |url=http://demo.istat.it/str2017/index.html |tìtolo=Dato Istat al 31/12/2017 |vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt;

=== Cugnòmmi ciü difüsi ===
I dexe cugnòmmi ciü difuzi intu cumün i sun: Vignola, Ferraris, Boccone, Montina, Rossi, Rubado, Salvatico, Siccardi, Andreis e Basso.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/cisano-sul-neva/il-comune-in-cifre/|tìtolo=U cumüne de Cixàn in nümméi|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Pòsti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Torre cisano.JPG|A porte cu'a tûre du relöju
Immaggine:Cisano sul Neva (SV) - chiesa di Santa Maria Maddalena - facciata.jpg|A gêxa de Santa Ma(r)ìa Madalena 
Immaggine:Cisano sul Neva (SV) - chiesa di Santa Maria Maddalena - campanile.jpg|U campanìn da gêxa
Immaggine:Mura in pietra di Cisano sul Neva.JPG|E mü(r)àje de sènta du burgu de Cixàn
Immaggine:Macina in pietra di cisano.JPG|Ina röa d'in gumbu de prìa
&lt;/gallery&gt;
===Architetü(r)e religiuse===
• '''Gêxa da parocchia de Santa Ma(r)ìa Madalena''', intu burgu. A sò elevasiùn a parocchia a se(r)eva avegnüa intu [[1582]], in cangiu da veggia gêxa de San Calòceru. Podâse ch'u ghe fusse zà de primma ina gêxa dedicâ aa sànta tèmpu de l'etài de mezzu, mèntre a strutü(r)a d'ancöi a remunta au [[XVII secolo|seculu XVII]].
 
• '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''' intu burgu, de antìga custrusiùn, prubabilmente intu mediuevu u rapresentava u centru religiusu du burgu.

• '''Gêxa de San Calòceru''', in stile rumanicu, a se tröva da vixìn au semite(r)iu, segundu a tradisiùn custruìa dai fratti benedetìn chi i vegnìvan daa Gainâ(r)a intu [[XI secolo|XI seculu]]. U se pènsa che au cumènsu a l'axeva a funsiùn de uspeâ e ricove(r)u.

==== Frasiùi ====
Sènexi e Cunscènte i fan dui parocchie pe' sò còntu, e dunca u gh'è:

• '''Gêxa de San Nicola''', a l'è a paruchiâle de Sènexi, da l'aspettu impunente, mudesta de drentu, cun u campanìn ch'u domina u paesaggiu du paìse.

• '''Gêxa de San Lisciandru''', dedicâ au pàppa Lisciandru I, a se tröva intu burgu de Cunscènte, a l'é(r)a stâ fâ custruì intu [[1600]], e a l'è stâ da quellu mumentu ligâ au castéllu de Cunscènte. Chi a l'é(r)a cunservâ ina téle(r)a rafigüante Santa Cata(r)ìna de Lisciandria, du pitû Guiddu Reni, au espusta au [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Museu Diucesàn]] d'Arbenga.

=== Architetü(r)e sivìli ===
• '''Tûre sìvica du relöju''', custruìa a partì da 'n veju campanìn goticu vegnüu parte de mü(r)àje, u se tröva de rimpettu aa gêxa paruchiàle.

• '''Palassu Gollo''', a l'è a veja sede du cumün, se tröva inta ciàssa du paise (ciassa Gollo), au mumèntu u l'è duve(r)àu cumme sala de espusisiùn pe' mustre, rapresentasiùi teatrali, ma ascì pé eventi, l'è stàu fra l'àtru restauràu de resente (fra u [[2007]] e u [[2013]]).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.liguriaheritage.it/heritage/it/liguriaFeudale/Savona.do?contentId=30065&amp;localita=2213&amp;area=213|tìtolo=U burgu de Cixan|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

• '''Stadiu de Cunscŕnte''': duve(r)àu pe'e partìe de balùn de e squaddre d'Arbenga, ma ascì pe'xa növa squaddra du postu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svsport.it/2021/05/04/mobile/leggi-notizia/argomenti/calcio-1/articolo/calcio-il-cisano-e-pronto-a-rinascere-pubblicato-il-logo-e-il-nuovo-profilo-social.html|tìtolo=U Cixan u l'è pruntu a nàsce tùrna|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Castélli ===
[[File:Cisano sul Neva-castello Conscente.jpg|thumb|Vìsta du Castéllu de Cunscènte]]
A Cunscènte u se tröva in castellu medievale, ch'u suvrasta a parte ciü antiga du burgu, ciamâ &quot;U Gumbu&quot;. U l'é(r)a stàu edificàu daa famìa arbenganese di Costa, a partì dau [[XVI secolo|XVI seculu]], in sce a bàze de 'na custrusiùn de primma, duvüa aa famìa di Clavesana, ch'i i aministravan a zôna grassie aa famìa di Cepollini, zà infeudài in [[Àutu]]. A mutivasiùn da creasiùn du növu castellu a l'è ligâ aa strategia de difesa medievâle, in moddu da avê ciü avamposti inte tütta a valà, da azunze a quélli de Süccaellu e [[Castrevegliu|Castreveju]]. Da strutüa uiginàia e nu réstan tante tracce, l'è peò següamente ricunducibile a 'sta chì a tùre pe &quot;Parazù&quot;, a parte ciü antiga de l'udiernu castéllu.

Inta lucalitài se ponen cumunque ancù vegghe e tràcce de müaje pe(r)imetrâli, dìte ''caserme''. Questa custrusiun a và a respejà l'impurtansa da famìa Costa, survatüttu cun Utaviu Costa, ch'a rìva a cumisciunà 'n dipintu a [[Caravaggio|Caravaggiu]], rafigüante San Giuanni Batìsta e 'na 'otta cunservàu inte l'uatò(r)iu.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210610165207/https://www.rivieraligure.it/IT/cisano-sul-neva.k3c1124.htm&lt;/ref&gt;

== Ecunumìa ==
Stu(r)icamènte l'ecunumia du paìse a l'è caraterisà da 'n impurtante prudusiùn agricula e u(r)ìvicula (u l'è pé questu che u nucleu de Cunscènte u l'è ciamàu &quot;U Gumbu&quot;) ma zà intu mediuevu u l'é(r)a atìvu u scàngiu cun i paìsi de l'Âta Ligü(r)ia, [[Garesce]] survatüttu, ligàu da sempre a a zòna ingàuna, ch'u furniva, in scàngiu de l'ö(r)iu, castagne e se(r)eàli. Ancù aù l'agricultü(r)a a l'è trainante, ma a ascì u türismu u l'è in crescita, cun cumünitài de scalatùi chi i vegnen a frequentà e vàlli du bacìn du Néva (ascì ducca quélla du Pennavaire) pé fà sport a l'àia avèrta ma ascì pé vixità 'sti paìsi.

== Cultü(r)a ==

=== Dialettu cixanin ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}}
U dialettu parlàu in Cixan u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u se semeja pé cadensa a quéllu de Süccaellu.

=== Cüxina ===
Diferenti e sun e pietanse da tradisiùn ligü(r)e che se pònan tastà intu burgu, fra tütte u cunìu, u zemin de cêxi, o ascì e seppie in zemin, chi prepa(r)àe dau [[1500]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2016/04/17/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/bar-sport-a-cisano-sul-neva-dove-rivivono-i-piatti-della-tradizione-e-si-respira-aria-di-casa.html|tìtolo=I piatti da tradisiùn de Cixàn 'cuntai dau Risturànte Bar Sport|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt;

=== Istrusiùn ===
Cixan u g'ha in propiu scistemma de scö(r)e,&lt;ref&gt;{{Çitta web|tìtolo=I servìssi, e scöe|url=https://www.comune.cisanosulneva.sv.it/servizi/scuole/|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt; da l'àsilu ae elementàri, che e servan gran parte da valà (assemme a quelle de Süccaellu), i istitüti  “Anna Maria Bottero” (a matèrna) e “Guido Comanedi” (elementàri), custruìe du [[2003]] e sun stàe dau [[2013]] acurpae asemme a quelle de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e Süccaellu inte l'istitüu cumprenscìvu du [[U Sejô|Sejâ]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://icceriale.weebly.com/|léngoa=IT|tìtolo=Istitüu Cumprenscìvu du Seià|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt; Dau [[2017]] questu u l'è cunfluiu inte quellu arbenganese (IC Arbenga Dùi).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cercalatuascuola.istruzione.it/cercalatuascuola/istituti/SVEE81507R/albenga-ii-comanedi-cisano/|tìtolo=Scöe Comanedi, Cixan IC Arbenga II|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Feste e fé(r)e ==
E prinsipàli feste e sàgre intu paise e sun urganisàe da a Pro Loco, fra quéste e se vegghen:&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://m.facebook.com/cisanoproloco/?__tn__=%2Cg|tìtolo=A Pro Loco de Cìxan, pagina ufisiàle|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

• '''Festa de Santa Ma(r)ìa Maddalena''', a l'è a festa patrunàle du paìse, a se tegne tütti i ànni ai 29 de lüju, aa selebrasiùn religùsa a se zunze a sàgra cun i piàtti tipici da tradisiùn ligü(r)e.

•'''Festa de San Giuvanni''', a l'è a festa patrunàle de Cunscènte, a se tegne aturnu ai 22 de zügnu, inta ciàssa du burgu. A 'cumpagnà a festa religiusa a gh'è a prucesciùn di cristi da lucale cunfraternita, u &quot;falò&quot; (tipica selebrasiùn scimile au Cunfögu zenese o priese) e a sagra cun a cüxina lucàle.

• '''Mezz'austu in Cixan''': a se tegne inta setemàna de feragustu, intu sentru sto(r)icu de Cixàn, cun müxica dau vìvu, ròba da mangià, mercatìn, zöghi pé i fiöi e mustre intu palassu Gollo, a se tegne dau [[1988]].

• '''Sagra de Castagne e du vìn nuvellu''', a nuvembre, cun e rustìe, a müxica e a cursa péi caüggi du burgu.

• '''Castagnâ de Sènexi''': a se tegne tütti i ànni intu sentru da frasiùn e a l'è caraterisà dae rustìe, prepa(r)àe in sciü muméntu, ma ascì da àtri piatti lucàli, cumme i ''tajaìn'' (o ''taggiaìn'', quelli che in zenese se ciammàn ''picàgge''), i gnòcchi e ''raviöi''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|https://trucioli.it/2013/10/10/benvenuti-a-cenesicastagnata-in-salsa-spagnola/|tìtolo=A castagnà de Sènexi|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}&lt;/ref&gt;

• '''Prucesciùn de San Nicolò''', se tegne a Sènexi intu mese de dixembre, cun a partecipasiùn de cunfraternite du pòstu.

• '''Sagra du scü(r)òttu''': a se tegne intu periudu de carlevâ, cun u falò in vista de Pasqua e cun a prepa(r)asiùn de questu dùse tradisiunàle (italianisabile in &quot;bugie&quot;).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-du-scurottu-a-cisano-sul-neva/|tìtolo=Cixan, a sàgra du scuròttu|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==Aministrasiùn==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|25 zugnu 1985|30 mazzu 1990|Sandro Mariano|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 1990|25 lüiu 1992|Sandro Mariano|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 setèmbre 1992|18 frevà 1994|Marco Lengueglia|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 frevà 1994|24 arvì 1995|Gianfranco Filadelli|Demucrasia Cristiana|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|6 lüiu 1996|Marco Gerini|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 agustu 1996|18 nuvèmbre 1996|||Cumisàiu straurdinàiu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 nuvèmbre 1996|14 mazzu 2001|Paolo Torrengo|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|30 mazzu 2006|Paolo Torrengo|lista sivica|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2006|16 mazzu 2011|Maria Eugenia Cassisi|lista sivica de sentru-destra|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 mazzu 2011|30 arvì 2013|Maria Eugenia Cassisi|Insieme per il paese&lt;br/&gt;(lista sivica de sentru-destra)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 arvì 2013|26 mazzu  2014|Raffaella Viscogliosi||Cumisàiu straurdinàiu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu  2019|Massimo Niero|Futuro e tradizione&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Massimo Niero|Futuro e tradizione&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Massimo Niero|Futuro e tradizione&lt;br/&gt;(lista sivica)|scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie de Cumünicasiùn ==
Cixàn u l'è fasilmente razunzibile da Arbenga e da Garesce cun a Stradda Statale 582 da Còlla de San Benardu. U paise se tröva ascì vixìn a u cazèllu autustradale de Arbenga (intu teritò(r)iu de [[Leca (Arbenga)|Leca]]), ma ascì a a l'Aurelia Bis (SS1 Bis, intu trattu ch'u culega Arbenga a [[Arasce|A(r)àsce]]). In àtru culegamentu viàriu a l'è a SP3, pé e frasiùi arbenganexi de [[Salea]] e [[Campugexa]]. U l'è poi culegà cun a valà du Pennavaire grassie a a SP14. A frasiùn de Sènexi e quélla de Cunscènte sun culegàe grassie a a &quot;stradda da Utra&quot;. Sènexi l'è ascì fasilmente razunzibile da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], anche se a stràdda a presenta de prublematiche.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2018/04/15/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/viaggio-tra-i-pendolari-dimenticati-della-bastia-cenesi-fotogallery.html|tìtolo=Viàggiu fra i pendulài dimenticài fra Bastìa e Sènexi|vìxita=2021-06-10|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Nòtte ==
===Nòtte dialetâli===
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;
===Nòtte a u testu===
&lt;references/&gt;

== Àtri prugètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Cixan| ]]</text>
      <sha1>r7jhi4a4upfoks8uiqezavv9xhpdd5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vessi e Portiu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2193</id>
    <revision>
      <id>270612</id>
      <parentid>264677</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2939" sha1="tkmfuusnq3f57ea9hzdgj3rch621psl" xml:space="preserve">{{Finarìn|variànte=, in-tu parlô d'Orcu Feìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Véssi e Portiu
|Panorama = Panorama da Via Boragni - Boragni (Orco Feglino).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Portiu&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalis̠asiùn
|var-stâto = Stôtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Germano Barbano
|Partito = lista civica &quot;Vivo Vezzi&quot;
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1871]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdiné
|var-altitùdine = Artéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 803
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&amp;Rip=S1&amp;Reg=R07&amp;Pro=P010&amp;Com=39&amp;anno=2023&amp;submit=Tavola Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscité
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Magnùn, Portiu, San Felippu, San S̠ors̠u, Véssi
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Cuggiæn|Cügén]], [[Finô]], [[Nöi|Nori]], [[Orcu Feìn]], [[Spoturnu]], [[Vuè|Vué]]
|var-âtre_informaçioìn = Ôtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füs̠u urôriu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 2009
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = 
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = Santiscimu Sarvatû
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = [[6 agosto|6 d'agustu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Vezzi Portio (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne de Véssi e Portiu inta pruvinsa de Savuna.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiô
}}
'''Véssi e Portiu''' (''Vezzi Portio'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|ligüre]] 803 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]].

== Geugrafia ==
{{Seçión vêua}}

== Storia ==
{{Seçión vêua}}

== Abitanti ==
{{Seçión vêua}}

== Sciti de interèsse ==
{{Seçión vêua}}

== Ecunumia ==
{{Seçión vêua}}

== Cultüra ==
{{Seçión vêua}}

== Manifestasiùi ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fére ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Vie de cumunicasiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Nute ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ôtri prugètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}

[[Categorîa:Vessi e Portiu| ]]</text>
      <sha1>tkmfuusnq3f57ea9hzdgj3rch621psl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discûscioîn ûtente:Luensu1959</title>
    <ns>3</ns>
    <id>6107</id>
    <revision>
      <id>270622</id>
      <parentid>269858</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T10:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Fausta Samaritani</username>
        <id>10132</id>
      </contributor>
      <comment>/* iki in lingua corsa */ nêuva seçión</comment>
      <origin>270622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52065" sha1="q7botp830h8ycn8ikkv7yhu05wvb6vh" xml:space="preserve">{{Archìvio
|titolo = Archìvio
|testo = 
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2009|Archìvio 2009]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2015|Archìvio 2015]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2016|Archìvio 2016]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2017|Archìvio 2017]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2018|Archìvio 2018]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2019|Archìvio 2019]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2020|Archivio 2020]]
* [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2021|Archivio 2021]]
}}
==Benvegnûo inscia Wikipedia Ligure!==
Salûi! Segiæ benvegnûi inta Wikipedia Ligure,
a libera enciclopedia, de badda scrîta con l'agiùtto de tùtti. --[[Utente:Dragonòt|Dragonòt]] 08:20, 30 Arv 2009 (UTC)

__TOC__

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;it&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin will still be able to access the IP. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on better tools to help.

If you have not seen it before, you can read more on Meta. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can subscribe to the weekly technical newsletter.

We have two suggested ways this identity could work. We would appreciate your feedback on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can let us know on the talk page. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you.
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

19:17, 4 zen 2022 (CET)
&lt;!-- Messaggio inviato da User:Johan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 --&gt;

== Ci sono, quasi... ==

Buona sera, Luensu. Vorrei informarti che nell'Incubator ci sono oltre 1.100 progetti wiki e che solamente 9 ne prossimi all'uscita: tra questi c'è il progetto in lingua sassarese. In confronto con gli altri 8, quello in sassarese oggi si posiziona al 3° posto, come numero di voci (1.120). Per il sassarese, purtroppo, sono scarsi gli utenti ''validi'', ciò quelli che nell'arco di un mese fanno almeno una dozzina di edit. Non vorrei chiudere il mese di gennaio con un ''nulla di fatto'' e conto sempre sul vostro prezioso aiuto. Ho scovato argomenti che potrebbero essere accolti su lij.wiki. Per esempio: i contatti politici e commerciali tra Repubblica di Genova e Repubblica di Sassari; influenze del ligure nella lingua sassarese. Allegria! Fausta.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 23:06, 12 zen 2022 (CET)

Bun giurnu Fausta, cumme ti sæ semmu apreuvu a dâte 'n pó d'agiüttu. Se ti ne mandi u materiale in sce relasiuìn tra a Repüblica de Zena e a Repüblica de Sassari e in sce influense lenguistiche, ghe demmu vuentéa 'n'eugiâ! Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:08, 13 zen 2022 (CET)

::Vedi su it.wiki le voci Michele Zanche che era genero di Branca Doria. I due sono citati da Dante nell'Inferno. Repubblica di Sassari e Repubblica di Genova stipularono un trattato di reciproco aiuto. Anche i Malaspina ebbero interessi e legami di parentela nel Sassarese. Sono argomenti storici che richiedono l'intervento di un esperto in materia.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 20:57, 19 zen 2022 (CET)

== Re: Votaçion ==
Bun giurnu Luensu! Mi fa piacere risentirti! Ho bloccato solo per un giorno perché, come puoi vedere da [https://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciale:Registri/block&amp;page=Utente%3A79.22.187.3 qui], poco dopo è ricomparso su it.wiki con un altro IP, purtroppo ha la capacità (e la velocità) di evadere rapidamente i blocchi (su it.wiki nel 2021 lo abbiamo bloccato 164 volte!) quindi penso che sia inutile un blocco lungo, a ogni modo se reputi sia meglio bloccare per più tempo dimmelo e la prossima volta lo farò! Ho votato, molto volentieri :) Ciao, alla prossima! --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 06:41, 19 zen 2022 (CET)

:Bravu, graçie! Sci, pensu ch'u segge megiu blucä sta gente chi pe 'n meize intregu! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:56, 19 zen 2022 (CET)

::Ops! Scusami Luensu ma non avevo visto la tua risposta, ho controllato ora per scrupolo ma ormai è tardi :) Gli IP che ha usato stanotte li ho bloccati solo per tre giorni, ho cancellato anche i log perché, come potrai vedere, c'erano insulti a me e a {{at|Superpes15}}, che è un altro amico che lo tiene d'occhio globalmente! Se ritieni allunga tu i blocchi, per le prossime volte darò un mese come hai detto tu! Buona giornata carissimo :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 07:01, 5 fre 2022 (CET)
:::{{Ping|Luensu1959}} {{Ping|Mtarch11}} Sempre presenti e vigili :) Un caro saluto a entrambi! [[Utente:Superpes15|Superpes15]] ([[Discûscioîn ûtente:Superpes15|discuscioìn]]) 07:07, 5 fre 2022 (CET)
::::{{Ping|Superpes15}} {{Ping|Mtarch11}} Quando ci sono insulti o &quot;paròlle du gattu&quot; (parolacce) o peggio, il blocco di un mese è il minimo secondo me! Salüi a tütti e graçie pe-u vostru travaggiu! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 20:37, 5 fre 2022 (CET)
:::::Gràçie Luensu! :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 08:51, 6 fre 2022 (CET)

== Zôve? ==

ciao roccia! sempre in gamba neh?

scuza 'na domanda, ma dovve l'è che ti l'hæ atrovao &quot;Zôve&quot; into senso de &quot;Giove&quot;?

[[Utente:Carlo Poggi|Carlo Poggi]] ([[Discûscioîn ûtente:Carlo Poggi|discuscioìn]])

:Mi penso d'avéilo lezüo chi inta nòstra Wiki. No l'ò mai dito in zeneize, a dì a veitæ, e veddo òua che a pòula a l'é anche into TIG do Prof. Bampi. Se ti veu mandaghe 'n'email, lê o l'é sempre contento de avei di sugerimenti. Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 20:38, 24 zen 2022 (CET)

::Ò lezûo che o Rico Carlini o scrive: Zôvi (Pàsso di Zôvi). Magara i l'àn pigiòu da lì pe asonansa... 
:::E graçie tante ancón pe corêze i nòstri zóveni (e intanto inprendo anche mi, valborberìn...) --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 17:47, 27 zen 2022 (CET)
:::O TIG! E bella che g'aiva amiao! Ti-o veddi che vegno orbo? Comonque me pâ d'intravedde 'na discrepança co-o nomme do quarto giorno da settemaña... Se gh'infiemo ascì o passo di Zôvi aloa poemo fâ 'na spece de sciaradda: &quot;''Iŏve(m)'' o gh'ha 'na ''ŏ''; ''nŏvus'' o gh'ha 'na ''ŏ'', ''ŭltra'' o g'ha 'na ''ŭ'' e ''iŭgum'' o g'ha 'na ''ŭ'', e Nœuve a l'è 'nte l'Ôtrazôvo&quot;. E che sedonque paçiença, voriâ dî che tra-e localitæ de l'Otrazovo gh'alumiemo anche Saturno...!
:::'N atro pâ de cósètte: a voxe [[Valadda do Ponçeivia‎]] a doviæ ese &quot;Valadda da Ponçeivia‎&quot;, percose a Ponçeivia‎ a l'è feminiña.
:::Segondo: ho za visto scrito doe votte (inte [[Miâge de Zêna]] e [[Zena çitæ da Madonna]]) &quot;Çiberîa&quot;. No saiâ miga &quot;Çibéria&quot; co' l'acento insci-a &quot;e&quot;?
:::Graççie a tie pe tutto e scignoria! [[Utente:Carlo Poggi|Carlo Poggi]] ([[Discûscioîn ûtente:Carlo Poggi|discuscioìn]]) 10:28, 30 zen 2022 (CET)
::::Alôa, ò domandòu a-o teléfono a-o [[Utente:F.noceti|Feipìn]] (ti ghe peu scrive ti ascì inta sò pagina de discuscioìn), e lê o m'à dito ch'o voéiva scrive &quot;Çibàia&quot;, e donca l'acénto o saieiva ciù ò meno comme ti dixi ti. In scia Valadda do/da Ponçéivia, anche se lê o vegne da Bösaneo, o pensa che van bén tütte dôe e verscioìn. Mi, segondo lògica (dæto che in zenéize &quot;il Polcevera&quot; o l'é feminìn, diæ comme ti &quot;Valadda da Ponçeivia‎&quot;. Veuggio domandâ a-o Rico Carlini ascì ch'o gh'é cresciüo lì. In sce Zôvi: mi diggo ''Untrazuvu'' (Ontrazôvo) in novéize, mentre pe Zéuggia niâtri ghe dimmo ''Zöbbia'' (Zeubbia).

Sugerimenti: se ti ti veu scrive a-o Franco Bampi (o adritüa dagghe 'na màn comme o domanda lê in sciâ pagina do TIG), o seu indirisso email o l'é püblico. Se ti veu scrive a-o Rico Carlini, ti me mandi 'na email co-a fonçion (a-a mancinn-a inta schermata di computer) ''Manda un'email a questo utente'' e mi te rispondiö sübito. L'é za trei anni che niâtri aministratoî se vedemmo e mangemmo insemme a-o Carlini e a-o Bampi in agosto (a l'averto) arente a Savignon donde o vive òua o Rico. L'incontro o vegne senpre publicizòu inte nòstro Pòrtego e into Wikipediàn e o l'é averto a tütti i utenti da Wiki Ligure, e donca se ti veu vegnî a pròscima vòtta, t'æ o benvegnüo! Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 12:07, 31 zen 2022 (CET)

:Ma ti ghe l'hæ coæ! Ti t'ê misso à fâ o centralinista, ma mi te l'aiva dito solo perchè drent'a-a voxe gh'è sempre scrito &quot;A Ponçèivia&quot; (aviæ dovuo specificâlo). Ho parlao con di vegi camalli mæ amixi e m'han dito che liatri l'han delongo ciamâ &quot;porta sibèrria&quot; (comme mi, do resto), l'è pe questo che pensava che &quot;Çiberîa&quot; o foise un refuzo, o l'è inta &quot;Stoia de Zena&quot; do Carlini (ma de seguo o Carlini ascì o diâ &quot;sibérria&quot;). E comonque, quande se tratta de &quot;ri-azeneizâ&quot; 'na parolla latiña, attenti a-e dexinençe! Se ti ghe n'hæ coæ ti pœu anâ à 'miâ a parte latiña de l'ottimo &quot;VOCABOLARIO LIGURE STORICO - BIBLIOGRAFICO&quot; de l'Aprosio (ò Aprœuxo?) scaregabbile de badda da-o scito www.storiapatriasavona.it. Gh'è ascì sto scito interessante http://ceraunavoltagenova.blogspot.com/2017/06/porta-del-molo-e-porta-siberia.html
:Te ringraççio pe l'invito, faiemo o poscibbile.
:Scignoria!
:[[Utente:Carlo Poggi|Carlo Poggi]] ([[Discûscioîn ûtente:Carlo Poggi|discuscioìn]]) 10:58, 6 fre 2022 (CET)

== Re: Vandaliximo ==
Bun giurnu Luensu! Sì, è sempre lui, IP campano.. ormai gira sempre più spesso sui progetti regionali e più piccoli. Tra ieri e oggi l'ho bloccato almeno su 5 wiki diverse! Magari prima o poi si stuferà, ma ne dubito: sono anni che va avanti così. Ma noi cancelliamo e blocchiamo (come hai detto tu ho dato e darò un mese ad ogni IP) :) Un caro saluto dalla [[Provinsa de Sann-a|provincia]] :D --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 08:51, 9 fre 2022 (CET)
:De duve de precizu inta pruvinsa de Sann-a? (a grafìa in U pe ti de següu l'é a ciü megia, e mi scrivu cuscì in nuveize ascì) --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 08:59, 9 fre 2022 (CET)
::In [[Çelle|questa zona]]: sto a &quot;levante&quot; vicino a Celle! :D --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 09:02, 9 fre 2022 (CET)
:::Tu invece di che zona sei? Uff... mi dispiace non riuscire a scrivere in ligure! Lo comprendo bene e lo so parlare, ma non so scriverlo! :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 09:06, 9 fre 2022 (CET)
::::Prövighe (preuvighe)! Mi vegno da-a Val Borbéia, arente a Neuve (Novi Ligure), ma da anni travaggiu a Rumma (in exiliu!). In agustu se vedemmu cu-i atri aministratuî e femmu di gîi in muntagna ascì. --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 09:24, 9 fre 2022 (CET)

== Dipinti sulla Liguria ==

Buon giorno, Luensu. Vorrei segnalarti un pittore sassarese che ha soggiornato lungamente in Liguria. Interessanti le sue marine liguri. Si chiamava [[Andrea Figari]]. C'è la pagina su it.wiki e ne ho fatto oggi la pagina su wiki in sassarese [https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/sdc/P%C3%A0gina_prinzipari&amp;redirectfrom=infopage], che attende sempre di uscire da Incubator.--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 10:57, 10 fre 2022 (CET)
:Bungiurnu caa Fausta, e graçie pe l'idea! Gh'òu diggu a-u Ricu s'u gh'à tenpu... e pensare che un mio zio, [[Arnaldo Sala]] (de Zena) era divenuto abbastanza famoso nel capoluogo ligure, ma mio cugino (suo figlio) non ha mai tempo di iniziare il percorso su Commons per validare la sua foto e le sue opere... --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:34, 10 fre 2022 (CET)
::E' sempre in tempo per farlo!--[[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 15:21, 10 fre 2022 (CET)

== re: ==
Un pò complicato, ma credo di aver capito. Mi farebbe piacere che tu ridisegnassi lo stemma del mio paese di origine, Borghetto Borbera. Posso chiedere al sindaco un suo parere,  partendo dal presupposto che nessuno gli abbia mai chiesto il permesso di pubblicare lo stemma su Wiki It... Spesso i piccoli comuni non sono affatto consapevoli di quello che viene messo sulle pagine Wiki (in qualsiasi lingua) che li riguardano... Ciau! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 21:32, 26 fre 2022 (CET)
Ciao, quel che faccio io è ridisegnare gli stemmi in svg (in modo tale da avere dei design originali che possano essere rilasciati sotto licenza libera), caricarli su Commons e poi richiamarli nell'elemento Wikidata del comune attivando la proprietà P94. Una campagna massiccia di vettorializzazione degli stemmi sarebbe IMHO auspicabile, ma servirebbe un bello sforzo collettivo (le mie competenze di grafica vettoriale sono relative e non mi consentono di ridisegnare più di tanto); l'alternativa sarebbe chiedere ai vari comuni di rilasciare un ticket VRT per i loro design proprietari, ma vedo un po' difficile che gli stia bene di dare il nullaosta a qualsiasi riutilizzo anche commerciale. Più probabilmente potrebbero dare l'autorizzazione per singoli progetti Wikimedia e fermo restando il loro copyright... mei che nada. Saluti --[[Utente:Vale93b|Vale93b]] ([[Discûscioîn ûtente:Vale93b|discuscioìn]]) 11:04, 26 fre 2022 (CET)

== Vandalo ==
Bun giurnu Luensu! Tutto bene? Ho visto che [[Speçiale:Contribûti/1.42.0.0/16|questo vandalo]] è attivo anche qui: è un rompiscatole che da anni vandalizza decine di progetti. Anche se qui ha pochi contributi, se dai un'occhiata alla cronologia della voce vedrai altri IP (è sempre lui). Mi permetto di consigliare un blocco di tutto il range bello lungo, almeno lo escludiamo da questa Wiki. Intanto è un range australiano e non penso che qui ci possano essere molti utenti anonimi provenienti dall'Australia! Non provvedo io anche perché non si tratta di un'urgenza e preferisco che a decidere sia tu o comunque un amministratore locale. Cari saluti :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 09:06, 3 màr 2022 (CET)
Bungiurnu a ti e grassie pe-u teu travaggiu! Gh'ea sulu u miticu Dedee a travagiâ da l'Oustralia, ün di fundatuì da nostra Wiki. Oramai gente de lengua zeneize inte l'Oustralia, l'Argentinn-a e a California ghe n'é ciü pochi... e tütti i atri sun vandali da blucâ! Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 12:06, 3 màr 2022 (CET)

== Incuntru a Zena ==

Caro Luensu, me despiaixe de nu aglie leitu u to messaggiu.. mi a l'eia ad Arbenga candu ti me avìi scrìtu e nu avìa u computer de derè. Au ch'a nu l'hon ciù a scoa u l'è ciù facile veesse, a controlleròn ciù spessu i messaggi. Scusame!! [[Utente:FrancysV|FrancysV]] ([[Discûscioîn ûtente:FrancysV|discuscioìn]]) 22:12, 8 set 2022 (CEST)

== 5 ànni són pasæ ==

Ciau Loénso, o l'é 'n pöco abrétio sto mesàggio. Són pasæ ezataménte 5 ànni da quànde g'ho mìsso pê inta Wiki lìgure, regordando o [[Discûscioîn ûtente:S4b1nuz E.656#Benvegnûo in sciâ Wikipedia Ligure!|prìmmo mesàggio de agiûtto]] che ti m'è lasciòu {{smiley|:-))}}, o momento [[Discûscioîn ûtente:Samuele2002#E' una persona o un Bot?|ciù diverténte che mi ò vìsto]] in sciâ Wiki Ligure {{smiley|ahah}} e anche de avei scrîto che [[Discûscioîn ûtente:Luensu1959/Archìvio 2017#Un mese è passato|1 méize o l'é pasòu]].

Ho vìsto che a Wiki Lìgure ha fæto progrèssi inti urtimi 5 ànni... però mi me son ascì accorto ch'é o l'é o çìnqueximo aniversâio anche pe ti! 
:sci, ma mi àiva començou a scrive inta Wiki za into 2009 (in çimma gh'è ancón o mesaggio de benvegnûo do Dragonot), pöi into 2014 ò començòu a scrive quæxi tütti i giorni... e into 2017 son deventòu aministratô! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 21:45, 15 òtô 2022 (CEST)

[[File:Administrator Barnstar Silver.svg|centro|150px|Medaggia de 5 ànni de adminship pe ti! :-D]]

Te daggo 'sta medàggia a ti perché t'é fæto 'n travàggio admin lodevole da quànde t'é stæto elètto admin pe-a  teu  prìmma vótta 5 ànni fa! 
Salûo e bonn-a neutte! --[[Utente:S4b1nuz E.656|&lt;span style=&quot;color:#9B0000; font-family:futura&quot;&gt;'''S4b1nuz'''&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;color:#2F9A67&quot;&gt;'''ᴇ.656'''&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;[[Discûscioîn ûtente:S4b1nuz E.656|&lt;span style=&quot;color:#00669A&quot;&gt;''(5 ànni de Wikipedia! – ✉)''&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; 23:53, 14 òtô 2022 (CEST)
:Graçie tante pe-o riconoscimento! Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 21:45, 15 òtô 2022 (CEST)

== vivagna ==

ciao Loenso! a vivagna de sti nommi a l'è proppio inta voxe [[Tratâto tra a Repùbrica de Zêna e o Khanâto da Stréuppa d'Öo]] saiv'à dî o tratao mæximo con tanto de bibliografia. Quant'à Pera no saviæ perchè gh'emmo l'anonnimo inta poexia 49 [[s:Ms. Molfino 421/XLIX]] o scrive &quot;che par che De gi revelà/stagando in Peyra o in Cafà&quot; però poi o Fugetta o scrive in [[s:Rime diverse in lengua zeneise/Za con garie a scorre ri levanti]] &quot;Pera&quot; ch'o rimma con &quot;chiera&quot; saiv'à dî &quot;ciæa&quot;, quindi se se tratesse da mæxima localitæ in zeneize moderno a saiæ &quot;Pæa&quot;, se invece o parlava de 'n'atra çitæ, aloa doviescimo ripartî da &quot;Peyra&quot; e ariviescimo à &quot;Peja&quot;. 'Mia che &quot;Enbrìachi&quot; a l'è 'na specce d'italianismo.
Alegri! [[Utente:Carlo Poggi|Carlo Poggi]] ([[Discûscioîn ûtente:Carlo Poggi|discuscioìn]]) 19:48, 22 nov 2022 (CET)

:Ancón Grassie! Semmo apreuvo a da do materiale in sce antighe colònie zeneixi a-a Compagna pe-a publicaçion into boletìn. Doì articoli son za sciortìi. O pròscimo o saià pròpio in sce Peyra (Galata). Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:18, 13 dex 2022 (CET)

== Pagine orfane ==

Buon giorno, Luensu, ho collegato a Wikidata la pagina [[Doia]]. Ci sono altre pagine che sono prive di questo collegamento. Ho anche visto che avete circa 190 pagine orfane. Pensi che potrei intervenire, creando link - ad esempio - alle biografie orfane, partendo dalle pagine dei giorni di nascita/morte? Grazie Fausta [[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 12:46, 2 fre 2023 (CET)

:Mi me pa 'na bella idea. Graçie! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 13:51, 2 fre 2023 (CET)

== Re: Hai preso il via? ==
Ciao Luensu! Preuvo voentêa a scrîve quarcösa, intànto ti ti contròlli che seggian scrite ben :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 08:34, 12 fre 2023 (CET)
:Va bén. T'è de Sann-a ti alua? --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 21:30, 12 fre 2023 (CET)
::Mi staggo inta provinsa :) --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 07:42, 13 fre 2023 (CET)

== re:Bedero Valcuvia ==

ciao, il file che hai ripristinato ([[:File:Bedero_Valcuvia-Stemma.png]]) è in png, dunque &quot;pesa&quot; di più (in termini di kb) e &quot;rende&quot; qualitativamente meno rispetto invece al svg ([[:File:Bedero_Valcuvia-Stemma.svg]]), che può essere &quot;forzato&quot; a qualsiasi risoluzione senza pagar pegno quanto a nitidezza, né arrecare aggravi di peso che rallentino il caricamento delle pagine (oggi quasi tutti abbiamo a disposizione una connessione veloce, ma c'è sempre chi ha più &quot;scalogna&quot; e aver riguardo per questo aspetto è sempre cosa buona). Laddove esiste una versione vettoriale &quot;corretta&quot;, essa è sempre da preferire a eventuali file raster (cfr. [[:commons:Commons:Transition_to_SVG]]). Non a caso, se vai a vedere i richiami alle due immagini su commons, noterai che quelli al png son stati praticamente tutti &quot;travasati&quot; all'svg. [[Utente:Vale93b|Vale93b]] ([[Discûscioîn ûtente:Vale93b|discuscioìn]]) 09:43, 3 màz 2023 (CEST)

:Okay, semmo inte 'na situaçion de &quot;erta tecnologia&quot;. Graçie pe-a spiegaçion, aloa mi òua cangio turna tütto. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:24, 3 màz 2023 (CEST)

== &lt;span lang=&quot;it&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ricordiamo di votare ora per selezionare i membri del primo U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;it&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|Puoi trovare questo messaggio tradotto in altre lingue su Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

dear Wikimedian,

You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process.

This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the U4C Charter.

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

On behalf of the UCoC project team, &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 01:11, 3 màz 2024 (CEST)
&lt;!-- Messaggio inviato da User:RamzyM (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_2&amp;oldid=26721207 --&gt;

== I verbi inta parlò dei Buighetu ==

Ciau Luensu, ho vistu a nuvitài di verbi inta parlà du Burghettu e sun de derê a dâghe recattu a livellu de tabelle e côse vàrie, pe' serti detaji me serve següu che ti ghe cacci in öggiu. Du restu, asemme aa pàgina de suli vèrbi serea ütile avêne üna ciü generâle ch'a ne mustre cum'u l'è u dialettu du Burghettu (cuscì cum'a gh'è pe'u [[Dialetto noveize|nuvese]], l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e cumpagnìa). Sarea fina da pensà a cumme gestì e pagine &quot;de gramatica&quot;, perché veggu ch'a gh'è zà quella [[Gramatica noveize|nuvese]] ch'a l'è marcâ cumme &quot;travaju in cursu&quot;... Mi tempu in derê axeva pensàu de fà [[Utente:Arbenganese/Sandbox|'na côsa du genere]] pe'e parlàe de valàe d'Arbenga, ma pensà de fa pe' ògni paìse ina pàgina dedicâ a serea 'n travajun ch'u nu fenìsce ciü (e pe' de ciü sun pagine che se ligan pôcu, cu'e âtre pagine da Wiki, es. sta lì du Burghettu cun numma che in ligàmme in entrâ dae &quot;Vuxe curelàe&quot; da pagina du paise), bôna! [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 17:12, 27 set 2024 (CEST)

:Ciau Marcu, icmè ch'a t'ö za ditu, a t' mandu 'n file cunpletu e a t' ringrasiu per lu to lavù. Sì, ste chi u fisa 'n lavù (travaggiu) ch'u n'finisa pü perchè ogni paìze u gh'à a so gramatica. Però u fisa anche 'n pecatu se a n'drubema (se nu adeuviemu) u materiòle che a gh'ema za... vegrema! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 09:00, 30 set 2024 (CEST)
::Sci u materiâle u l'è impurtantiscimu! Cumme dixêva, u gh'è da pensà a cumme urganizâlu, ciau [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 13:59, 30 set 2024 (CEST)
:::Gròsie tante per l'eschêma, ava a fòssu di curesciòn-i pcinéin-e. Ciau! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:45, 1 òtô 2024 (CEST)

== Ortografia del genovese ==

Gentile Luensu,

Potrei cortesemente chiederti un parere circa l’ortografia del genovese? Sto stilando un elenco di titoli di canzoni genovesi ed ho riscontrato diverse discordanze ortografiche tra le fonti.

Apprendo che vi sono due proposte prevalenti, una detta “grafia ufficiale” (anche se non ho capito come possa vantare questo statuto d'ufficialità), maggiormente aderente alla pronuncia e doviziosa di accenti, ed un’altra detta “grafia unitaria”, sobria nell’accentazione e piú fedele all’etimologia delle parole e all’uso letterario (che comunque è stato molto variabile – mi pare di capire).

Noto che il dizionario del “Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure” adotta la grafia unitaria, mentre il piú scarno “Traduttore Italiano-Genovese” la grafia ufficiale. Anche il Secolo XIX usa la grafia unitaria. Infine, vedo che tu (come in generale la Wikipedia in ligure) prediligete la grafia ufficiale.

Ho tentato di stilare un elenco dei titoli delle canzoni in entrambe le grafie, piú quella “originale” (cioè quella stampata sulla copertina dell’album), laddove possibile. Questo elenco potrebbe risultare utile anche per l’articolo “Discografîa da léngoa lìgure” in corso di costruzione.

Vorrei chiederti se potresti controllare se ci siano errori. Ed inoltre: Secondo te qual è la grafia migliore per riportare i titoli di queste canzoni? Dovrei adottare la grafia ufficiale, l’unitaria o l’originale? Se rispettassi la grafia originale, che pur sarebbe a livello storico inappuntabile, cadrei però nel paradosso che in edizioni diverse (dello stesso o di altri autori) la grafia non di rado diverge, senza contare che talora dovrei riportare dei veri e proprî strafalcioni. Perciò sono incerto.

Grazie mille per i tuoi eventuali consigli!

Cordialmente,

Riccardo Radici


{| class=&quot;wikitable&quot;
|Grafia originale
|Grafîa ofiçiâ
|Grafia unitäia
|-
|‏‎ 
|
|
|-
|De André:
|
|
|-
|'A çimma
|A çìmma
|A çimma
|-
|Mégu Megún
|Mêgo megón
|Mego megon
|-
|A dumenega
|A doménega
|A domenega
|-
|A pittima
|A pìtima
|A pittima
|-
|Creuza de mä
|Crêuza de mâ
|Creusa de mâ
|-
|Da a me riva
|Da-a mæ rîva
|Da-a mæ riva
|-
|Jamin-a
|Jamìnn-a
|Jamiña
|-
|Sidun
|Sidón
|Sidon
|-
|Sinan Capudan Pascia'
|Sinàn Capudàn Pascià
|Sinan Capudan Pascià
|-
|Â cúmba
|A cónba
|A comba
|-
|‏‎ 
|
|
|-
|Paoli:
|‏‎
|
|-
|Piccon, dagghe cianin
|Picón, dàghe cianìn
|Piccon, dagghe cianin
|-
|A canson da Cheullia
|A cansón da Chéulia
|A canson da Cheullia
|-
|Ma se ghe penso
|Ma se ghe pènso
|Ma se ghe penso
|-
|Boccadäze
|Bocadâze
|Boccadase
|-
|O cappello
|O capéllo
|O cappello
|-
|Chitarra zeneise
|Chitâra zenéize
|Chitarra zeneise
|-
|O sciöco
|O sciöco
|O sciöco
|-
|Arrio
|Arîo
|Arrio
|-
|O straççê
|O straççê
|O straççê
|-
|Mæ ben
|Mæ bén
|Mæ ben
|-
|Preghëa de 'n'emigrante
|Preghêa de 'n'emigrànte
|Preghea de 'n'emigrante
|-
|‏‎ 
|
|
|-
|Otto:
|
|
|-
|Arrío
|Arîo
|Arrio
|-
|Baexinn-a
|Bæxìnn-a
|Bæxiña
|-
|Bossa, figgieu
|Bòssa, figgêu
|Bòssa, figgeu
|-
|Ma a mi o me piaxe
|Ma a mi o me piàxe
|Ma a mi o me piaxe
|-
|Ma se ghe penso
|Ma se ghe pènso
|Ma se ghe penso
|-
|Maddaenn-a
|Madænn-a
|Maddæña
|-
|Me son innamoou de ti
|Me són inamoòu de ti
|Me son innamoou de ti
|-
|O pescou
|O pescòu
|O pescou
|-
|Texo
|Têxo
|Texo
|-
|Zeneizinn-a
|Zeneizìnn-a
|Zeneisiña
|-
|‏‎ 
|
|
|-
|Lauzi:
|
|
|-
|A bertoela
|A bertoêla
|A bertoela
|-
|O scioco
|O sciöco
|O sciöco
|-
|Sto cicchetton de un Gioan
|Sto cichetón de 'n Gioàn
|Sto cicchetton de 'n Gioan
|-
|A 'rappa
|A ràppa
|A rappa
|-
|Mäe ben
|Mæ bén
|Mæ ben
|-
|O strassê
|O straççê
|O straççê
|-
|O frigideiro
|O frigidéiro
|O frigideiro
|-
|Ma se ghe penso
|Ma se ghe pènso
|Ma se ghe penso
|-
|A canson da Cheullia
|A cansón da Chéulia
|A canson da Cheullia
|-
|Piccon, dagghe cianin
|Picón, dàghe cianìn
|Piccon, dagghe cianin
|-
|Tango zeneise
|Tàngo zenéize
|Tango zeneise
|-
|Acontentase
|Acontentâse
|Accontentâse
|-
|‏‎ 
|
|
|-
|Trallaleri:
|
|
|-
| -
|Quàrto a-o mâ
|Quarto a-o mâ
|-
| -
|O tralalêro, cansón de 'na vìtta
|O trallalero, canson de 'na vitta
|-
| -
|Tralalêro antîgo
|Trallalero antigo
|-
| -
|Fôxe de Zêna
|Foxe de Zena
|-
| -
|Mâ de Zêna
|Mâ de Zena
|-
| -
|Madonìnn-a di pescoéi
|Madonniña di pescoei
|-
| -
|Néutte a Bocadâze
|Neutte a Boccadase
|-
| -
|O ruméscio
|O rumescio
|-
| -
|Strazétti d'àrba
|Strazzetti d'arba
|-
| -
|E træ caravèlle
|E træ caravelle
|-
| -
|Zêna, pèrla do mâ
|Zena, perla do mâ
|-
| -
|Bacicìn
|Baccicin
|-
| -
|Marinìn
|Marinin
|-
| -
|Mi ve làscio a bonn-aséia
|Mi ve lascio a boñaseia
|-
| -
|Tralalêro de Sàn Gianbatìsta
|Trallalero de San Giambattista
|-
| -
|A moæ da-o barcón
|A moæ da-o barcon
|-
| -
|E campànn-e da Pilla
|E campañe da Pilla
|-
| -
|Stélle, cansoìn e bâxi
|Stelle, cansoin e baxi
|-
| -
|Cansón da Squàddra
|Canson da Squaddra
|-
| -
|A riçètta d'amô
|A riçetta d'amô
|-
| -
|I dràppi
|I drappi
|-
| -
|A mæ çitæ
|A mæ çittæ
|-
| -
|Santoâio da Savónn-a
|Santuäio da Savoña
|-
| -
|Stélla de l'Apenìn
|Stella de l'Appennin
|-
| -
|Torétta de Sànn-a
|Torretta de Saña
|-
| -
|Che l'ìnse?
|Che l'inse?
|-
| -
|Rivêa
|Rivea
|}


P.S.: Siccome sono un poliglotta appassionato di scritture, etimologie ed alfabeti, mi fa anche piacere dirti la mia sull’ortografia ligure, dopo aver confrontato le varie proposte. Forse perché non sono ligure e dunque sono piú sensibile all’aderenza alla pronuncia, impiegherei la grafia ufficiale, ma con alcuni piccoli accorgimenti:

1)     Sottintenderei alcuni accenti piani, in particolare quello circonflesso su sillaba aperta (es. “riva” vs. “rîva”) e quello grave su sillaba chiusa (es. “çimma” vs. “çìmma”), a meno che altre circostanze non lo rendano incerto (es. “ciætôzo”, “pettegolo”, per presenza del potenzialmente ambiguo ‹æ›).

2)     Sostituirei lo stravagante trigrafo ‹nn-› con ‹ñ› (es. “setemaña” vs. “setemànn-a”).

3)     Sostituirei ‹ö› con ‹ꜷ› (oppure ‹au›; talora il digrafo è giustificato etimologicamente, es. “ꜷo” vs. “öo”, dal lat. “aurum”), cosí da eliminare la necessità di due diacritici diversi (^ e ¨) per indicare vocale lunga. S’istituisce cosí inoltre un parallelo tra ‹e› aperta (resa da æ ed è) ed ‹o› aperta (resa da ꜷ ed ò).
*A seguito di confronto con Luensu1959 ed Arbenganese, ho deciso di modificare la mia proposta, suggerendo l'impiego di ‹õ› anziché di ‹ꜷ› laddove la grafia ufficiale prevede ‹ö›. 

4)     Grazie alla modifica nº 3, è possibile distinguere vocali lunghe toniche ed atone, indicando le prime con accento circonflesso e le seconde con dieresi (es. “ïsâ”, “issare”).

5)     Tolti i casi di ‹æ› ed ‹è› e quelli simmetrici di ‹ꜷ› ed ‹ò›, razionalizzerei completamente l’uso dei diacritici, usando sempre l’acuto per indicare vocale tonica breve (á, é, í, ó, ú, éu), il circonflesso per indicare vocale tonica lunga (â, ê, î, ô, û, êu) e la dieresi per indicare vocale atona lunga (ä, ë, ï, ö, ü, ëu).

6)     Userei ‹j› per segnalare /j/ resistente dopo ‹c› e ‹g› ed /jˑ/ intenso in posizione intervocalica postonica (es. “scjꜷpo”, /'ʃjɔːpu/, “sciroppo” e “nesciaja”, /neˈʃajˑa/, “sciocchezza” anziché “sciöpo” e “nesciàia”). [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 19:02, 11 nov 2025 (CET)

:Câo Riccardo, mi resto a bócca averta pe tütto quello che t'æ scrito! Gh'é da pensâ bén bén primma de rispóndite! Pe questo motivo mi preferiscio savei anche quello ch'o pensan i âtri aministratoì {{ping|Arbenganese}} {{ping|N.Longo}} {{ping|Aereus646}} {{ping|Giodiassi5}}. Se in bello giorno A Compagna e o Conseggio decidessen de incontrâse pe stabilî 'na grafìa ünica, quello che t'æ scrito saieiva interesante comme bâze de partensa! A ògni mòddo o ponto 3 o no me piâxe, scibén che saieiva megio - pensando a-i zóveni - de cangiâ a ö (che tanti pensan a-o són &quot;eu&quot; tedesco) e de no utilizâ a ñ pe-o mæximo motivo (gh'an inta testa o són spagnòllo). Inta nòstra Wiki niâtri demmo spaçio a tütte e grafìe de tütte quante e varianti liguri, e de vòtte mi scrivo anche co-a grafìa in &quot;u&quot; (ch'a l'é ciù façile da acapî!). E finiscio pe aregordâ che o Conseggio o no scrive &quot;zeneize&quot; comme a l'é a tradiçion leterâia de tütti i aotoî zeneixi...
:Ghe pensemmo... Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 09:28, 12 nov 2025 (CET)
::Caro Luensu,
::Ti ringrazio per la bella risposta e per aver coinvolto anche gli altri amministratori. Io stesso avevo già contattato anche [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]].
::Entrambi concordate nel rigettare il mio punto 3. Giustamente, ꜷ (o anche au) viene percepito come estraneo. Io lo avevo proposto per creare un parallelismo tra e aperta (æ ed è) ed o aperta (ꜷ ed ò), anche considerato che au è stato usato in passato in genovese per indicare /ɔw/ ed è usato in francese per /ɔ/, spesso in concordanza con l'etimologia latina delle parole.
::[[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] suggeriva d'usare invece un altro diacritico, ricordando che &quot;altri sistemi grafici in uso nel ponente marcano le lunghe non toniche con il macron (ā, ē...)&quot;, eliminando il problema. Se si volesse seguire questa seconda via, però, il modo migliore di farlo senza allontanarsi di molto dalla grafia tradizionale sarebbe indicare la sola /ɔ:/ con un nuovo diacritico, sia esso il macron (ō) o magari la variante arricciata dell'accento circonflesso (õ), laddove la grafia ufficiale prevede ö.
::Una diversa soluzione del problema (sebbene s'allontani di piú dalla grafia ufficiale) potrebbe essere una grafia in U, che segni o per /ɔ/, u per /u/ ed y per /y/ (es. “scyo”, “scuro”). Anche in questo caso, però, s'introdurrebbe un simbolo &quot;estraneo&quot; (y).
::Per cui, correggo la mia proposta al punto 3, suggerendo l'introduzione di õ (anziché ꜷ) al posto di ö. Peraltro, questo già fu l'uso di Alfredo Gismondi. [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 16:42, 13 nov 2025 (CET)
::Riguardo ad ñ, a mio parere è meno forviante di nn-. Le prime volte che ho visto parole terminanti in &quot;nn-a&quot; devo dire che sono rimasto molto perplesso: pensavo che le due n si pronunciassero come in italiano e che il trattino servisse per togliere la vocale finale dalla parola, quasi non fosse pronunciata in modo pieno. Dall'altro lato, ñ non è solo piú elegante, ma è anche un segno unico, di cui non è tanto difficile scoprire il valore in ligure. Infine, per me dissipa ogni dubbio la storia di ñ, adoperato già nel Seicento e nei principali scritti in genovese del passato, ma che &quot;a partire dai primi del Novecento [...] è stato usato sempre meno. È probabile che il motivo sia il fatto che questo simbolo non era presente nelle tastiere delle macchine da scrivere italiane&quot;... Ecco come nacque nn-. [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 17:02, 13 nov 2025 (CET)
:::Caro Riccardo, ti mancano dei riferimenti storici da documenti stilati prima della macchina da scrivere. Prima di giungere a conclusioni errate ti invito a leggere documenti della letteratura genovese dal secolo XIV fino al secolo XX che puoi trovare agevolmente nella Wiki Vivagna (Wiki Source) in lingua ligure al link https://lij.wikisource.org/wiki/P%C3%A0gina_prin%C3%A7ip%C3%A2 
:::Buona lettura, alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:15, 14 nov 2025 (CET)
::::Pe-o futüro: pe temi generäli donde anche i atri pòssan rispónde, ti doviesci scrive pe piäxei into pòrtego da comunitæ a-o link: https://lij.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:P%C3%B2rtego_da_comunit%C3%A6 --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 13:28, 14 nov 2025 (CET)
::::Caro Luensu,
::::Grazie del link, e perdonami il non aver pubblicato subito nel luogo piú adatto. Vuoi che sposti lí l'intera discussione, o preferisci che la mantenga qui?
::::Riguardo alla letteratura, ho consultato numerosi documenti, alcuni dei quali anche molto interessanti, che hanno precisato - senza però sconfessarle - le mie iniziali impressioni: i documenti piú antichi usano una grafia etimologica (es. &quot;una&quot;), con al piú una notazione generica d'intensità (&quot;unna&quot;), senza distinguere tra nasale velare e dentale, mentre a partire dal Seicento si diffonde la piú precisa grafia con segno apposito (&quot;uña&quot;). In nessun documento antico ho trovato la variante con trattino: le prime attestazioni paiono risalire soltanto all'800, a Repubblica dissolta, nelle varianti ‹n-n› (&quot;un-na&quot;), ‹nh› (&quot;ünha&quot;) ed infine anche ‹nn-› (&quot;ünn-a&quot;), che ho trovato in un documento del 1846. È vero che tutte e tre le varianti sono attestate prima dell'introduzione della macchina da scrivere, che al piú ne avrà favorito la diffusione (dunque, ho sbagliato nel dire che ‹nn-› è nato per colpa della macchina da scrivere). Le ragioni principali che però mi portano a prediligere ‹ñ› su ‹nn-› sono la goffaggine e l'eccentricità del trigrafo, che tra l'altro impiega il trattino in una maniera del tutto inusuale (il trattino di solito indica una cesura semantica, non una diversa pronuncia della lettera antecedente). Questa mia preferenza è rafforzata dall'anteriorità di due secoli nell'uso. Poi, ovviamente, ognuno resta libero di usare la grafia che predilige!
::::P.S.: Esiste un qualche articolo che spieghi la grafia genovese del '300? [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 21:04, 14 nov 2025 (CET)
:::::Lascia püre chi a discusción. Se ti t'æ za lezüo tütta a liteatüa zeneize, ghe saieiva da amiâ i diçionâi stòrichi (Casaccia, Frisoni, ecc.), prezénpio o Frisoni o l'adeuvia a &quot;h&quot; in cangio da ñ ò do tratìn, 'na soluçion ch'a me piaxe de ciù ma purtròppo quæxi nisciùn o l'à adotâ. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:12, 15 nov 2025 (CET)
::::::No, ovviamente non ho potuto leggere tutta la letteratura; ho solo sfogliato varî documenti, perciò ho potuto dire che è una raccolta interessante. Concordo con te che ‹nh› sarebbe meglio di ‹nn-›. [[Utente:Anaxicrates|Anaxicrates]] ([[Discûscioîn ûtente:Anaxicrates|discuscioìn]]) 22:09, 15 nov 2025 (CET)

== Revert ==

Hey, I've seen you had reverted my removal in the article about [[Lierna]]. I was performing cleanup after [[:w:en:WP:LTA/ALS|Alec Smithson]], a known crosswiki vandal who is known for spamming and hoaxes. Could you please recheck and adjust the article if necessary? Many thanks. Stay safe, [[Utente:A09|A09]] ([[Discûscioîn ûtente:A09|discuscioìn]]) 10:18, 15 nov 2025 (CET)

:Pls check your discussion page on this Wiki. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:00, 15 nov 2025 (CET)

== re: Una proposta da Wiki Ligure ==
Ciao :-) sono il coordinatore regionale di WMI per le istituzioni culturali. Leggevo da [[:lmo:Ciciarada:Pagina_principala#Una_proposta_da_Wiki_Ligure|qua]] che ci sono proposte, ho le orecchie aperte :-) fammi sapere cosa si può fare. Ciao! --[[Utente:Superchilum|Superchilum]] ([[Discûscioîn ûtente:Superchilum|discuscioìn]]) 22:24, 9 dex 2025 (CET)

:Ciao, mi han detto che saresti il coordinatore di Wikimedia per la Liguria, e immagino che tu sia di origine genovese? Al momento non vi è niente al di là di quello che ho scritto e che tu hai già letto, è un'idea partita dalla Consulta Ligure che da due anni lavora con noi di Wiki Ligure ad un progetto congiunto. L'idea in embrione è di organizzare una conferenza con Wikis regionali che abbiano affinità linguistiche con noi liguri. Se vuoi scrivermi qualcosa sulla tua attività relativa alla Liguria, puoi anche farlo per email. Vedremo nei prossimi mesi se l'idea di cui sopra si concretizzerà . Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:50, 12 dex 2025 (CET)

{{Ping|Superchilum}} Ciau, ho saputo in ritardo della premiazione di Wiki loves monuments Liguria 2025 alla Biblioteca Berio. Ti gh'ei ti? C'è mica una pagina in internet dedicata a quelle foto? Alegri!

== Home Page ==
Câo Luensu, tutto bene? Intanto è un po' che non ci sentiamo e ne approfitto per farti tanti auguri di buon Natale e buone feste! Credo che in [[Pagina prinçipâ]] il link &quot;Elénco conpléto di diçionâi&quot; debba essere corretto in &quot;[[Wikipedia:Wikipediàn#Diçionâi on line]]&quot;, dato che nel tempo è stato modificato. --[[Utente:Mtarch11|Mtarch11]] ([[Discûscioîn ûtente:Mtarch11|discuscioìn]]) 08:04, 25 dex 2025 (CET)

:{{Ping|Arbenganese}} {{Ping|N.Longo}} Pe mi andiæva bén in tütti doì mòddi. Sentimmo 'n pö cöse pensan i âtri. [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 19:42, 25 dex 2025 (CET)
::Ciü che u numme da sesiùn u &quot;prublema&quot; u l'è che u link inta ''pagina prinçipâ'' cuscì cumme u l'è scritu u nu tröva u paragrafu ch'u ghe curespunde. Tuttavia, anche il link con il nome effettivo del paragrafo rimanda alla home page del Wikipediàn, generando un messaggio di errore in alto a destra (ovvero, ''L'argomento non è stato trovato. Potrebbe essere stato cancellato, spostato o rinominato''). Credo perché di per sé u manche in ganciu (anchor). La via più semplice mi sembra quella di provare ad aggiungerla manualmente (&lt;nowiki&gt;&lt;span id=&quot;Diçionâi_online&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;) o, se non funzionasse, rimandare più semplicemente a [[Wikipedia:Wikipediàn/Diçionâi]]. Fassu de pröve. [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 22:03, 25 dex 2025 (CET)

== Votassion d'Aministrator an sla Wikisorziss an piemontèis ==

Cerea Luensu,

an sla Wikisorziss an piemontèis a son anandiasse le votassion ëd j'Aministrator.

Com candidà a-i é Pcastellina.

-- [[Utente:Dragonòt|Dragonòt]] ([[Discûscioîn ûtente:Dragonòt|discuscioìn]]) 21:55, 6 zen 2026 (CET)

:Cerea Bepe, 
:inta ''pàgina prinsipal da Wikisorgiss an piemontèis'' a n'vegu ninte... Ti m'pö mandò 'n link pe rivò a-a votassion? [https://lij.wikisource.org/wiki/P%C3%A0gina_prin%C3%A7ip%C3%A2 Chi u gh'è a Wikisource an lìgur]. Stuma alégher! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 08:51, 7 zen 2026 (CET)

== Voci parlate in veneto ==

Ciao @[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]], ti ho visto più attivo qui che non in itwiki, chiedo scusa se parlo italiano. Sono appena subentrato come amministratore in vecwiki e credo sarebbe interessante promuovere le voci parlate anche nella wikipedia in lingua veneta!  [[Utente:Sinucep|Sinucep]] ([[Discûscioîn ûtente:Sinucep|discuscioìn]]) 17:57, 24 fre 2026 (CET)

:Ciau Sinucep, ho provato tempo fa a contattare qualcuno su Wiki Veneta e ugualmente su altre Wikis regionali le cui lingue mostrano affinità con il zeneize (genovese). Mi fa quindi piacere entrare in contatto con te e ti pregherei di inviarmi un contatto telefonico via email in relazione ad un eventuale evento comune che potremmo organizzare a Genova quest'anno sotto l'egida della Consulta Ligure. Le voci parlate sono per noi - e credo per tutte le wikipedie le cui lingue siano a rischio di (parziale) estinzione - una risorsa importantissima per fissare nel tempo futuro le varie parlate regionali e locali. È un lavoro lunghissimo, faticoso e capillare, ma vale la pena farlo! Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 09:25, 25 fre 2026 (CET)

== Translation request ==

Hello, Luensu1959. 

Can you translate and upload the articles [[:it:Campi Flegrei]], [[:it:Vesuvio]], [[:it:Etna]] and [[:it:Bazardüzü]] in Ligurian Wikipedia? 

Yours sincerely, [[Utente:Kurcke|Kurcke]] ([[Discûscioîn ûtente:Kurcke|discuscioìn]]) 11:01, 15 màr 2026 (CET)

:Hello Kurcke, actually that is not the core of our Wiki, that is centered on Liguria and the Genoese language, history and traditions. But we also deal with other themes when we have more time, so maybe in the future we might do it. All the best, [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 18:57, 15 màr 2026 (CET)
::Hello, Luensu1959.
::I understand. Thank you for the reply.
::Yours sincerely, [[Utente:Kurcke|Kurcke]] ([[Discûscioîn ûtente:Kurcke|discuscioìn]]) 19:54, 15 màr 2026 (CET)

== Re: Deepl ==

ciao, come va, wikicollega?? e ti rifaccio la stessa domanda: com'è il ligure ed è affidabile?? [[Utente:SurdusVII|&lt;span style=&quot;color:#79443B&quot;&gt;'''Surdus'''&lt;/span&gt;]][[Discûscioîn ûtente:SurdusVII|&lt;span style=&quot;color:#DAA520&quot;&gt;'''VII'''&lt;/span&gt;]] 19:52, 22 màr 2026 (CET)

:non c'è il ligure su deepl.com. C'´è su google translator e non è affidabile. Quindi non conosci nessun siciliano che abbia interagito con deepl.com per aggiungere il siciliano? Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 20:34, 22 màr 2026 (CET)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 22:06, 28 arv 2026 (CEST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Ligurian ==

Hello. I noticed your thanks for edit at Basshunter page. I'm looking for translation of descriptions &quot;canzone di Käärijä e Basshunter&quot; and &quot;singolo di Käärijä e Basshunter&quot; for Wikidata items in Ligurian. Would you help? [[Utente:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Discûscioîn ûtente:Eurohunter|discuscioìn]]) 13:08, 29 arv 2026 (CEST)

:Hi, unfortunately, only few people work for our Wiki, so it is difficult to meet your request. However, I might translate something from his biography on the Wiki Svenka pages in the near future.  All the best [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 13:37, 29 arv 2026 (CEST)

== &lt;span lang=&quot;it&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Potresti avere diritto di voto alle elezioni dell'U4C.&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;it&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Ti contatto perché in passato hai votato alle elezioni relative al Comitato di coordinamento del Codice di condotta universale (U4C). Potresti avere diritto di voto alle attuali elezioni dell'U4C, che sono aperte e si chiuderanno il 2 giugno 2026. Puoi trovare maggiori informazioni sui candidati e sulle elezioni nella pagina dedicata su Meta, e da lì puoi accedere alla votazione. La tua partecipazione a queste elezioni è importante per la governance delle comunità Wikimedia e apprezziamo il tempo che dedichi a informarti sui candidati e a votare.

-- In collaborazione con l'U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:20, 20 màz 2026 (CEST)
&lt;!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30569831 --&gt;
:Hi Keegan, please send me the link where I can vote (in English). All the best, [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:08, 21 màz 2026 (CEST)

== iki in lingua corsa ==

Buon giorno, Luensu.
ti ho lasciato un messaggio sulla pagina descrizioni della pagina principale di wiki in lingua corsa, in risposta ad un tuo vecchio avviso che ho potuto leggere soltanto ieri l'altro. Penso che su Corsipedia si potrebbe inserire la voce viva sulle poesie in lingua corsa. Ce ne sono molte e molto belle. Ma purtroppo non ho contatti e non so chi potrebbe fare queste registrazioni. Quindi non l'intera pagina, ma solamente i versi. Ci sono anche lunghi elenchi di espressioni tipiche in lingua corsa e lunghi elenchi di proverbi in lingua corsa. Buon lavoro. [[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani|discuscioìn]]) 12:50, 10 zùg 2026 (CEST)</text>
      <sha1>q7botp830h8ycn8ikkv7yhu05wvb6vh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discûscioîn ûtente:Skekzilla</title>
    <ns>3</ns>
    <id>12991</id>
    <revision>
      <id>270620</id>
      <parentid>144234</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T08:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cabayi</username>
        <id>9895</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Cabayi o/a l'à mesciòu a pàgina [[Discûscioîn ûtente:Mariomassone]] a [[Discûscioîn ûtente:Skekzilla]]: Paggina mesciâ aotomaticamente durante a rinommina de l'utente &quot;Mariomassone&quot; a &quot;Skekzilla&quot;</comment>
      <origin>144234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="263" sha1="4fmbj6x3ceg6wagjlsm6wuk101q3y98" xml:space="preserve">==Benvegnùo inscia Wikipedia in Ligure!==
Salûi! Segiæ benvegnui inta Wikipedia Ligure,
a libera enciclopedia, de badda scrîta con l'agiutto de tutti. -- [[Utente:Dragonòt|Dragonòt]] ([[Discûscioîn ûtente:Dragonòt|discussioni]]) 19:19, 29 Set 2014 (UTC)</text>
      <sha1>4fmbj6x3ceg6wagjlsm6wuk101q3y98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Orcu Feìn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18334</id>
    <revision>
      <id>270611</id>
      <parentid>267429</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25116" sha1="q3w2sikgjf7zqn03y4vte8yhaw70qz3" xml:space="preserve">{{Finarìn|variànte=, in-tu parlô du postu}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Orcu Feìn
|Tipo = [[comùn|cumüne]]
|Panorama = Orco Feglino-panorama Feglino1.jpg
|Didascalia = &lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Vista de Feìn da-a stradda pe Orcu&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalis̠asiùn
|var-stâto = Stôtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Simone Durante
|Partito = lista cìvica &quot;Progetto comune&quot;
|Data elezione = 10-6-2024
|Data rielezione = 
|Mandato = 
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 7 lüu [[1869]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdiné
|var-altitùdine = Artéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 926
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 26-5-2014
|var-denscitæ = Denscité
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = [[Orcu]], [[Feìn]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Côrxi]], [[Finô]], [[Màllae|Màllare]], [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]], [[Cuggiæn|Cügén]]
|var-âtre_informaçioìn = Ôtre infurmasiòi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füs̠u urôriu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1694
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = d'Orcu e de Feìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Loenso (personn-a)|San Lurénsu]]
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = [[10 agosto|10 d'agustu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Orco Feglino (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne d'Orcu Feìn in-ta pruvinsa de Savuna.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiô
}}
'''Orcu Feìn''' (''Òrcu Fögìn'' a-a [[Dialéttu priéze|Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=Giulia Petracco Sicardi|tìtolo=Disiunâiu de Prîa|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=12}}&lt;/ref&gt;, ''Òrco Feìn'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Orco Feglino'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgüre]] de 926 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]].

== Geugrafia ==
[[Immaggine:Monte Alto da Rocche Bianche.png|sinistra|miniatura|250x250px|Vista du [[Munte Ôtu]]]]
U teritoriu du cumüne d'Orcu Feìn, a munte de Finô, u se truva in-ta parte ciü ôta de valô da [[Susà (sciüméra)|sciüméra Susà]] e in-ta riva de punénte da valô de l'[[Aquila (sciüméra)|Aquila]], due sciümére che, doppu ch'àn traversó Finô, i se caccian in-tu [[Mâ Ligure|Mô Ligüre]]. In-ta valô da Susà u teritoriu cumünôle u riva fìn a-a custéra di munti, cun-u sö puntu ciü èrtu ch'u l'è u [[Bric do Zovasso|Briccu du S̠uvassu]] (998&amp;nbsp;m).

I cunfìn cu-i pais̠i vexìn i passan pe-a sciüméra Susà, cun [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] a levante, e pe-e custére di munti a punénte cun [[Côrxi]] e a setentriùn cun [[Màllae|Màllare]]. U cunfìn de setentriùn u l'è segnó da-u spartiègua tra-i bacìn lìgüri e cuéllu da [[Burmia (valä)|Burmia]], in-tu töccu cunpréis̠u tra u s̠a mensunó Briccu du S̠uvassu, a punénte, e u [[Munte Ôtu]] (956&amp;nbsp;m) a levante. In-sciu cunfìn cun [[Màllae|Màllare]], a setentriùn, u gh'è ascì a [[Colla de San Giacumu]] (796&amp;nbsp;m), traversô da üna stradda de tèra batüa, e a-i pé du Munte Ôtu.

E due lücalité ciü inpurtanti du cumüne, [[Feìn]] e [[Orcu]], i se truvan, rispetivaménte, a-u fundu da valô da Susà e in simma a-u briccu ch'u a spartisce da cuélla de l'Aquila.

=== Frasiùi ===
U cumüne de Orcu Feìn u l'è u frütu de l'uniùn di dui pais̠i d'Orcu e de Feìn, nasciüa a-i [[7 lûggio|7 de lüu]] du [[1869]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5212!vig=|tìtolo=R.D. 7 lüu 1869, n. 5212, art. 1|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;, che ancura a-a giurnô d'ancö i sùn i dui céntri ciü inpurtanti du cumüne. I ghe sùn ascì de lücalité ciü picine, cumme Cia, in-te üna canô a punénte de Feìn, e Buragni, vexìn a-u cunfìn cun-u cümune de [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]].

=== Cunfìn ===
Orcu Feìn u cunfina cun [[Màllae|Màllare]] e [[Cuggiæn|Cügén]] a setentriùn, cun [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] a levante, cun [[Finô]] a meridiùn e cun [[Côrxi]] a punénte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.orcofeglino.sv.it/wp-content/uploads/sites/158/2021/10/001-statuto.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Orcu Feìn|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Storia ==
U numme &quot;Feìn&quot; u vegne foscia da-u [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''Ad figulinas'', dunca &quot;u postu und'a l'è fèta a [[Ceràmica|ceramica]]&quot;. U numme da lücalité d'Orcu u nu l'à pe cuntra ün'origine guéri céra, da truvô foscia in-tu latìn ''Orca'' in-tu sensu ségge da [[Òrca|béstia marina]] o du numme ch'u se döverôva pe di tipi de butti, o ancura ciü antigu, foscia da-a [[Lèngoa ligure antiga|léngua di Lìgüri Antighi]].

=== Antighité e Eté de Més̠u ===
De eté ciü antighe i nu ghe sùn de grénde testimunianse in-tu teritoriu d'Orcu Feìn ma de següru u l'éra s̠a frecuentó da de pupulasiùi de [[Liguri Antighi|Lìgüri Antighi]], ch'i l'axévan ün inpurtante vilàggiu in-scia [[Rocca de Pèrti]], a-a giurnô d'ancö cunusciüu cumme u &quot;Vilàggiu de Agnime&quot;, ch'u remunta a l'[[Etæ do færo|Eté du Féru]] e ch'u l'è scìnbulu de l'inpurtansa du Finô cumme cunfìn tra-i teritori di Lìgüri ''[[Sabates]]'' e di ''[[Ingauni]]''. I nu ghe sùn mancu di gréndi rèsti de l'eté rumôna scicumme che a stradda ciü inpurtante da regiùn, a ''[[Via Julia Augusta]]'', a pasôva in-ta canô a punénte de cuélla sutta a Orcu, a valô di Punci, und'i ghe sùn sincue punti rumôni du [[I secolo|I]]-[[II secolo|II séculu d.C.]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://comune.orcofeglino.sv.it/vivere-il-comune/il-territorio/la-nostra-storia/|tìtolo=La nostra storia|outô=Cumüne de Orcu Feìn|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;

Doppu i séculi ciü scüri de l'ôtu mediuévu, a primma testimuniansa scrita de stu teritoriu a remunta a-u [[967]], cuande l'inperatö [[Ötón I de Sassonia|Otùn I]] u l'à cunsegnó a l'[[Aleramo do Monferòu|Aléramu du Munferùn]] e tère &quot;''in desertis locis''&quot; da cuscì dita [[Marca Aleramica|môrca Aleramica]], cunpréis̠u cuéllu ch'u l'éra indicó cumme u castéllu de Orcu, ditu ''Castrum Orche'' e scituó in simma a-a colla de San Lurensìn. Du [[1162]], cun ün dipluma de l'inperatû [[Federigo Barbarossa|Federiccu Bôrbarussa]], u castéllu de Orcu u l'è détu a-u [[Riccu I du Caretto|Riccu du Caréttu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=28024&amp;RicFrmRicSemplice=Orco%20Feglino&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Orco Feglino|outô=SIUSA|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

Feìn, antigaménte ditu &quot;Pös̠s̠u da Géxa&quot; u l'è mensunô pe-a primma otta in-te ün papé du [[1351]] e in-te di ôtri sucesivi, ma u l'è stètu pe ciü séculi ün teritoriu sutta a cuéllu de Orcu, In-tu detaggiu, cu-i sö ''Castrum, compagna et territorium'', Orcu u l'éra üna de cunpagne ch'i furmôvan u teritöriu du [[Marchexùn de Finô]]. Sulu che doppu tantu ténpu, in-tu [[XV secolo|Cuattruséntu]], a parocchia de Feìn a l'è stèta separô da Orcu, ségnu da definitiva afermasiùn da növa cumünité&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Eté mudèrna e cuntenpuranea ===
Sutta a-u Marchexùn, in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]], u paise de Orcu u l'è rivó a ciü o menu séntu &quot;föghi&quot;, pe 500 abitanti, ch'i l'éran ciü de cuélli da giurnô d'ancö; scibén che di ténpi scüri i s'arentôvan. U guvèrnu du marchéis̠e [[Arfunsu II du Carettu|Arfunsu II]], incuménsô du [[1546]], u l'è stètu defèti benbén opresivu e a Orcu s'è dumandó pe-a tascia in-scia [[Sâ|sô]] bén 32 scüddi, tantu che, ciü che da [[Côrxi]], ascì da Orcu i sùn partie de sulevasiùi cuntra u marchéis̠e. Però, cun-a morte de l'urtimu marchéis̠e [[Sforsa Dria du Carettu|Sforsa Dria]] du [[1602]], u Finô u l'à perdüu a sö indipendénsa, pasandu sutta a l'[[Inpêio spagnòllo|inpéru spagnollu]]. In-te stu periudu u gh'è stètu ün furte s̠vilüppu di cumèrci in-te tüttu u Marchexùn, dèta a sö inpurtansa stratégica pe-u s̠untaméntu du [[Ducâto de Milàn|Ducôto de Milàn]] a-u [[Mâ Ligure|mô]]. Du [[1632]] ün'epidemia de pèste a l'à curpiu i burghi d'Orcu e de Feìn, cun vari morti cumme i dui che, segundu a tradisiùn, i sùn stèti interè in-te ün scitu vexìn a Orcu unde da cuéllu muméntu u nu saréiva cresciüu ciü ninte. Pe sta raxùn chi i abitanti du pais̠e i l'àn custruiu lì üna picina capélla dedicó a Santa Maìn de Grassie, vegnüa poi, doppu vari largaménti, a parocchia de San Lurénsu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

U [[2 arvî|2 d'avrî]] du [[1707]] u teritoriu du Marchexùn u l'è pasó sutta a-u cuntrullu de l'[[Inpêio austro-ungarìco|inpéru austriacu]] pe poi, da-u [[20 agosto|20 d'agustu]] du [[1713]], pasô a-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Séna]]. De cuélli agni chi u végiu Marchexùn u l'éra spartiu in-te sincue cuarté, cumme indicó in-te ün papé du [[2 dexénbre|2 de dixénbre]] du méximu annu, cun Feìn in-tu cuôrtu (cun-u rèstu de ôtre canè daré a Finô, e dunca cun i pais̠i de [[Riôtu]], [[Côrxi]] e [[Pèrti]] ascì) e Orcu in-tu cuintu cuarté (cu-e varie lücalité de [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]] e cuélle de Pia, [[Lacremô]] e [[Varigotti]] ascì)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

In-te guére napuleòniche u frunte tra-i franséis̠i e austru-piemuntéis̠i pe varie otte u l'è pasó pe Orcu, cun viulénti scuntri survatüttu in-scia custéra di munti, pe-u cuntrollu da [[Colla de San Giacumu]]. A-a giurnô d'ancö i se pöan ancura véi e trincée realis̠è da-e trüppe franséis̠i in-ta s̠öna, in-tu detaggiu in-ta lücalité cunusciüa cumme &quot;A Strô&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Cun-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]] u pais̠e u l'è stètu a l'inprinsipiu tacó a-u departiméntu du [[Letimbru|Letinbru]], cun capulögu [[Sann-a|Savuna]], ma poi, cun l'anesiùn da [[Liguria|Ligüria]] a l'[[Prìmmo Inpêio françéize|inpéru franséis̠e]], Orcu e Feìn i sùn stèti inserii in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|departiméntu de Muntenötte]], sutta a-u cantùn du Finô e in-te l'''arrondissement'' de [[Sann-a|Savuna]]. Du [[1815]], doppu a cürta speriénsa da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica S̠enéis̠e]], Orcu Feìn (che u l'axéva 1072 abitanti in-te cuéllu annu) e tütta a [[Liguria|Ligüria]] i sùn dèti a-i [[Savoia]], pe decis̠iùn du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]], e dunca inserii fìn a-u [[1927]] in-ta [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de S̠éna]], pe poi pasô in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. De ciü, a-i [[7 lûggio|7 de lüu]] du [[1869]] a gh'è stèta a definitiva uniùn di dui pais̠i d'Orcu e de Feìn in-tu cumüne da-u méximu teritoriu d'ancö&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Da-u [[1973]] a-u [[2011]] u l'à fètu parte da [[Comunitæ montagnìnn-a Pollupice|Cumünité Muntôna Pollupice]], che però a l'è stèta derfô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&amp;dpath=document&amp;dfile=15072008190233.pdf&amp;content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=L.R. 4 lüu 2008, n. 24|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Òrco Feìn}}

=== Minuranse fulône ===
Segundu l'ISTAT, a-i 31 de dixénbre du 2023, a Orcu Feìn i gh'éran 34 rexidénti fulén.

=== Cugnummi ciü difüs̠i ===
I cugnummi ciü difüs̠i a Orcu Feìn i sùn ''Olivieri'', ''Basso'', ''Rilla'', ''Durante'' e ''Rocca''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Classifiche dei Cognomi Italiani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}&lt;/ref&gt;.

== Sciti de interesse ==
=== Architetüe religius̠e ===
U teritoriu de Orcu Feìn u l'è spartiu tra-i prévi de due parocchie, ch'i se truvan sutta a-a [[Diocexi de Sann-a-Noi|dioces̠i de Savuna-Nori]]. Defèti i ghe sùn a parocchia du pais̠e de Feìn, ch'a l'à a sö séde in-ta géxa de San Lurénsu, e cuélla du pais̠e e végiu cumüne de Orcu, sutta a üna géxa dedicô anche lé a San Lurénsu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.chiesasavona.it/vicaria-di-finale-ligure/|tìtolo=Vicaria di Finale Ligure - Parrocchie|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
;Parocchia de Feìn
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Orco Feglino-chiesa san lorenzo di Feglino-complesso2.jpg|A parocchia de Feìn
Orco Feglino-oratorio chiesa san lorenzo di Feglino-complesso.jpg|L'oratoriu de Feìn
Orco Feglino-santuario di santa maria ausiliatrice.jpg|U santuôriu
Sanroccofeglino.JPG|A géxa de San Roccu
Cappella dell'Immacolata Concezione (Orco Feglino) 01.jpg|A capélla da Maculôta
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Lurénsu: a l'è a séde da parocchia de Feìn e a remunta a l'[[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]]. U sö spétu d'ancö u l'è u frütu da recustrusiùn de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], fèta segundu ün stile baroccu a-u postu du végiu tardu-gòticu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzo-feglino|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Oratoriu di Santi Carlu e Benôrdu: u l'è l'oratoriu da parocchia de Feìn, scituó da vexìn a-a géxa. U l'è stètu custruiu du [[1858]] doppu che, cun-u largaméntu da parocchia, a ciü végia custrusiùn du [[XVII secolo|Seiséntu]] a l'éra stèta derucô. U l'é a sêde da cungregasiùn religius̠a da-u méximu numme, famus̠a pe-u sö gréndu cristu de Giuanne Maraglian e pe-u sö cristu néigru.
* Santuôriu de Santa Maìn Aus̠iliatrixe: u l'è stètu custruiu doppu üna serie de aparisiùi da Madonna in-te l'area tra-u [[12 mazzo|12 de mas̠u]] e u [[25 òtôbre|25 d'otubre]] du [[1874]] e durbiu du [[1877]]. U gh'à üna strutüa a navôta séncia, de furma a sèrciu, e üna faciôta cun de punte particulè, tipiche de ôtre géxe da s̠öna de [[Nissa|Nissa]]. Vexìn a-u santuôriu a l'è stèta custruia üna picina capélla, in-sciu puntu de aparisiùi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/santuario-maria-ausiliatrice|tìtolo=Santuario Maria Ausiliatrice|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San Roccu: a l'è stèta custruia du [[XVII secolo|Seiséntu]] in-sce üna de stradde pe intrô in-tu pais̠e. A l'à üna strutüa e üna faciôta séncia, cun ün picìn canpanìn a vèira&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-rocco|tìtolo=Chiesa di San Rocco|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla da Maculôta: a l'è üna picina custrusiùn du [[XVIII secolo|Setteséntu]], scituô a setentriùn du céntru du pais̠e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-dellimmacolata|tìtolo=Chiesa dell'Immacolata Concezione|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
;Parocchia de Orcu
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Orco Feglino-chiesa san lorenzo di Orco-complesso.jpg|A géxa de San Lurénsu
Chiesa di San Lorenzino, facciata (Orco Feglino).JPG|Géxa de San Lurensìn
Orco Feglino-oratorio san lorenzo di Orco-complesso.jpg|L'oratoriu d'Orcu
Ex oratorio orco.JPG|L'uratoriu végiu
Chiesa del Santo Nome di Gesù e Maria - Boragni (Orco Feglino).jpg|A capélla de Buragni
&lt;/gallery&gt;
* Géxa de San Lurénsu: séde da parocchia de Orcu, a l'è stèta custruia üna primma otta du [[1632]], dedicô a-a Madonna de Grassie, vegnindu a parocchia du [[1674]] a-u postu da géxa de San Lurensìn. Cun di largaménti sucesivi a l'è stèta tacô a-u végiu oratoriu e, du 1714, u l'è dutô de canpanìn ascì. A faciôta, realis̠ô cun-a pria du Finô, a l'è stèta finia sulu du [[1933]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzo-martire|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo Martire|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa de San Lurensìn: a l'è üna de custrusiùi ciü antighe de Orcu, dètu ch'a remunta a-u [[XI secolo|XI]]-[[XII secolo|XII séculu]], mensunô pe-a primma otta in-te ün papé du [[1195]]. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da recustrusiùn du [[XIV secolo|Trexéntu]], cun di ricchi afreschi fèti foscia du [[1493]]. A l'inprinsipiu a l'éra dita a géxa de San Lurénsu ma, cun-a custrusiùn da növa e ciü grénda parocchia dedicô a-u méximu santu, a l'à pió u numme de géxa de San Lurensìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzino|tìtolo=Chiesa di San Lorenzino|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Oratoriu de Santa Maìn Manéna: végiu oratoriu du parocchia de San Lurénsu, u remunta a-u [[XVII secolo|Seiséntu]]. Cun-u largaméntu da parocchia u l'è vegnüu parte da géxa, tantu che a cunfratèrnita da-u méximu numme u s'è mesciô in-ta sö növa séde.
* Antigu oratoriu de San Lurensìn: a-a giurnô d'ancö in ruvina, u l'éra l'oratoriu da primma géxa de Orcu, cuélla de San Lurensìn. U l'axéva üna cianta a fegüra séncia de cuattru lôti, cun üna otta a cruxéra.
* Capélla de San Giacumu: a se truva in simma a-u colla da-u méximu numme, in-sci cunfìn du cumüne cun [[Màllae|Màllare]].
* Capélla du Santu Numme de Gesù e Maìn: capélla picina ch'a remunta a-u [[1725]], a se truva in-ta lücalité de Buragni, vexìn a-i cunfìn cun [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/boragni/|tìtolo=Il borgo di Boragni - Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe militôri ===
[[Immaggine:San lorenzino di orco.png|miniatura|250x250px|U canpanìn da Géxa de San Lurénsin, vistu da-u ruvine du castéllu]]
* Castéllu de Orcu: cunusciüu in latìn cumme ''Castrum Orche'', u se truva in simma a-u briccu a meridiùn du pais̠e de Orcu, und'a gh'è l'antiga géxa de San Lurensìn. U l'è mensunó pe-a primma otta in-te ün diploma du [[1162]], ün di primmi in-scia s̠öna du Finô, unde l'inperatû [[Federigo Barbarossa|Federiccu Bôrbarussa]] u cunsegnôva a-u [[Riccu I du Caréttu]] de tère e di tituli, cunpréis̠u ascì u castéllu de Orcu. A sö pusisiùn a l'éra bénben stratégica, dètu che da chi se cuntrulôvan e canè du riàn Cornei e da [[Susà (sciüméra)|Susà]], e e stradde che da-u mô i muntôvan vèrsu a [[Burmia (valä)|Burmia]] pasandu pe-a [[Colla de San Giacumu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/castello-medievale-di-orco/|tìtolo=Castello di Orco - Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/castello/castrum-orco|tìtolo=Castrum di Orco|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
L'agricultüra a l'è delungu stèta l'ativité ecunòmica ciü inpurtànte de Orcu e de Feìn, cun l'alevaméntu e lavurasiùn du [[Légno|légnu]] ascì, e in-tu detaggiu a cultivasiùn de èrburi da früta, cumme [[Pèrsego|pèrseghi]] e de [[Armugnìn|bricoculi]], de [[Oîvo|orive]] e de [[Vìgna|vigne]], cumme a a [[lümassina]], ch'a l'à ötegnüu u certificôtu I.G.T&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.orcofeglino.sv.it/vivere-il-comune/aree-tematiche/le-strade-del-vino-e-dellolio/|tìtolo=Le strade del vino e dell'olio|outô=Cumüne de Orcu Feìn|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüra ==
=== Dialettu ===
{{Véddi ascì|Dialéttu finarìn|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}}
A Orcu Feìn a l'è parlô üna variante du [[Dialéttu finarìn|finarìn]], parte du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgüre de céntru-punénte]] e parló survatüttu a [[Finô]], cun de diferénse da-e parlè da rivéra.

== Manifestasiùi ==
* Sagra da furmagétta: dedicô a-a cuxìna du postu, a se tegne u primmu fìn de setemôna de lüu in-ta frasiùn de Orcu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.liguriainfesta.com/sagre/sagra-della-formaggetta-a-orco-feglino.htm|tìtolo=Sagra della Formaggetta di Orco Feglino|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra du vìn lümassina: sagra che a se tégne d'agustu, a l'è dedicô a-u vìn du postu, ch'u l'à u certificùn I.G.T. ascì&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.viaggiareinliguria.it/zona-savona-orco-feglino.php|tìtolo=Sagra del vino Lumassina a Feglino|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Castagnôta de Orcu: manifestasiùn ch'a se tégne a segunda duménega d'otubre sutta a-a grénda [[Rôve|rura]] de Orcu, a cunprénde di cuncèrti ascì&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.liguriainfesta.com/sagre/castagnata-a-orco-feglino.htm|tìtolo=Castagnata di Orco Feglino|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.
* Pres̠épiu vivénte: a nötte de Dinô, cun tüttu u pais̠e ch'u turna indaré de cuôrche séculu pe mustrô i antighi mesté&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.liguriainfesta.com/eventi/presepe-vivente-di-orco-feglino.htm|tìtolo=Presepe Vivente di Orco Feglino|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fére ==
* Fèsta de l'Aparisiùn: fèsta de Feìn, a se tégne a-i [[12 mazzo|12 de mas̠u]], in-ta recurénsa de l'aparisiùn de Maìn a-a pegurôia Angera Berruti. Üna setemôna primma da celebrasiùn religius̠a a cassa da Madonna a l'è spustô cun üna prucessiùn da-u santuôriu a-a parocchia de Feìn, und'a gh'è dita a messa a duménega doppu.

== Aministrasiùn ==
[[Immaggine:Orco Feglino-municipio.jpg|miniatura|250x250px|U municipiu de Orcu Feìn]]

=== Scindici de Orcu Feìn ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nute}}
{{ComuniAmminPrec|3=Eugenio Pepe|1945|1946|5=[[Scindico|Scìndicu]]|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Adolfo Toscano|1946|1956|5=Scìndicu|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Antonio Fossati|1956|1965|5=Scìndicu|4=|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Nicola Oliveri|1965|26 s̠ügnu 1985|5=Scìndicu|4=[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Nicola Oliveri|26 s̠ügnu 1985|24 mas̠u 1990|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Boveri|24 mas̠u 1990|24 avri 1995|5=Scìndicu|4=DC|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Boveri|24 aprile 1995|14 s̠ügnu 1999|5=Scìndicu|4=lista cìvica|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Boveri|14 s̠ügnu 1999|14 s̠ügnu 2004|5=Scìndicu|4=lista cìvica|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Milena Scosseria|14 s̠ügnu 2004|8 s̠ügnu 2009|5=Scìndicu|4=lista cìvica|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Milena Scosseria|8 s̠ügnu 2009|26 mas̠u 2014|5=Scìndicu|4=Uniti per Orco Feglino&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Roberto Barelli|26 mas̠u 2014|27 mas̠u 2019|5=Scìndicu|4=Idea in comune&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Roberto Barelli|27 mas̠u 2019|10 s̠ügnu 2024|5=Scìndicu|4=Idea in comune&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrec|3=Roberto Barelli|10 s̠ügnu 2024|''in càrega''|5=Scìndicu|4=Idea in comune&lt;br /&gt;(lista cìvica)|6=}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelaggi ===
U cumüne de Orcu Feìn u gh'à ün pattu de culaburasiùn cun cuéllu de:
* {{Binelàggio|FRA|Le Crestet}}

== Vie de comunicasiùn ==
=== Stradde ===
Orcu Feìn u l'è s̠untó a-i cumüni vexìn da varie stradde: a ciü inpurtante a l'è a SP27 ch'a riva da Finô, a meridiùn, pe poi muntô a punénte du céntru de Feìn fìn a-u cunfìn cun Côrxi, und'a se tacca a-a SP23 pe-u S̠u du Merögno. Üna stradda lucôle a s̠unta Feìn cun Orcu, ch'u l'è poi s̠untó cun-a cuntrô de Buragni e a SP8 ([[Finô]] - [[Vessi e Portiu|Véssi e Portiu]]).

In-tu teritöriu cumünôle u gh'è ascì ün picìn cas̠éllu in-sce l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]] ch'u se truva a Feìn, che però u l'à a sula sciurtîa in-ta diresiùn de [[Ventemiglia|Vintimîa]] e l'intrô sulu pe andô in diresiùn [[Zena|S̠éna]].

== Nute ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Ôtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föra ==
* {{Çitta web|url=https://comune.orcofeglino.sv.it/|tìtolo=Scitu uficiô|léngoa=IT|vìxita=2025-03-02}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}

[[Categorîa:Orcu Feìn| ]]</text>
      <sha1>q3w2sikgjf7zqn03y4vte8yhaw70qz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18480</id>
    <revision>
      <id>270559</id>
      <parentid>270540</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T18:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix</comment>
      <origin>270559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18497" sha1="igo95ud15plwl60lliewqk53n9f49m3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
|NomeTemplate    = Divisione amministrativa
|LinkWikidata    = sì
|TitoloInt       = {{Pipetrick||{{{Nome|}}}}}
|StileTitoloInt  = {{Divisione amministrativa/Colore|{{{Grado amministrativo|}}}}}
|StileGruppo     = {{Divisione amministrativa/Colore|{{{Grado amministrativo|}}}}}
|StileNome       = width:80px;
|SottoTitolo     = {{#if:{{{Tipo|}}}|{{{Tipo}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}|{{#if:{{{Data soppressione|}}}|ex&amp;nbsp;}}{{Minuscola|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}} }} }} }} }}

|Valore2   = {{{Nome ufficiale|}}}
|Valore3   = {{#if:{{{Stemma|}}}{{{Bandiera|}}}{{WikidataValido|P41}}{{WikidataValido|P94}}
  |&lt;table style=&quot;margin:auto; padding:0px; border-spacing:5px 0px;&quot;&gt;&lt;tr&gt;{{#if:{{{Stemma|}}}{{WikidataValido|P94}}
    |&lt;td style=&quot;max-width:80px; vertical-align:middle;&quot;&gt;[[Immaggine:{{Wikidata|P94|{{{Stemma|}}}|n=1}}|80x125px]]&lt;/td&gt;
   }}
   {{#if:{{{Bandiera|}}}{{WikidataValido|P41}}
    |&lt;td style=&quot;max-width:125px; vertical-align:middle&quot;&gt;[[Immaggine:{{Wikidata|P41|{{{Bandiera|}}}|n=1}}|125x125px{{#ifeq:{{{Bordo bandiera|}}}|no||{{!}}border}}]]&lt;/td&gt;
   }}&lt;/tr&gt;
   {{#if:{{{Voce stemma|}}}{{{Voce bandiera|}}}|&lt;tr&gt;{{#if:{{{Stemma|}}}{{WikidataValido|P94}}
    |&lt;td style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{#if:{{{Voce stemma|}}}|([[{{{Voce stemma}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])}}&lt;/td&gt;
   }}
   {{#if:{{{Bandiera|}}}{{WikidataValido|P41}}
    |&lt;td style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{#if:{{{Voce bandiera|}}}|([[{{{Voce bandiera}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])}}&lt;/td&gt;
   }}&lt;/tr&gt;}}&lt;/table&gt;
 }}
|Valore4   = {{Immagine sinottico|{{{Panorama|}}}|{{{Didascalia|}}}|proprietà={{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;={{Divisione amministrativa/Grado città|{{{Stato}}}}}|P18}}|dim_vert_max=250}}
|Gruppo8   =  {{#if:{{{var-localizaçión|}}}|{{{var-localizaçión}}}|Localizaçión}}
|Nome9     = [[Stato|{{#if:{{{var-stâto|}}}|{{{var-stâto}}}|Stâto}}]]
|Valore9   = {{#if:{{{Stato|}}}
  |{{#ifexist:Template:Naz/{{{Stato}}}
    |{{band dip|{{{Stato}}}}}{{#ifeq:{{{Stato}}}|{{Da CIO a ISO|{{{Stato}}}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve con Stâto no riconosciûo]]}}}}}}}}{{{Note stato|}}}

|Nome10    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva1|}}}|{{{var-divixón_aministratîva1}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|1|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}}}}}
|Valore10  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 1|{{#if:{{{Divisione amm grado 1|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 1
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 1
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 1
  |par1 = Divisione amm grado 1-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 1-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 1-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}1\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 1]]}}}}}}
|Nome11    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva2|}}}|{{{var-divixón_aministratîva2}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|2|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore11  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 2|{{#if:{{{Divisione amm grado 2|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 2
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 2
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 2
  |par1 = Divisione amm grado 2-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 2-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 2-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}2\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 2]]}}}}}}
|Nome12    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva3|}}}|{{{var-divixón_aministratîva3}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|3|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore12  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 3|{{#if:{{{Divisione amm grado 3|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 3
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 3
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 3
  |par1 = Divisione amm grado 3-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 3-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 3-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}3\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 3]]}}}}}}
|Nome13    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva4|}}}|{{{var-divixón_aministratîva4}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|4|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore13  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 4|{{#if:{{{Divisione amm grado 4|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 4
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 4
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 4
  |par1 = Divisione amm grado 4-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 4-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 4-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}4\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 4]]}}}}}}
|Nome14    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva5|}}}|{{{var-divixón_aministratîva5}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|5|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore14  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 5|{{#if:{{{Divisione amm grado 5|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 5
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 5
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 5
  |par1 = Divisione amm grado 5-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 5-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 5-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}5\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 5]]}}}}}}

|GruppoOpzionale18  = {{#if:{{{var-aministraçión|}}}|{{{var-aministraçión}}}|Aministraçión}}
|Nome19    = {{#if:{{{var-capitâle|}}}|{{{var-capitâle}}}|Capitâle}}
|Valore19  = {{{Capoluogo|}}}
|Nome20    = {{#if:{{{var-aministratô_locâle|}}}|{{{var-aministratô_locâle}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |Aministratô locâle
 }}}}
|Valore20  = {{#if:{{{Amministratore locale|}}}|{{{Amministratore locale}}}&lt;small&gt;{{#if:{{{Partito|}}}|&amp;#32;({{{Partito}}})}}{{#if:{{{Data elezione|}}}|&lt;br /&gt;1º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data elezione}}}}}{{#if:{{{Data rielezione|}}}{{{Mandato|}}}|&lt;br /&gt;{{{Mandato}}}º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data rielezione}}}}}&lt;/small&gt;}}
|Nome21    = {{#if:{{{var-aministratô_locâle}|}}}|{{{var-aministratô_locâle}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A'|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A'|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |Aministratô locâle
 }}}}
|Valore21  = {{#if:{{{Amministratore locale 2|}}}|{{{Amministratore locale 2}}}&lt;small&gt;{{#if:{{{Partito 2|}}}|&amp;#32;({{{Partito 2}}})}}{{#if:{{{Data elezione 2|}}}|&lt;br /&gt;1º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data elezione 2}}}}}{{#if:{{{Data rielezione 2|}}}{{{Mandato 2|}}}|&lt;br /&gt;{{{Mandato 2}}}º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data rielezione 2}}}}}&lt;/small&gt;}}
|Nome22    = [[Léngoa ofiçiâ|{{#if:{{{var-léngoe_ofiçiæ|}}}|{{{var-léngoe_ofiçiæ}}}|Léngoe ofiçiæ}}]]
|Valore22  = {{{Lingue ufficiali|}}}
|Nome23    = {{#if:{{{var-instituçión|}}}|{{{var-instituçión}}}|Instituçión}}
|Valore23  = {{{Data istituzione|}}}
|Nome24    = {{#if:{{{var-sopresción|}}}|{{{var-sopresción}}}|Sopresción}}
|Valore24  = {{{Data soppressione|}}}
|Gruppo28  = {{#if:{{{var-teritöio|}}}|{{{var-teritöio}}}|Teritöio}}
|Nome29    = [[Coordinæ geografiche|{{#if:{{{var-cordinæ|}}}|{{{var-cordinæ}}}|Cordinæ}}]]{{#if:{{{Capoluogo|}}}|&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{#if:{{{var-da_capitâle|}}}|{{{var-da_capitâle}}}|da capitâle}}&lt;/small&gt;}}
|Valore29  = {{#if:{{{Latitudine gradi|}}}{{{Latitudine decimale|}}}{{#property:P625}}|{{Coord
  |{{{Latitudine gradi|}}}
  |{{{Latitudine minuti|}}}
  |{{{Latitudine secondi|}}}
  |{{{Latitudine NS|}}}
  |{{{Longitudine gradi|}}}
  |{{{Longitudine minuti|}}}
  |{{{Longitudine secondi|}}}
  |{{{Longitudine EW|}}}
  |latdec = {{{Latitudine decimale|}}}
  |longdec = {{{Longitudine decimale|}}}
  |{{Divisione amministrativa/Type|{{{Grado amministrativo}}}|{{{Stato}}}}}
  |catuguali = 1
  |display = inline,title&lt;!----&gt;
  |format = dms
  |name = {{{Nome|}}}
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa coordinæ]]}} }}
|Nome30    = [[Altitùdine|{{#if:{{{var-altitùdine|}}}|{{{var-altitùdine}}}|Altitùdine}}]]
|Valore30  = {{#if:{{{Altitudine|}}}{{#property:P2044}}|{{Wikidata|P2044|{{formatnum:{{{Altitudine|}}}}}|unit=metro|rounding=2|formatnum=sì}}&amp;nbsp;[[Mêtro|m]]&amp;nbsp;[[Livello do mâ|s.l.m.]]}}
|Nome31    = [[Area|{{#if:{{{var-superfìcce|}}}|{{{var-superfìcce}}}|Superfìcce}}]]
|Valore31  = {{#if:{{{Superficie|}}}{{#property:P2046}}|{{Wikidata|P2046|{{formatnum:{{{Superficie|}}}}}|unit=chilometro quadrato|formatnum=sì|n=1|rounding=2}}{{#if:{{{Note superficie|}}}|{{#tag:ref|{{{Note superficie}}}|name=template divisione amministrativa-superficie}}}} [[Chilometro quaddro|km²]]}}
|Nome32    = {{#if:{{{var-ægoe_intèrne|}}}|{{{var-ægoe_intèrne}}}|Ægoe intèrne}}
|Valore32  = {{#if:{{{Acque interne|}}}|{{#ifeq:{{lc:{{padleft:|1|{{{Acque interne}}}}}}}|t|Trascurabili|{{formatnum:{{{Acque interne}}}}} [[Chilometro quaddro|km²]] {{#if:{{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}}}|({{formatnum:{{#expr: {{{Acque interne}}} / {{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}|unit=sqkm|n=1}} * 100 round 2 }}}}%)}} }} }}
|Nome33    = [[Popolaçion|{{#if:{{{var-abitànti|}}}|{{{var-abitànti}}}|Abitànti}}]]
|Valore33  = {{#if:{{{Abitanti|}}}|{{formatnum:{{#invoke:String|replace|{{{Abitanti}}}|.|}}}}{{#if:{{{Note abitanti|}}}|{{#tag:ref|{{{Note abitanti}}}|name=template divisione amministrativa-abitanti}}}}{{#if:{{{Aggiornamento abitanti|}}}|&amp;#32;&lt;small&gt;({{{Aggiornamento abitanti}}})&lt;/small&gt;}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Abitànti]]}}}}
|Nome34    = [[Denscitæ de popolaçion|{{#if:{{{var-denscitæ|}}}|{{{var-denscitæ}}}|Denscitæ}}]]
|Valore34  = {{#if:{{#if:{{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}}}|{{{Abitanti|}}}}}|{{formatnum:{{#expr: {{#invoke:String|replace|{{{Abitanti}}}|.|}} / {{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}|unit=sqkm|n=1}} round 2 }}}} ab./[[Chilometro quaddro|km²]] }}
|Nome35    = {{#if:{{{var-sotodivixoìn1|}}}|{{{var-sotodivixoìn1}}}|{{#if:{{#if:{{{Grado amministrativo|}}}|{{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;0|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 1)}}P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}} }}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 1)}}|P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}| Sotodivixoìn}}}}
|Valore35  = {{{Sottodivisioni|}}}
|Nome36    = {{#if:{{{var-sotodivixoìn2|}}}|{{{var-sotodivixoìn2}}}|{{#if:{{#if:{{{Grado amministrativo|}}}|{{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;0|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 2)}}P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}} }}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 2)}}|P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}| Sotodivixoìn de ciù}}}}
|Valore36  = {{{Sottosottodivisioni|}}}
|Nome37    = {{#if:{{{var-sotodivixoìn3|}}}|{{{var-sotodivixoìn3}}}|{{#if:{{#if:{{{Grado amministrativo|}}}|{{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;0|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 3)}}P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}} }}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 3)}}|P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}| Sotodivixoìn de ciù}}}}
|Valore37  = {{{Sottosottosottodivisioni|}}}
|Nome38    = {{#if:{{{var-divixoìn_confinànti|}}}|{{{var-divixoìn_confinànti}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}P}}|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}P|d1={{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;1|{{{Divisione amm grado 1|}}}}}|d2={{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;2|{{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}|Divixoìn}} confinànti}}
|Valore38  = {{{Divisioni confinanti|}}}
|Gruppo44  = {{#if:{{{var-âtre_informaçioìn|}}}|{{{var-âtre_informaçioìn}}}|Âtre informaçioìn}}
|Nome45    = {{#if:{{{var-léngoe|}}}|{{{var-léngoe}}}|Léngoe}}
|Valore45  = {{{Lingue|}}}
|Nome46    = [[Codiçe postâ|CAP]]
|Valore46  = {{Wikidata|P281|{{{Codice postale|}}}}}
|Nome47    = [[Prefìsso telefònico|{{#if:{{{var-prefìsso|}}}|{{{var-prefìsso}}}|Prefìsso}}]]
|Valore47  = {{Prefisso telefonico|{{{Prefisso|}}}}}
|Nome48    = [[Fûzo oràrio|{{#if:{{{var-fûzo_orâio|}}}|{{{var-fûzo_orâio}}}|Fûzo orâio}}]]
|Valore48  = {{Determina fuso orario|{{{Fuso orario|}}}|stato={{{Stato|}}}|div1={{#if:{{{Divisione amm grado 1-2|}}}||{{{Divisione amm grado 1|}}}}}|multiplo=no|cat=Divixoìn aministratîve sénsa fûzo oràrio|errmsg={{Errore template|Fuso orario|Divisioni amministrative|template=r|man=Template:Divisione amministrativa/man}} }}{{{Altri fusi|}}}
|Nome49    = [[ISO 3166-2]]
|Valore49  = {{Wikidata|P300|{{{Codice ISO|}}}}}
|Nome50    = {{#if:{{{var-cod._statìstico|}}}|{{{var-cod._statìstico}}}|Cod. {{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|S}}|{{DivAmm|{{{Stato}}}|S}}|statìstico}}}}
|Valore50  = {{Codice statistico|{{{Codice statistico|}}}|iso3166={{{Stato}}}|grado={{{Grado amministrativo}}}}}
|Nome51    = [[Codiçe cadastrâ|{{#if:{{{var-cod._cadàstro|}}}|{{{var-cod._cadàstro}}}|Cod. cadàstro}}]]
|Valore51  = {{Wikidata|P806|{{{Codice catastale|}}}}}
|Nome55    = {{#if:{{{var-tàrga|}}}|{{{var-tàrga}}}|Tàrga}}
|Valore55  = {{Wikidata|P395|{{{Targa|}}}}}
|Nome56    = [[Clascificaçion sismica|{{#if:{{{var-cl._scìsmica|}}}|{{{var-cl._scìsmica}}}|Cl. scìsmica}}]]
|Valore56  = {{#if:{{{Zona sismica|}}}|{{#ifexist:Template:Divisione amministrativa/Sismicitæ/{{{Stato}}}|{{Divisione amministrativa/Sismicitæ/{{{Stato}}}|{{{Zona sismica}}}}}|{{{Zona sismica}}} }} }}
|Nome57    = [[Clasificaçión climàtica {{#switch:{{{Stato}}}|ITA=di comùn italién}}|{{#if:{{{var-cl._climàtica|}}}|{{{var-cl._climàtica}}}|Cl. climàtica}}]]
|Valore57  = {{#if:{{{Gradi giorno|}}}|{{#ifexist:Template:Divisione amministrativa/Climatica/{{{Stato}}}|{{Divisione amministrativa/Climatica/{{{Stato}}}|{{{Gradi giorno}}}}}|{{{Gradi giorno}}} }} }}
|Nome58    = [[Nomme di abitanti|{{#if:{{{var-nómme_abitànti|}}}|{{{var-nómme_abitànti}}}|Nómme abitànti}}]]
|Valore58  = {{{Nome abitanti|}}}
|Nome59    = {{#if:{{{var-patrón|}}}|{{{var-patrón}}}|Patrón}}
|Valore59  = {{{Patrono|}}}
|Nome60    = {{#if:{{{var-festîvo|}}}|{{{var-festîvo}}}|Festîvo}}
|Valore60  = {{{Festivo|}}}
|Nome65    = [[Prodûto Intèrno Lordo|PIL]]
|Valore65  = {{#if:{{{PIL|}}}|({{#if:{{{var-nominâle|}}}|{{{var-nominâle}}}|nominâle}}) {{{PIL}}}}}{{#if:{{{PIL PPA|}}}|{{#if:{{{PIL|}}}|&lt;br /&gt;}}([[Teoria della parità dei poteri di acquisto|PPA]]) {{{PIL PPA}}}}}
|Nome66    = [[Rédito pro capite|PIL procapite]]
|Valore66  = {{#if:{{{PIL procapite|}}}|({{#if:{{{var-nominâle|}}}|{{{var-nominâle}}}|nominâle}}) {{{PIL procapite}}}}}{{#if:{{{PIL procapite PPA|}}}|{{#if:{{{PIL procapite|}}}|&lt;br /&gt;}}([[Teorîa da paritæ di potêri de acquìsto|PPA]]) {{{PIL procapite PPA}}}}}
|Nome67    = {{#if:{{{var-parlamentâri|}}}|{{{var-parlamentâri}}}|Parlamentâri}}
|Valore67  = {{{Parlamentari|}}}
|Nome68    = {{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}R|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}R|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}|Pàrte de}}
|Valore68  = {{{Raggruppamento|}}}{{{Divisione amm grado 3.5|}}}
|Nome69    = {{#if:{{{var-ìnno|}}}|{{{var-ìnno}}}|Ìnno}}
|Valore69  = {{{Inno|}}}
|Nome70    = {{#if:{{{var-nomiâgio|}}}|{{{var-nomiâgio}}}|Nomiâgio}}
|Valore70  = {{{Soprannome|}}}
|Nome71    = {{#if:{{{var-mòtto|}}}|{{{var-mòtto}}}|Mòtto}}
|Valore71  = {{{Motto|}}}
|GruppoOpzionale75 = {{#if:{{{var-cartografîa|}}}|{{{var-cartografîa}}}|Cartografîa}}
|Valore76  = {{#if:{{{Immagine localizzazione|}}}
  |{{Immagine sinottico|{{{Immagine localizzazione|}}}}}
  |{{#if:{{{Latitudine decimale|}}}{{{Latitudine gradi|}}}{{#property:P625}}|{{Màppa de localizaçión
    |{{Divisione amministrativa/Mappe speciali|{{{Stato}}}|{{{Divisione amm grado 1}}}}}
    |label = {{#if:{{{Capoluogo|}}} | {{{Capoluogo}}} | {{Pipetrick||{{{Nome|}}}}} }}
    |lat = {{#if:{{{Latitudine gradi|}}}|{{gms-dec|{{{Latitudine gradi|}}}|{{{Latitudine minuti|}}}|{{{Latitudine secondi|}}}|{{{Latitudine NS|}}}}}|{{{Latitudine decimale|}}}}}
    |long = {{#if:{{{Longitudine gradi|}}}|{{gms-dec|{{{Longitudine gradi|}}}|{{{Longitudine minuti|}}}|{{{Longitudine secondi|}}}|{{{Longitudine EW|}}}}}|{{{Longitudine decimale|}}}}}
    |sinottico = sì
  }} }}
 }}
|Valore77  = {{Immagine sinottico|{{{Mappa|}}}|{{{Didascalia mappa|}}}|dim_vert_max=250}}
|Gruppo78  = {{Wikidata|P856|{{{Sito|}}}|pattern=[$1 {{#if:{{{var-scîto_ofiçiâ|}}}|{{{var-scîto_ofiçiâ}}}|Scîto ofiçiâ}}]|n=1}}
}}
&lt;!--categorîe Wikidata
--&gt;{{Controllo Wikidata|P18|{{{Panorama|}}}|diff=no|uguale=no}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P41|{{{Bandiera|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P94|{{{Stemma|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P281|{{{Codice postale|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P300|{{{Codice ISO|}}}|diff=no}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P395|{{{Targa|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P806|{{{Codice catastale|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P856|{{{Sito|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P2044|{{{Altitudine|}}}|unit=mêtro}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}|unit=chilòmetro quàddro}}&lt;!--
--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Protètta}}
{{Template conplèsso}}
{{Man}}
{{TemplateData}}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa]]
[[Categorîa:Template ch'adêuvian dæti de Wikidata]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>igo95ud15plwl60lliewqk53n9f49m3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270574</id>
      <parentid>270559</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18530" sha1="3wo9cfj8nlufqg9txy0o66c4d9jkl04" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
|NomeTemplate    = Divisione amministrativa
|LinkWikidata    = sì
|TitoloInt       = {{Pipetrick||{{{Nome|}}}}}
|StileTitoloInt  = {{Divisione amministrativa/Colore|{{{Grado amministrativo|}}}}}
|StileGruppo     = {{Divisione amministrativa/Colore|{{{Grado amministrativo|}}}}}
|StileNome       = width:80px;
|SottoTitolo     = {{#if:{{{Tipo|}}}|{{{Tipo}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}|{{#if:{{{Data soppressione|}}}|ex&amp;nbsp;}}{{Minuscola|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}} }} }} }} }}

|Valore2   = {{{Nome ufficiale|}}}
|Valore3   = {{#if:{{{Stemma|}}}{{{Bandiera|}}}{{WikidataValido|P41}}{{WikidataValido|P94}}
  |&lt;table style=&quot;margin:auto; padding:0px; border-spacing:5px 0px;&quot;&gt;&lt;tr&gt;{{#if:{{{Stemma|}}}{{WikidataValido|P94}}
    |&lt;td style=&quot;max-width:80px; vertical-align:middle;&quot;&gt;[[Immaggine:{{Wikidata|P94|{{{Stemma|}}}|n=1}}|80x125px]]&lt;/td&gt;
   }}
   {{#if:{{{Bandiera|}}}{{WikidataValido|P41}}
    |&lt;td style=&quot;max-width:125px; vertical-align:middle&quot;&gt;[[Immaggine:{{Wikidata|P41|{{{Bandiera|}}}|n=1}}|125x125px{{#ifeq:{{{Bordo bandiera|}}}|no||{{!}}border}}]]&lt;/td&gt;
   }}&lt;/tr&gt;
   {{#if:{{{Voce stemma|}}}{{{Voce bandiera|}}}|&lt;tr&gt;{{#if:{{{Stemma|}}}{{WikidataValido|P94}}
    |&lt;td style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{#if:{{{Voce stemma|}}}|([[{{{Voce stemma}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])}}&lt;/td&gt;
   }}
   {{#if:{{{Bandiera|}}}{{WikidataValido|P41}}
    |&lt;td style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{#if:{{{Voce bandiera|}}}|([[{{{Voce bandiera}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])}}&lt;/td&gt;
   }}&lt;/tr&gt;}}&lt;/table&gt;
 }}
|Valore4   = {{Immagine sinottico|{{{Panorama|}}}|{{{Didascalia|}}}|proprietà={{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;={{Divisione amministrativa/Grado città|{{{Stato}}}}}|P18}}|dim_vert_max=250}}
|Gruppo8   =  {{#if:{{{var-localizaçión|}}}|{{{var-localizaçión}}}|Localizaçión}}
|Nome9     = [[Stato|{{#if:{{{var-stâto|}}}|{{{var-stâto}}}|Stâto}}]]
|Valore9   = {{#if:{{{Stato|}}}
  |{{#ifexist:Template:Naz/{{{Stato}}}
    |{{band dip|{{{Stato}}}}}{{#ifeq:{{{Stato}}}|{{Da CIO a ISO|{{{Stato}}}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve con Stâto no riconosciûo]]}}}}}}}}{{{Note stato|}}}

|Nome10    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva1|}}}|{{{var-divixón_aministratîva1}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|1|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}}}}}
|Valore10  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 1|{{#if:{{{Divisione amm grado 1|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 1
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 1
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 1
  |par1 = Divisione amm grado 1-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 1-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 1-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}1\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 1]]}}}}}}
|Nome11    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva2|}}}|{{{var-divixón_aministratîva2}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|2|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore11  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 2|{{#if:{{{Divisione amm grado 2|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 2
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 2
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 2
  |par1 = Divisione amm grado 2-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 2-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 2-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}2\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 2]]}}}}}}
|Nome12    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva3|}}}|{{{var-divixón_aministratîva3}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|3|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore12  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 3|{{#if:{{{Divisione amm grado 3|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 3
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 3
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 3
  |par1 = Divisione amm grado 3-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 3-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 3-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}3\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 3]]}}}}}}
|Nome13    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva4|}}}|{{{var-divixón_aministratîva4}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|4|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore13  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 4|{{#if:{{{Divisione amm grado 4|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 4
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 4
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 4
  |par1 = Divisione amm grado 4-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 4-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 4-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}4\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 4]]}}}}}}
|Nome14    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva5|}}}|{{{var-divixón_aministratîva5}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|5|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore14  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 5|{{#if:{{{Divisione amm grado 5|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 5
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 5
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 5
  |par1 = Divisione amm grado 5-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 5-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 5-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}5\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 5]]}}}}}}

|GruppoOpzionale18  = {{#if:{{{var-aministraçión|}}}|{{{var-aministraçión}}}|Aministraçión}}
|Nome19    = {{#if:{{{var-capitâle|}}}|{{{var-capitâle}}}|Capitâle}}
|Valore19  = {{{Capoluogo|}}}
|Nome20    = {{#if:{{{var-aministratô_locâle|}}}|{{{var-aministratô_locâle}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |Aministratô locâle
 }}}}
|Valore20  = {{#if:{{{Amministratore locale|}}}|{{{Amministratore locale}}}&lt;small&gt;{{#if:{{{Partito|}}}|&amp;#32;({{{Partito}}})}}{{#if:{{{Data elezione|}}}|&lt;br /&gt;1º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data elezione}}}}}{{#if:{{{Data rielezione|}}}{{{Mandato|}}}|&lt;br /&gt;{{{Mandato}}}º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data rielezione}}}}}&lt;/small&gt;}}
|Nome21    = {{#if:{{{var-aministratô_locâle}|}}}|{{{var-aministratô_locâle}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A'|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A'|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |Aministratô locâle
 }}}}
|Valore21  = {{#if:{{{Amministratore locale 2|}}}|{{{Amministratore locale 2}}}&lt;small&gt;{{#if:{{{Partito 2|}}}|&amp;#32;({{{Partito 2}}})}}{{#if:{{{Data elezione 2|}}}|&lt;br /&gt;1º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data elezione 2}}}}}{{#if:{{{Data rielezione 2|}}}{{{Mandato 2|}}}|&lt;br /&gt;{{{Mandato 2}}}º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data rielezione 2}}}}}&lt;/small&gt;}}
|Nome22    = [[Léngoa ofiçiâ|{{#if:{{{var-léngoe_ofiçiæ|}}}|{{{var-léngoe_ofiçiæ}}}|Léngoe ofiçiæ}}]]
|Valore22  = {{{Lingue ufficiali|}}}
|Nome23    = {{#if:{{{var-instituçión|}}}|{{{var-instituçión}}}|Instituçión}}
|Valore23  = {{{Data istituzione|}}}
|Nome24    = {{#if:{{{var-sopresción|}}}|{{{var-sopresción}}}|Sopresción}}
|Valore24  = {{{Data soppressione|}}}
|Gruppo28  = {{#if:{{{var-teritöio|}}}|{{{var-teritöio}}}|Teritöio}}
|Nome29    = [[Coordinæ geografiche|{{#if:{{{var-cordinæ|}}}|{{{var-cordinæ}}}|Cordinæ}}]]{{#if:{{{Capoluogo|}}}|&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{#if:{{{var-da_capitâle|}}}|{{{var-da_capitâle}}}|da capitâle}}&lt;/small&gt;}}
|Valore29  = {{#if:{{{Latitudine gradi|}}}{{{Latitudine decimale|}}}{{#property:P625}}|{{Coord
  |{{{Latitudine gradi|}}}
  |{{{Latitudine minuti|}}}
  |{{{Latitudine secondi|}}}
  |{{{Latitudine NS|}}}
  |{{{Longitudine gradi|}}}
  |{{{Longitudine minuti|}}}
  |{{{Longitudine secondi|}}}
  |{{{Longitudine EW|}}}
  |latdec = {{{Latitudine decimale|}}}
  |longdec = {{{Longitudine decimale|}}}
  |{{Divisione amministrativa/Type|{{{Grado amministrativo}}}|{{{Stato}}}}}
  |catuguali = 1
  |display = inline,title&lt;!----&gt;
  |format = dms
  |name = {{{Nome|}}}
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa coordinæ]]}} }}
|Nome30    = [[Altitùdine|{{#if:{{{var-altitùdine|}}}|{{{var-altitùdine}}}|Altitùdine}}]]
|Valore30  = {{#if:{{{Altitudine|}}}{{#property:P2044}}|{{Wikidata|P2044|{{formatnum:{{{Altitudine|}}}}}|unit=metro|rounding=2|formatnum=sì}}&amp;nbsp;[[Mêtro|m]]&amp;nbsp;[[Livello do mâ|s.l.m.]]}}
|Nome31    = [[Area|{{#if:{{{var-superfìcce|}}}|{{{var-superfìcce}}}|Superfìcce}}]]
|Valore31  = {{#if:{{{Superficie|}}}{{#property:P2046}}|{{Wikidata|P2046|{{formatnum:{{{Superficie|}}}}}|unit=chilometro quadrato|formatnum=sì|n=1|rounding=2}}{{#if:{{{Note superficie|}}}|{{#tag:ref|{{{Note superficie}}}|name=template divisione amministrativa-superficie}}}} [[Chilometro quaddro|km²]]}}
|Nome32    = {{#if:{{{var-ægoe_intèrne|}}}|{{{var-ægoe_intèrne}}}|Ægoe intèrne}}
|Valore32  = {{#if:{{{Acque interne|}}}|{{#ifeq:{{lc:{{padleft:|1|{{{Acque interne}}}}}}}|t|Trascurabili|{{formatnum:{{{Acque interne}}}}} [[Chilometro quaddro|km²]] {{#if:{{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}}}|({{formatnum:{{#expr: {{{Acque interne}}} / {{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}|unit=sqkm|n=1}} * 100 round 2 }}}}%)}} }} }}
|Nome33    = [[Popolaçion|{{#if:{{{var-abitànti|}}}|{{{var-abitànti}}}|Abitànti}}]]
|Valore33  = {{#if:{{{Abitanti|}}}|{{formatnum:{{#invoke:String|replace|{{{Abitanti}}}|.|}}}}{{#if:{{{Note abitanti|}}}|{{#tag:ref|{{{Note abitanti}}}|name=template divisione amministrativa-abitanti}}}}{{#if:{{{Aggiornamento abitanti|}}}|&amp;#32;&lt;small&gt;({{{Aggiornamento abitanti}}})&lt;/small&gt;}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Abitànti]]}}}}
|Nome34    = [[Denscitæ de popolaçion|{{#if:{{{var-denscitæ|}}}|{{{var-denscitæ}}}|Denscitæ}}]]
|Valore34  = {{#if:{{#if:{{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}}}|{{{Abitanti|}}}}}|{{formatnum:{{#expr: {{#invoke:String|replace|{{{Abitanti}}}|.|}} / {{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}|unit=sqkm|n=1}} round 2 }}}} ab./[[Chilometro quaddro|km²]] }}
|Nome35    = {{#if:{{{var-sotodivixoìn1|}}}|{{{var-sotodivixoìn1}}}|{{#if:{{#if:{{{Grado amministrativo|}}}|{{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;0|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 1)}}P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}} }}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 1)}}|P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}| Sotodivixoìn}}}}
|Valore35  = {{{Sottodivisioni|}}}
|Nome36    = {{#if:{{{var-sotodivixoìn2|}}}|{{{var-sotodivixoìn2}}}|{{#if:{{#if:{{{Grado amministrativo|}}}|{{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;0|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 2)}}P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}} }}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 2)}}|P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}| Sotodivixoìn de ciù}}}}
|Valore36  = {{{Sottosottodivisioni|}}}
|Nome37    = {{#if:{{{var-sotodivixoìn3|}}}|{{{var-sotodivixoìn3}}}|{{#if:{{#if:{{{Grado amministrativo|}}}|{{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;0|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 3)}}P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}} }}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 3)}}|P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}| Sotodivixoìn de ciù}}}}
|Valore37  = {{{Sottosottosottodivisioni|}}}
|Nome38    = {{#if:{{{var-divixoìn_confinànti|}}}|{{{var-divixoìn_confinànti}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}P}}|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}P|d1={{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;1|{{{Divisione amm grado 1|}}}}}|d2={{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;2|{{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}|Divixoìn}} confinànti}}
|Valore38  = {{{Divisioni confinanti|}}}
|Gruppo44  = {{#if:{{{var-âtre_informaçioìn|}}}|{{{var-âtre_informaçioìn}}}|Âtre informaçioìn}}
|Nome45    = {{#if:{{{var-léngoe|}}}|{{{var-léngoe}}}|Léngoe}}
|Valore45  = {{{Lingue|}}}
|Nome46    = {{Divisione amministrativa/Codice postale|{{{Stato}}}}}
|Valore46  = {{Wikidata|P281|{{{Codice postale|}}}}}
|Nome47    = [[Prefìsso telefònico|{{#if:{{{var-prefìsso|}}}|{{{var-prefìsso}}}|Prefìsso}}]]
|Valore47  = {{Prefisso telefonico|{{{Prefisso|}}}}}
|Nome48    = [[Fûzo oràrio|{{#if:{{{var-fûzo_orâio|}}}|{{{var-fûzo_orâio}}}|Fûzo orâio}}]]
|Valore48  = {{Determina fuso orario|{{{Fuso orario|}}}|stato={{{Stato|}}}|div1={{#if:{{{Divisione amm grado 1-2|}}}||{{{Divisione amm grado 1|}}}}}|multiplo=no|cat=Divixoìn aministratîve sénsa fûzo oràrio|errmsg={{Errore template|Fuso orario|Divisioni amministrative|template=r|man=Template:Divisione amministrativa/man}} }}{{{Altri fusi|}}}
|Nome49    = [[ISO 3166-2]]
|Valore49  = {{Wikidata|P300|{{{Codice ISO|}}}}}
|Nome50    = {{#if:{{{var-cod._statìstico|}}}|{{{var-cod._statìstico}}}|Cod. {{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|S}}|{{DivAmm|{{{Stato}}}|S}}|statìstico}}}}
|Valore50  = {{Codice statistico|{{{Codice statistico|}}}|iso3166={{{Stato}}}|grado={{{Grado amministrativo}}}}}
|Nome51    = [[Codiçe cadastrâ|{{#if:{{{var-cod._cadàstro|}}}|{{{var-cod._cadàstro}}}|Cod. cadàstro}}]]
|Valore51  = {{Wikidata|P806|{{{Codice catastale|}}}}}
|Nome55    = {{#if:{{{var-tàrga|}}}|{{{var-tàrga}}}|Tàrga}}
|Valore55  = {{Wikidata|P395|{{{Targa|}}}}}
|Nome56    = [[Clascificaçion sismica|{{#if:{{{var-cl._scìsmica|}}}|{{{var-cl._scìsmica}}}|Cl. scìsmica}}]]
|Valore56  = {{#if:{{{Zona sismica|}}}|{{#ifexist:Template:Divisione amministrativa/Sismicitæ/{{{Stato}}}|{{Divisione amministrativa/Sismicitæ/{{{Stato}}}|{{{Zona sismica}}}}}|{{{Zona sismica}}} }} }}
|Nome57    = [[Clasificaçión climàtica {{#switch:{{{Stato}}}|ITA=di comùn italién}}|{{#if:{{{var-cl._climàtica|}}}|{{{var-cl._climàtica}}}|Cl. climàtica}}]]
|Valore57  = {{#if:{{{Gradi giorno|}}}|{{#ifexist:Template:Divisione amministrativa/Climatica/{{{Stato}}}|{{Divisione amministrativa/Climatica/{{{Stato}}}|{{{Gradi giorno}}}}}|{{{Gradi giorno}}} }} }}
|Nome58    = [[Nomme di abitanti|{{#if:{{{var-nómme_abitànti|}}}|{{{var-nómme_abitànti}}}|Nómme abitànti}}]]
|Valore58  = {{{Nome abitanti|}}}
|Nome59    = {{#if:{{{var-patrón|}}}|{{{var-patrón}}}|Patrón}}
|Valore59  = {{{Patrono|}}}
|Nome60    = {{#if:{{{var-festîvo|}}}|{{{var-festîvo}}}|Festîvo}}
|Valore60  = {{{Festivo|}}}
|Nome65    = [[Prodûto Intèrno Lordo|PIL]]
|Valore65  = {{#if:{{{PIL|}}}|({{#if:{{{var-nominâle|}}}|{{{var-nominâle}}}|nominâle}}) {{{PIL}}}}}{{#if:{{{PIL PPA|}}}|{{#if:{{{PIL|}}}|&lt;br /&gt;}}([[Teoria della parità dei poteri di acquisto|PPA]]) {{{PIL PPA}}}}}
|Nome66    = [[Rédito pro capite|PIL procapite]]
|Valore66  = {{#if:{{{PIL procapite|}}}|({{#if:{{{var-nominâle|}}}|{{{var-nominâle}}}|nominâle}}) {{{PIL procapite}}}}}{{#if:{{{PIL procapite PPA|}}}|{{#if:{{{PIL procapite|}}}|&lt;br /&gt;}}([[Teorîa da paritæ di potêri de acquìsto|PPA]]) {{{PIL procapite PPA}}}}}
|Nome67    = {{#if:{{{var-parlamentâri|}}}|{{{var-parlamentâri}}}|Parlamentâri}}
|Valore67  = {{{Parlamentari|}}}
|Nome68    = {{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}R|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}R|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}|Pàrte de}}
|Valore68  = {{{Raggruppamento|}}}{{{Divisione amm grado 3.5|}}}
|Nome69    = {{#if:{{{var-ìnno|}}}|{{{var-ìnno}}}|Ìnno}}
|Valore69  = {{{Inno|}}}
|Nome70    = {{#if:{{{var-nomiâgio|}}}|{{{var-nomiâgio}}}|Nomiâgio}}
|Valore70  = {{{Soprannome|}}}
|Nome71    = {{#if:{{{var-mòtto|}}}|{{{var-mòtto}}}|Mòtto}}
|Valore71  = {{{Motto|}}}
|GruppoOpzionale75 = {{#if:{{{var-cartografîa|}}}|{{{var-cartografîa}}}|Cartografîa}}
|Valore76  = {{#if:{{{Immagine localizzazione|}}}
  |{{Immagine sinottico|{{{Immagine localizzazione|}}}}}
  |{{#if:{{{Latitudine decimale|}}}{{{Latitudine gradi|}}}{{#property:P625}}|{{Màppa de localizaçión
    |{{Divisione amministrativa/Mappe speciali|{{{Stato}}}|{{{Divisione amm grado 1}}}}}
    |label = {{#if:{{{Capoluogo|}}} | {{{Capoluogo}}} | {{Pipetrick||{{{Nome|}}}}} }}
    |lat = {{#if:{{{Latitudine gradi|}}}|{{gms-dec|{{{Latitudine gradi|}}}|{{{Latitudine minuti|}}}|{{{Latitudine secondi|}}}|{{{Latitudine NS|}}}}}|{{{Latitudine decimale|}}}}}
    |long = {{#if:{{{Longitudine gradi|}}}|{{gms-dec|{{{Longitudine gradi|}}}|{{{Longitudine minuti|}}}|{{{Longitudine secondi|}}}|{{{Longitudine EW|}}}}}|{{{Longitudine decimale|}}}}}
    |sinottico = sì
  }} }}
 }}
|Valore77  = {{Immagine sinottico|{{{Mappa|}}}|{{{Didascalia mappa|}}}|dim_vert_max=250}}
|Gruppo78  = {{Wikidata|P856|{{{Sito|}}}|pattern=[$1 {{#if:{{{var-scîto_ofiçiâ|}}}|{{{var-scîto_ofiçiâ}}}|Scîto ofiçiâ}}]|n=1}}
}}
&lt;!--categorîe Wikidata
--&gt;{{Controllo Wikidata|P18|{{{Panorama|}}}|diff=no|uguale=no}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P41|{{{Bandiera|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P94|{{{Stemma|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P281|{{{Codice postale|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P300|{{{Codice ISO|}}}|diff=no}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P395|{{{Targa|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P806|{{{Codice catastale|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P856|{{{Sito|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P2044|{{{Altitudine|}}}|unit=mêtro}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}|unit=chilòmetro quàddro}}&lt;!--
--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Protètta}}
{{Template conplèsso}}
{{Man}}
{{TemplateData}}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa]]
[[Categorîa:Template ch'adêuvian dæti de Wikidata]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3wo9cfj8nlufqg9txy0o66c4d9jkl04</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270578</id>
      <parentid>270574</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>key</comment>
      <origin>270578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18532" sha1="iafrekz7vafksn9ksfq08cp6qg0g1f6" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
|NomeTemplate    = Divisione amministrativa
|LinkWikidata    = sì
|TitoloInt       = {{Pipetrick||{{{Nome|}}}}}
|StileTitoloInt  = {{Divisione amministrativa/Colore|{{{Grado amministrativo|}}}}}
|StileGruppo     = {{Divisione amministrativa/Colore|{{{Grado amministrativo|}}}}}
|StileNome       = width:80px;
|SottoTitolo     = {{#if:{{{Tipo|}}}|{{{Tipo}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}|{{#if:{{{Data soppressione|}}}|ex&amp;nbsp;}}{{Minuscola|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}} }} }} }} }}

|Valore2   = {{{Nome ufficiale|}}}
|Valore3   = {{#if:{{{Stemma|}}}{{{Bandiera|}}}{{WikidataValido|P41}}{{WikidataValido|P94}}
  |&lt;table style=&quot;margin:auto; padding:0px; border-spacing:5px 0px;&quot;&gt;&lt;tr&gt;{{#if:{{{Stemma|}}}{{WikidataValido|P94}}
    |&lt;td style=&quot;max-width:80px; vertical-align:middle;&quot;&gt;[[Immaggine:{{Wikidata|P94|{{{Stemma|}}}|n=1}}|80x125px]]&lt;/td&gt;
   }}
   {{#if:{{{Bandiera|}}}{{WikidataValido|P41}}
    |&lt;td style=&quot;max-width:125px; vertical-align:middle&quot;&gt;[[Immaggine:{{Wikidata|P41|{{{Bandiera|}}}|n=1}}|125x125px{{#ifeq:{{{Bordo bandiera|}}}|no||{{!}}border}}]]&lt;/td&gt;
   }}&lt;/tr&gt;
   {{#if:{{{Voce stemma|}}}{{{Voce bandiera|}}}|&lt;tr&gt;{{#if:{{{Stemma|}}}{{WikidataValido|P94}}
    |&lt;td style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{#if:{{{Voce stemma|}}}|([[{{{Voce stemma}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])}}&lt;/td&gt;
   }}
   {{#if:{{{Bandiera|}}}{{WikidataValido|P41}}
    |&lt;td style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{#if:{{{Voce bandiera|}}}|([[{{{Voce bandiera}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])}}&lt;/td&gt;
   }}&lt;/tr&gt;}}&lt;/table&gt;
 }}
|Valore4   = {{Immagine sinottico|{{{Panorama|}}}|{{{Didascalia|}}}|proprietà={{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;={{Divisione amministrativa/Grado città|{{{Stato}}}}}|P18}}|dim_vert_max=250}}
|Gruppo8   =  {{#if:{{{var-localizaçión|}}}|{{{var-localizaçión}}}|Localizaçión}}
|Nome9     = [[Stato|{{#if:{{{var-stâto|}}}|{{{var-stâto}}}|Stâto}}]]
|Valore9   = {{#if:{{{Stato|}}}
  |{{#ifexist:Template:Naz/{{{Stato}}}
    |{{band dip|{{{Stato}}}}}{{#ifeq:{{{Stato}}}|{{Da CIO a ISO|{{{Stato}}}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve con Stâto no riconosciûo]]}}}}}}}}{{{Note stato|}}}

|Nome10    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva1|}}}|{{{var-divixón_aministratîva1}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|1|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}}}}}
|Valore10  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 1|{{#if:{{{Divisione amm grado 1|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 1
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 1
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 1
  |par1 = Divisione amm grado 1-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 1-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 1-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}1\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 1]]}}}}}}
|Nome11    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva2|}}}|{{{var-divixón_aministratîva2}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|2|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore11  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 2|{{#if:{{{Divisione amm grado 2|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 2
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 2
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 2
  |par1 = Divisione amm grado 2-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 2-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 2-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}2\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 2]]}}}}}}
|Nome12    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva3|}}}|{{{var-divixón_aministratîva3}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|3|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore12  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 3|{{#if:{{{Divisione amm grado 3|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 3
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 3
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 3
  |par1 = Divisione amm grado 3-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 3-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 3-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}3\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 3]]}}}}}}
|Nome13    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva4|}}}|{{{var-divixón_aministratîva4}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|4|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore13  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 4|{{#if:{{{Divisione amm grado 4|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 4
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 4
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 4
  |par1 = Divisione amm grado 4-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 4-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 4-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}4\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 4]]}}}}}}
|Nome14    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva5|}}}|{{{var-divixón_aministratîva5}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|5|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore14  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 5|{{#if:{{{Divisione amm grado 5|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 5
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 5
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 5
  |par1 = Divisione amm grado 5-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 5-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 5-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}5\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 5]]}}}}}}

|GruppoOpzionale18  = {{#if:{{{var-aministraçión|}}}|{{{var-aministraçión}}}|Aministraçión}}
|Nome19    = {{#if:{{{var-capitâle|}}}|{{{var-capitâle}}}|Capitâle}}
|Valore19  = {{{Capoluogo|}}}
|Nome20    = {{#if:{{{var-aministratô_locâle|}}}|{{{var-aministratô_locâle}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |Aministratô locâle
 }}}}
|Valore20  = {{#if:{{{Amministratore locale|}}}|{{{Amministratore locale}}}&lt;small&gt;{{#if:{{{Partito|}}}|&amp;#32;({{{Partito}}})}}{{#if:{{{Data elezione|}}}|&lt;br /&gt;1º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data elezione}}}}}{{#if:{{{Data rielezione|}}}{{{Mandato|}}}|&lt;br /&gt;{{{Mandato}}}º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data rielezione}}}}}&lt;/small&gt;}}
|Nome21    = {{#if:{{{var-aministratô_locâle}|}}}|{{{var-aministratô_locâle}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A'|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A'|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |Aministratô locâle
 }}}}
|Valore21  = {{#if:{{{Amministratore locale 2|}}}|{{{Amministratore locale 2}}}&lt;small&gt;{{#if:{{{Partito 2|}}}|&amp;#32;({{{Partito 2}}})}}{{#if:{{{Data elezione 2|}}}|&lt;br /&gt;1º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data elezione 2}}}}}{{#if:{{{Data rielezione 2|}}}{{{Mandato 2|}}}|&lt;br /&gt;{{{Mandato 2}}}º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data rielezione 2}}}}}&lt;/small&gt;}}
|Nome22    = [[Léngoa ofiçiâ|{{#if:{{{var-léngoe_ofiçiæ|}}}|{{{var-léngoe_ofiçiæ}}}|Léngoe ofiçiæ}}]]
|Valore22  = {{{Lingue ufficiali|}}}
|Nome23    = {{#if:{{{var-instituçión|}}}|{{{var-instituçión}}}|Instituçión}}
|Valore23  = {{{Data istituzione|}}}
|Nome24    = {{#if:{{{var-sopresción|}}}|{{{var-sopresción}}}|Sopresción}}
|Valore24  = {{{Data soppressione|}}}
|Gruppo28  = {{#if:{{{var-teritöio|}}}|{{{var-teritöio}}}|Teritöio}}
|Nome29    = [[Coordinæ geografiche|{{#if:{{{var-cordinæ|}}}|{{{var-cordinæ}}}|Cordinæ}}]]{{#if:{{{Capoluogo|}}}|&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{#if:{{{var-da_capitâle|}}}|{{{var-da_capitâle}}}|da capitâle}}&lt;/small&gt;}}
|Valore29  = {{#if:{{{Latitudine gradi|}}}{{{Latitudine decimale|}}}{{#property:P625}}|{{Coord
  |{{{Latitudine gradi|}}}
  |{{{Latitudine minuti|}}}
  |{{{Latitudine secondi|}}}
  |{{{Latitudine NS|}}}
  |{{{Longitudine gradi|}}}
  |{{{Longitudine minuti|}}}
  |{{{Longitudine secondi|}}}
  |{{{Longitudine EW|}}}
  |latdec = {{{Latitudine decimale|}}}
  |longdec = {{{Longitudine decimale|}}}
  |{{Divisione amministrativa/Type|{{{Grado amministrativo}}}|{{{Stato}}}}}
  |catuguali = 1
  |display = inline,title&lt;!----&gt;
  |format = dms
  |name = {{{Nome|}}}
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa coordinæ]]}} }}
|Nome30    = [[Altitùdine|{{#if:{{{var-altitùdine|}}}|{{{var-altitùdine}}}|Altitùdine}}]]
|Valore30  = {{#if:{{{Altitudine|}}}{{#property:P2044}}|{{Wikidata|P2044|{{formatnum:{{{Altitudine|}}}}}|unit=metro|rounding=2|formatnum=sì}}&amp;nbsp;[[Mêtro|m]]&amp;nbsp;[[Livello do mâ|s.l.m.]]}}
|Nome31    = [[Area|{{#if:{{{var-superfìcce|}}}|{{{var-superfìcce}}}|Superfìcce}}]]
|Valore31  = {{#if:{{{Superficie|}}}{{#property:P2046}}|{{Wikidata|P2046|{{formatnum:{{{Superficie|}}}}}|unit=chilometro quadrato|formatnum=sì|n=1|rounding=2}}{{#if:{{{Note superficie|}}}|{{#tag:ref|{{{Note superficie}}}|name=template divisione amministrativa-superficie}}}} [[Chilometro quaddro|km²]]}}
|Nome32    = {{#if:{{{var-ægoe_intèrne|}}}|{{{var-ægoe_intèrne}}}|Ægoe intèrne}}
|Valore32  = {{#if:{{{Acque interne|}}}|{{#ifeq:{{lc:{{padleft:|1|{{{Acque interne}}}}}}}|t|Trascurabili|{{formatnum:{{{Acque interne}}}}} [[Chilometro quaddro|km²]] {{#if:{{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}}}|({{formatnum:{{#expr: {{{Acque interne}}} / {{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}|unit=sqkm|n=1}} * 100 round 2 }}}}%)}} }} }}
|Nome33    = [[Popolaçion|{{#if:{{{var-abitànti|}}}|{{{var-abitànti}}}|Abitànti}}]]
|Valore33  = {{#if:{{{Abitanti|}}}|{{formatnum:{{#invoke:String|replace|{{{Abitanti}}}|.|}}}}{{#if:{{{Note abitanti|}}}|{{#tag:ref|{{{Note abitanti}}}|name=template divisione amministrativa-abitanti}}}}{{#if:{{{Aggiornamento abitanti|}}}|&amp;#32;&lt;small&gt;({{{Aggiornamento abitanti}}})&lt;/small&gt;}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Abitànti]]}}}}
|Nome34    = [[Denscitæ de popolaçion|{{#if:{{{var-denscitæ|}}}|{{{var-denscitæ}}}|Denscitæ}}]]
|Valore34  = {{#if:{{#if:{{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}}}|{{{Abitanti|}}}}}|{{formatnum:{{#expr: {{#invoke:String|replace|{{{Abitanti}}}|.|}} / {{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}|unit=sqkm|n=1}} round 2 }}}} ab./[[Chilometro quaddro|km²]] }}
|Nome35    = {{#if:{{{var-sotodivixoìn1|}}}|{{{var-sotodivixoìn1}}}|{{#if:{{#if:{{{Grado amministrativo|}}}|{{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;0|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 1)}}P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}} }}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 1)}}|P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}| Sotodivixoìn}}}}
|Valore35  = {{{Sottodivisioni|}}}
|Nome36    = {{#if:{{{var-sotodivixoìn2|}}}|{{{var-sotodivixoìn2}}}|{{#if:{{#if:{{{Grado amministrativo|}}}|{{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;0|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 2)}}P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}} }}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 2)}}|P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}| Sotodivixoìn de ciù}}}}
|Valore36  = {{{Sottosottodivisioni|}}}
|Nome37    = {{#if:{{{var-sotodivixoìn3|}}}|{{{var-sotodivixoìn3}}}|{{#if:{{#if:{{{Grado amministrativo|}}}|{{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;0|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 3)}}P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}} }}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 3)}}|P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}| Sotodivixoìn de ciù}}}}
|Valore37  = {{{Sottosottosottodivisioni|}}}
|Nome38    = {{#if:{{{var-divixoìn_confinànti|}}}|{{{var-divixoìn_confinànti}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}P}}|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}P|d1={{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;1|{{{Divisione amm grado 1|}}}}}|d2={{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;2|{{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}|Divixoìn}} confinànti}}
|Valore38  = {{{Divisioni confinanti|}}}
|Gruppo44  = {{#if:{{{var-âtre_informaçioìn|}}}|{{{var-âtre_informaçioìn}}}|Âtre informaçioìn}}
|Nome45    = {{#if:{{{var-léngoe|}}}|{{{var-léngoe}}}|Léngoe}}
|Valore45  = {{{Lingue|}}}
|Nome46    = {{Divisione amministrativa/Codice postale|{{{Stato}}}}}
|Valore46  = {{Wikidata|P281|{{{Codice postale|}}}}}
|Nome47    = [[Prefìsso telefònico|{{#if:{{{var-prefìsso|}}}|{{{var-prefìsso}}}|Prefìsso}}]]
|Valore47  = {{Prefisso telefonico|{{{Prefisso|}}}}}
|Nome48    = [[Fûzo oràrio|{{#if:{{{var-fûzo_orâio|}}}|{{{var-fûzo_orâio}}}|Fûzo orâio}}]]
|Valore48  = {{Determina fuso orario|{{{Fuso orario|}}}|stato={{{Stato|}}}|div1={{#if:{{{Divisione amm grado 1-2|}}}||{{{Divisione amm grado 1|}}}}}|multiplo=no|cat=Divixoìn aministratîve sénsa fûzo oràrio|errmsg={{Errore template|Fuso orario|Divisioni amministrative|template=r|man=Template:Divisione amministrativa/man}} }}{{{Altri fusi|}}}
|Nome49    = [[ISO 3166-2]]
|Valore49  = {{Wikidata|P300|{{{Codice ISO|}}}}}
|Nome50    = {{#if:{{{var-cod._statìstico|}}}|{{{var-cod._statìstico}}}|Cod. {{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|S}}|{{DivAmm|{{{Stato}}}|S}}|statìstico}}}}
|Valore50  = {{Codice statistico|{{{Codice statistico|}}}|iso3166={{{Stato}}}|grado={{{Grado amministrativo}}}}}
|Nome51    = [[Codiçe cadastrâ|{{#if:{{{var-cod._cadàstro|}}}|{{{var-cod._cadàstro}}}|Cod. cadàstro}}]]
|Valore51  = {{Wikidata|P806|{{{Codice catastale|}}}}}
|Nome55    = {{#if:{{{var-tàrga|}}}|{{{var-tàrga}}}|Tàrga}}
|Valore55  = {{Wikidata|P395|{{{Targa|}}}}}
|Nome56    = [[Clascificaçion sismica|{{#if:{{{var-cl._scìsmica|}}}|{{{var-cl._scìsmica}}}|Cl. scìsmica}}]]
|Valore56  = {{#if:{{{Zona sismica|}}}|{{#ifexist:Template:Divisione amministrativa/Sismicitæ/{{{Stato}}}|{{Divisione amministrativa/Sismicitæ/{{{Stato}}}|{{{Zona sismica}}}}}|{{{Zona sismica}}} }} }}
|Nome57    = [[Clasificaçión climàtica {{#switch:{{{Stato}}}|ITA=di comùn italién}}|{{#if:{{{var-cl._climàtica|}}}|{{{var-cl._climàtica}}}|Cl. climàtica}}]]
|Valore57  = {{#if:{{{Gradi giorno|}}}|{{#ifexist:Template:Divisione amministrativa/Climatica/{{{Stato}}}|{{Divisione amministrativa/Climatica/{{{Stato}}}|{{{Gradi giorno}}}}}|{{{Gradi giorno}}} }} }}
|Nome58    = [[Nomme di abitanti|{{#if:{{{var-nómme_abitànti|}}}|{{{var-nómme_abitànti}}}|Nómme abitànti}}]]
|Valore58  = {{{Nome abitanti|}}}
|Nome59    = {{#if:{{{var-patrón|}}}|{{{var-patrón}}}|Patrón}}
|Valore59  = {{{Patrono|}}}
|Nome60    = {{#if:{{{var-festîvo|}}}|{{{var-festîvo}}}|Festîvo}}
|Valore60  = {{{Festivo|}}}
|Nome65    = [[Prodûto Intèrno Lordo|PIL]]
|Valore65  = {{#if:{{{PIL|}}}|({{#if:{{{var-nominâle|}}}|{{{var-nominâle}}}|nominâle}}) {{{PIL}}}}}{{#if:{{{PIL PPA|}}}|{{#if:{{{PIL|}}}|&lt;br /&gt;}}([[Teoria della parità dei poteri di acquisto|PPA]]) {{{PIL PPA}}}}}
|Nome66    = [[Rédito pro capite|PIL procapite]]
|Valore66  = {{#if:{{{PIL procapite|}}}|({{#if:{{{var-nominâle|}}}|{{{var-nominâle}}}|nominâle}}) {{{PIL procapite}}}}}{{#if:{{{PIL procapite PPA|}}}|{{#if:{{{PIL procapite|}}}|&lt;br /&gt;}}([[Teorîa da paritæ di potêri de acquìsto|PPA]]) {{{PIL procapite PPA}}}}}
|Nome67    = {{#if:{{{var-parlamentâri|}}}|{{{var-parlamentâri}}}|Parlamentâri}}
|Valore67  = {{{Parlamentari|}}}
|Nome68    = {{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}R|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}R|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}|Pàrte de}}
|Valore68  = {{{Raggruppamento|}}}{{{Divisione amm grado 3.5|}}}
|Nome69    = {{#if:{{{var-ìnno|}}}|{{{var-ìnno}}}|Ìnno}}
|Valore69  = {{{Inno|}}}
|Nome70    = {{#if:{{{var-nomiâgio|}}}|{{{var-nomiâgio}}}|Nomiâgio}}
|Valore70  = {{{Soprannome|}}}
|Nome71    = {{#if:{{{var-mòtto|}}}|{{{var-mòtto}}}|Mòtto}}
|Valore71  = {{{Motto|}}}
|GruppoOpzionale75 = {{#if:{{{var-cartografîa|}}}|{{{var-cartografîa}}}|Cartografîa}}
|Valore76  = {{#if:{{{Immagine localizzazione|}}}
  |{{Immagine sinottico|{{{Immagine localizzazione|}}}}}
  |{{#if:{{{Latitudine decimale|}}}{{{Latitudine gradi|}}}{{#property:P625}}|{{Màppa de localizaçión
    |{{Divisione amministrativa/Mappe speciali|{{{Stato}}}|{{{Divisione amm grado 1}}}}}
    |label = {{#if:{{{Capoluogo|}}} | {{{Capoluogo}}} | {{Pipetrick||{{{Nome|}}}}} }}
    |lat = {{#if:{{{Latitudine gradi|}}}|{{gms-dec|{{{Latitudine gradi|}}}|{{{Latitudine minuti|}}}|{{{Latitudine secondi|}}}|{{{Latitudine NS|}}}}}|{{{Latitudine decimale|}}}}}
    |long = {{#if:{{{Longitudine gradi|}}}|{{gms-dec|{{{Longitudine gradi|}}}|{{{Longitudine minuti|}}}|{{{Longitudine secondi|}}}|{{{Longitudine EW|}}}}}|{{{Longitudine decimale|}}}}}
    |sinottico = sì
  }} }}
 }}
|Valore77  = {{Immagine sinottico|{{{Mappa|}}}|{{{Didascalia mappa|}}}|dim_vert_max=250}}
|Gruppo78  = {{Wikidata|P856|{{{Sito|}}}|pattern=[$1 {{#if:{{{var-scîto_ofiçiâ|}}}|{{{var-scîto_ofiçiâ}}}|Scîto ofiçiâ}}]|n=1}}
}}
&lt;!--categorîe Wikidata
--&gt;{{Controllo Wikidata|P18|{{{Panorama|}}}|diff=no|uguale=no}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P41|{{{Bandiera|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P94|{{{Stemma|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P281|{{{Codice postale|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P300|{{{Codice ISO|}}}|diff=no}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P395|{{{Targa|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P806|{{{Codice catastale|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P856|{{{Sito|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P2044|{{{Altitudine|}}}|unit=mêtro}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}|unit=chilòmetro quàddro}}&lt;!--
--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Protètta}}
{{Template conplèsso}}
{{Man}}
{{TemplateData}}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa| ]]
[[Categorîa:Template ch'adêuvian dæti de Wikidata]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iafrekz7vafksn9ksfq08cp6qg0g1f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/Colore</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18504</id>
    <revision>
      <id>270577</id>
      <parentid>202566</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="942" sha1="odz0tuthk8q3qusg8e1f29y7t17o3yr" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;background-color:#{{#switch:{{{1}}}
|1=C2FF91
|2=C1FFD5
|3=CEDEFF
|4=E1E2FF
|5=E1E1E1
}};&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;Quésto template o sèrve pe creâ o stîle co-a tìnta de intestaçioìn in sciâ bâze do livéllo de sudivixón (o paràmetro &quot;Gràddo aministratîvo&quot; o l'é da pasâ cómme prìmmo paràmetro).

{| class=&quot;sinottico&quot; style=&quot;float:none&quot;
|- class=&quot;sinottico_divisione&quot;
! style=&quot;{{Divisione amministrativa/Colore|1}}&quot; | 1
|- class=&quot;sinottico_divisione&quot;
! style=&quot;{{Divisione amministrativa/Colore|2}}&quot; | 2
|- class=&quot;sinottico_divisione&quot;
! style=&quot;{{Divisione amministrativa/Colore|3}}&quot; | 3
|- class=&quot;sinottico_divisione&quot;
! style=&quot;{{Divisione amministrativa/Colore|4}}&quot; | 4
|- class=&quot;sinottico_divisione&quot;
! style=&quot;{{Divisione amministrativa/Colore|5}}&quot; | 5
|- class=&quot;sinottico_divisione&quot;
! style=&quot;{{Divisione amministrativa/Colore|Âtro}}&quot; | Âtro
|}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa|Colore]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>odz0tuthk8q3qusg8e1f29y7t17o3yr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/DA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18516</id>
    <revision>
      <id>270579</id>
      <parentid>202869</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="613" sha1="py1xd0d6wmt8emj84epimv51c92owid" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{{1|}}}|no|No gh'é|{{#if:{{#if:{{{3|}}}|x|{{Divisione amministrativa/Stemmi|{{{4}}}|{{{1}}}|{{{5}}}}}}}|[[File:{{#if:{{{3|}}}|{{{3}}}|{{Divisione amministrativa/Stemmi|{{{4}}}|{{{1}}}|{{{5}}}}}}}|20px{{#if:{{Divisione amministrativa/Stemmi|{{{4}}}|{{{1}}}|{{{5}}}B}}|{{!}}border}}|class=noviewer]]&amp;#32;}}{{#if:{{#if:{{{2|}}}|x|{{Divisione amministrativa/Voci|{{{4}}}|{{{1}}}|{{{5}}}}}}}|[[{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{Divisione amministrativa/Voci|{{{4}}}|{{{1}}}|{{{5}}}}}}}|{{{1}}}]]|[[{{{1}}}]]}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Man}}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>py1xd0d6wmt8emj84epimv51c92owid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270581</id>
      <parentid>270579</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="616" sha1="35z3tyov7vnrtxdaqe5ml00tmqj2c9h" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{{1|}}}|no|No gh'é|{{#if:{{#if:{{{3|}}}|x|{{Divisione amministrativa/Stemmi|{{{4}}}|{{{1}}}|{{{5}}}}}}}|[[File:{{#if:{{{3|}}}|{{{3}}}|{{Divisione amministrativa/Stemmi|{{{4}}}|{{{1}}}|{{{5}}}}}}}|20px{{#if:{{Divisione amministrativa/Stemmi|{{{4}}}|{{{1}}}|{{{5}}}B}}|{{!}}border}}|class=noviewer]]&amp;#32;}}{{#if:{{#if:{{{2|}}}|x|{{Divisione amministrativa/Voci|{{{4}}}|{{{1}}}|{{{5}}}}}}}|[[{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{Divisione amministrativa/Voci|{{{4}}}|{{{1}}}|{{{5}}}}}}}|{{{1}}}]]|[[{{{1}}}]]}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Man}}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa|DA]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>35z3tyov7vnrtxdaqe5ml00tmqj2c9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/DA/man</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18517</id>
    <revision>
      <id>270580</id>
      <parentid>202871</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <origin>270580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1466" sha1="pyc6e2iltbnz69kdvqk0f996ajeybyc" xml:space="preserve">Quésto template o sèrve pe creâ o contegnûo de ciaschedùn di cànpi pe-e divixoìn de livéllo ciù âto, che corispóndan a-i vàrri paràmetri &quot;Divixón amm gràddo X&quot; (into câxo de 'n comûne de l'Itàlia, prezénpio, a región e a provìnsa). O restitoìsce o nómme da divixón con tànto de ligàmme e de stémma picìn davànti a-a scrîta; se 'n stâto o l'é do tùtto suportòu, o ligàmme e o stémma én mìssi in outomàtico, sedónca l'é adêuviòu i vàrri paràmetri &quot;Stémma divixón amm gràddo X&quot; e &quot;Nómme divixón amm gràddo X&quot;. 

== Scintàsci ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Divisione amministrativa/DA|nómme|vôxe|stémma|stâto|livéllo}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
Se &quot;nómme&quot; (1) o l'é inpîo con &quot;no&quot; o móstra sôlo che &quot;No prezénte&quot;; da adêuviâ pe-e divixón che màncan, cómme i comûni da Vàlle d'Aòsta, dónde no gh'é de provìnsa.

Se &quot;stémma&quot; (3) o l'é valorizòu, l'é adêuviòu pe nómme de file do stémma. S'o mànca, o l'é çercòu in outomàtico inte {{Tl|Divisione amministrativa/Stemmi}}.

Se &quot;vôxe&quot; (2) o l'é valorizòu, l'é adêuviòu cómme tìtolo da vôxe diferénte da-o nómme (prezénpio into câxo de dizanbigoaçión). S'o mànca, o l'é çercòu in outomàtico inte {{Tl|Divisione amministrativa/Voci}}.

Prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Divisione amministrativa/DA|Romma|||ITA|2}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; o restitoìsce {{Divisione amministrativa/DA|Roma|||ITA|2}}

&lt;noinclude&gt;[[Categorîa:Manoâli di template]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pyc6e2iltbnz69kdvqk0f996ajeybyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/Stemmi</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18518</id>
    <revision>
      <id>270569</id>
      <parentid>171540</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="234" sha1="49tmotynt858hgujs70090oak5gfnvz" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifexist:Template:Divisione amministrativa/Stemmi/{{{1}}}|{{Divisione amministrativa/Stemmi/{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Man}}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa|Stemmi]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>49tmotynt858hgujs70090oak5gfnvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/Stemmi/man</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18520</id>
    <revision>
      <id>270570</id>
      <parentid>262340</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <origin>270570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1709" sha1="8c27ifs3i5g04gcvjt4y6zya5psjiuu" xml:space="preserve">Quésto template o restitoìsce o nómme do file do stémma pe ògni divixón di livélli ciù âti, se conosciûo, sedónca a strìnga vêua. O l'é adêuviòu da-o sototemplate {{Tl|Divisione amministrativa/DA}} pe-i stémmi che conparìscian in sciâ mancìnn-a di nómmi de divixoìn. Pe çèrti stâti o restitoìsce e bandêe, perché én i ùnichi scìnboli ofiçiâli disponìbili ò perché sciòrtan mêgio gràficaménte.

== Scintàsci ==
&lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Divisione amministrativa/Stemmi|''còdice stâto''|''nómme''|''livéllo''}}&lt;/kbd&gt;

Prezénpio: &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Divisione amministrativa/Stemmi|ITA|Roma|2}}&lt;/kbd&gt; o restitoìsce &quot;{{Divisione amministrativa/Stemmi|ITA|Roma|2}}&quot;, òscîa [[file:{{Divisione amministrativa/Stemmi|ITA|Roma|2}}|20px]]

Into câxo che l'inmàgine a gh'àgge de bezéugno de 'n bòrdo, azonzéndo &quot;B&quot; a-o livéllo o restitoìsce 'n valô no vêuo.

Prezénpio: &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Divisione amministrativa/Stemmi|USA|Florida|1B}}&lt;/kbd&gt; o restitoìsce &quot;{{Divisione amministrativa/Stemmi|USA|Florida|1B}}&quot; (a marcâ che [[File:{{Divisione amministrativa/Stemmi|USA|Florida|1}}|20px|border]] o gh'à de bezéugno do bòrdo).

Pe ògni stâto l'é necesâio 'na sotopàgina co-a scintàsci: &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Divisione amministrativa/Stemmi/CÒDICESTÂTO|''nómme''|''livéllo''}}&lt;/kbd&gt;

Lìsta de naçioìn za inserîe: {{Special:Prefissi/Template:Divisione amministrativa/Stemmi/}}
Pe-i stâti che no gh'àn de stémmi ò de bandêe ofiçiâli pe nisciùnn-a divixón, no gh'é de bezéugno de sotopàgine do template.

== Template corelæ ==
* {{Tl|Divisione amministrativa/Voci}}

&lt;noinclude&gt;[[Categorîa:Manoâli di template]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8c27ifs3i5g04gcvjt4y6zya5psjiuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/Voci</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18522</id>
    <revision>
      <id>270571</id>
      <parentid>171544</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="sbgu6hdiekxatiw9x6w7842aguqzspf" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifexist:Template:Divisione amministrativa/Voci/{{{1}}}|{{Divisione amministrativa/Voci/{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Man}}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa|Voci]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sbgu6hdiekxatiw9x6w7842aguqzspf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/Voci/man</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18523</id>
    <revision>
      <id>270572</id>
      <parentid>262341</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <origin>270572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1245" sha1="7vh3wxgjc05659vcsmggr2kdfi78pgg" xml:space="preserve">Quésto template o sèrve pe òtegnî o tìtolo da vôxe corispondénte a-a divixón aministratîva, se conosciûo e se divèrso da-o nómme sénplice, âtriménti 'na strìnga vêua. Prezénpio, pe-o comûne de San Cristòffa o tìtolo o l'é &quot;[[San Cristoffa (comùn)]]&quot;; pe Zêna o l'é sôlo Zêna, dónca o no restitoìsce nìnte. O l'é adêuviòu da-o sototemplate {{Tl|Divisione amministrativa/DA}}.

== Scintàsci ==
&lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Divisione amministrativa/Voci|''còdice stâto''|''nómme''|''livéllo''}}&lt;/kbd&gt;

Prezénpio: &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Divisione amministrativa/Voci|ITA|Zena|2}}&lt;/kbd&gt; o restitoìsce [[{{Divisione amministrativa/Voci|ITA|Zena|2}}]] (sénsa de ligàmmi).

Pe ògni stâto gh'é de bezéugno de 'na sotopàgina co-a scintàsci: &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;Divisione amministrativa/Voci/CODICESTATO|''nómme''|''livéllo''}}&lt;/kbd&gt;

Lìsta de naçioìn za inserîe: {{Speçiale:Prefisci/Template:Divisione amministrativa/Voci/}}

Pe çèrti stâti (prezénpio PRK) no gh'é de bezéugno de 'na sotopàgina zaché o nómme mostròu o no l'é mâi diferénte da-o tìtolo da vôxe.

== Template corelæ ==
* {{Tl|Divisione amministrativa/Stemmi}}

&lt;noinclude&gt;[[Categorîa:Manoâli di template]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7vh3wxgjc05659vcsmggr2kdfi78pgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/Type</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18527</id>
    <revision>
      <id>270565</id>
      <parentid>202879</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T18:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="470" sha1="ehb47h8lnod660tsxtj22yjlb5cyggz" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;type:{{#switch:{{{1}}}
 |1=adm1st
 |2=adm2nd
 |3=adm3rd
 |4|5|6=city
 |#default=
}}_scale:{{#switch:{{#expr:trunc {{{1}}}}}
 |0={{Scala paese|{{{2}}}}}
 |1={{#expr:{{Scala paese|{{{2}}}}}/2}}
 |2={{#expr:{{Scala paese|{{{2}}}}}/5}}
 |3={{#expr:{{Scala paese|{{{2}}}}}/10}}
 |4={{#expr:{{Scala paese|{{{2}}}}}/20}}
 |5|6={{#expr:{{Scala paese|{{{2}}}}}/50}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Man}}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa|Type]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ehb47h8lnod660tsxtj22yjlb5cyggz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/Type/man</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18528</id>
    <revision>
      <id>270566</id>
      <parentid>202880</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T18:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <origin>270566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="346" sha1="h0s8o1sgu4ikukn1kmhqhifv6o2zcl6" xml:space="preserve">Quésto template o sèrve pe creâ i paràmetri &quot;cordinæ&quot; do template {{Tl|coord}} (&quot;type&quot; e &quot;scale&quot;). I seu paràmetri én:
# gràddo aministratîvo
# stâto
A scâ a l'é bazâ in sce {{Tl|Scala paese}} e a vêgne asbasciâ de manimàn ch'o l'é ciù bàsso o livéllo de sudivixón.

&lt;noinclude&gt;[[Categorîa:Manoâli di template]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h0s8o1sgu4ikukn1kmhqhifv6o2zcl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/Grado città</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18544</id>
    <revision>
      <id>270568</id>
      <parentid>202683</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <origin>270568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1348" sha1="cfyryls3ewdu03oz9musfw5fngjgjt4" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{1}}}
|AIA |AND |BES |BMU |BRB |GRL |GUM |HKG |JEY |KIR |KNA |MCO |MNE |MNP |NRU |PRI |QAT |SCO |SGP |SHN |SJM |TUV = 1
|ALB |ARE |ARM |Artsakh note |ATG |AZE |BDI |BEN |BGR |BHR |BHS |BLZ |BRN |COK |COL |COM |CPV |CUB |CYP |DJI |DMA |DNK |DOM |EST |FRO |GNB |GRD |GTM |HND |HRV |IMN |KEN |KGZ |KOS note |KWT |LCA |LIE |LTU |LVA |MDA |MDV |MEX |MHL |MKD |MLT |MUS |MYS |NCL |NIC |NIU |NLD |NZL |PLW |PYF |SAU |SDN |SLB |SLV |SMR |SSD |STP |SUR |SVN |TLS |TNC |TTO |URY |VCT |VEN |VNM |VUT |WAL |WLF |WSM |YEM = 2
|BEL |BRA |CHN |CIV |DEU |DEU 1918-1933 |FIN |IND |IRN |ITA 1861-1946 |LKA |LOM-VEN |MDG |NPL |PER |PNG |Regno di Sardegna 1859 |RUS |RWA |SEN |SYR |TUR = 4
|FRA |JPN = 5
|#default = 3
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;Quésto template o sèrve pe restitoî, in sciâ bâze do còdice do stâto, o livéllo aministratîvo definîo into {{Tl|DivAmm}} ch'o corispónde ciù ò mêno a quéllo de 'na çitæ ò 'n comùn da Ligùria. De default o l'é 3.

'''Ezénpio'''
:&lt;nowiki&gt;{{Divisione amministrativa/Grado città|ALB}}&lt;/nowiki&gt; = {{Divisione amministrativa/Grado città|ALB}}
Pò-u moménto o l'é adêuviòu da-o {{Tl|Divisione amministrativa}} pe decìdde e vôxe dónde consciderâ afidàbile pigiâ de {{WikidataProp|P18}} da Wikidata.

[[Categoria:Template Divisione amministrativa|Grado città]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cfyryls3ewdu03oz9musfw5fngjgjt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/Mappe speciali</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18626</id>
    <revision>
      <id>270567</id>
      <parentid>255828</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:05:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <origin>270567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1517" sha1="ejn0pa6dh7g5ekko1z8fifu6owbw5kk" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{1}}}
|ECU = {{#ifeq:{{{2}}}|Galápagos|ECU-W|ECU}}
|ENG|WAL|SCO|NIR|IMN = GBR
|ESP = {{#ifeq:{{{2}}}|Canarie|ES-CN|ESP}}
|ITA = {{#switch:{{{2}}}|Liguria=IT-LIG|Ligùria=IT-LIG|Ligüria=IT-LIG|Ligǜia=IT-LIG|Ligü(r)ia=IT-LIG|Ligüia=IT-LIG|Ligûria=IT-LIG|Ligüřia=IT-LIG|Ligüȓia=IT-LIG|Ligür̂ia=IT-LIG|#default=ITA}}
|PRT = {{#switch:{{{2}}}|Azzorre=PRT-Azzorre|Madera=PRT-Madera|#default=PRT}}
|RUS = {{#switch:{{{2}}}|Estremo Oriente=RUS Estremo Oriente|Meridionâle=RUS W|#default=RUS}}
|USA = {{#switch:{{{2}}}|Alaska=Alaska|Hawaii=Hawaii|#default=USA}}
|WLF = {{#switch:{{{2}}}|Uvea=WLF-Wallis|#default=WLF-Futuna}}
|#default = {{{1}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;Quésto o sèrve inte quélli câxi quànde no se veu adêuviâ a normâle {{Tl|Màppa de localizaçión}} corispondénte a-o còdice ISO 3166-1 alpha-3 do stâto. O restitoìsce o còdice alternatîvo, sedónca o restitoisce o còdice stâto no modificòu.

I comûni de Îzoe Canâie, prezénpio, no són mostræ in sciâ normâle màppa da Spàgna (còdice [[Template:Màppa de localizaçión/ESP|ESP]]) ma in sce 'na màppa diferénte (còdice [[Template:Màppa de localizaçión/ES-CN|ES-CN]]). Inte 'na mainêa pægia i comûni e i pàixi da Ligùria én mostræ in sciâ màppa da región ([[Template:Màppa de localizaçión/IT-LIG|IT-LIG]]).

'''Paràmetri''': 
# còdice stâto
# nómme divixón aministratîva de prìmmo gràddo

[[Categorîa:Template Divisione amministrativa|Mappe speciali]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ejn0pa6dh7g5ekko1z8fifu6owbw5kk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/Sismicitæ/ITA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18630</id>
    <revision>
      <id>270560</id>
      <parentid>202835</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T18:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>-</comment>
      <origin>270560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="847" sha1="iezk9wijwa02v1fcb6fu5y1bakj6pr1" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{1}}}
|1=1
|1-2A=1-2A
|2=2
|2A=2A
|2A-2B=2A
|2B-3A-3B=2B-3A-3B
|2B=2B
|2B-3A=2B-3A
|3=3
|3s|3S=3s
|3A=3A
|3A-3B=3A-3B
|3B=3B
|3-4=3-4
|4=4
|#default=&lt;span class=error&gt;inserî 'n valô cómme 2, 2A, 2A-2B&lt;/span&gt;
}}{{#switch:{{{1}}}|1|1-2A|2|2A|2A-2B|2A-3A-3B|2B|2B-3A-3B|2B-3A|2B-3A-3B|3|3s|3S|3A|3A-3B|3B|3-4|4=&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://rischi.protezionecivile.gov.it/it/sismico/attivita/classificazione-sismica|tìtolo=Classificazione sismica|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;Quésto template o sèrve pe generâ l'etichétta da clascificaçión scìsmica italiànn-a in bâze a-a sìgla.

Prezénpio &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{Divisione amministrativa/Sismica/ITA|3B}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/kbd&gt; o restitoìsce: {{Divisione amministrativa/Sismica/ITA|3B}}

[[Categorîa:Template Divisione amministrativa]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iezk9wijwa02v1fcb6fu5y1bakj6pr1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270561</id>
      <parentid>270560</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T18:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="869" sha1="hwc9o12vao0eub9jo33t0vowuluvtc2" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{1}}}
|1=1
|1-2A=1-2A
|2=2
|2A=2A
|2A-2B=2A
|2B-3A-3B=2B-3A-3B
|2B=2B
|2B-3A=2B-3A
|3=3
|3s|3S=3s
|3A=3A
|3A-3B=3A-3B
|3B=3B
|3-4=3-4
|4=4
|#default=&lt;span class=error&gt;inserî 'n valô cómme 2, 2A, 2A-2B&lt;/span&gt;
}}{{#switch:{{{1}}}|1|1-2A|2|2A|2A-2B|2A-3A-3B|2B|2B-3A-3B|2B-3A|2B-3A-3B|3|3s|3S|3A|3A-3B|3B|3-4|4=&lt;ref name=&quot;divamm-sismica&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://rischi.protezionecivile.gov.it/it/sismico/attivita/classificazione-sismica|tìtolo=Classificazione sismica|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;Quésto template o sèrve pe generâ l'etichétta da clascificaçión scìsmica italiànn-a in bâze a-a sìgla.

Prezénpio &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{Divisione amministrativa/Sismica/ITA|3B}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/kbd&gt; o restitoìsce: {{Divisione amministrativa/Sismica/ITA|3B}}

[[Categorîa:Template Divisione amministrativa]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hwc9o12vao0eub9jo33t0vowuluvtc2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270562</id>
      <parentid>270561</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T18:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="872" sha1="bs1ho9yn8c9fvjtv92bsrbs8eodleqj" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{1}}}
|1=1
|1-2A=1-2A
|2=2
|2A=2A
|2A-2B=2A
|2B-3A-3B=2B-3A-3B
|2B=2B
|2B-3A=2B-3A
|3=3
|3s|3S=3s
|3A=3A
|3A-3B=3A-3B
|3B=3B
|3-4=3-4
|4=4
|#default=&lt;span class=error&gt;inserî 'n valô cómme 2, 2A, 2A-2B&lt;/span&gt;
}}{{#switch:{{{1}}}|1|1-2A|2|2A|2A-2B|2A-3A-3B|2B|2B-3A-3B|2B-3A|2B-3A-3B|3|3s|3S|3A|3A-3B|3B|3-4|4=&lt;ref name=&quot;divamm-sismica&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://rischi.protezionecivile.gov.it/it/sismico/attivita/classificazione-sismica|tìtolo=Classificazione sismica|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;Quésto template o sèrve pe generâ l'etichétta da clascificaçión scìsmica italiànn-a in bâze a-a sìgla.

Prezénpio &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{Divisione amministrativa/Sismica/ITA|3B}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/kbd&gt; o restitoìsce: {{Divisione amministrativa/Sismicitæ/ITA|3B}}

[[Categorîa:Template Divisione amministrativa]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bs1ho9yn8c9fvjtv92bsrbs8eodleqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/Climatica/ITA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18631</id>
    <revision>
      <id>270564</id>
      <parentid>257782</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T18:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>devar</comment>
      <origin>270564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1204" sha1="o7leu00m0molswkry4w80hifqjyiac4" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{formatnum:{{{1}}}}} [[Gràddo giórno|GG]] ({{#ifexpr:{{{1}}}&lt;600|A| {{#ifexpr:{{{1}}}&lt;901|B|{{#ifexpr:{{{1}}}&lt;1401|C| {{#ifexpr:{{{1}}}&lt;2101|D|{{#ifexpr:{{{1}}}&lt;3001|E|F}}}}}}}}}})&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-gradi giorno&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170101172416/http://efficienzaenergetica.acs.enea.it/doc/dpr412-93_allA_tabellagradigiorno.pdf|tìtolo=Tabella dei gradi/giorno dei Comuni italiani raggruppati per Regione e Provincia|editô=[https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:1993-08-26;412!vig= Legge 26 agosto 1993, n. 412], ''Al. A'', Agenzia nazionale per le nuove tecnologie, l'energia e lo sviluppo economico sostenibile|dæta=01-03-2011|léngoa=IT|p=151|vìxita=2025-06-09}}&lt;/ref&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;Sototemplate ch'o restitoìsce a zöna da [[Clasificaçión climàtica di comùn italién|clascificaçión climàtica di comùn de l'Itàlia]] in sciâ bâze do seu valô.

Prezénpio &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Divisione amministrativa/Climatica/ITA|1500}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; o restitoìsce: {{Divisione amministrativa/Climatica/ITA|1500}}

== Nòtte ==
&lt;references/&gt;

[[Categorîa:Template Divisione amministrativa]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o7leu00m0molswkry4w80hifqjyiac4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/Codice postale</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18632</id>
    <revision>
      <id>270573</id>
      <parentid>172354</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <origin>270573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="697" sha1="q0bxwtcx7mqt7fg7ljn3z8mc1sp1de3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{1}}}
|ITA = [[Codice di avviamento postale|CAP]]
|SMR = [[Codice postale interno|CPI]]
|CHE|LIE = [[Numero postale di avviamento|NPA]]
|DEU|AUT = PLZ
|CZE|SVK = PSČ
|ENG
|NIR
|SCO
|WAL
|GBR = [[Codici postali del Regno Unito|Cod. postale]]
|IND = Pincode
|USA = [[ZIP code]]
|#default = [[Codiçe postâ|CAP]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;Quésto template o sèrve pe òtegnî o tîpo de [[Codiçe postâ|còdice postâle]] adêuviòu inte 'n çèrto stâto.

Prezénpio: &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{Divisione amministrativa/Codice postale|ITA}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/kbd&gt; o restitoìsce: {{Divisione amministrativa/Codice postale|ITA}}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q0bxwtcx7mqt7fg7ljn3z8mc1sp1de3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270575</id>
      <parentid>270573</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="576" sha1="n9ip0dzlk9p31nmopy8queepnfbd8t9" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{1}}}
|ITA = [[Codiçe postâ|CAP]]
|SMR = CPI
|CHE|LIE = NPA
|DEU|AUT = PLZ
|CZE|SVK = PSČ
|ENG|NIR|SCO|WAL|GBR = Postcode
|IND = Pincode
|USA = ZIP code
|#default = [[Codiçe postâ|CAP]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;Quésto template o sèrve pe òtegnî o tîpo de [[Codiçe postâ|còdice postâle]] adêuviòu inte 'n çèrto stâto.

Prezénpio: &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{Divisione amministrativa/Codice postale|ITA}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/kbd&gt; o restitoìsce: {{Divisione amministrativa/Codice postale|ITA}}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n9ip0dzlk9p31nmopy8queepnfbd8t9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>270576</id>
      <parentid>270575</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>270576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="591" sha1="gwklx9ejbslz35nghc9oidvcmh3s7hc" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{1}}}
|ITA = [[Codiçe postâ|CAP]]
|SMR = CPI
|CHE|LIE = NPA
|DEU|AUT = PLZ
|CZE|SVK = PSČ
|ENG|NIR|SCO|WAL|GBR = Postcode
|IND = Pincode
|USA = ZIP code
|#default = [[Codiçe postâ|CAP]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;Quésto template o sèrve pe òtegnî o tîpo de [[Codiçe postâ|còdice postâle]] adêuviòu inte 'n çèrto stâto.

Prezénpio: &lt;kbd&gt;&lt;nowiki&gt;{{Divisione amministrativa/Codice postale|ITA}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/kbd&gt; o restitoìsce: {{Divisione amministrativa/Codice postale|ITA}}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa|Codice postale]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gwklx9ejbslz35nghc9oidvcmh3s7hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Valletta Brianza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25380</id>
    <revision>
      <id>270617</id>
      <parentid>215104</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T06:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>270617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1373" sha1="r3ik8t7qhrsorybzuj4drc7k2thsz7u" xml:space="preserve">'''La Valletta Brianza''' (''La Valetta'' into dialetto lombardo do pòsto - AFI: [ˈla vaˈlɛta]) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = La Valletta Brianza
|Panorama = Perego_Antica_Chiesa.JPG
|Didascalia = Gêxa de Sàn Gioàn Evangelìsta, inta fraçión de Perego
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Lecco
|Amministratore locale = Marco Panzeri
|Partito = lìsta cìvica ''La Valletta 2020''
|Data elezione = 22-9-2020
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Castello di Brianza]], [[Missaglia]], [[Montevecchia]], [[Olgiate Molgora]], [[Santa Maria Hoè]], [[Sirtori]]
|Nome abitanti = 
|Patrono = 
|Festivo = 
|Mappa = Map_of_comune_of_La_Valletta_Brianza_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de La Valletta Brianza inta provìnsa de Lecco.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===
[[Immaggine:Corte rustica.jpg|thumb|250px|'Na córte rûstica|centro]]

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lecco}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]]</text>
      <sha1>r3ik8t7qhrsorybzuj4drc7k2thsz7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lecco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25381</id>
    <revision>
      <id>270618</id>
      <parentid>238789</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T06:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>270618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1548" sha1="chk93evrf70pluhh5ek7i0q9160ezgx" xml:space="preserve">'''Lecco''' (''Lecch'' in lengoa lombarda) a l'é 'na çitæ da [[Lombardïa|Lonbardîa]] e capolêugo de l'omònima provinsa ([[Provinsa de Lecco]]).
{{Divisione amministrativa
|Nome = Lecco
|Panorama = PKIERZKOWSKI_100626_Lecco.jpg
|Didascalia = Vìsta aéria da çitæ de Lecco
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Lecco
|Amministratore locale = Mauro Gattinoni
|Partito = indipendénte de céntro-scinìstra
|Data elezione = 6-10-2020
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Abbadia Lariana]], [[Ballabio]], [[Brumano]] (BG), [[Erve]], [[Galbiate]], [[Garlate]], [[Malgrate]], [[Mandello del Lario]], [[Morterone]], [[Pescate]], [[Sant'Omobono Terme]] (BG), [[Valmadrera]], [[Vercurago]]
|Nome abitanti = (it) ''Lecchesi''
|Patrono = Sàn Nicolò e Sàn Stêva
|Festivo = 6 dexénbre
|Mappa = Map_of_comune_of_Lecco_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Lecco inta provìnsa de Lecco.
}}
== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Alba su Lecco.jpg|thumb|350px|L'àrba a Lecco|centro]]

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lecco}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]]
[[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]]</text>
      <sha1>chk93evrf70pluhh5ek7i0q9160ezgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lierna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25382</id>
    <revision>
      <id>270619</id>
      <parentid>266321</parentid>
      <timestamp>2026-06-10T06:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>detaggi</comment>
      <origin>270619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3725" sha1="2mto8cv5i4lbli16l9f1y2xlaziw7gs" xml:space="preserve">'''Lierna''' o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Lierna
|Panorama = Lierna,_2016.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Lecco
|Amministratore locale = Silvano Stefanoni
|Partito = lìsta cìvica ''Noi per Lierna''
|Data elezione = 27-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Varenna]], [[Esino Lario]], [[Mandello del Lario]], [[Oliveto Lario]]
|Nome abitanti = (it) ''Liernesi''
|Patrono = Sànt'Anbrêuxo
|Festivo = 
|Mappa = Map_of_comune_of_Lierna_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Lierna inta provìnsa de Lecco.
}}

''Lierna'' (mæximo nómme in lombardo ascì) o l'é 'n comûne inta región Lombardia, provinsa de Lecco. O s' atreuva in sciô [[Lâgo de Còmmo]] e o confinn-a con Menaggio, Tremezzo, Varenna e Bellagio. O pàize o l'é famôso pe-e seu belle viste in sciô lâgo.

Sto pàize chi o l'é un di pòsti ciù escluxivi e incantévoli do Lago de Còmmo, vixitòu da [[aristocrazia europea|aristocratichi euröpei]], imperatrixi e reginn-e. A residensa di [[re d'Italia de a dinastia Savoia|rè d'Italia da dinastia Savöia]] a l'é stæta istituîa chi&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304215306/http://lightstorage.laprovinciadilecco.it/media/attach/2011/11/9_maggio_05_i_Savoia_allinaugurazione_della_chiesa_di_Lierna.pdf &quot;I Savoia all'inaugurazione della Chiesa di Lierna&quot;, ''La Provincia'', 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304215306/http://lightstorage.laprovinciadilecco.it/media/attach/2011/11/9_maggio_05_i_Savoia_allinaugurazione_della_chiesa_di_Lierna.pdf |date=2016-03-04}} {{in lang|it}}&lt;/ref&gt;.

== Panoràmmica ==
Lierna o l'é un pòsto esclusivo lontàn da-e attraçioìn turistiche. 
I pöchi parcheggi fan de mòddo che i vixitatoì végnan prinçipalmente in barca, seleçionando i turisti e evitando o [[turiximo de massa]].

== Paesaggio e natûa ==
O pòsto ciù conosciûo o l'é Riva Bianca, conscideròu a spiâgia ciù bella do [[Lago de Cömo]], con gæa fin-a e vista in sciâ çimma de [[Bellagio (Italia)|Bellagio]].

O teritörîo comunâle o l'é traversòu da-o Senté do Viandante ch'o colêga Lierna a [[Varenna]] tra bòschi, vigne e viste panoràmmiche do Lago de Còmmo e di Monti Grigne. A zöna a l'é pinn-a de gròtte, cascâte e rocce descrite inte pittûe da [[Leonardo da Vinci]], che chi o l'ha visciûo pe 'n pö de ténpo.

== Stòia ==
A zöna de Lierna a l'é stæta abitâ scin da-i tempi di antighi români, co-a Villa Commedia do Plinio into centro stòrico.  
Gh'é de fortificaçioìn medievâli pe-a seu posixion stratégica lóngo a Via Lariana. Quarche ciassa e de edifiçi son stæti disegnæ da-o [[Giannino Castiglioni]], un di ciù importanti scultoì do XX secolo e paddre do design italian.

Sigismondo Boldoni, che o l'ha ispiròu [[Lisciàndro Manzôni]], o l'à scrito: ''L'é Lierna ch'a rende bello tùtto o Lago de Còmmo. Nobilis toto Lario Lierna.''&lt;ref&gt;Vedi Maurizio Monti, ''Storia antica di Como'', vol. 1, Società tipografica de' classici italiani, 1860, [https://books.google.it/books?id=4mo5AAAAcAAJ&amp;pg=PA145 pag. 145].&lt;/ref&gt;

== Traspòrti ==
[[Lierna]] a l'é servîa da-a ferovia Lecco–Sondrio–Svissera, scimile a-a metropolitànn-a de Milàn.   
In çinque menûti co-o motoscàffo se peu arivâ a Bellagio.

[[Immaggine:Porto di Lierna - panoramio.jpg|thumb|300px|O pòrto de Lierna|centro]]

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lecco}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]]</text>
      <sha1>2mto8cv5i4lbli16l9f1y2xlaziw7gs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Wikidata/man</title>
    <ns>10</ns>
    <id>27340</id>
    <revision>
      <id>270584</id>
      <parentid>256975</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- rdr</comment>
      <origin>270584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15875" sha1="r9zu28buwfj86af0rgtolphljptjysn" xml:space="preserve">Quésto template o serve a lêze o valô de 'na propiêtæ de Wikidata. O template o gh'à de fonçioìn ciù avansæ, de vòtte sénsa de alternatîve, rispètto a quéllo che se poriéiva òtegnî da-a fonçión &lt;nowiki&gt;{{#property:propiêtæ}}&lt;/nowiki&gt;.
De default o template o lêze e propiêtæ de l'eleménto Wikidata ligòu a-a pàgina dond'o l'é stæto dêviòu. Con l'ûzo do paràmetro &lt;code&gt;from&lt;/code&gt; l'é poscìbile lêze e propiêtæ de qualónque âtro eleménto, coscì cómme o l'acàpita con #property (védde ''[[mw:d:Wikidata:How_to_use_data_on_Wikimedia_projects#Arbitrary_access|arbitrary access]]'').

== Paràmetri ==
=== Paràmetri poxiçionâli ===
O template o gh'à doî paràmetri poxiçionâli:

:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|Pxxx|{{{paràmetro|}}}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

# o còdice da propiêtæ in sce Wikidata (òbrigatöio): prezénpio, dêuviàndo &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P19}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; inta pàgina in sce l'Andrîa Döia, saiâ restitoîo Onêgia, scicómme che P19 o l'é o pòsto de nasción.
# o segóndo paràmetro poxiçionâle o l'é facoltatîvo: se valorizòu, o template o restitoìsce o valô do paràmetro in càngio de quéllo in sce Wikidata, dòppo de 'na formataçión fæta segóndo o pattern indicòu. O sèrve quànde s'adêuvia o template drénto a 'n âtro modéllo, pe dâ a precedénsa a-o valô pasòu da-o template ciutòsto che a quéllo in sce Wikidata. Prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P19|{{{PòstoNasción|}}}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; o restitoìsce o valô de &lt;code&gt;PòstoNasción&lt;/code&gt;, se valorizòu, sedónca quéllo da propiêtæ P19 in sce Wikidata. 

Into câxo che 'na propiêtæ a gh'àgge ciù de 'n valô (dîto ''statement'', diciaraçión) o template o i peu restitoî tùtti, creàndo 'na lìsta de eleménti separæ co-ina vìrgola mêno che l'ùrtimo, ch'o gh'aviâ davànti a congionçión &quot;e&quot;, òpû filtràndo i eleménti se n'é specificòu o rank, o qualificatô ò l'ìndice. L'é poscìbile formatâ l'input gràçie a de çèrnie ascì. Si-â pàgina a no gh'à de eleménti in sce Wikidata, a no gh'à a propiêtæ specificâ ò o valô da propiêtæ o l'é 'n eleménto sénsa d'etichétta in lìgure, o no restitoìsce nìnte.
Quànde poscìbile, i valoî de propiêtæ són restitoîi co-in ligàmme ascì, con l'eventoâle dizanbigoaçión ch'a saiâ ascôza da-a bâra verticâle (ez. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[San Cristoffa (comùn)|San Cristoffa]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;). O nómme lìgure da vôxe o l'é pigiòu da l'interlink do seu eleménto in sce Wikidata; se o sogètto o no l'é prezénte in sce Wikidata, o valô o l'é restitoîo sénsa de ligàmme.

=== Paràmetri con nómme ===
==== Paràmetri de seleçión ====
* ''from'': o permétte de specificâ 'n eleménto Wikidata arbitrâio, de mòddo da lêze scìnn-a e propiêtæ de eleménti diferénti da quéllo ligòu a-a pàgina dónde s'é dêuviòu o template. Coscì cómme pe #property, a vìxita a-i eleménti pe mêzo do paràmetro ''from'' a rénde a fonçión 'na &quot;expensive parser function&quot; (védde [[mw:Manual:$wgExpensiveParserFunctionLimit]]). Ste fonçioìn chi no pêuan êse dêuviæ ciù de 500 vòtte inta mæxima pàgina.
** prezénpio &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P36|from=Q174306}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; o restitoìsce Zêna (P36 o l'é a capitâle e Q38 o l'é a Repùbrica de Zêna).
* ''rank'': o l'é valorizòu in mòddo predefinîo a-o valô 'best'. Se valorizòu co-in çèrto rank, o template o restitoìsce sôlo e diciaraçioìn ch'àn quéllo valô. I rank a dispoxiçión són i tréi definîi da Wikidata: ''deprecated'', ''normal'' e ''preferred'', ciù o tîpo ''best''. Co-o ''best'' l'é restitoîo e diciaraçioìn a partî da-o rank ciù âto: i ''preferred'', se ghe n'é, e dónca i ''normal''.
* ''snaktype'': se valorizòu a &quot;value&quot; (default), &quot;novalue&quot;, &quot;somevalue&quot; ò &quot;all&quot; l'é restitoîo rispetivaménte sôlo e diciaraçioìn con valô conosciûo, &quot;nisciùn valô&quot;, &quot;valô sconosciûo&quot; (védde [[d:Help:Statements#Unknown_or_no_values]]) ò tùtte. O default o l'é &quot;value&quot; e dónca, pò-u sòlito, l'é ignoròu e diciaraçioìn de tîpo ''novalue'' e ''somevalue'', che âtriménti conpariéivan cómme &quot;nisciùn valô&quot; e &quot;valô sconosciûo&quot;
* ''qualifier'': còdice de 'n qualificatô de 'na propiêtæ. L'é restitoîo sôlo e diciaraçioìn ch'àn quéllo qualificatô. Se l'é dêuviòu o paràmetro ''qualifiervalue'' ascì o qualificatô o gh'à d'avéighe o valô specificòu ascì.
* ''noqualifier'': còdice de 'n qualificatô de 'na propiêtæ. A-o contrâio do paràmetro ''qualifier'', l'é restitoîo sôlo e diciaraçioìn che no gh'àn quéllo qualificatô.
* ''qualifieroptnovalue'': còdice de qualificatô de 'na propiêtæ. L'é restitoîo sôlo e diciaraçioìn che no gh'àn quéllo qualificatô òpû, se ghe l'àn, quélle con valô diferénte da quéllo specificòu into paràmetro ''qualifiervalue''.
* ''qualifiervalue'': valô do qualificatô, da dêuviâ insémme a-i paràmetri &quot;qualifier&quot; o &quot;qualifieroptnovalue&quot;. Se peu specificâ ciù valoî separàndoli co-ina vìrgola, prezénpio Q123, Q456.
* ''qualifiertype'': fìltro de ciù in sciô qualificatô specificòu. A-o moménto o pìggia pe bón sôlo o valô &lt;code&gt;qualifiertype=latest&lt;/code&gt;; se o qualificatô o contêgne 'n valô do tîpo &quot;time&quot;, saiâ restitoîo sôlo a diciaraçión con quéllo qualificatô e co-o valô ciù recénte.
* ''n'': si-â propiêtæ a gh'à ciù diciaraçioìn o ne restitoìsce l'n-êxima. Nòtta: a seleçión a l'é aplicâ pe ùrtima, dòppo di fìltri pe rank e qualificatô, dónca se, prezénpio, 'na propiêtæ a gh'à dêxe diciaraçioìn, tra e quæ unn-a con rank ''preferred'', pe n=1 a saiâ de lóngo restitoîa sta lì.
** prezénpio:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P106|from=Q156521|n=1}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; o restitoìsce capitànio (P106 o l'é l'òcupaçión e Q156521 o l'é l'Andrîa Döia, con dôe diciaraçioìn da-o rank normâle pe P106), méntre con n=2 o l'aviéiva restitoîo amiràlio.
* ''wd'': se inpostòu a &quot;no&quot; o template o restitoìsce o valô do segóndo paràmetro poxiçiónâle, se prezénte, sedónca 'na strìnga vêua, dezativàndo a letûa da Wikidata.

=== Paràmetri pi-â formataçión do rizultâto ===
* ''separator'': separatô tra valoî mùltipli, se diferénte da vìrgola_spàçio
* ''conjunction'': separatô tra i ùrtimi doî valoî, se diferénte da spàçio_e_spàçio
** prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P106|from=Q1067|separator=/|conjunction=/}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; o restitoìsce polìtico/filòzofo/teòrico polìtico/outô de tèsti/prözatô/inteletoâle/poêta/outô/scritô
* ''pattern'': pattern dêuviòu pe ògni diciaraçión, ségge pe-e propiêtæ che pò-u paràmetro &quot;value&quot;, quànde prezénte. A strìnga &quot;$1&quot; a l'é sostitoîa da-o valô restitoîo pe ògni seu òcorénsa. L'é poscìbile inserî do wikitèsto ascì, ma i caràteri &quot;{&quot; e &quot;}&quot; gh'àn da êse precedûi da &quot;\&quot;, e o caràtere &quot;|&quot; o và sostitoîo con &lt;nowiki&gt;{{!}}&lt;/nowiki&gt;.
** prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P18|from=Q1449|pattern=[[File:$1|thumb|O nómme do file o l'é $1]]}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; o restitoìsce &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Collage Genova.jpg|thumb|O nómme do file o l'é Collage Genova.jpg]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (P18 o l'é l'inmàgine)
** ezénpio con value: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P18|{{{Inmàgine|}}}|from=Q1449|pattern=[[File:$1|thumb|O nómme do file o l'é $1]]}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; Inte 'n template, se o paràmetro Inmàgine o foîse valorizòu a &quot;Test.png&quot;, o rizultâto o saiéiva &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Test.png|thumb|O nómme do file o l'é Test.png]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, se pe cóntra Inmàgine o no foîse valorizòu, o rizultâto o saiéiva o mæximo de l'ezénpio de prìmma.
* ''list'': o formàtta o rizultâto restitoîo inte 'n elénco de pónti; se peu valorizâ co-ina pòula qualónque, prezénpio &quot;list=scì&quot;. Di paràmetri ''separator'' e ''conjunction'' saiàn ignoræ.
** prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P106|from=Q1067|list=1}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* ''orderedlist'': o formàtta o rizultâto restitoîo inte 'na lìsta numerâ; se peu valorizâ co-ina pòula qualónque, prezénpio &quot;orderedlist=scì&quot;. Di paràmetri ''separator'' e ''conjunction'' saiàn ignoræ. Se gh'é tùtti doî i paràmetri ''list'' e ''orderedlist'' l'é creòu 'n elénco de pónti.
** prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P106|from=Q1067|orderedlist=1}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* ''formatting'': se valorizòu a raw, dónca &quot;formatting=raw&quot;, o restitoìsce l'identificatîvo numérico into câxo de propiêtæ de tîpo eleménto (prezénpio &quot;Q123456&quot;) e o timestamp into câxo de propiêtæ do tîpo time cómme, prezénpio &quot;+00000002013-01-01T00:00:00Z&quot;.
* ''showqualifiers'': o l'azónze a-o rizultâto un o ciù qualificatoî, tra paréntexi.
** prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P38|showqualifiers=P580|from=Q38}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → éoro (1º zenâ 2002)
** con doî qualificatoî: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P38|showqualifiers=P580,P582|rank=normal|from=Q38}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → frànco (2 zùgno 1946, 28 frevâ 2002)

; Pò-u sôlo tîpo strìnga
* ''urlencode'': se inpostòu a qualónque valô, prezénpio &quot;urlencode=scì&quot;, o codìfica a strìnga pe l'ûzo inte 'n URL, inta query string.

; Pò-u sôlo tîpo cordinæ giögràfiche
* ''coord'': se inpostòu a &lt;code&gt;latitude&lt;/code&gt; o &lt;code&gt;longitude&lt;/code&gt;, prezénpio &quot;coord=latitude&quot; o &quot;coord=longitude&quot;, o restitoìsce, rispetivaménte, sôlo a latitùdine ò a longitùdine. Con &quot;coord=globe&quot; o restitoìsce l'URL de l'eleménto Wikidata a-o quæ se riferìscian e cordinæ, pi-â Tæra &lt;nowiki&gt;http://www.wikidata.org/entity/Q2&lt;/nowiki&gt;.

; Pò-u sôlo tîpo url
* ''extlink'': se inpostòu a qualónque valô, prezénpio &quot;extlink=sì&quot;, e a propiêtæ ò o valô inserîo localménte o l'é 'n URL vàlido, ô restitoìsce cómme ligàmme estèrno sénsa de protocòllo. Prezénpio se l'URL o vâ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;http://www.scîtoestèrno.it&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → se òtegniâ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[http://www.scîtoestèrno.it www.scîtoestèrno.it]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. O se trêuva inti modèlli scinòtichi pe lêze l'URL da Wikidata e levâ into méntre o protocòllo, che âtriménti o l'é fæto vôxe pe vôxe. Prezénpio, inte 'n template bazòu in sce &lt;nowiki&gt;{{Infobox}}&lt;/nowiki&gt;:
: &lt;code&gt;|valô1 = &lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P856|{{{sito|}}}|extlink=sì}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
: Into câxo che se véugge 'n'etichétta prestabilîa pò-u link, alôa no l'é necesâio o paràmetro extlink ma o l'abàsta pattern, prezénpio:
: &lt;code&gt;|Valô1 = &lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P856|{{{sito|}}}|pattern=[$1 Scîto ofiçiâle]}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

; Pò-u sôlo tîpo eleménto
* ''showprop'': into câxo de propiêtæ de tîpo eleménto, o restitoìsce a propiêtæ specificâ in càngio de l'eleménto.
** prezénpio: normalménte con &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P17|from=Q776666}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; o rizultâto o saiéiva → Itàlia (Q776666 o l'é A Lantèrna e P17 o l'é &quot;stâto&quot;). Con l'azónta de showprop=P298 (P298 o l'é o còdice ISO 3166-1 alpha-3) o rizultâto o saiâ pe cóntra &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P17|showprop=P298|from=Q776666}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → ITA

; Pò-u sôlo tîpo tèsto inte 'na léngoa
* ''showlang'': se inpostòu a qualónque valô, prezénpio &quot;showlang=scì&quot;, antepónn-e a ciaschedùn valô l'indicaçión da léngoa, gràçie a-o [[Modulo:Léngoe]].
** prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P1705|showlang=scì|from=Q1757}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → (&lt;abbr&gt;FI&lt;/abbr&gt;) Helsinki e (&lt;abbr&gt;SV&lt;/abbr&gt;) Helsingfors (Q1757 o l'é Helsinki e P1705 o l'é &quot;nómme òriginâle locâle&quot;).
* ''includelang'': o permétte de definî i sôli lengoàggi da vizoalizâ, che són da inserî cómme un ò ciù còdichi separæ da-a vìrgola, prezénpio &lt;code&gt;includelang=it,fr&lt;/code&gt;
* ''excludelang'': permette de definî i sôli lengoàggi da no vizoalizâ, che són da inserî cómme un ò ciù còdichi separæ da-a vìrgola, prezénpio &lt;code&gt;excludelang=en,es&lt;/code&gt;

; Pò-u sôlo tîpo quantitæ
* ''unit'': o fà a conversción a l'unitæ de mezûa specificâ. L'é suportòu tùtte e unitæ de mezûa configuræ into [[Modulo:Conversione]] ([[Modulo:Conversione/Configurazione|chi]] a configuraçión, védde da &quot;config.alias&quot; in avànti), pe mêzo do quæ l'é fæto l'òperaçión de configuraçión.
** prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P2048|unit=chilòmetro|from=Q776666}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → 0.076 e 0.1 (Q776666 o l'é A Lantèrna e P2048 o l'é &quot;ertéssa&quot;)
* ''showunit'': se inpostòu a qualónque valô, prezénpio &quot;showunit=scì&quot;, l'é restitoîo o scìnbolo de l'unitæ de mezûa ascì, scrîto dòppo do valô.
** prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P2048|showunit=scì|from=Q776666}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → 76 m e 80 m
* ''showunitlink'': quànde l'é dêuviòu ''showunit'', se inpostòu a qualónque valô, prezénpio &quot;showunitlink=scì&quot;, o crêa ascì 'n ligàmme da-o scìnbolo de l'unitæ.
** prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P2048|unit=cm|showunit=scì|showunitlink=scì|from=Q776666}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → 7600 cm e 80000 cm
* ''formatnum'': se inpostòu a qualónque valô, prezénpio &quot;formatnum=scì&quot;, o formàtta o rizultâto cómme co-a fonçión parser ''formatnum''.
** prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P2048|formatnum=scì|unit=chilometro|from=Q243}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → 0,324 e 0,3
* ''formatduration'': se inpostòu a qualónque valô, prezénpio &quot;formatduration=scì&quot; e se in sce Wikidata l'unitæ de mezûa de ténpo a l'é tra quélle suportæ da-o [[Modulo:Conversione]] (segóndo, menûto e ôa), o restitoìsce o rizultâto in giórni, ôe, menûti e segóndi.
** prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P2147|formatduration=scì|from=Q111}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → 1 giórno, 37 menûti e 22 segóndi
* ''rounding'': o l'ariónda o rizultâto a-o nùmero de cîfre decimâli domandòu:
** prezénpio: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wikidata|P2370|formatnum=scì|rounding=3|from=Q3710}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → 0,305 (sénsa rounding=3 o l'aviéiva restitoîo 0,3048)

; Pò-u sôlo tîpo dæta e ôa
* ''time'': in sciâ bâze do valô a-o quæ o l'é inpostòu (prezénpio &quot;time=precision&quot;) o permétte d'òtegnî rispetivaménte:
** &quot;calendarmodel&quot;: l'URL de l'eleménto Wikidata do modéllo de calendâio o se riferìsce a dæta/ôa.
** &quot;precision&quot;: o livéllo de precixón: 0 - miliàrdi de ànni, 1 - çentanâ de milioìn de ànni, 2 - dêxénn-e de milioìn de ànni, 3 - milioìn de ànni, 4 - çentanâ de milénni, 5 - dêxénn-e de milénni, 6 - milénio, 7 - sécolo, 8 - décade, 9 - ànno, 10 - méize, 11 - giórno (a precixón 12 - ôa, 13 - menûto e 14 - segóndo a no l'é ancón suportâ, védde phab:T57755).
** &quot;year&quot;: a dæta con precixón ànno (a precixón in sce Wikidata a gh'à da êse a-o mànco pægia a 9)
** &quot;month&quot;: a dæta con precixón méize (a precixón in sce Wikidata a gh'à da êse a-o mànco pægia a 10)
** &quot;day&quot;: a dæta con precixón giórno (a precixón in sce Wikidata a gh'à da êse a-o mànco pægia a 11)

== Template corelæ ==
* {{tl|Wikidata}}: pe lêze o valô de 'na propiêtæ in sce Wikidata.
* {{tl|WikidataEl}}: pe creâ 'n ligàmme a-a pàgina de 'n eleménto Wikidata.
* {{tl|WikidataId}}: p'òtegnî l'id de l'eleménto Wikidata ligòu a-a pàgina prezénte ò a 'na pàgina indicâ.
* {{tl|WikidataLabel}}: p'òtegnî l'etichétta de 'n eleménto ò de 'na propiêtæ Wikidata.
* {{tl|WikidataN}}: p'òtegnî o nùmero de diciaraçioìn de 'na propiêtæ.
* {{tl|WikidataProp}}: pe creâ 'n ligàmme a-a pàgina de 'na propiêtæ Wikidata.
* {{tl|WikidataQ}}: pe lêze o valô de 'n qualificatô de 'na propiêtæ Wikidata.
* {{tl|WikidataValido}}: pe controlâ se 'na propiêtæ a gh'àgge a-o mànco 'n valô ch'o no ségge vêuo ò sconosciûo.
* [[Modulo:Wikidata]]: mòdolo ch'o l'inpleménta e fonçioìn di template pe Wikidata.

&lt;noinclude&gt;[[Categorîa:Manoâli di template]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r9zu28buwfj86af0rgtolphljptjysn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Varigotti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30175</id>
    <revision>
      <id>270607</id>
      <parentid>270438</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T21:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>270607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25351" sha1="4uo5bgpwy0ff36nschpa4l7akmkhfey" xml:space="preserve">{{Finarìn|variànte=, in-tu parlô du postu}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Varigotti
|Panorama = Varigotti dall'alto - panoramio.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Vista da-i munti dedôtu du pais̠e&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalis̠asiùn
|var-stâto = Stôtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]]
|Divisione amm grado 3 = Finô
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|var-sopresción = Supresciùn
|Data soppressione = [[1869]]
|var-teritöio = Teritòiu
|var-cordinæ = Curdiné
|var-altitùdine = Artéssa
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 563
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.citypopulation.de/en/italy/localities/liguria/savona/00902910003__varigotti/|tìtolo=Varigotti in Savona (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2025-06-05}}
|Aggiornamento abitanti = 2021
|var-denscitæ = Denscité
|var-âtre_informaçioìn = Ôtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füs̠u urôriu
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Varigutìn&lt;br /&gt;Saracéni/Seracéni &lt;small&gt;([[Blazón popolâre|surv.]])&lt;/small&gt;
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Loenso (personn-a)|San Luénsu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Varigotti''' (''Varigòtti'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Varicottis'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Varigotti'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è üna frasiùn du [[Comun|cumüne]] de [[Finô]] ch'a l'à üna pupulasiùn de 563 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;. Scituou in-ta parte de levante du cumüne, fina du [[1869]] u l'à fètu cumüne pe cuntu sö, vegnindu poi tacô a cuéllu de [[Pia (Finô)|Pia]] pe finî, du [[1927]], in-tu növu cumüne de Finô.

== Geugrafia ==
[[Immaggine:Castello di Varigotti, telefoto - panoramio.jpg|sinistra|miniatura|280x280px|Vista du côu de Pünta Créna]]
U pais̠e de Varigotti u se tröva in-ta parte de levante du cumüne de Finô, da-u cuôle u l'è separou da-u côu de San Dunôtu. A burgô ciü grénda da frasiùn, cuélla du Côu, a l'è missa a-u de sutta de l'ôtru côu cunpréis̠u in-tu teritòiu da frasiùn, a Pünta Créna. Varigotti u se s̠vilüppa pe-u ciü in-ta picina ciôna a punénte de Pünta Créna, afaciou in-sciu [[Mâ Ligure|Mô Ligüre]], ma gh'è ascì de burghè custruie ciü in ôtu, in-scia custéa di bricchi daré au burgu e ch'i muntan fina a l'ôtuciàn de Môgne, a-i cunfìn cu-i végi cumüni de [[Vèrs̠i]] e de [[Lacremô]].

U teritòiu da frasiùn u l'è traversou da tanti rién: dau levante, de là da Pünta Créna, u gh'è u Riàn Tèra Russa, ch'u finisce in-ta Bôia di Saracéni in curispundénsa du Môpassu, e u Riàn Burdella, ch'u cônpa l'ègua du Riàn Portu ascì. U céntru da frasiùn u l'è poi traversou da-u Riàn Funtôna, ch'u sfoccia in-ta cias̠a&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;In finarìn a l'è ciamô &quot;cias̠a&quot; l'aéna davônti a ün burgu mainô&lt;/ref&gt; du pais̠e, da-u Riàn Guélla, ch'u china s̠ü da-a regiùn da Priagrussa, e da-u Riàn Armaréu, ch'u nasce in-ta regiùn de Furnôxe. A-a fìn, vèrsu punénte u gh'è u Riàn Amurés̠i, u Riàn Chién e u Riàn Lasca, ch'i nascian tütti in-sce l'ôtuciàn de Môgne. 

Tra-e burghè de Varigotti a ciü inpurtante a l'è cuélla du Côu ma, a ogni moddu, u ghe n'è tante ôtre, survatüttu in-scia stradda de Is̠ascu pe-e Môgne: u Muìn, u Pìn, u Giardìn, e Cà di Moi, i Chién, u Briccu, Is̠ascu, e Môgne e a Sèrva&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20221129064523/http://www.varigotti.liguria.it/La%20storia%20Varigotti.htm|tìtolo=La storia di Varigotti|outô=L. Vannucchi|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;. 

== Stòia ==
=== Eté antiga ===
A dôta de fundasiùn du pais̠e de Varigotti a nu l'è cunusciüa ma de següu a regiùn a l'è abitô fina da-i ténpi di [[Popolo roman|antighi rumôni]], cun di sepürti, descruvîi arénte a-a géxa végia de San Luénsu, ch'i remuntan fina a-u [[III secolo|III séculu d.C.]] L'è prubabile che u primmu burgu de Varigotti u ségge stètu fundou chi pe-a pres̠énsa de cuélla che a-a giurnô d'ancö a l'è cunusciüa cumme a Bôia di Saracéni: a sö furma a ne fà ün di pünti ciü au redossu de tütta a [[Rivêa de Ponénte|Rivéa de Punénte]], ch'u l'à garantiu in-tu pasou ün portu següu pe-e nôve ch'i ghe pasôva. E cumunicasiùi pe tèra i l'éan pe cuntra garantie da-a ''[[Via Julia Augusta]]'', che però a pasôva ciü a l'internu pe-a valô Ponci, in-tu teritòiu da frasiùn de [[Vèrs̠i]].

Cun-u créppu di rumôni, Varigotti u l'è restou pe cuôrche ténpu sutta a-i [[Inpêro bizantìn|bis̠antìn]] asémme a-u rèstu da Ligüria, alantù urganis̠ô in-ta cuscì dita ''[[Provincia Maritima Italorum]]'', dunde u gh'axèiva de funsiùi de inpurtante portu militôre. In-tu stu periudu u gh'è stètu a primma custrusiùn du cuscì ditu [[Castrum de Varigotti|''castrum'' de Varigotti]] in simma a Pünta Créna. A l'inprinsipiu u l'éa furmou da üna furtificasiùn centrôle in-sciu püntu ciü ôtu du côu, dund'i partivan e miôge ch'i circundôvan u pais̠e végiu, che se pöan véi ancua ancö, e cuélla de s̠baraméntu du portu. U pais̠e végiu u se truvôva pe cuntra in-sce l'ôtra riva rispèttu a cuélla d'ancö, cunpréis̠u tra-u portu e a miôgia s̠a mensunô, ch'a se tröva a meité artéssa du fiancu de levante de Pünta Créna.

=== Eté de Més̠u ===
L'intrô de Varigotti in-te l'[[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]] a l'è stèta préstu segnô da ün grôve fètu, cun-u sachés̠s̠u e a distrusiùn du pais̠e végiu da parte di lungubôrdi du re [[Rotari|Rutari]], du [[643]], cun l'invaxùn da [[Rivêa|Rivéa]] e a fìn du duminiu di bis̠antìn. Fina a cuéllu muméntu ''Varicotti'' u l'éa ancua ün inpurtante portu in-sciù Mô Ligüre, cun-a sö distrusiùn che a l'è regurdô fina in-te cronache d'alantù, cumme a famus̠a &quot;[[Crònaca de Fredegâio|Cronaca du Fredegariu]]&quot;:
{{Çitaçión|Crotariu cun-u sö es̠èrcitu u l'à pigiou e sité custée de S̠éna, Arbenga, Varigotti, Savuna, Odèrs̠u e Lüni, levandu i mô a l'inpéu, devastanduli, desenteganduli, bruxanduli cun-u fö. U scénta u populu, u sachés̠s̠a e u cundanna a-a prexùn. Desentegandu e miôge de sité mens̠unè dedôtu, ste sité i sùn stète numinè pais̠i.|Fredegariu, ''[https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/cpl864/0260/image,info Chronicarum]'', Libbru IV, LXXI|Chrotarius cum exercito Genava maretema, Albingano, Varicotti, Saona, Ubitergio et Lune civitates litore mares de imperio auferens, vastat, rumpit, incendio concremans. Populum deperit, spoliat, et captivitate condemnat. Murus civitatebus supscritis usque ad fundamento distruens, vicus has civitates nomenare praecipti|lingua=LA}}

Cun-u növu dominiu du [[Régno longobàrdo|regnu lungubôrdu]] a regiùn de Varigotti a l'è intrô in-te üna furte cris̠i, cun-i barbari ch'i nu gh'axèivan de flotta e dunca, a despétu da sö antiga funsiùn strategica, u portu u l'è stètu abandunou. A-u periudu ciü scüu da stòia du burgu a l'è ligô a famus̠a tradisiùn lucôle de üna pustasiùn di saracéni in-ta regiùn. Stu fètu u l'è stètu duvüu a l'is̠ulaméntu du pais̠e da l'entrutèra e a-u sö abandùn scuéxi tutôle, raxùi che n'àn fètu ün portu següu pe-i pirôti mus̠ulmén ch'i stôvan in-ta [[Provensa|Pruvénsa]], in-ta bôs̠e du [[Frascinêto|Frascinéu]]. L'è dunca puscibile che, doppu avéighe fundou ün scô picenìn, di saracéni i l'aggian cumensou a stô Varigotti, mesccianduse ciü tôrdi cun-e génte du postu. Delungu segundu a tradisiùn, da stu fètu chi u ne végne u survanumme di varigutìn, cunusciüi in-tu rèstu du Finô cumme i &quot;saracéni&quot;.

Scibén ch'i nu ghe séggian de pröve següe a cunfèrma da sta stòia, a ogni moddu l'è puscibile che a burgô da Cà di Moi a remunte a sti agni chi. Ciü che u sö numme, e cà da burgô i pan regurdô cuélle du Levante, pe-u sö stile &quot;levantìn&quot; che u nu se tröva guéi de spéssu in-ta Rivéa. Pe de ciü, a sö pus̠isiùn arucô in simma a ün promontoiu in-scia maina de Varigotti a a rendéiva ün scitu bén diféis̠u, che u cuntrulôva ascì a müatêa pe-a Sèrva, l'ünica stradda ch'a l'intrasse in-tu Finô da levante. A ogni moddu, cun-a distrusiùn du Frascinéu du [[973]] da parte de üna liga de régni crestién, a bôs̠e ciü picenina de Varigotti a l'è stèta de següu abandunô.

Pasô sutta a-u cuntrollo da [[Màrca aleràmica|môrca aleramica]] e poi du [[Bonifàçio du Vàsto|Bunifasiu du Vastu]], a-u [[XII secolo|XII séculu]] i remuntan e primme mensiùi du scitu de Varigotti, mascimaménte lighè a l'antiga géxa de San Luénsu, unde, da-u [[1127]], i s'éan stabilîi i [[Órdine benedetìn|fratti benedetìn]] de l'[[Abaçîa de Lérins|abasia de Lérins]], purtandu prubabilménte a cultivasiùn de l'oiva in-tu Finô. Du [[1162]] a l'è poi stèta fundô a [[Märca de Sann-a|môrca de Savuna]], cuntrulô da-u [[Riccu I du Caréttu|Riccu du Caréttu]], cun-a regiùn de Varigotti ch'a s'è truvô in-sciù cunfìn tra u duminiu di [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] e u növu [[Repùbrica de Nöi|cumüne de Noi]]. I fratti de Lérins i ghe sùn restè fina du [[1177]], cuande a géxa de San Luénsu a l'è vegnüa a parocchia da pais̠e.

A despétu da ruvina da végia Varigotti, u sö portu u l'éa restou ün scitu strategicu de grénda inpurtansa, tantu da ése cuntéis̠u fra i Du Caréttu, che i l'éan vegnüi i scignùi du Finô, e u cumüne de Noi, che pe cuntru u s'éa liberou da-u sö duminiu. I varigutìn i l'àn dunca fètu stramüu da-u scitu du portu fina a punénte de Pünta Créna, pe dedicôse survatüttu a-a pésca e a l'agricultüa und'u gh'è u pais̠e d'ancö. I se sùn dunca furmè e burghè du Pìn e de Chién, culeghè cun-a costa da de müatêe che, pe Isascu, i rivôvan ascì in-sce l'ôtuciàn de Môgne. Intantu a s'éa giustô a ratélla cun [[Nöi|Noi]], cu-i marchéis̠i du Finô che, lasciandu pèrde i tentativi de turnô scignùi de Noi, i l'axèivan decis̠u de rinfursô u portu de Varigotti cun de növe furtificasiùi. Du [[XIII secolo|Duxéntu]] u l'è cumensou ün periudu de richéssa pe-u burgu, survatüttu grasie a-u trafegu de nôve ch'i ghe pasôva, e Varigotti u s'è dunca custituiu a &quot;cunpagna&quot;, üna libera curpurasiùn di ommi du pais̠e scimile a-e ôtre ch'i l'éan nasciüe a-u Finô.

U muméntu de gréndu s̠vilüppu pe Varigotti e pe-u rèstu du Finô u l'è però finiu du [[1341]] cuande, in-tu cursu de üna guéra cuntra a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de S̠éna]], segundu a tradisiùn u portu du pais̠e, rivôle de cuéllu da Süperba, u saiéiva stètu interou da üna flotta de növe galêe cumandè da-u capitàn da Repübbrica [[Zâne De Mâi|Giuanni De Môi]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=[[Aostin Giustignan|Gustìn Giustignàn]]|tìtolo=Castigatissimi annali [...]|url=https://books.google.com/books?id=TL_iA0S30TQC&amp;pg=PR130|ànno=1537|çitæ=S̠éna|léngoa=IT|p=Car. CXXX}}&lt;/ref&gt;; mèximu destìn che u l'è tucou a [[Purtu de Sann-a|cuéllu de Savuna]] du [[1528]].

=== Eté muderna ===
Ciü de mis̠éie purtè da-a guéra, u Finô u l'à patiu ascì di sachés̠s̠i di pirôti Türchi e dunca, doppu a sö urtima invaxùn du [[1559]], l'è stètu custruiu a ture de guôrdia in simma a Pünta Créna, unde a se pö ancua véi. Pe-a sö pus̠isiùn, in-tu scitu du végiu ''castrum'' bis̠antìn, aua a ture a l'è cunusciüa cu-u numme de &quot;Castellu&quot;. De stu periudu a l'è növa parocchia ascì, a testimuniansa du s̠vilüppu du pais̠e növu a punénte du côu, méntre l'antiga géxa de San Luénsu a l'è stèta cianìn cianìn abandunô pe-a sö pus̠isiùn is̠ulô e e stradde nu guéi bune ch'i ghe rivôva.

Pasou u periculu di atacchi musulmén, u [[Marchexôtu du Finô|marchexôtu]] u l'è stètu devastou da üna növa guèra, cun l'invaxùn du Finô da parte du [[Inpêro spagnòllo|Regnu de Spagna]]. I s̠enéis̠i i l'àn dunca pruvou a mesciône i cunfin a sö vantaggiu, custruindu du [[1582]], in-ta regiùn da Carubba, a picina ture dita de Bas̠ue. Sta ture, che aua a l'è scituô in-sciu cunfin tra Noi e Finô, a l'éa stèta tiô sciü cun-a pretéis̠a de cuntrulô u cuntrabandu da sô ma, in-sce indicasiùn di varigutìn, u l'è intervegnüu l'inperatù urdinandu a-i s̠enéis̠i de retiô e sö trüppe. Pasou sutta a-u cuntrollu direttu di spagnolli du [[1602]], u marchexôtu u l'è stètu a-a fìn acatou da-a Repübbrica de S̠éna du [[1713]], und'u gh'è cuscì finiu u burgu de Varigotti.

=== Eté cuntenpuranea ===
Cun-a grénda rivulusiùn istitusionôle tisô da l'invaxùn du [[Napolion Bonaparte|Napuliùn]] e a sucesiva creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], u pais̠e de Varigotti u l'è stètu elevou a cumüne pe cuntu sö. De stu periudu u gh'è restô üna testimuniansa in-tu numme du cuscì ditu caruggiu du Burò, und'a gh'éa a cà cumüna du burgu. De sti agni u pais̠e u l'à poi visciüu l'avertüa du toccu da Stradda Aurelia ch'a u traversa, cun-a viabilité ch'a l'à cuscì fètu stramüu a ün traciou lungu a rivéa. In-tu detaggiu, u sö percursu u pasôva u côu sübétu a munte du mudèrnu garbassu de Varigotti, lungu cuélla che ancö a l'è dita a Stradda Végia. A stradda, traversandu a lücalité de Coste, a l'à però purtou e vivagne ciü vixine a-u pais̠e a sciügôse du tüttu.

Du [[1853]] u cumüne de Varigotti u cuntôva de tostu 700 abitanti&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=s-AAo5ach68C&amp;pg=PA834|ànno=1853|editô=Gaetano Mastero Librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=834-836}}&lt;/ref&gt;, spartii in-ti cuarté du Côu, du Muìn, de Is̠ascu, da Sèrva, du Pìn, du Giardìn e de Môgne, cun-a pupulasiùn che a se dedicôva survatüttu a-a pésca e a-a prudusiùn de l'öiu e di agrümmi. A gh'éa ascì üna côva de pria da casìna, cu-i resti da sö furnôxe ch'i se pöan ancua véi in-tu bôsu sutta a-a burgô da Cà di Moi, ciü che ün'ôtra de tèra russa tantu fina da ése döviô in-ta realis̠asiùn de tundi e ôtri ogetti&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. In-tu pais̠e a gh'éa ascì üna picina bateria custéa, cuntrulô da ün artigé&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Fètu inpurtantiscimu pe-a stòia du burgu u l'è stètu, tra u [[1864]] e u [[1872]], a custrusiùn da [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvia S̠éna-Vintimîa]] che a l'inprinsipiu a cunprendéiva üna [[Stasiùn de Varigotti|stasiùn a Varigotti]] ascì, inaugurô du 1872 ma serô du [[1977]] asémme a-u stramüu a munte da linea pe-u sö reduggiu. In-tu méntre, du [[1869]], nu sénsa de furti rexisténse da-a pupulasiùn du burgu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Jacopo Virgilio|tìtolo=Sulla aggregazione dei comuni di Calvisio, Finalpia e Varigotti ala Città di Finalmarina|url=https://books.google.com/books?id=_VsvAAAAYAAJ|ànno=1869|editô=Tipografia del commercio|çitæ=S̠éna|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;, u pais̠e u l'è stètu tacou asémme a [[Lacremô]], ch'u faxèiva cumüne lé ascì, in-te cuéllu de [[Pia (Finô)|Pia]]. A-a fìn, cun-u regiu decrétu nümeru 1 du [[1927]], Varigotti u l'è pasou cun Pia in-tu növu cumüne de Finô&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/eli/id/1927/01/11/027U0001/CONSOLIDATED/20250101|tìtolo=Regio Decreto-Legge 2 gennaio 1927, n. 1, art. 4|dæta=2 de zenô du 1927|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Varigòtti}}

=== Persune lighè a Varigotti ===
* [[Renato Castellani]] (Varigotti, [[1913]] - [[Romma|Rumma]], [[1985]]), regista du cine&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/renato-castellani/|tìtolo=Castellani, Renato - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;.

== Sciti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
San Lorenzo (Varigotti).jpg|Vista da géxa de San Luénsu
FAMIGLIA IN VISITA A SAN LORENZO.jpg|A géxa végia de San Luénsu
Chiesa di Sant'Antonio Abate - Varigotti (Finale Ligure).jpg|A faciôta de l'oratoiu de San Tugnìn
Castrum Varigotti.jpg|Vista du ''castrum'' de Varigotti
Primavera a Varigotti 6.jpg|A ture de Varigotti in-sciu côu de Pünta Créna
&lt;/gallery&gt;

=== Architetüe religius̠e ===
* Géxa de San Luénsu: a l'è a séde da parocchia du pais̠e e a l'è stèta custruia pe üna primma otta in-tu [[XIV secolo|Trexéntu]], in-tu stile tardu-göticu. Da custrusiùn mediuevôle u l'è restou sulu u canpanìn, in parte recustruiu, dètu che u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu de üna realis̠asiùn sucesiva, fèta cun ün stile baroccu. A géxa a pres̠énta üna cüpula e üna faciôta decurô cu-e bande uris̠untali cumüni in-sce tante géxe ligüri e a l'è stèta turna durbia, doppu a sö recustrusiùn, du [[1725]], vegnindu sübitu deciarô cumme a parocchia du pais̠e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20221004140630/http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzo|tìtolo=Chiesa Parrocchiale di San Lorenzo|outô=Cumün de Finô|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;.
* Géxa végia de San Luénsu: a l'è scituô in-ta riva du munte daré a Pünta Créna, surva a-a cuscì dita ansa di Saracéni, e a l'è üna de custrusiùi ciü antighe da regiùn, ch'a remunta a-u [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII séculu]]. Du [[1127]] a sö prupieté a l'è pasô da-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]] Otùn I a-u munesté benedetìn de l'[[Îzoa de Lérins|is̠ua de Lérins]], in [[Provensa|Pruvénsa]], scibén che a l'è finia préstu sutta a-a Céive du Finô, in-te cuélli agni a géxa ciü inpurtante du Finô dètu che i batés̠i i l'éan fèti sulu lì. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu de üna recustrusiùn sucesiva, du [[XV secolo|Cuattruséntu]]. Però, du [[1586]], dèta a sö pus̠isiùn föa via e e picine dimensciùi, a parocchia a l'à fètu stramüu in-te l'oratoiu de San Tugnìn, in-tu céntru du pais̠e&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/chiese-e-basiliche/chiesa-san-lorenzo-varigotti/|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo a Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/arte-galleria/sarcofago-di-san-lorenzo/|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo a Varigotti, Sarcofago in marmo bianco|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20221006001659/http://turismo.comunefinaleligure.it/it/chiesa/chiesa-san-lorenzo-medievale|tìtolo=Chiesa di San Lorenzo (medievale)|outô=Cumün de Finô|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;.
* Oratoiu de San Tugnìn Abùn: u l'è üna custrusiùn ch'a se tröva in-scia SS1 Aurelia, arénte a-a parocchia de San Luénsu e a-u végiu palassu du cumüne, ch'a remunta ciü o ménu a-u [[XIV secolo|Trexéntu]]. A l'à üna strutüa a navôta séncia e a l'è a séde da [[Cazàsse|cas̠assa]] da-u mèximu numme. De ciü, tra-a serô da géxa végia de San Luénsu e a custrusiùn de cuélla növa, prinsipalménte pe-u [[XVII secolo|Seiséntu]], a l'è stèta a séde da parocchia de Varigotti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211018224907/https://www.varigottiinsieme.it/oratorio-di-sant-antonio-abate|tìtolo=Oratorio di Sant'Antonio Abate|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetüe militôri ===
* Ture de Varigotti: a l'è a ture ch'a se tröva in simma a Pünta Créna, dedôtu a-a burgô du Côu. A l'è u frütu de üna recustrusiùn de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] fèta cu-i materiôli e a-u pustu de üna ture bénben ciü antiga, parte du ''castrum'' bis̠antìn derucou du [[1341]], doppu ün taccu di s̠enéis̠i a-u portu du pais̠e. A séncia ture, da-a furma a cuattru lôti e ôta dùi livélli, a l'è stèta realis̠ô cumme üna pustasiùn de canùi pe-a diféis̠a da Rivéa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/monumenti/castelli-e-fortificazioni/torre-di-varigotti/|tìtolo=Torre di Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT, EN|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;.
* ''Castrum de Varigotti'': u l'è furmou da-i rèsti du scistéma de furtificasiùi realis̠ou in simma a Pünta Créna, unde in urigine u se truvôva u pais̠e. A sö parte ciü antiga a remunta a l'Ôtu Mediuévu, vegnindu poi derucô e recustruia varie otte in-tu cursu di séculi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309397|tìtolo=Casteum bizantino-longobardo di Varigotti|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
A Varigotti a gh'è üna bibliutéca püblica: ciamô ''Biblioteca San Lorenzo'', a l'è scituô in-scia SS1 Aurelia e a l'è stèta durbia a-i 3 de s̠ügnu du [[2006]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sbfinalese.it/sistema-bibliotecario/biblioteca-san-lorenzo-di-varigotti/|tìtolo=Biblioteca San Lorenzo di Varigotti|outô=Scistéma bibliutecôiu du Finô|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialéttu ===
U parlô de Varigotti u l'è üna variante da [[Lengoa ligure|léngua ligüre]] che, cu-e sö carateristiche de trans̠isiùn, a l'è u s̠untaméntu tra-i dùi grüppi du [[Ligùre centrâle|ligüre du céntru]] e du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de céntru-punénte]]. In-tu detaggiu, u piggia di carateri ségge da-u [[Dialéttu finarìn|finarìn]], parlou in-tu rèstu du Finô, cun di ôtri ch'i sùn pe cuntra cumüni in-te varieté de Noi e de Savuna. Tra-i sö eleménti ciü inpurtanti, u varigotìn u l'è carateris̠ou da&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;:
* chéita suvénte da -r- intervucalica in-te ün moddu scimile a cuéllu che u capita in-ti pais̠i de là de Côu Noi ma nu in-tu finarìn in sénsu stréitu.
* furmasiùn du partisipiu pasou da primma cuniugasiùn a-a manéa s̠enéis̠e, fètu cun-u sufissu &quot;-ou&quot; a-u pustu de &quot;-ùn&quot;, tipicu de varieté de Finô e de Côrxi, e de &quot;-ó&quot;, pres̠énte in-te cuélle ciü cunservative du finarìn. Régula paéggia a và ascì pe-i agetivi ch'i finisce pe sta des̠inénsa.
* carateristica tipica du finarìn e, in generôle, de varieté du grüppu de céntru-punénte, a l'è pe cuntra a mancansa du fenomenu da velaris̠asiùn da -n-; dunca, pres̠énpiu, se dixe ancua &quot;canpôna&quot; a-u pustu de ''canpann-a'', furma ch'a gh'è s̠a vèrsu u [[Dialettu savuneize|savunéis̠e]].

== Cumunicasiùi ==
[[Immaggine:Varigotti - panoramio - Stefano Mazzone (10).jpg|miniatura|250x250px|U végiu percursu de l'Aurelia, in-scia sinistra, e cuéllu növu, in-scia drita, miandu da Pünta Créna vèrsu Côu Noi]]

=== Stradde ===
U pais̠e de Varigotti u l'è traversou da-a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], ch'a u s̠unta cun Noi, vèrsu levante, e cun l'ôtra frasiùn finarina de [[Pia]], a punénte. L'avertüa du traciou ciü mudèrnu a l'è stèta benbén inpurtante in-ta stòia du postu: in-ti ténpi ciü antighi, cuande a pasôva pe cuntra in simma a l'ôtuciàn de Môgne, u nu gh'éa de stradda che a permetésse üna fasile intrô pe tèra in Varigotti. A viabilité du pais̠e a cunprénde ancua a stradda de Is̠ascu, ch'a munta da-u céntru da frasiùn fina a-a burgô cun-u mèximu numme, tacanduse a-a fin cun-a SP45 Finô-Môgne-Vuxe-Spoturnu, e da-a Stradda da Sèrva che, muntandu da l'estremité de punénte du burgu, a riva lé ascì a s̠untôse cun-a SP45.

=== Feruvie ===
Varigotti u l'éa servìu da üna [[Stasiùn de Varigotti|sö stasiùn]] in-scia feruvia S̠éna-Vintimîa, inaugurô du 1872. U végiu percursu u l'è stètu serou ciü o ménu sént'agni doppu, cun-u stramüu a munte da linea realis̠ou pe-u sö reduggiu, cun-a fermôta de Varigotti ch'a l'è stèta a-a fin dis̠méssa a-i 12 de mas̠s̠u du 1977.

D'ancö l'edifissiu da végia stasiùn u l'è vegnüu üna cà privô méntre, a-u pustu de culisse, a l'è stèta traciô üna növa stradda, a Stradda de Oive.

== Nute ==
;Nute a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nute bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Ôtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== ̠Suntaménti estèrni ==
* {{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/varigotti/|tìtolo=Varigotti|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}
* {{Çitta web|url=http://turismo.comunefinaleligure.it/it/varigotti|tìtolo=Varigotti|outô=Cumüne de Finô|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}
* {{Çitta web|url=https://visitfinaleligure.it/i-tre-rioni-storici-e-varigotti/varigotti/|tìtolo=Varigotti|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Finô]]
[[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a]]</text>
      <sha1>4uo5bgpwy0ff36nschpa4l7akmkhfey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ve(r)àn de Cavaillon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32540</id>
    <redirect title="San Ve(r)àn de Cavaillon" />
    <revision>
      <id>270582</id>
      <parentid>266546</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix</comment>
      <origin>270582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="jvykm14f0c9kp3kvset7dd82a1urt2o" xml:space="preserve">#REDIRECT [[San Ve(r)àn de Cavaillon]]</text>
      <sha1>jvykm14f0c9kp3kvset7dd82a1urt2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Veran de Cavaillon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32541</id>
    <redirect title="San Ve(r)àn de Cavaillon" />
    <revision>
      <id>270583</id>
      <parentid>266547</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T19:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix</comment>
      <origin>270583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="jvykm14f0c9kp3kvset7dd82a1urt2o" xml:space="preserve">#REDIRECT [[San Ve(r)àn de Cavaillon]]</text>
      <sha1>jvykm14f0c9kp3kvset7dd82a1urt2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discûscioîn ûtente:Mariomassone</title>
    <ns>3</ns>
    <id>32874</id>
    <redirect title="Discûscioîn ûtente:Skekzilla" />
    <revision>
      <id>270621</id>
      <timestamp>2026-06-10T08:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cabayi</username>
        <id>9895</id>
      </contributor>
      <comment>Cabayi o/a l'à mesciòu a pàgina [[Discûscioîn ûtente:Mariomassone]] a [[Discûscioîn ûtente:Skekzilla]]: Paggina mesciâ aotomaticamente durante a rinommina de l'utente &quot;Mariomassone&quot; a &quot;Skekzilla&quot;</comment>
      <origin>270621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="nfvly4jikcxizk29a1tptspjz5f5kr3" xml:space="preserve">#RINVIA [[Discûscioîn ûtente:Skekzilla]]</text>
      <sha1>nfvly4jikcxizk29a1tptspjz5f5kr3</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>