Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Arbenga 0 1614 271840 271799 2026-07-15T19:33:42Z N.Longo 12052 /* U periudu medievâle */ + wl 271840 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbenga |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Albenga.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div> |Bandiera = Flag of Albenga.svg |Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga |Stemma = Albenga-Stemma.svg |Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu |var-detàggi = detai |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Riccardo Tomatis |Partito = liste siviche de sèntru-scinistra |Data elezione = 9-6-2019 |Mandato = 2 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 23470 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1203 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setembre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina sitè e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref> Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patisce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref> Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref> {{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}} == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]] </gallery> A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51&nbsp;kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref> U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668&nbsp;m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282&nbsp;m), ch'u l'è zà au de là. Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efèttu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/> === Frasiùi === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda </gallery> * '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref> * '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispèttu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpèttu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> * '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11| léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/> * '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi. * '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispèttu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316&nbsp;m). === Climma === Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispèttu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref> De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |11,7 |12,4 |14,6 |17,4 |21,2 |25,0 |28,7 |28,5 |25,3 |21,1 |15,7 |12,7 |12,3 |17,7 |27,4 |20,7 |19,5 |- !T. min. media (°C) |0,5 |1,3 |3,2 |6,2 |9,8 |13,3 |15,9 |15,7 |13,1 |9,1 |4,4 |1,4 |1,1 |6,4 |15,0 |8,9 |7,8 |- !Precipitasiùi (mm) |101,4 |89,7 |90,4 |81,6 |76,1 |38,3 |21,3 |43,3 |55,0 |105,5 |96,8 |78,9 |270,0 |248,1 |102,9 |257,3 |878,3 |- !Giurni d'ègua |6,2 |5,2 |6,1 |6,6 |6,5 |4,0 |2,8 |3,8 |4,4 |6,4 |6,3 |5,0 |16,4 |19,2 |10,6 |17,1 |63,3 |- !Ümiditè relatìva media (%) |73 |73 |72 |79 |79 |79 |77 |77 |78 |78 |75 |76 |74 |77 |78 |77 |76 |} == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se rife(r)ìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)à fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà intu seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" /> === U periudu prerumàn === A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixine, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" /> Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" /> I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref> === Dòppu e guère püniche === L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specialmènte sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref> E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti anni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" /> === U svilüppu du municipium === [[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]] Da l'annu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna. A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime. Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref> Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persùne: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref> === Da l'impe(r)u au mediuevu === A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref> In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" /> Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref> === U periudu medievâle === Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübisce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref> Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref> ==== A nascita du Cumitàu ==== A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" /> Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (ben ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispèttu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finisce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2"> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref> Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> In bréve tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilêgi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref> Sti li i prevedêvan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, andandu a purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxendu ciü grossu u sèntru abitàu. ==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ==== [[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]] Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref> Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref> I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispèttu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref> U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva. Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref> A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/> ==== Sutta aa Repübbrica de Zena ==== {{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}} Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref> ==== A fundasiùn de vìlle növe ==== Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref> Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncèssi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilégi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> ==== Quattrusèntu ==== A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscùnti.<ref name="Arbenga2"/> A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/> A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scigù(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref> Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' ben chinz'ànni. I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpisce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref> Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è prugrescivamènte abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref> === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in Santa Ma(r)ia in Fontibus, distrüta du Növesèntu Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du Maté Vinzoni, [[1773]] </gallery> A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pézzu. Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref> A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref> Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" /> === Etè cuntempuranea === [[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]] Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref> Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref> A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref> Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref> [[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de Santa Marìa in Fontibus]] Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], ben dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu annu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna. Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulùpixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva. === Scìmbuli === ==== Bande(r)a de Arbenga ==== [[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Albenga}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref> === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref> === Persune lighèi cun Arbenga === [[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]] * San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref> * Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre&nbsp;[[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref> * [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref> * Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref> * Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref> * Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref> * Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref> * Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref> * Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref> * Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref> * Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref> * Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref> * Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref> * Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref> * Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref> * Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref> * Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref> * Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> == Pòsti de interesse == [[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]] === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu. ==== Paròcchia de San Michê ==== [[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]] * A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de dùe navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du paviméntu, sbasciâ, rispèttu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref> [[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]] * '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi cìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispèttu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> ==== Batisté(r)u paleucristiàn ==== {{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]] L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batézzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]]. Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" /> L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref> ==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ==== [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]] Sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref> A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Santua(r)iu de Puntelungu ==== [[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelòngu daa stradda]] U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/> Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma caûlla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella presedente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> ==== Gêxa du Sacru Cö ==== [[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]] A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]]. Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ==== [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]] A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispèttu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Leca ==== [[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" /> * '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref> ==== Paròcchia de Campugexa ==== [[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', ben ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17| léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, ben ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Zorzu ==== [[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]] * '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia da Bastìa ==== [[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finiscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a dui campàe. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16| léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Sàlia ==== [[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]] * '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batézzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispèttu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispèttu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)àe.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Lüxignàn ==== [[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]] * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèi pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunacàe. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Fé ==== [[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Aree archeulogiche === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta'' </gallery> * '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref> * '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixina abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a ben dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref> * '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === ==== Palassi stò(r)ichi ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi </gallery> * '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], annu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispèttu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref> * '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partendu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. * '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref> * '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de rife(r)imèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù ben due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref> ==== Vìlle stò(r)iche ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé) Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' </gallery> *'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)isce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù ben a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref> * '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref> * '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, ben vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura. * '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'e(r)an mustrèi ben dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di anni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> ==== Âtre architetü(r)e ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu </gallery> * '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squèxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" /> * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'e(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref> * '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100&nbsp;m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa maìna Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasina de cumandu </gallery> * '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] sciben ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], annu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> * '''Caserma Turinetto''', inta regiun de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref> * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispèttu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> ==== E pòrte ==== <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a </gallery> Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref> * A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù ben vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspèttu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lisce e squadràe. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13| léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref> * A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispèttu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" /> === Natü(r)a === Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ: * [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11&nbsp;ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref> * Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420&nbsp;ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45&nbsp;ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541&nbsp;ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213&nbsp;ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11&nbsp;ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189&nbsp;ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalàe.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60&nbsp;ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù: * '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|anni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> ;Scö(r)e In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun: * Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" /> === Teâtru === [[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]] Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti anni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref> === Dialettu arbenganese === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]] In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref> Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixine ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu''). == Ecunumia == === Prima(r)iu === Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patiscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre rife(r)imèntu aa nòtta n.115 </ref> Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è ben svilupàu l'ambitu de arumatiche. Ben difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref> Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. Ben cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispèttu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> === Segunda(r)iu === [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]] Limitàu rispèttu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se ben difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'e(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura |léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref> === Tersia(r)iu === U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e ben dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" /> Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun ben seguii di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lézüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn. == Fèste e fe(r)e == * Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'e(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du vìn pigàu e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Sport == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva" Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre </gallery> In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve: * Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16&nbsp;m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi d'Arbenga === [[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]]. Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> === Feruvìa === [[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]] Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di pasege(r)i,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}} {{Vedrìnn-a}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga| ]] jso6lw7dywjz696njrp67uyh7mzj0wm U Sèrvu 0 1676 271842 270699 2026-07-15T19:37:59Z N.Longo 12052 + wl 271842 wikitext text/x-wiki {{Dianeṡe|càngio variànte=Sta pagina a l'è scrita '''de San Bertumê'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = U Sèrvu |Tipo = [[Comun|cumüna]] |Panorama = Cervo Altstadt 20090902.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du Sèrvu daa maìna</div> |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Inpeia |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Natalina Cha |Partito = lista sivica "Insieme per Cervo" |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 2 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1925]] |var-teritöio = Istitusiùn |var-cordinæ = Curdinâe |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1149 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dâitu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de śügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitâe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = |var-divixoìn_confinànti = Cumüne cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Andôa|Andöa]] (SV), [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]] |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füśu urâiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. sismica |Zona sismica = 2 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1340 |var-nómme_abitànti = Nomme abitanti |Nome abitanti = Serveṡi |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuàn]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = [[24 zûgno|24 ṡüggnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cervo (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn da cumüna du Sèrvu in ta pruvinsa de Inpeia |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiàle }} '''U Sèrvu'''{{#tag:ref|''U Sèrvu'' ascì a [[Inéia|Inéja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=54}}</ref>, ''O Çervo'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (dîtu '''U Séu''' ascì<ref>Da prununsià {{IPA|['u 'seu]}}</ref>, ''Cervo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumüna inta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Inpeia]], ch'a conta 1&nbsp;149 abitànti (dâiti agiurnâi au [[2019]]). == Geugrafia == [[File:Cervo (IM) 2.jpg|thumb|Ün di carùggi in tu burgu|sinistra]] U teritòiu da cumüna du Sèrvu se tröva in ta parte ciü a levànte da Pruvinsa, u paìṡe u l'è bagnâu dau Mâ Ligüre e u so entrutèra u fa parte de valli du Merula, du Steria e pé in tòccu ascì de quella du Evignu, inânsi ciü vixin au burgu u se tröva s-ciumâia dîta du Sèrvu. Insemme ai âutre cumüne vixìne u fa pàrte du Gurfu Diàn. U sentru du paìṡe u g'ha a particularitâi de truvâse in puṡisiùn ciü a munte da maìna, e prinsipali còlle preṡenti e sun cölle du Sèrvu (324 m) e du Castelaréu (211 m). === Cunfìn === A sitàe a l'è furmâ dau sulu Sèrvu, pé in estensciùn de squâxi 3,59 km<sup>2</sup>, a cunfìna cun i teritòi de [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]] e de [[Andôa|Andöa]], in [[Pruvincia de Sann-a|Pruvinsa de Savuna]]. == Stoia == === Urigine du nòmme === U nomme du Sèrvu u l'è dunca da fà remuntà aa raìxe latìna de ''servum'', cun u scignificâu de ''s-ciàvu'', poi cangiâu in epuca medievàle (aturnu au [[XVI secolo|Sinquesentu]]) e divegnüu in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''Cervo'', da ste parte a l'è dövöâ dai véggi nu sulu a paòlla Sèrvu, ma ascì ''Séu'' pé indicâ u paìṡe. === Epuca rumana === E primme testimuniànse in scé l'abitâu e sun da ritruvà zà inte l'epuca Rumana, cun a custrusiùn de primme cà aturnu a 'na ''mansio'', stasiun de càngiu longu a ''[[Via Julia Augusta]]'', foscia custruìa chi propiu grassie aa preṡensa de cârche funte natüâle e de in apròdu li vixìn, difatti a l'è stâita truvà ina stele du [[I secolo|I seculu d.C.]] in ta strutüa da géxa de San Nicola, in tenpu dedicâ a [[San Zorzo|San Ṡorṡu]].<ref>{{Çitta web|url=https://comune.cervo.im.it/cervo-turismo/la-storia/|tìtolo=A stòia da cumüna du Servu|vìxita=2021-09-19|léngoa=IT}}</ref> Segundu âutre funti peò pé a sò cunfurmasiùn favuevule a ṡona a sajéva ṡa stâita frequentà dai [[Ingauni|Ligüri Ingauni]], fin aa scunfitta in tu [[181 a.C.]] === Epuca medievâle === Terminâ l'èsperiénsa de l'[[Impêo Roman|Inpéu Rumàn]] u se vèrbe in periudu de svilüppu pé u burgu, tucàu sulu i minima parte dae incursciùi di barbari primma e di sarecen de doppu, vista a puṡisiùn ben difendibile e prutéṡüa daa séie de ròcche au riùndu. Pé in bréve perìudu u và sutta ai biṡantìn, in ta cuscì dîta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]''. Sucescivamente, a partì dau [[950]] u cumüne u va a fà parte di pusedimenti di marchéṡi de Claveṡana, che ereditan u feudu dai veggi pusedimenti da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]] (dunde difatti u faxéva parte du [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitâu de Arbenga]]) grassie au predecesù Bunifassiu du Vastu. Sutta a sti chi a cumensa a furtificasiùn de l'abitâu, che ṡà dau [[1000]] u vegne mensciunâu cun ina sò müàja de diféṡa.<ref>{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/cervo/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Sêrvu, ün di burghi ciü belli d'Italia|vìxita=2021-09-19|léngoa=IT}}</ref> Saiàn poi i marchéṡi in persùna a dà u cuntròllu du paìṡe aa cumüna franca de Diàn in tu [[1172]], che au duminiu de sta chi a pupulasiùn servéṡe se regìa aturnu au [[1204]], fandu guvèrnu pe so cuntu cumme cumüna e dumandandu poi a prutesiùn aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]]. In te stu moddu chi i ṡenéṡi i vàn a cuncedde cârche tenpu dòppu u cuntròllu du Sèrvu ai cavalieri de l'urdine de Malta in tu [[1330]], che peò doppu in ànnu i van a vénde i diritti aa famìa di [[Döia (famiggia)|Dôia]], cun u machéṡe Lazzaro. U duminiu u se interunpe doppu pòcu, a càuṡa da cunquista di Del Carretto, legittimi discendenti da famìa Claveṡana, grassie a l'opéa de Enrico che mantegnïà u feudu fin au [[1384]], ànnu du riturnu du burgu inte l'orbita ṡenéṡe. Turna suttu sta chi Sèrvu u sciòrte a utegnì ina növa furma de autunumìa, cun a cuncesciùn de puré eléṡṡe diretamente in cunséju sitadìn e in propiu pudestà. === Epuca muderna === Cun u [[XVI secolo|seculu XVI]] a sitadìna a déve ancù patì ina séie de invaxiùi türche, che vàn ciü votte a sbarcà inte còste da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punente]] armenu fin au [[1571]], (ànnu da battàja de Lepantu) atràtti ascì dae ròtte cumerciàli che chi e tranxitavan, vistu che i pescatùi lucàli i s'éan specialiṡâi in ta racolta du cuàllu, cun ligammi versu a [[Corsega]] e a [[Sardegna]], e in ta prudusiùn de l'öiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.imperiadavedere.it/luoghi/3453-cervo-ligure-borgo-medievale.html|tìtolo=Inpeia da vegghe, u burgu de Sêrvu|vìxita=2021-09-19|léngoa=IT}}</ref> Cun a caütta da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Séna]] a seguitu de l'invaxùn fransese du [[1797]] u paìṡe éntra a fà parte da [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligure]], inserìu inisialmente in tu dipartimentu du Càppu Vérdu (cun sentru diretìvu a [[A Maina de Dian|Diàn]]), diventandu séde du lucàle V cantùn fin a l'ànnu [[1798]], poi sciurbìu in ta Circuscrisiùn de Auìve, cun sede a [[Inéia]], e da lì anéssu a a l'Inpéu Franseṡe sùtta [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunapàrte]]. Cun u cungressu de Vienna du [[1814]] e a restaurasiùn u vegne inglubàu inti dumini du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], faxendu parte du sircundâiu du Portu da Pruvinsa de ṡena (mandamentu de Dian) dau [[1861]] in quélli du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu de l'Italia]], divegnüu doppu a Segunda Guèra Mundià a [[Italia|Repübbrica italiana]]. A münisipalitàe d'ancöi a l'è stâita istituîa in te l'ànnu [[1925]], doppu ésse andà a fà parte da cumüna da Maina de Diàn a partì dau [[1923]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.elesh.it/storiacomuni/provvedimento_variazione.asp?id=541|tìtolo=Decrétu Reàle 2769 du 6 de dexenbre du 1923|vìxita=2021-09-19|léngoa=IT}}</ref> Difatti dau [[6 dexénbre|6 de dexènbre]] de cöll'ànnu l'éan stâite supresse e acurpâe ascì e cumüne de [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]] e da [[Vìlla Faròdi|Vìlla]], cun u teritòiu de sti dui paìṡi ricustituîu in mòddu indipendente sulu in tu [[1947]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.elesh.it/storiacomuni/provvedimento_variazione.asp?id=485|tìtolo=Decrétu Legislatîvu 980 du 20/08/1947|vìxita=2021-09-19|léngoa=IT}}</ref>, quande u vegne destacâu daa cumüna servéṡe, propiu pé sta mutivasiùn chi San Bertumê u l'àxéva mantegnüu a denuminasiùn ufisiâle de San Bertumê du Sèrvu. == Abitànti == {{Demografia/Sêrvu}} === Minuânse furèste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2019]], i sitadìn furèsti a Sèrvu i sun 119. == Pòsti de interesse == === Architetüe militàri === L'intregu burgu du Sèrvu u l'è struttürâu cun funsiùi de diféṡa. Chi u sé pönan vegghe ancù e tùri de avistamentu dövöâe cuntru e invaxùi türche e ascì e antìghe müaje dunde se trövan e pòrte de acessu au paìṡe, ciamâe de Santa Cateìna (a nòrd-est), da Canarda (a sud-est), da Maìna (a sud-ovest, aù divìṡa fra u varcu da Maina e de San Nicola), ciü u Varcu de Biundàu, avertu in epuca sucescìva pé rende ciü fassile l'acessu aa pupulaisùn.<ref>{{Çitta web|url=https://comune.cervo.im.it/cervo-turismo/mura-e-porte/|tìtolo=Sêrvu: Pòrte e Müaje|vìxita=2021-01-15|léngoa=IT}}</ref>[[File:Cervo (IM)-P1010439.JPG|thumb|In autru caruggiu in tu burgu|sinistra]] === U Castellu di Claveṡana === [[File:Cervo castle-museum 2010-07-19.jpg|thumb|U castellu du Sèrvu]] Du tüttu drentu aa strutüa du paìṡe du Sèrvu u se tröva u Castellu tiâu sciü daa famìa di Clavesana a partì dau [[XIII secolo|XIII seculu]], in scia bàṡe de ina presedente ture de stile rumanicu, u l'à da senpre funsiunâu cumme furtessa pé u burgu du Sèrvu, inti seculi passâi u l'à vistu ciü càngi e funsiùi, vegne dunca dövöâu primma cumme uatôiu dedicâu a [[San Gioâne|San Giuàn]] e doppu cumme uspeà.<ref>{{Çitta web|url=https://comune.cervo.im.it/il-castello-dei-clavesana/|tìtolo=Sêrvu: u Castellu di Claveśana|vìxita=2021-01-15|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe religiùṡe === [[File:Cervo - chiesa di San Giovanni Battista - facciata - 02.jpg|thumb|A paruchiàle de San Giuàn Batìsta]] Eclexiaticamènte u teritòiu du Sèrvu u fa pàrte da diocexi de Arbenga-Inpeia, e gêxe presènti inta cumüna e sun sutta aa Parocchia de San Giuàn. * '''Gêxa da parocchia de San Giuàn u Batìsta''', a l'è a gêxa prinsipâ du paìṡe, custruìa in döitu baròccu fra i seculi [[XVII secolo|XVII]] e [[XVIII secolo|XVIII]] grassie ai fundi derivâi daa pésca du curallu e dai cumerci versu a [[Corsega]] e a [[Sardegna]], u l'è cunsciderâu u ciü grossu edifissiu custruìu in te stu stìle chi de tütta a [[Rivêa de Ponénte|Ligüia de Punente]]. Tiâu sciü da l'architettu Giu Bàtta Marvàudi, uriginâiu du burgu de Candeàscu, ancöi frasiùn da cumüna de [[Burgumau|Burgumâu]], in tu [[1706]], ànnu da sò mòrte, sustituìu dau fìu Giacumu Filippu. L'elegante canpanìn, u l'éa stâitu diṡegnâu da in âutru inpurtante artìsta de l'épuca, Francescu Caréga, ch'u vegnìva dau [[U Portu|Pòrtu]] e issàu sciü versu a fìn du [[XVIII secolo|Settesentu]]. Scibèn l'inpurtànsa da paròcchia e e gràndi dimensciùi a gêxa a preṡénta numma ina navâ, ch'a cunserva ancù l'antìgu pürpitu in marmu giàncu du [[1500]], ciü in Crìstu de légnu fâitu dau Antôniu Maìa Marajàn e a funte du batéximu du [[XVII secolo|Seisentu]].<ref>{{Çitta web|url=https://comune.cervo.im.it/cervo-turismo/la-parrocchiale-di-san-giovanni-battista/|tìtolo=A gêxa da parocchia de San Giuàn|vìxita=2021-09-26|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de San Ṡorṡu o de San Nicola''', a l'è a veggia paruchiâle, culucâ in sìmma a in pöṡṡu natüâle in puṡisiùn ciü decentrâ dispettu a l'antigu burgu, custruîa in unù a San Ṡorṡu, santu ben venerâu in tu levante du Mâ Mediterraneu e asciurbìu inta cultüa servéṡe düante a duminasiun ṡéneṡe. L'aspettu baròccu du dì d'ancöi u l'è duvüu a in rimanegiamentu fâitu fra u [[1690]] e u [[1725]] da i dui architetti lucâli Giu Batta e Giacumu Marvaldi, in sce cumisciùn di Fràtti Agustiniâi de ṡena ch'i vàn a dövöâla doppu dui seculi de abandùn. Presedentemente a mustrava strutüe ciü tipicamente rumaniche e u se cunta adiritüa ch'a fusse stâita tiâ sciü a partì dae fundamenta de in antìgu tenpiu rumàn. Au drentu se pönan vegghe in ta navâ uvâle diferenti decurasiùi de marmu, in ciü cuùi, a pâa d'autà dedicâ aa Madonna firmâ da Francesco Carrega e ascì i tradisiunâli Cristi da prucesciùn. U titulu d'ancöi de l'edifissiu, dedicâu a San Nicola, u remunta au [[1863]].<ref>{{Çitta web|url=https://comune.cervo.im.it/cervo-turismo/chiesa-di-san-nicola/|tìtolo=A gêxa de San Nicola|vìxita=2021-10-01|léngoa=IT}}</ref> == Ecunumia == L'ecunumia du Sèrvu a l'è baṡâ in sciu turìsmu, pe a ciü parte aa stàe, e ascì in scia prudusiun agricula de l'öiu d'auìva e du vìn Pigâu e Vermentìn. == Cultüa == [[File:Cervo - oratorio di Santa Caterina - campanile - 03.jpg|thumb|U campanìn da gêxa de Santa Cateïna|sinistra]] === Dialettu === A Sèrvu u se parla in dialettu de stampu inpeiéṡe (léngua lìgüre) clascificâu in tu grùppu de [[Lìgure céntro-òcidentâle|sentru-punènte]], scimile a cöllu de [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]. == Feste e fée == * '''Festival internasiunàle da müxica da câmea''': u se tegne tütti i ànni dau [[1964]], in scia scainâ da gêxa de Giuàn. U l'è stâitu inaugurâu dau viulinista üngheêṡe Sándor Végh, inamuâu de l'acüstica du sagrâu da paruchiale servéṡe, che in acôrdu cun l'aministrasiùn cumünale l'à cumensâu a purtà chi ina sêje de müxicìsti famùṡi ascì a livellu mundiàle.<ref>{{Çitta web|url=https://cervofestival.com/cervo-festival/cervo-festival-storia/|tìtolo=A stòja du Festival müxicàle de Sêrvu|vìxita=2021-01-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa patrunàle de San Giuànni''': a se tegne tütti i ànni u [[24 zûgno|24 de ṡüggnu]], cu-a selebrasiùn da funsiùn religiùṡa aa séja, che de doppu u gh'è a tradisiunàle prucesciùn di crìsti pé-i caruggi du burgu e se fan partì ascì i lümìn, ch'i ilüminàn u mâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-patronale-san-giovanni-battista-cervo/|tìtolo=Festa patrunàle de San Giuàn Batìsta|vìxita=2022-01-19|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == [[File:Cervo (IM) - Municipio, scuola.jpg|thumb|A cumüna du Sèrvu]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|10 lüju 1985|9 ṡügnu 1990|Teresio Vigo|PCI|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 lüju 1990|24 arvì 1995|Teresio Vigo|PCI|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 ṡügnu 1999|Teresio Vigo|lista sivica de sentru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 ṡügnu 1999|14 ṡügnu 2004|Vittorio Desiglioli|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 ṡügnu 2004|8 ṡügnu 2009|Vittorio Desiglioli|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 ṡügnu 2009|25 maṡṡu 2014|Gian Paolo Giordano|Albero d'ulivo con raccoglitrice<br/>(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|25 maṡṡu 2014|26 maṡṡu 2019|Gian Paolo Giordano|Vivi Cervo<br/>(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 maṡṡu 2019|10 ṡügnu 2024|Natalina Cha|Insieme per Cervo<br/>(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 ṡügnu 2024|''in càrega''|Natalina Cha|Insieme per Cervo<br/>(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn == === Stradde === U teritòiu cumünàle du Sèrvu u l'è traversâu daa Stradda Statàle 1 Aurelia, ch'a permette u culegamentu cun Andöa a levante e cun San Bertumê a punente. === Feruvie === [[File:Cervo staz ferr.jpg|thumb|A stasiun de Sèrvu-San Bertumê]] Sèrvu a l'axéva ina stasiun in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Feruvìa Zena-Vintimìa]] au servissiu ascì da cumüna de San Bertumê, pe sta mutivasiùn chi ciamâ de Sèrvu-San Bertumê. A fermâ a l'è stâita serâ in tu [[2016]] pe l'ativasiun du növu traciâu a dui binari fra [[Stassiùn d'Andôa|Andöa]] e [[San Luensu (cumüna)|San Luensu au Mâ]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.riviera24.it/2016/11/ultimo-bicchiere-della-staffa-alla-stazione-di-cervo-e-san-bartolomeo-al-mare-239016/|tìtolo=Ürtimu gòttu da staffa aa stasiun de Sêrvu-San Bertumê|vìxita=2021-01-15|léngoa=IT}}</ref> == Notte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:U Sèrvu| ]] a66u3qs4h1j7iga15cfbw9ahraupgya Borṡi e Veressi 0 1723 271839 271817 2026-07-15T19:25:01Z N.Longo 12052 271839 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Borṡi e Veréssi |Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg |Didascalia = A Ciassa e u Rucâru de Veréssi, cun Borṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Renato Dacquino |Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi" |Data elezione = 16-5-2011 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 3 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1933]] |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 10 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 2053 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Borṡi (sêde du cumün), Veréssi |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1351 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = borṡìn, veresìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Borṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ }} '''Borṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dui paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-t'in sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]). == Geugrafìa == === Teritoriu === U cumün de Borṡi e Veréssi u cröve i teritori lighê a-i dui paìṡi ch'i l'han furmòn: Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, ch'u piggia tütte e têre cianélle misce da vixìn a-a costa e ch'i g'han, de darê, a Valle, ch'a l'è u valùn scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Pe cuntru, Veréssi u l'è misciu a 200&nbsp;m sciü-u livéllu du mâ, sciü-e rive de l'Orera<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref>. L'âtra muntagna ch'a se tröva in-tu sö teritoriu a l'è, a punénte, u Munte Grossu (299&nbsp;m), misciu sciü-i cunfìn cu-[[u Tû]] e [[a Prìa]], méntre, in pò ciü a levante di cunfìn cun [[Finô|Finâ]], u se lêva u [[Côu da Crôvas̠òppa|càvu da Cravasoppa]]. Pe-i rién, u ciü inpurtante in-tu teritoriu du cumün u l'è u riàn de Butassàn, lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u tacca da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, e u riàn da Fìn, ch'u nasce da-u Ciàn de San Martìn pe chinâ, cu-in valùn picìn, pe tostu in chilometri fin a-u mâ. Cunusciüu ascì cumme u riàn di Cavélli, cumm'u dixe u sö numme u marca, da-u [[XIII secolo|Duxentu]], i tèrmi cun Finâ<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref>. In-tu teritoriu du cumün u se arve paégge grotte e arme, ṡvilüpê in-te dulomie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti e ch'i cuntêgnan ascì de pröve da preṡensa antîga de l'ommu in-te sti sciti. E ciü inpurtanti i sun e grotte de Vâdemìn a Borṡi, scrövìe in-tu [[1933]] e che, da-u [[1970]], i se pöan vixitâ cu-in percursu atresòn<ref name=":3" /><ref name=":8" />. Pö u ghe n'è de âtre, ciü picìne, cumme l'Armüssu e l'arma de Parmuê a Veréssi e l'arma da Manduêa a Borṡi<ref name=":9" />. === Frasiùi === ;Borṡi <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|Vista de Borṡi Borgio-Pietra Ligure-panorama.jpg|Vista cu-e quartê mudèrni de Borṡi e, de darê, [[A Prìa]] </gallery> Borṡi u se tröva in-te têre dîte du Ciàn, a-i pê da Valle e nu guêi distante da-u mâ. Méntre e primme chê da regiùn i l'êan stête fabrichê in gîu a-u santuâju de San Stêva, a sö furmasiùn a l'è vegnüa de doppu, de manimàn ch'u se tiâva sciü de chê vixìne l'üna a l'âtra. A stu moddu, Borṡi u l'ha pigiòn a furma de paìṡe ünicu, sensa de burghê, miscie a-u reùndu du sö céntru e traversê da di carùggi. In-te stu céntru, a ina trentêna de mêtri ciü in âtu de primme chê du paìṡe, a surmuntâle tütte u se tröva a gêxa de San Pê, fêta a-u postu du forte ch'u gh'êa primma, méntre a l'estremitê de punénte de Borṡi e sö difeṡe i cunprendêvan ascì U Turiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 29-30}}</ref>. In-tu Ciàn, che ina votta u l'êa pe-u ciü a canpagna, a partî da-u doppu guêra u l'è nasciüu i quartê növi du cumün, ch'i furman in'ünitê ricunusciüa a parte in-tu statütu du Cumün<ref name=":10" />. ;Veréssi <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, a burgâ du Pöṡṡu Verezzi - panoramio (1).jpg|De chê da Ciassa Verezzi-panorama3.jpg|Vista da Cröṡa </gallery> Veréssi (''Ver̯éssu'' in-tu sö parlâ) u l'è in paìṡe spartìu in-te cuattru burghê, A Ciassa, A Cröṡa, U Pöṡṡu e U Rucâru, da-a strutüa ciütostu carateristica, fêta de chê tütte tachê insemme cumme s'i seggian in cunplèssu ünicu, lighê l'ün l'âtra da di sentê tra i orti. Ste architetüe, ch'i se pöan cunfruntâ cun cuélle saracêne, i l'han dêtu da pensâ a in'urigine du paìṡe da ligâse a ste génte lì, ch'i sajêvan vegnüe a stâ sciü l'Orera. Pe-u primmu u se credde, pe-a sö puṡisiùn méggiu difeṡa e vixìna a-e arme, ch'i l'aggian fundòn a burgâ du Pöṡṡu, cu-u paìṡe che de de lì u l'è cresciüu in-tu tenpu pe-u muntâ da pupulasiùn e de cuélli ch'i ne vegnîvan de de föa. A gêxa du paìṡe, dedicâ a [[San Martìn de Tours|San Martìn]], a l'è miscia ciü âta che e sö burghê, sciü-a cresta de l'Orera<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 25-28}}</ref>. === Cunfìn === U cumün de Borṡi e Veréssi u cunfina a punénte cun cuéllu d[[a Prìa]], a nord-ovest cu-[[u Tû]] e da setentriùn a levante cun [[Finô|Finâ]], méntre a meridiùn u l'è faciòn sciü-u [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]]<ref name=":10">{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/wp-content/uploads/2013/02/Statuto-Comunale-modificato.pdf|tìtolo=Statuto Comunale|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>. == Stòja == === Urigine du numme === U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]].<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-30}}</ref> A ogni moddu, pe-i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref> Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu prerumàn ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref name=":7" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref> o ''Viretium'', pö vegnüu ''Veretio'', fìn a-a furma da giurnâ d'ancö. === Preistòja === In-tu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi e in-te di posti vixìn u l'è stêtu trovòn ciü testimunianse di tenpi da [[Preistöia|preistòja]], a cumensâ, pasòn de pocu u riàn da Fìn e i tèrmi cun [[Finô|Finâ]], da-u scitu inpurtantiscimu de l'[[Armassa (Finô)|Armassa]], cu-i sö rèsti du primmu Paleulìticu. A ogni moddu u l'è sciurtìu de testimunianse fina da-e arme in-tu teritoriu du cumün, cumme l'[[arma de Parmuê]] (''arma de Parmur̯ê'' a Veréssi), l'[[arma da Manduêa]] e l'[[Armüssu (Ver̯éssu)|Armüssu]], dund'u l'è stêtu trovòn âtre testimunianse du Paleulìticu e ascì de etê ciü mudèrne, da-u Neulìticu a l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunṡu]].<ref name=":9">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le caverne e la comparsa dell'uomo'', pp. 13-16}}</ref> Üna de primme testimunianse de preṡensa de l'ommu in-tu teritoriu du cumün a l'è rapreṡentâ da-[[I Castelê (Ver̯éssu)|i Castelê]] de Veréssi, ch'i se trövan in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu u l'è ligòn pe-u ciü a-a primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]], fra i [[IV secolo a.C.|séculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=Vul. 3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref>, cun stu [[Castelà (furtificasiùn)|génere de custrusiùi]] ch'u l'êa tìpicu di [[Liguri Antighi|Ligüri Antîghi]], devöòn cumme scistêma de difeṡa a-e spalle da maîna e che, in-te stu câxu, u duvêva avéighe ascì de funsiùi in ti tràffeghi e in tu cuntrollu du teritoriu a l'in gîu.<ref name="castellari''">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-02}}</ref> === Etê rumâna === I Ligüri i l'han lasciòn u postu a-a duminasiùn rumâna, cumensâ cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u cunsule [[Lucius Aemilius Paullus]]. Du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia cu-ina bataggia cunbatüa in ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], u gh'è stêtu a vitòja rumâna e a l'è duncue cumensâ a rumaniṡasiùn da regiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. De cuélli tenpi, u teritoriu du cumün u l'êa traversòn da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe-i sciti da Varavêa, pe sciurtî da Borṡi a-u livéllu du santuâju du Bun Cunséggiu<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>. A ogni moddu, u scistêma de stradde rumâne u l'è cangiòn du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]] a l'è stêta traciâ a ''Via Julia Augusta'', ch'a traversâva tüttu u punénte da növa ''[[Regio IX Liguria]]''. Sta vìa, pe-u ciü, a l'andâva aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe-i câri, a nu pasâva ciü pe-a Cravasoppa ma in cangiu a muntâva sciü pe [[Gura]], de dunde a chinâva cun di gîi in-ta valâ du Butassàn, pe rivâ dunde ancö u gh'è Borṡi e turnâ, da-u santuâju, sciü-u percursu da vìa ciü antîga. U scitu rumàn ciü vixìn u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. In-te l'etê rumâna u s'è pensa ch'u l'existêva ṡà u primmu centru de Veréssi, foscia in-ta burgâ du Pöṡṡu, e fina cuarche cà dunde ancö u se tröva Borṡi, ben che, pe tütti dui, u nu gh'è ancùa de pröve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''La popolazione'', p. 21}}</ref>. === Etê de méṡṡu === Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]] i dui paìṡi, cuscì cumme u rèstu da regiùn, i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi i l'han duncue fêtu parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe-u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>. Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. In Veréssi, ch'u l'êa in paìṡe ciü ṡvilüpòn, da l'interesante architetüa de güstu saracén, u se ghe trovâva in âtru scìtu di benedetìn, a cuscì dîta "Cà di Fratti" sciü-a cresta de l'Orera. Pe du rèstu, a-i fratti u l'è ligòn, de prubabile, u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>. Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi e de Veréssi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, ténpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>. In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe-u ciü a-a Prìa, cu-e gente de Borṡi e de Veréssi ch'i gh'axêvan da prestâ de "''guaita et scaraguaita''" a-u [[Castellu da Prìa|sö castéllu]]. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi}}</ref>. === Etê muderna === In-ti séculi a vegnî a situasiùn a nu l'è cangiâ guêi, cu-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] ch'a l'ha mantegnüu u sö cuntrollu sciü Borṡi e Veréssi, cunsciderê cumme "ville" e cunpreṡe in-ta pudesterìa da Prìa. E due cumünitê i l'axêvan cumme rapreṡentanti trei cunsuli ciaschedüna, numinê da-a pupulasiùn, che d'in annu in annu i gh'axêvan da versâ avaìe e gabèlle a-u pudestê<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La visita del Podestà alle "Ville" di Borgio e Verezzi'', p. 11}}</ref>. In-tu [[XVI secolo|Sincuesentu]], tenpu de incursciùi barbaresche, méntre Veréssi a l'êa prutètta da-a sö puṡisiùn ciü âta e aretrâ da-a costa, Borṡi a s'êa trovâ a rischiu, e a sö gente a l'axêva cumensòn a andâsene d'in-tu paìṡe, finindu pe-u ciü a Veréssi. Pe stu fêtu, in-tu [[1560]], a cumünitê a l'ha ciamòn u permisciu da Repübbrica pe isâ ina tûre de difeṡa, cumensâ in-tu [[1564]]. A ogni moddu a tûre a nu l'êa abasta pe garantî a segürésse e cuscì, in simma a-u paìṡe, in-tu [[1588]] u l'è stêtu fabricòn in forte<ref name=":0" /><ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Ṡena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0320731}}</ref>. Cu-a guêra du [[1625]] fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia e l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte di piemunteṡi, i sö surdatti i sun rivê fina a-a pudesterìa da Prìa, che però a s'è liberâ cu-a bataggia deciṡìva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], dund'i l'han cuntribüìu ascì i ommi de due ville<ref name=":0" />. In-tu [[XVIII secolo|Settesentu]], cu-u forte de Borṡi ch'u l'êa finìu in ruìna, e sö gente i l'han dumandòn u permisciu de caciâlu ṡü pe fâghe a növa gêxa du paìṡe, pe tantu ch'i l'axêvan ṡà canpòn e sustanse ch'i ghe servivan, cu-i travaggi ch'i sun cumensê in-tu [[1788]], pe finî in-tu [[1808]]<ref name=":0" />. Pe du rèstu, a prutesiùn a l'êa garantìa da dui corpi de guardia, l'ün pe Borṡi, misciu in-ta Cà Lunga, e cuéllu pe Veréssi in-ta Caṡétta de Aêne Candide<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento Giuridico Amministrativo nel periodo della Repubblica di Genova'', p. 7}}</ref>. === Etê cuntenpuranea === Cu-a [[Rivoluçion françeize|rivulusiùn franseṡe]] e e guêre ch'i sun scciüpê, in-tu [[1797]], nu guêi distante, u s'è cunbatüu a gran [[Bataja de Löa|bataggia de Löa]]. Pö, cu-u rèstu da regiùn, Borṡi e Veréssi i sun finìi in-ta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]], a-u prinsìpiu in-tu dipartimentu da Maémua, cun sêde a-[[a Prìa]]. In-tu meṡe d'avrî du [[1798]] i sun pasê a-a Giüriṡdisiùn de Aêne Candide, in-tu III cantùn, pe cangiâ in-tu [[1803]] cu-u VI Cantùn da Giürisdisiùn de Cuùnbu, de lungu cun sêde a-a Prìa<ref name=":0" />. In-tu [[1805]], cun tütta a Repübbrica, Borṡi e Veréssi i sun stêti tachê a-u [[Primmu Impe(r)u fransese|Primmu Inpêru franseṡe]], pe finî in-tu [[dipartimentu de Muntenötte]] cumme dui cumüi du cantùn da Prìa. De sti tenpi i inṡegnê franṡesi i l'han dêtu recattu a l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], ch'a nu permetêva de pasâghe cun di gran càreghi, faxéndula da-e muntê ciü adûsci e ciü larga, tantu che cuscì a l'ha pigiòn u numme de Via Napuleonica<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', pp. 31-32}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La vecchia via Aurelia restaurata da Napoleone'', p. 19}}</ref>. Da-u stüddiu cumandòn da-u prefèttu de Savuna, u [[Gaspard de Chabrol]], u primmu ch'u parle de Borṡi e de Veréssi, u se tröva che alantùa e sö gente i l'êan pe-u ciü di canpagnolli e, a Veréssi, ascì di pastùi. Da-a têra u se canpâva de oîve, üga, verdüa e gran, ben che i scìti de Veréssi i l'êan ciü grammi, cun 361 persûne ch'i staxêvan a Borṡi e 129 in Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. Cu-a fìn du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u cuntrollu da regiùn u l'è pasòn in-tu [[1815]] a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e cuscì Borṡi e Veréssi, da-u [[1818]] a-u [[1847]] i l'han fêtu parte da [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], che pö a l'è vegnüa in [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sircundâju]] da [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Ṡena]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento giuridico-amministrativo dal 1815 a fine 1800'', p. 27}}</ref>. I inṡegnê sardi, a-a preṡensa du rè [[Càrlo Albèrto de Savöia|Carlu Albèrtu]], in-tu [[1836]] i l'han cumensòn i travàggi pe-u garbassu da [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] che, finìi in-te mênu d'in annu, i l'han permisciu de portâ l'Aurelia dund'a passa ancùa ancö, tantu da scürsî u camìn fra Borṡi e [[Finô|Finâ]] a trèi chilometri cianélli<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 32}}</ref>. De ben inpurtante pe l'ecunumia du postu u gh'è stêtu ascì, in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], in gran ṡvilüppu de câve de [[röṡa de Veréssi]], cu-i blocchi ch'i l'êan careghê sciü-i barchi da 'n mö a-i pê da colla<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Un primo miglioramento del tenore di vita'', p. 31}}</ref>. In-tu [[1870]], insemme a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|növa feruvìa]], u l'è intròn in servissiu u caṡéllu de Borṡi, cu-a [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn]], a primma da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] a êsse fêta de müàgge, ch'a l'è stêta inaugürâ in-tu [[1882]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Dal 1861 alla fine del secolo XIX'', p. 34; ''Le tappe della rinascita'', p. 35}}</ref>. In-tu [[1885]] u l'è stêtu traciòn u stradùn ch'u lîga Borṡi cun Veréssi muntandu sciü pe-a Varavêa, ch'u l'ha pigiòn u postu di antîghi sentê<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 33}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, méntre l'annu de doppu u l'è stêtu fabricòn e növe scöe elementâri de Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Borgio ha la sede scolastica per le elementari - 1886'', p. 48}}</ref>. In-tu [[1929]], cu-a sö fundasiùn, Borṡi e Veréssi i sun pasê sutta a-a növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] e du [[1933]], cun regiu decretu du 23 de marsu, n° 386, i dui cumün i sun stêti tachê insemme pe furmâ cuscì l'ente aministratìvu d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT}}</ref>. De cuéllu annu u s'è descuvèrtu e [[grotte de Vâdemìn]], avèrte a-e vixite in-tu [[1970]] a-a preṡensa du ministru [[Paolo Emilio Taviani]]<ref name=":8">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le grotte «Valdemino»'', pp. 46-47}}</ref>. Fra e âtre manifestasiùi, a partî da-u [[1967]] u s'è inandiòn u [[festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu ben inpurtante<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il teatro di Verezzi'', pp. 49-50}}</ref>. Pö, da-u [[1973]] a-i 31 de dixenbre du [[2008]] u cumün u l'ha fêtu parte da [[Cumünitê Muntâna Pollupice]] méntre, da-u 4 de dixenbre du [[2015]] a-a primavêa du [[2015]], u l'è stêtu drentu a l'[[Uniùn di cumüi da Rivêa de Parme e de Oîve]]. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Bòrxi e Verésso}} === Minuranse furèste === Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de ṡenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. === Cugnummi ciü difüṡi === I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sun: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>. === Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi === * Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi e Veréssi, [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>. == Posti d'interèsse == === Architetüe religiuṡe === ;Parocchia de Borṡi <gallery mode="packed" widths="180"> File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi </gallery> * '''Gêxa de San Pê''': a l'è a sêde da parocchia de Borṡi, tiâ sciü da-e ruìne du forte du [[1588]], finìu in abandùn, cu-u permisciu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] pe sti travàggi ch'u l'êa rivòn du [[1789]]. Fêta in-tu stîle neuclàscicu d'alantùa, a l'è stêta cunsacrâ du [[1808]] e vixitâ da-u [[Pappa Pìu VII]] a-i 15 de frevâ du [[1814]]. A sö cianta a repìggia cuélla da furtessa, a retàngulu e cu-i canti ariundê, levòn a müàggia du fundu ch'a l'è stêta caciâ ṡü pe fâ röṡu a l'abside.<ref name="Ligurpress" /> A faciâta, neuclàscica, a mustra ina stàtua du santu in simma a-u fruntùn, fiancòn da dui canpanìn binélli. De drentu a l'è a 'na sula navâ, cun sei capélle laterâli, cuattru in-ti canti e due in sciü-i fianchi du coru, méntre a otta a l'è pitüâ cu-a ''Gloria de San Pê'', du [[Raffaele Arbertella]].<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/|tìtolo=Chiesa di San Pietro|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> * '''Santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu''': cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antîghe du teritoriu, fêta de prubabile in-tu [[VII secolo|VII séculu]], a-u postu d'in primmu tenpiu pagàn. A l'è in-tu stîle rumanicu-goticu a trê navê, cun l'abside gïòn a levante e a l'êa da prinsìpiu dedicâ a [[Sàn Pê|San Pê]], cu-a sö primma mensiùn, pe-a custrusiùn du canpanìn, du [[1076]]. Du [[1485]] a l'è stêta ingrandìa e elevâ a returìa, méntre tra u [[1688]] e u [[1690]] a l'è stêta isâ in ātéssa, ciü che dotâ du pòrtigu e d'in növu abside. Cu-a cunsacrasiùn da gêxa de San Pê, du [[1808]] a l'ha cangiòn de tìtulu a San Stêva, pe-a cungréga ch'a gh'axêva de sêde, méntre da-u [[1960]] a l'è ascì santuâju, intitulòn a-a Madonna du Bun Cunséggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/|tìtolo=Santuario di Santa Maria del Buon Consiglio|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa du Redentù''': dìta ascì a "gêxa növa", a l'è stêta custruìa in-ti [[Anni 1970|anni '70]], sutta a Don Pissarello, e terminâ sutta a Don Doglio. A sö cianta a l'è a retangulu, cuèra da 'n téitu a cabanna ch'u se sporṡe in-tu frunte pe furmâ, cun dui pilastri, in pòrtigu. A gêxa a l'è inlüminâ da dixöttu vedrê decurê, ciü che in'âtra ch'a cröve a ciü pârte da faciâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/|tìtolo=Chiesa di Gesù Redentore|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> ;Parocchia de Veréssi <gallery mode="packed" widths="180"> File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A gêxa de San Martin File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna File:Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|Vista da gêxa de San Giüṡèppe </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''': a l'è a sêde da parocchia de Veréssi, tiâ sciü tra u [[1637]] e u [[1645]] grassie a l'interèsse du priù Giovanni Tommaso Cucchi, de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta fabricâ a-u postu da gêxa ciü antîga, du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Cuattrusentu]], e da cà di fratti, supravisciüe pe ina pârte, dund'u l'è scanpòn ascì ina pitüa du [[1512]]. A g'ha ina sula navâ, cun cuattru capélle in sciü-i fianchi, e a l'è fiancâ da 'n canpanìn rumànicu, de prìa du postu, ch'u l'êa in pârte da gêxa véggia. De drentu a l'è decurâ in-t'in stîle baroccu, cun ātê de marmu, stàtue ascì du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragliano]] e ina pitüa de l'[[Orazio De Ferrari]]. Sutta a-u paviméntu u gh'è de tunbe, ch'i l'êan döveê pe-i religiuṡi e e famìggie ciü inpurtanti de Veréssi, cumme i Cucchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''': u l'è stêtu fundòn in-tu [[1625]] cumme oatòju pe ina cungréga. Du [[1957]] u l'è stêtu rangiòn pe vuluntê de Don Bruno Oddone, che a-i 22 de lüggiu du [[1958]] u g'ha fêtu mette ina stàtua da Madonna Regìna, insémme a-a növa intitulasiùn de l'oatòju a santuâju de Marìa Regìna. Misciu a fiancu da paruchiâle, a sö strutüa a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu, cu-u fundu reùndu e cuèrta da in'otta a butte. Ciü che a stàtua da Madonna, de [[Luigi Santifaller]], u gh'è cunservòu cuélle de San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe, travàggi de sö fìggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20727/|tìtolo=Cappella di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuario di Maria Regina (ex Oratorio di S. Maria Maddalena)|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> * '''Capélla de Sant'Agustìn''': a l'è miscia in-ta burgâ da Ciassa, faciâ in sciü-a ciasétta ch'a ghe dà u numme, cu-e sö urigine ch'i duviévan remuntâ a-u [[XIV secolo|Trexentu]]. In-te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] a l'êa vegnüa a sêde da scöa du paìṡe, primma ch'a faxesse San Martìn in-ta cà cumünâle. A g'ha de dimensciùi picine cu-ina cianta a retangulu, cuèrta da 'n'otta a butte, cun de müàgge che de drentu i sun intunachê e de föa de prìe a vista, sensa guêi de decurasiùi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Verezzi - Chiesa di Sant'Agostino|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927211052/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/sant-agostino.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref> * '''Capélla de l'Imaculâ''': a l'è ina capélla privâ da famìggia Finocchio ch'a se tröva in-ta burgâ da Ciassa, fêta fabricâ du [[1621]] da 'n prêve e teòlugu de sta famìggia, pe sö üṡu. Sta capélla a l'è custruìa in simma a 'n pòrtigu, tantu che de sutta u ghe passa a vìa ch'a và d'in-te sta burgâ a cuélla du Rucâru. A capélla, ciütòstu picina, a l'è fêta cu-in güstu baroccu sensa guêi de decurasiùi e a cunsèrva ina figüa de l'Imaculâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927210855/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/immacolata-concezione.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/immacolata.html|tìtolo=Verezzi - Cappella dell’Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref> * '''Capélla da Madonna di Canpi''': cunusciüa ascì cumme a Madonna da Ricunciliasiùn, a se tröva nu guêi distante da-a burgâ da Crösa, in sciü-a stradda ch'a porta a [[Gura]]. Fêta surva a-i resti de 'na custrusiùn ciü véggia, du [[XI secolo|séculu XI]], a l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]], cumm'u gh'è scrìtu in sciü l'architrâve. In antîgu a l'êa pârte de furtificasiùi da Tûre di Sassetti e a sö strutüa a l'è ciütòstu sénplice, cu-in'aula da-u fundu reùndu e in'otta de maùi.<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=Cappella dei Campi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> In-ta ṡôna u gh'è stêtu fina de apparisiui, fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref> * '''Gêxa de San Giüṡèppe''': edifissiu religiuṡu tiòn sciü du [[1963]] in-ta regiùn de Ṡüelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=San Giuseppe|vìxita=2026-06-26|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn de Veréssi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20734/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-06-26}}</ref> === Architetüe civìli === <gallery mode="packed" widths="180"> 2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta </gallery> * '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punénte e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref> * '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref> * '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.<ref name=":5" /> * '''Villa Rostain''': dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Ṡüelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militâri === * '''U Turiùn''': in sciü-a stradda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe méntre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.<ref name="Ligurpress" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}</ref> * '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn ṡü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.<ref name=":4" /><ref name=":5" /> * '''Tûre di Vassalli''': a l'è in'antîga furticasiùn in-ta burgâ du Pöṡṡu de Veréssi. De prubabile a l'è nasciüa cumme ina tûre destacâ da-e chê, cun meṡüe a têra de 4,5 m pe 5 e âta 13 m, ligâ a 'na müàggia e miscia a vardâ a vìa. Cu-u tenpu a l'è finìa in-tu méṡṡu a-e chê du Pöṡṡu, cu-e custrusiùi ch'i ghe sun stête renbê, fête tantu pe stâghe che cumme fundi, ch'i l'han furmòn in cunplèssu a cà furtificâ<ref>{{Çitta web|url=https://studioarc-architettura.com/la-torre-ritrovata/|tìtolo=La torre ritrovata|léngoa=IT|vìxita=2026-06-27}}</ref>. * '''Tûre di Sassetti''': sta tûre, ch'a l'è miscia fra e burghê da Cröṡa e du Rucâru de Veréssi, a l'êa devöâ da-i [[Marchexùn de Finô|Du Caréttu de Finâ]] cumme céntru da sö furtificasiùn pe cuntrulâ u paìṡe, cu-in capitàn ch'u ghe staxêva insémme a-a sö guarnixùn. De ciü, in gîu a-a tûre u gh'êa ascì de müàgge, ch'i muntâvan fina da-a capélla di Canpi.<ref name=":6" /> === Natüa === <gallery mode="packed" widths="180"> File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A "Sâla du Preṡéppiu" </gallery> * '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&nbsp;m e in dislivéllu de 36&nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}</ref> * '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de ṡügnu du [[1995]], ch'u cröve 28&nbsp;km<sup>2</sup> tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe a varietê di anbiénti e pe a preṡensa de tâne<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref>. == Ecunumia == A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu-u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu-u lête e u furmaggiu ch'i faxêvan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne<ref name="Casalis1834">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}</ref>. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]<ref name="Casalis1854">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}</ref>. Fra e ativitê de trasfurmasiùn, in-tu tenpu, fra Borṡi e Veréssi u se pö cuntâ inta quarantêna de [[Gumbu|gunbi]]; i ciü tanti i funsiunâvan grassie a de béstie, pe-u ciü âṡi e mü, ma u ghe n'êa ascì dui a ventu in simma a Veréssi e dui a êgua, giâ cu-in bêu da-u Rugéttu, a Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''I frantoi di Verezzi (I Gunbi de Veréssi)'', pp. 64-65; ''I frantoi di Borgio (I Gunbi de Borzi)'', p. 66}}</ref>. A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a esse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === ;Bibliutêche <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn </gallery> A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è drentu a-u scistêma bibliutecâju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>. ;Scöe A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte pârte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Asuciasiùi === * ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', p. 55}}</ref>. * ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', pp. 55-56}}</ref>. === Teâtri === [[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]] * Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Dialétti borṡìn e veresìn === Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dui paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]]. A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dui parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Fèste e fée == [[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]] * [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu "''Veretium''", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gîu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva pârte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]<ref name=":0" />. == Sport == [[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]] Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive: * Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dui da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. * Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi e Veressi === [[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == [[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]] === Stradde === A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]]. A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antîghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dui chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />. Ciü in antîgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u tenpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe [[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa<ref name="Casalis1834" /><ref name="Casalis1854" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Impianto della linea ferroviaria a Borgio con fermata al "casello" del passaggio a livello - 1870'', pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a esse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costruzione della stazione ferroviaria di Borgio Verezzi, unica della Riviera di Ponente in muratura - 1882'', pp. 39-40}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Borgio Verezzi: storia, tradizioni, cultura e turismo|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008511|ànno=1970s|editô=Tipografia Grafiche Riviera|çitæ=U Sejâ|léngoa=IT|cid=Nari, 1970s}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} * {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]] 3iscykd43o8uu0nni6kqz5vt37kesvo Liguri Antighi 0 10373 271846 269685 2026-07-15T20:02:15Z N.Longo 12052 wl 271846 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Gallia Cisalpina-fr.svg|thumb|250x250px|E popolaçioìn da [[Gàllia Cizarpìnn-a]] prìmma da conquìsta romànn-a]] I '''Lìguri Antîghi''' êan 'n [[pòpolo]], tra i prìmmi a êse mensonæ inte l'[[Çiviltæ òcidentâle|Òcidénte]] intrêgo, ch'o stâva inta región conpréiza tra o [[Ròdano]], a [[Lunigiànn-a]] e i doî sciànchi de [[Àrpe de Ponénte]]. L'òrìgine de sta popolaçión a no l'é conosciûa, co-ina prìmma çitaçión ch'a l'é fæta, fòscia, da l'[[Ezìodo]] into [[VII secolo a.C.|sécolo VII prìmma de Crìsto]], scibén che-e ciù segûe coménsan sôlo da-i sécoli aprêuvo. Inte l'ùrtima pàrte da seu stöia, mêgio atestâ, i Lìguri Antîghi s'êan scontræ ciù vòtte co-a [[Repùbrica romànn-a|Repùbrica de Rómma]] p'avardâ a pròpia indipendénsa, vegnìndo in sciâ fìn batûi into [[II secolo a.C.|sécolo II prìmma de Crìsto]], dòppo de lónghe canpàgne de goæra<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/liguri/|tìtolo=Liguri - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref><ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Adriano Maggiani|tìtolo=Il Mondo dell'Archeologia|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/popoli-e-culture-dell-italia-preromana-i-liguri_(Il-Mondo-dell'Archeologia)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rómma|léngoa=IT|capìtolo=Popoli e culture dell'Italia preromana. I Liguri}}</ref>. Inti scrîti da seu época i Lìguri Antîghi són regordæ cómme génte agoerîe e mainæ espèrti, spartîi fra de tribù diferénti. Cómme pò-u pòpolo, mànco a seu léngoa, o [[Lèngoa ligure antiga|lìgure antîgo]], a gh'à 'n'òrìgine e 'na clasificaçión segûa, co-e pöchìscime testimoniànse che no permétan de determinâne a natûa [[Léngoe pre-indoeoropêe|pre-indoeoropêa]] ò [[Léngoe cèltiche|cèltica]]. Ste génte chi àn lasciòu o seu nómme a-e tære dónde stâvan che, defæti, pò-u seu çéntro són conosciûe co-o topònimo de [[Liguria|Ligùria]] ancón a-a giornâ d'ancheu<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Stöia == === Preistöia === E testimoniànse da prezénsa de l'òmmo in Ligùria són da çercâ scìnn-a da-a [[preistöia]]. Vixìn a-o pòrto de [[Nissa|Nìssa]], inta Tæra Amâ, l'é stæto trovòu de tràcce de ciù antîghe cabànn-e costroîe da cacioéi nòmadi, quæxi 300.000 ànni fa. A prìmma stratigrafîa a l'à mostròu despægi perîodi insediatîvi, con rèsti de cabànn-e òvali co-o fȇugo into mȇzo, riseu scavisæ, rascìn e béstie caturæ cómme pòrchi sarvæghi, tartarûghe, rinocerónti de Merk, liofànti meridionâli, beu sarvæghi e öxélli. Vixìn a [[Löa|Lȇua]] l'é stæto trovòu tràcce de l'òmmo de Neanderthal. Inte gròtte de Toiàn són vixìbili ségni che quélli pòsti ȇan frequentæ a-a fìn do [[Paleolìtico]] Supeiô. Inta gròtta di Brìcchi Rósci de [[Ventemiglia|Vintimìggia]] l'é stæto trovòu di rèsti ch'aregòrdan l'Òmmo de Cro-Magnon. A [[Finô|Finâ]] (Ænn-e Àrbe) se trȇuvan testimoniànse do [[Neolìtico]] con di diségni che se pȇuan datâ fra i 20.000 e i 18.700 ànni fa e inte gròtte lóngo o torénte Penavàira, inta valàdda co-o mæximo nómme into teritöio igàono, l'é stæto trovòu rèsti de òmmi de 7.000 anni primma de Crìsto. A partî da-o segóndo milénio prìmma de Crìsto (Neolìtico) gh'é de notìçie da prezénsa di lìguri in sce 'n teritöio asæ grànde ch'o corispónde ciù o mȇno a tùtta l'Itàlia setentrionâle. A ògni mòddo se pénsa che i antîghi lìguri se són scistemæ in sciâ costȇa mediterània da-o Ròdano a l'Àrno (coscì o scrîve o [[Polìbio]]), arivàndo co-a sò prezénsa scìn'a-a costȇa mediterània spagnòlla a ponénte e a-o [[Téivie|Tévere]] vèrso sùd-èst e colonizàndo e îzoe da [[Corsega|Còrscica]], da [[Sardegna|Sardégna]] e da [[Siçillia|Sicìlia]]. A poéiva ȇse 'na popolaçión de quæxi 200.000 persónn-e, spartîe inte vàrie tribù. De lô ne rèstan numerôxi repèrti de tæra chéutta. De manimàn e migraçioìn di [[Cèlti]]<ref>O [[Giacomo Devoto]], inta sò òpia ''Gli antichi italici'', Firénse, Vallecchi, 1931, o l'atriboîva ancón l'indoeoropeizaçión di Lìguri a-i ''[[Lepontii]]''.</ref> (che parlâvan o leponzio ò lepontico) e e colonizaçioìn di [[Fenìcci]], di [[Grêcia antîga|Grȇghi]] e di [[Civiltæ cartaginéize|Cartaginéixi]], àn pigiòu o pòsto di Lìguri a partî da-o [[IV secolo|IV sécolo]] prìmma de Crìsto. === Goære cóntra Rómma === [[File:Regio IX Liguria.jpg|thumb|250x250px|A Ligùria a-i ténpi di romèn antîghi, dîta ''[[Regio IX Liguria]]'']] Co-a prìmma goæra pùnica ([[II secolo a.C.|II sécolo prìmma de Crìsto]]) i Lìguri se són spartîi tra aleæ de Cartàgine e aleæ de Rómma. L'é stæto quànde i Români àn conquistòu sto teritöio chi, con l'agiùtto di sò aleæ Genuates, che l'àn ciamòu Lìgùria, ch'o corispondéiva a-a [[Regio IX Liguria|''IX Regio'']] de l'[[Impêo Roman|Inpȇro româno]], ch'a l'andâva da-e [[Àrpi Marìtime]] e [[Àrpi Còsie|Còsie]], a-o Pò, a-o [[Trébia (sciùmme)|Trébia]] e a-a [[Magra|Mâgra]]. A descriçión da ''IX Regio Italiæ'' a l'é do [[Plìnio o Vêgio|Plìnio]]: {{Çitaçión|A región Ligùria a va fra i sciùmmi Vâro e Mâgra pe 31 mìggia române. Sta región chi a l'é a nȇuvén segóndo a definiçión de l'Aogósto.|[[Plìnio o Vêgio]], ''[[Naturalis Historia]]'', III, 5,49|[...] patet ora Liguriæ inter amnes Varum et Macram XXXi Milia passuum. Haec regio ex descriptione Augusti nona est.|lingua=LA}} Sta región chi a l'ȇa ciù picìnn-a de quélla òriginâle òcupâ da-i Lìguri inta preistöia. Con tùtta probabilitæ inte sta provìnsa chi se ghe conservâva ancón l'etnîa lìgure ciù pûra, in càngio inta Lunigiànn-a e inte regioìn a-o de la de Àrpi e popolaçioìn s'ȇan òrmâi mescciæ con âtre tribù. De fæti l'[[Ecatȇo de Milȇto]] into [[VI secolo a.C.|VI sécolo prìmma de Crìsto]] o ne dîxe che [[Prinçipatu de Mu̍negu|Mónego]] e [[Marseggia|Marséggia]] ȇan çitæ lìguri e i Elisici, pòpolo ch'o stâva fra o Ròdano e i Pirenȇi, ȇan 'na mescciûa de Lìguri e Ibȇri. Into [[XIII secolo|Trexénto]] o [[Dante Ardighê|Dànte]], into pigiâ in consciderasción sorvetùtto a questión lengoìstica-dialetâle, o parliâ da Ligùria cómme de 'na región conpréiza fra o Triónfo de l'Aogósto, [[Lerze|Lèrxi]] e o spartiægoe alpìn-apenìnico. Scibén chi-â coscénsa d'ȇse 'n'ùnica etnîa ciù grànde a dûa ancón pe bén bén. L'idȇa de 'na región ch'a va da-o Vâro a l'Àrno a l'é ancón pigiâ da-o [[Iàcopo Braxélli]], cançelȇ da [[Repùbrica de Zena|Repùblica de Zȇna]] de l'anno [[1419]], inta sò ''Descrizione della Riviera''. Inte l'anno [[180 a.C.|180 prìmma de Crìsto]] i Români, pe poéi dispónn-e da Ligùria inta sò conquìsta da [[Gàlia]], àn dovûo deportâ 47.000 Lìguri Apoâni, òstinæ ribèlli, e l'àn confinæ inte l'àrea Sanìtica ch'a l'é fra [[Avelìn]] e [[Benevénto]]<ref>[[Plìnio o Vêgio]], ''[[Naturalis Historia]]'', III, 47</ref>. === Testimoniànse contenporànie === I Lìguri êan génte di mónti e mangiâvan sorviatùtto servagìnn-a, formàggio e læte. De quélli êan merçenâi e anâvan a fâ a goæra pe âtri pàixi, cómme Cartàgine e [[Impêo Roman|Rómma]]. Quélli che vivéivan vixìn a-o mâ, o [[Mâ Ligure]], êan pescoéi e mainæ, e navegâvan, ànche a-o làrgo, sénpre con bàrche picìnn-e. O [[Diodòro Sìculo]] (stòrico grêgo, 80-20 prìmma de Crìsto) o scrivéiva in [[Lengua grega antiga|grêgo]]: {{Çitaçión|I Lìguri stàn inte 'na tæra sarvæga e a sò vìtta a l'é dûa e descòmoda tra fadîghe e o contìnoo travagiâ p'agiutâse l'un con l'âtro. L'ezerciçio fìxico e a sobriêtæ do mangiâ fàn sci che i sò còrpi ségian stìggi ma into mæximo ténpo robùsti. Gh'àn in mòddo de fâ rùstego e no àman ni o sgoàsso ni e comoditæ. E dònne són fòrti e forzelûe cómme i òmmi; i òmmi són cómme e béstie sarvæghe e, inte 'n conbatiménto, ghe veu tréi Gàlli pe fâ ‘n Lìgure. Inte tùtte e ativitæ rischiôze són capâçi e ardimentôxi. Vàn pò-u mâ scìnn-a-e costêe de l'Àfrica e sfìdan con coràggio tùtti i perìcoli.|[[Diodòro Sìculo]], ''[[Bibliotheca historica]]'', V}} I Lìguri són nominæ pe-a prìmma vòtta inte 'n tòcco scrîto da l'[[Ezìodo]] riportòu da-o [[Strabón]]<ref>[[Strabón]], ''[[Geografia (Strabone)|Geografia]]'', VII.3.7, traduçioìn inte {{Çitta lìbbro|outô=H.L. Jones (traduçión de)|tìtolo=The Geography of Strabo|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/home.html|ànno=1917-1932|editô=Loeb Classical Library, Harvard University Press|léngoa=EN|volùmme=VII.3.7}} e {{Çitta lìbbro|outô=Amédée Tardieu (traduçión de)|tìtolo=The Geography of Strabo|url=http://www.mediterranees.net/geographie/strabon/VII-3.html|ànno=1867|editô=Hachette|çitæ=Parìggi|léngoa=FR|volùmme=VII.3.7}}</ref> inte a "''Geografia'', VII 3.7", cómme i ciù antîghi abitànti de l'Òcidénte: "Etìopi, Lìguri e Sciîti alevatoî de cavàlli". Âtri aotoî (Dîodöo Sìcolo, [[Virgìlio]], [[Tito Lìvio|Lìvio]], [[Màrco Tullio Cicerón|Cicerón]]) scrîvan cómme i Lìguri ancón into [[II secolo a.C.|II sécolo primma de Crìsto]] vivéivan inte de condiçioìn primitîve e ne dàn l'inmàgine de 'n pòpolo sarvægo, fȇo, i quæ goeriȇri fàn poîa sólo co-o fâse védde. Ma into mæximo ténpo vȇgne sotoliniòu a qualitæ de solidarietæ e d'ònestæ de 'na popolaçión contadìnn-a e de pastoî no ancón spartîa in "clàsse" e inta quæ e dònne afróntan e mæxime fadîghe di òmmi inte 'na tæra definîa pìnn-a de prîe, stérile, crûa e covèrta de èrboi da tiâ zu. No tùtti i aotoî antîghi dàn di giudìççi poxitîvi, prezénpio o [[Màrco Pòrcio Catón]] o definìsce i Lìguri ignorànti e böxàrdi, in pòpolo ch'o l'à pèrso a memöia de sò òrìgini. Tùtti sti eleménti chi ne fàn capî cómme i Lìguri, pòpolo asæ antîgo, spantegæ in ténpi lontàn inte 'na grànde pàrte do [[Mâ Mediterraneo|Mediterànio]] de Ponénte, són stæti sotomìssi, no sénsa dificoltæ, da-i Români, cóntra i quæ a mancànsa de 'na coltûa, de tradiçioìn, de 'n'identitæ, de 'n'unitæ polìtica e de 'na clàsse de nòbili co-o potȇre de decìdde, són stæte a raxón de 'na deboléssa dónde o caraterìstico e fòrte tenperaménto o no l'é bastòu a sarvâli. == Socjêtæ == [[File:Mappa de trebü Lìgü(r)i antighe.svg|thumb|Màppa de tribù Lìguri antîghe]] === Pòpoli Lìguri === [[Immaggine:Tipo B, stele di taponecco (licciana) 01.JPG|thumb|200px|Antîga stêle lìgure a Luni]] E naçioìn ciù inportànti, inta Ligùria d'ancheu, êan: * Apuani - inta [[Provinsa dea Spèza|provìnsa de Spézza]] e inta [[Lunigiànn-a]] * Tigulli - inta [[Rivêa de Levànte]] * Genuati - a [[Zena|Zêna]], dónde òua gh'é o Çéntro Stòrico * [[Viturii|Vituri]] - a [[Ôtri]] * Sabazi - a [[Sann-a]] * Docili - dónde gh'é [[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisêua]] * Epanteri - a [[Còrcre|Càrcae]] * [[Ingauni]] - dónde gh'é [[Arbenga]] * Intemeli - a [[Ventemiglia|Vintimiggia]] Fêua da Ligùria d'ancheu * Friniati * Ilvati * Magelli * Statielli * Dertunini * Caburriati * Taurini * Libui * Veleiati * Levi * Marici * Segobrigi == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Lìguri Antîghi| ]] futr8wn0tpu48vqpgl25bvr3gsv3qir Ferovîa Zêna-Vintimìggia 0 17940 271847 265375 2026-07-15T20:02:39Z N.Longo 12052 wl 271847 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Mappa ferrovia Genova-Ventimiglia.png|thumb|350px|Màppa da ferovîa Zêna-Vintimìggia]] A '''ferovîa Zêna-Vintimìggia''' a l'é 'na [[Ferovîa|lìnia feroviària]] ch'a côre lóngo tùtta a [[Rivêa de Ponénte]], da-a seu estremitæ de levànte scìnn-a-o confìn co-a [[Fransa|Frànsa]]. A l'é unn-a de ciù inportànti lìnie feroviàrie de l'Itàlia e a l'atravèrsa tréi capolêughi de provìnsa: [[Zena|Zêna]], [[Sann-a|Sànn-a]] e [[Imperia|Inpêia]]. [[Ventemiglia|Vintimìggia]] a gh'à a fonçión de staçión de confìn, dónde finìscian e córse ségge i trêni italién che quélli françéixi. == Stöia == [[Immaggine:Orario Genova - Ventimiglia 1° Settembre 1872.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|L'orârio di trêni a-o [[1º seténbre|1° de seténbre]] do [[1872]]]] L'idêa da costruçión de 'na lìnia feroviària ch'a corìsse lóngo a [[Rivêa]] a remónta a-o [[1857]], co-in prìmmo progètto pi-â coscì dîta "Ferovîa de Rivêe Lìguri". Quésta lìnia, ch'a l'é stæta inandiâ into méize de màrso de quéllo ànno, a dovéiva partî da-o sciùmme [[Vâro (sciùmme)|Vâro]], a ponénte de [[Nissa|Nìssa]], che alôa o marcâva o confìn tra o [[Regno de Sardegna|régno de Sardégna]] e a repùbrica françéize, e arivâ scìnn-a-o sciùmme [[Magra|Mâgra]], confìn do stâto sabòudo co-o [[ducâto de Mòdena]]. Insémme a de âtre ferovîe, sta lìnia chi a fâva pàrte do progètto de realizaçión de 'n'estéiza ræ feroviària, vosciûa da-o [[Camìllo Benso, cónte de Cavour|Cavour]] pe modernizâ o régno. Pe de ciù, de lóngo inte quélli ànni, l'êa za in fonçión 'na cùrta træta tra e dôe staçioìn de [[Staçión de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] e [[Staçión de Zêna Ôtri|de Ôtri]], avèrta a-i [[8 arvî|8 d'arvî]] do [[1856]] e ch'a se deramâva da-a [[Ferovîa Turìn-Zêna|Turìn-Zêna]]. A-a fondaçión do [[Regno d'Italia (1861-1946)|régno d'Itàlia]] gh'é stæto 'n'aceleraçión inti travàggi pi-â lìnia gràçie a l'emanaçión da lézze do [[27 òtôbre|27 d'òtôbre]] do [[1860]], dónde s'êa decîzo de fabricâ a coscì dîta "ferovîa lìgure", ch'a ligàsse e dôe çitæ de [[Ventemiglia|Vintimìggia]] e de [[Màssa (Itàlia)|Màssa]], ciù che vàrie lìnie za existénti. A costruçión e l'ezercìçio de quésta ferovîa són stæti dónca afidæ a-e [[Strade Ferrate Livornesi]], creæ pöco prìmma ma che za do [[1865]] són finîe drénto a-e [[Strade Ferrate Romane]] (SFR), co-a costruçión che into méntre (a-i [[25 mazzo|25 de màzzo]] do [[1868]]) da [[Ôtri]] a l'êa arivâ scìnn-a [[Sann-a|Sànn-a]]. A ògni mòddo e SFR, che se trovâvan inte de grénde dificoltæ econòmiche, a-i [[23 novénbre|23 de novénbre]] do [[1868]] àn cedûo a lìnia a-a [[Società per le Ferrovie dell'Alta Italia]], ch'a controlâva za o rèsto da ræ feroviària do nòrd da penîzoa. A-i [[25 zenâ|25 de zenâ]] do [[1872]] a lìnia do Ponénte a l'é stæta in sciâ fìn conpletâ, con l'avertûa da [[Staçión de Vintimiggia|staçión de Vintimìggia]] e, ciù ò mêno doî méixi ciù tàrdi (a-i [[18 marso|18 de màrso]]), di 7&nbsp;km de træto internaçionâle de conligaménto co-a ræ françéize. {| class="wikitable" style="float:right" |- style="background:#efefef;" ! Træta ! Inouguraçión<ref name="trenidicarta.it">{{Çitta web|url=http://www.trenidicarta.it/aperture.html|tìtolo=Prospetto cronologico dei tratti di ferrovia aperti all'esercizio dal 1839 al 31 dicembre 1926|outô=Ofìçio Centrâle de Statìstica de Ferovîe do Stâto|editô=Alessandro Tuzza|dæta=1927|léngoa=IT|vìxita=2021-08-12}}</ref> |- |- |align="left"|Brìgnoe-Sàn Pê d'Ænn-a |align="right"|18 de dexénbre do 1853<ref group="n.">Cómme pàrte da [[ferovîa Turìn-Zêna]].</ref> |- |align="left"|Sàn Pê d'Ænn-a-Ôtri |align="right"|17 de zenâ do 1856 |- |align="left"|Ôtri-Sànn-a |align="right"|25 de màzzo do 1868 |- |align="left"|Sànn-a-Vintimìggia |align="right"|25 de zenâ do 1872 |} Inta costruçión de l'òpia i progetìsti no l'àn però dæto goæi a ménte a-i bezéugni e-e necescitæ di teritöi atraversæ, scicómme chi-â prìmma raxón derê a l'avertûa da lìnia a l'êa a seu inportànsa pe-i interèssi militâri e difensîvi do stâto sàrdo prìmma, e do régno d'Itàlia pöi. O progètto da ferovîa, pensòu in acòrdio a-i bezéugni d'alôa, quànde a ciù pàrte di traspòrti, ségge de mèrçe che de pasagê, o l'avegnîva pe mâ, o l'à portòu a 'n percórso squæxi do tùtto a-o livéllo do mâ e ch'o l'anâva aprêuvo a-a lìnia da còsta. A ferovîa, dónde poscìbile, a corîva de fiànco a-a percórso da [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Stràdda Ourélia]], unéndo ciù de quarànta comùn che scìnn-a quéllo moménto êan conligæ no goæi bén pe tæra, se no sôlo pe mâ. === O radóggio === [[Immaggine:Mappa_variante_di_tracciato_Andora-P.P._San_Lorenzo.png|sinistra|miniatura|250x250px|A variànte do percórso pò-u radóggio tra Andêua e Sàn Loénso.]] Constrûta squæxi do tùtto a colìssa séncia pe-e dificoltæ técniche da seu realizaçión e pe contegnî i cósti, a ferovîa Zêna-Vintimìggia a l'é rizultâ da sùbito inadegoâ a-e ezigénse de conligaménto che se ghe domandâva. A despêto de nêuve e urgénti necescitæ, sentîe za da l'inprinçìpio do [[XX secolo|Nêuveçénto]], i travàggi pe radogiâ a lìnia són anæti avànti adâxo e pe tòcchi spantegæ tànto che, ancón a-a giornâ d'ancheu, gh'é de seçioìn a séncia colìssa, màscime quélla tra [[Andôa|Andêua]] e [[Arbenga|Arbénga]] e quélla tra [[Löa|Lêua]] e [[Finô|Finâ]]. Inti ànni do regìmme l'é stæto realizòu o radóggio da træta Arbénga-Lêua, avèrta do [[1936]], co-a realizaçión di nêuvi fabricâti viâgiatoî, e fæto de retìfiche into tòcco tra [[San Luensu (cumüna)|Sàn Loénso]] e [[I Spiareti|Spiarêti]], con dôe nêuve galerîe a [[San Steva a Mâ|San Stêva]] e tra [[Sanremu|Sanrémmo]] e Spiarêti che són stæte constrûte pe predispónn-e da lìnia a-a dóggia colìssa. A ògni mòddo, sti travàggi chi són vegnûi pi-â ciù pàrte inùtili do [[2001]], con l'abandón da træta. A scitoaçión a-o coménso do [[1968]] a l'êa ancón crìtica, co-i sôli tréi tòcchi Sàn Pê d'Ænn-a-Ôtri (11&nbsp;km), Lêua-Arbénga (8&nbsp;km) e da Spiarêti a-o confìn co-a Frànsa (20&nbsp;km) ch'êan a dóggia colìssa. A prìmma træta a êse potençiâ a l'é stæta quélla conpréiza tra e [[Staçión de Zêna Vêxima|staçioìn da Vêxima]] e de [[Staçiùn de Väze|Vâze]], avèrta a-i 23 d'òtôbre scìnn'a-a [[staçión de Coghêuo]] e pe intrêgo inta setemànn-a aprêuvo. L'ùrtimo tòcco, sàiva a dî quéllo tra e staçioìn da Vêxima e de Ôtri, o l'é stæto inouguròu pöco dòppo, a-i [[29 lûggio|29 de lùggio]] do [[1969]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.ferrovieinrete.com/doc_storici/FerroviaLigure.pdf|tìtolo=Da Ventimiglia a Massa – La Ferrovia Ligure|outô=Adriano Betti Carboncini|léngoa=IT|p=3|vìxita=2021-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,10/articleid,0018_01_1969_0175_0010_24603260/|tìtolo=Molti ostacoli sul raddoppio della ferrovia Genova-Ventimiglia|outô=Sergio Devecchi|editô=Archivio ''La Stampa''|dæta=1969-07-29|léngoa=IT|vìxita=2021-08-12}}</ref>. A nêuva sêde feroviària, mesciâ ciù a mónte rispètto a quélla vêgia, a l'à permìsso a-i pàixi in sciâ Rivêa de [[Rensén]], [[Cogoeuo|Coghêuo]] e [[Väze|Vâze]] de liberâse da-a congestión caxonâ da l'infrastrutûa, dæto che prìmma a pasâva pròprio a-o seu céntro. A Rensén, coscì cómme a Vâze, l'é stæto tiòu sciù 'na nêuva staçión, méntre a vêgia lìnia a l'é stæta in pàrte riutilizâ e in pàrte abandonâ. Into detàggio, inta zöna da Vêxima, dòppo di ànni de abandón s'é dêuviòu o spàçio coscì liberòu pe alargâ a sêde stradâle de l'Ourélia, méntre inti pàixi a ferovîa a l'é stæta sciorbîa da-o tesciûo urbâno. I tòcchi èstra-urbâni, a-o coménso abandonæ, són stæti mìssi a nêuvo inti ùrtimi ànni e convertîi inte di percórsci pe-e biçiclétte e/ò pedonâli. [[Immaggine:Laigueglia IC Cycnus.jpg|destra|miniatura|250x250px|In trêno intercity o l'arîva a [[L'Aigheuja|Laigoéggia]] do [[1993]]]] Pe radogiâ a lìnia scìnn-a Sànn-a l'é stæto però necesâio âtri nêuv'ànni, tànto chi-â nêuva staçión, ch'a l'êa stæta tiâ sciù tra o [[1961]] e o [[1960|1962]] segóndo o progètto de l'inzegnê [[Pier Luigi Nervi]] e inougurâ da-o prescidénte da Repùbrica [[Antonio Segni]], a l'é restâ vêua e sénsa de binâi pe bén chinz'ànni. Defæti sôlo do [[1977]], co-in grànde ritàrdo rispètto a-i progràmmi, l'é stæto avèrto a dóggia træta tra Vâze e Finâ, ch'a conprendéiva a nêuva [[Staçiùn de Sann-a|staçión de Sànn-a]], into quartê de Mongrifón, ascì. Inte sta porçión chi de lìnia a sêde desmìssa a l'é stæta tórna sciorbîa da-o tesciûo urbàn, de spésso co-a seu trasformaçión inte 'na pasagiâ a-o mâ. A Sànn-a l'àrea da vêgia staçión lóngo o [[Letimbru|Letinbro]] a l'é restâ pe tànto ténpo abandonâ, trasformâ prìmma in lanbré pò-u depòxito di vagoìn e ciù avànti caciâ zu pe realizâ o grànde parchézzo de Ciàssa do Pòpolo. Ciù avànti, pasòu vintiçinqu'ànni de progètti, finançiaménti, rinvîi e discuscioìn, do [[2001]] l'é stæto avèrto a l'ezercìçio, tra [[Imperia|Inpêia]] e [[A Burdighea|a Bordighêa]], a træta a dóggia colìssa tra Sàn Loénso e Spiarêti co-e nêuve staçioìn de [[Staçión de Tàggia-Àrma|Tàggia-Àrma]] e de [[Stassiun de Sanremmu|Sanrémmo]], e a consegoénte serâ de quélle de [[Staçión de Sàn Loénso-A Çiprèssa|Sàn Loénso]], de [[Staçión de Sàn Stêva-Rîva|Sàn Stêva]] e de [[Staçión de Spiarêti|Spiarêti]], insémme a quélle vêge de [[Staçión de Tàggia-Àrma (1872)|Tàggia-Àrma]] e de [[Staçión de Sanrémmo (1872)|Sanrémmo]]. E àree desmìsse són stæte interesæ da 'n progràmma de riqualificaçión, dæto chò-u nêuvo radóggio o l'é do tùtto in galerîa, realizòu segóndo 'n progètto existénte za da-o [[1982]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Costarossa - Edizioni 37-47|ànno=1982|léngoa=IT}}</ref>.[[Immaggine:Treno_Andora_Cervo.jpg|miniatura|250x250px|Vìsta do tòcco lóngo a còsta tra [[U Sèrvu|o Çèrvo]] e Andêua, desmìsso do 2016|sinistra]]A-i [[2 arvî|2 d'arvî]] do [[2006]] l'é stæto ativòu a variànte de percórso tra e staçioìn de [[Staçión de Zêna Ôtri|Ôtri]] e de [[Staçión de Zêna Pêgi|Pêgi]], ch'o conprénde a nêuva [[staçión de Zêna Pra]] ascì. Do [[2011]] l'é stæto inouguròu a Zêna 'n nêuvo pónte in sciô [[torénte Ponçéivia]], realizòu co-în investiménto de 22 milioìn de éori, constrûto in variànte e lóngo 750&nbsp;m, ch'o consénte de viâgiâ a velocitæ ciù èrte e co-ina màssa asciâ ciù grànde<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2011/07/treni-linea-genova-ventimiglia-inaugurato-nuovo-tratto-di-binari-sul-polcevera/|tìtolo=Treni, linea Genova-Ventimiglia: inaugurato nuovo tratto di binari sul Polcevera|dæta=2011-07-25|léngoa=IT|vìxita=2021-08-13}}</ref>. Do [[2014]] 'na frànn-a inta localitæ Vîco de Vignétte, into comùn de Andêua, a l'à fæto anâ fêua da-e colìsse l'InterCity 660 Milàn-Vintimìggia, inpónendo l'interuçión da lìnia pe vàrie setemànn-e. In sciâ fìn, co-o càngio d'oràrio de l'[[11 dexénbre]] do [[2016]], l'é stæto ativòu a nêuva variànte do percórso a dóggia colìssa tra Andêua e Sàn Loénso, squæxi do tùtto in galerîa e co-e nêuve staçioìn de [[Stassiùn d'Andôa|Andêua]], [[Stasiùn de Diàn|Diàn]] e [[Stasiùn de Inpeia|Inpêia]]. Into méntre l'é stæto seròu e staçioìn in sciô vêgio percórso lóngo a còsta a séncia colìssa, sàiva a dî quélle de [[Staçión de Andêua (1872)|Andêua]], [[Staçión de Çèrvo-Sàn Bertomê|Çèrvo-Sàn Bertomê]], [[Staçión de Diàn (1872)|Diàn]] (''Diano Marina''), [[Staçión de Inpéria Inêia|Onêgia (Inpêia)]] e [[Staçión de Inpéria Pòrto|O Pòrto (Inpêia)]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141217231128/http://www.italferr.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=55b829900e3ca110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|tìtolo=Milano - Genova - Ventimiglia|léngoa=IT|vìxita=2021-08-12|dataarchivio=2014-12-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.lastampa.it/2016/05/17/edizioni/savona/il-raddoppio-andorasan-lorenzo-sar-attivo-dall-dicembre-bNFz50b7H5yKWbE4JRFCAN/pagina.html|tìtolo=Il raddoppio Andora-San Lorenzo sarà attivo dall'11 dicembre|dæta=2016-05-17|léngoa=IT|vìxita=2021-08-13}}</ref><ref name="CT RFI 14/2016">{{Çitta web|url=https://donet.rfi.it/RFIPlatform/viewDocumentWebById.do?docId={09400D17-B15C-4BF7-97DC-8CD32F5E3664}&docType=CC|tìtolo=Circolare Territoriale RFI DTP GE 14/2016|outô=Rete Ferroviaria Italiana|editô=RFI|dæta=2016-11-11|léngoa=IT|vìxita=2021-08-12}}</ref>. == Caraterìstiche == A lìnia a l'é stæta costroîa in [[scartaménto òrdenâio]] (dónca de 'na larghéssa de 1435&nbsp;mm), alimentâ a [[corénte contìnoa]] a 3000&nbsp;V, a dóggia colìssa da-a sò òrìgine (tra e staçioìn de [[Staçión de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] e de [[Staçión de Zêna Prìnçipe|Ciàssa Prìnçipe]]) scìnn-a Finâ, ciù che tra Lêua e Arbénga e da Andêua a-o confìn co-a Frànsa. A [[Staçión de Vintimiggia|staçión de Vintimìggia]] a l'é o pónto de confìn e de conligaménto co-a lìnia SNCF pe [[Marseggia|Marséggia]] (a [[Ferovîa Marséggia-Vintimìggia|Marséggia-Vintimìggia]]), alimentâ a 25.000&nbsp;V in [[corénte alternâ]] e con frequénsa a 50&nbsp;Hz. Pe sta raxón chi a staçión a l'é dotâ de 'n'alimentaçión a 1.500&nbsp;V CC, corénte stàndard inte de ferovîe françéixi ascì, dæto che i trêni da [[Société Nationale des Chemins de fer Français|SNCF]] chi inpiêgæ pêuan êse alimentæ ségge a 25.000&nbsp;V - 50&nbsp;Hz (AC) che a 1.500&nbsp;V (DC) e i trêni italién no gh'àn di problêmi a dêuviâ quésta alimentaçión, con poténsa e tensción amêzâ. A lìnia a l'é equipagiâ co-o [[Sistema Controllo Marcia Treno|SCMT]] pe tùtta a seu longhéssa e co-o scistêma [[Blocco elettrico automatico a correnti codificate|BAcc]] a 4 còdichi da-a seu òrìgine scìnn-a Sànn-a e da Andêua a Vintimìggia, fæto ch'o permétte de viâgiâ a de velocitæ scìn a 180&nbsp;km/h. == Percórso == [[Immaggine:Arenzano-IMG 0634.JPG|miniatura|A ciclàbile tra Rensén e Coghêuo, realizâ a-o pòsto da ferovîa]] [[Immaggine:Piani d'Invrea.jpg|miniatura|A vêgia lìnia a Vâze do [[1960]]]] [[Immaggine:Cervo lineaferriviaria genova ventimiglia.jpg|miniatura|A ferovîa a-o [[U Sèrvu|Çèrvo]], træta d'ancheu serâ]] [[Immaggine:Pista ciclabile (14).jpg|miniatura|O tòcco da [[Pìsta Ciclàbile do Ponénte Lìgure]] inta galerîa de [[Càppo Néigro]]]] === In ezercìçio === * [[Staçión de Zêna Brignoe|Staçión de Zêna Brìgnoe]] * [[Staçión de Zêna Prìnçipe|Staçión de Zêna Ciàssa Prìnçipe]] * [[Staçión de Zêna Stràdda de Frànsa]] * [[Staçión de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a]] * [[Staçión de Zêna Cornigén]] * [[Staçión de Zêna Sestri Ponente Ariopòrto|Staçión de Zêna Séstri Ponénte Ariopòrto]] * [[Staçión de Zêna Pêgi]] * [[Staçión de Zêna Pra]] * [[Staçión de Zêna Ôtri]] * [[Staçión de Zêna Vêxima]] * [[Staçión de Rensén]] * [[Staçión de Coghêuo]] * [[Staçiùn de Väze|Staçión de Vâze]] * [[Staçiùn de Çélle|Staçión de Çélle]] * [[Staçiùn d'Arbissöa|Staçión d'Arbisêua]] * [[Staçiùn de Sann-a|Staçión de Sànn-a]] ** Diramaçión pò-u pòrto (sôlo mèrçe) *** Staçión de Sànn-a Pàrco Döia *** Staçión de Sànn-a Marìtima * [[Staçiùn de Cuggiæn-Vuè|Staçión de Cugén-Voæ]] * [[Staçiùn de Spoturnu-Nöi|Staçión de Spötórno-Nöi]] * [[Stasiùn de Finô Marina|Staçión de Mænn-a do Finâ]] * [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|Staçión de Bórxi Verézzi]] * [[Stasiùn da Prìa|Staçión da Prîa]] * [[Stasiùn de Löa|Staçión de Lêua]] * [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|Staçión do Borghétto]] * [[Stasiùn du Sejâ|Staçión do Çeiâ]] * [[Stasiùn de Arbenga|Staçión de Arbénga]] * [[Stasïun d'Ar̂asce|Staçión de Aràsce]] * [[Staçión de Lengoéggia|Staçión de Laigoéggia]] * [[Stassiùn d'Andôa|Staçión de Andêua]] * [[Stasiùn de Diàn|Staçión de Diàn]] * [[Stasiùn de Inpeia|Staçión de Inpéria]] * [[Staziùn de Tàgia-Àrma|Staçión de Tàggia-Àrma]] * [[Stassiun de Sanremu|Staçión de Sanrémmo]] * [[Staçión de Bordighêa|Staçión da Bordighêa]] * [[Staçión de Vàllecrêuza]] * [[Staçión de Vintimiggia|Staçión de Vintimìggia]] === Staçioìn soprèsse === * [[Staçión de Zêna Pra (1856)]] * Staçión de Rensén (1868) * Staçión de Vâze (1968-1977) * Staçión de Vâze (1868) * Staçión de Çélle (1883) * Staçión do Câo d'Arbisêua * Staçión de Sànn-a Letìnbro * Staçión de Voæ Zöna Industriâle (d'ancheu sôlo mèrçe) * Staçión de Berzézzi * Staçión de Spötórno * Staçión de Nöi * Staçión de Varigòtti * Staçión de Pîa do Finâ * Staçión de Andêua (1872) * Staçión de Çèrvo-Sàn Bertomê * Staçión de Diàn (1872) * Staçión de Onêgia * Staçión do Pòrto * Staçión de Sàn Loénso-A Çiprèssa * Staçión de Sàn Stêva-Rîva * Staçión de Tàggia-Àrma (1872) ** Pòsto de moviménto Càppo Vèrde * Staçión de Sanrémmo (1872) * Staçión de Spiarêti == Tràfego == Quésta lìnia a l'é atraversâ da trêni de tîpo regionâle, regionâle velôce e InterCity de [[Trenitalia]]. Scìnn-a-o [[2021]] gh'êa ascì quàrche Eurocity da socjêtæ [[Trenitalia France|Thello]], òua Trenitalia France, con destinaçión Nìssa ò Marséggia ma, pe caxón da [[pandemîa de COVID-19]], sto servìçio chi o l'é stæto scancelòu do tùtto e mesciòu in sciâ lìnia [[Turin|Turìn]]-[[Lion|Lión]]. O tràfego mèrçe o l'é ciutòsto svilupòu, spartîo sorviatùtto tra e conpagnîe [[Mercitalia Rail]], [[Captrain Italia]] e [[Fuori Muro]]. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliogràfiche <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta publicaçión|outô=Adriano Betti Carboncini|ànno=1992|tìtolo=La ferrovia ligure|revìsta=I Treni|p=126-127|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Ferrara A.|outô2=Valdambrini F.|outô3=Pedemonte S.|ànno=1998|méize=frevâ|tìtolo=Progettazione e realizzazione degli impianti di sicurezza della Fermata Sotterranea di Sanremo e delle gallerie correnti|revìsta=Quarry & Construction|nùmero=2|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Sergio Pedemonte|outô2=Franco Valdambrini|outô3=|ànno=1998|méize=frevâ|tìtolo=Spostamento a monte tra S. Lorenzo e Ospedaletti|revìsta=Quarry & Construction|nùmero=2|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Vittori Cervigni|ànno=2001|tìtolo=Treni che non vedremo più|revìsta=I Treni|volùmme=22|nùmero=230|p=22-27|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Mario Bianchi|outô2=Carlo Ferrari|ànno=2001|tìtolo=San Remo sotto terra|revìsta=I Treni|volùmme=22|nùmero=232|p=18-23|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Rete Ferroviaria Italiana - Direzione Circolazione|ànno=2003|méize=Dexénbre|tìtolo=Fascicolo Linea 74|editô=Direzione Territoriale Produzione di Genova|léngoa=IT|url=https://normativaesercizio.rfi.it/NormativaEsercizio/detail.xhtml?doctype=CT&compartimento=GENormativaEsercizio/}} * {{Çitta publicaçión|outô=Rete Ferroviaria Italiana - Direzione Circolazione|ànno=2003|méize=Dexénbre|tìtolo=Fascicolo Linea 75|editô=Direzione Territoriale Produzione di Genova|léngoa=IT|url=https://normativaesercizio.rfi.it/NormativaEsercizio/detail.xhtml?doctype=CT&compartimento=GE}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=https://www.ferrovieabbandonate.it/linea_dismessa.php?id=205&id=205|tìtolo=Variante di tracciato Genova Voltri-Finale Ligure Marina|outô=Roberto Rovelli|léngoa=IT|vìxita=2024-10-19}} * {{Çitta web|url=http://www.stagniweb.it/escur-i.htm|tìtolo=Escursioni di archeologia ferroviaria|outô=Giorgio Stagni|léngoa=IT|vìxita=2024-10-19}} [[Categorîa:Lìnie feroviàrie]] [[Categorîa:Traspòrti da Ligùria‎]] ffy140gfbpwardv03z72ilg6ajk5czk Categorîa:Pàgine in Arbenganese 14 28009 271836 271567 2026-07-15T19:02:36Z N.Longo 12052 + 1 271836 wikitext text/x-wiki Sta categorîa a l'arechéugge e pàgine ch'én scrîte in ''arbenganese'', a-a mainêa da çitæ ò inte unn-a de variànte da lìsta chi de sótta. Into detàggio, gh'é: * 61 pàgine in ''arbenganese sitadìn'' ** 9 pàgine inta ''grafia du Gastaldi'' ** 1 pàgina inta ''grafia du Bolia'' * 11 pàgine in ''tuiranìn'' * 9 pàgine intu ''parlâ de Castrevegliu'' * 6 pàgine in ''parlà d'Èrli'' * 4 pàgine in ''burghetìn'' * 4 pàgine in ''burghetìn di Prigè'' * 3 pàgine in ''castergianchìn'' * 2 pàgine in ''baresté'' * 2 pàgine in ''lecaiö'' * 1 pàgina in ''carendìn'' * 1 pàgina in ''parlà de Villanöva'' * 1 pàgina in ''carporu'' [[Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Arbenganese]] 2x0cs2yvjhj8slpqgala0sy8isvxwyz Rivêa de Levànte 0 28160 271845 268997 2026-07-15T20:00:29Z N.Longo 12052 wl 271845 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Map-of-liguria-map-en-wiki.gif|miniatura|Màppa da Ligùria.]] {{Çitaçión|<math>\mathfrak{R}</math>ivee,<br/>basta pochi stocchi d'erbaspaa<br/>penduli da 'na liggia<br/>isce-o delirio do mâ<br/>o doe camelie fute<br/>inti giardin deserti,<br/>e un eucalipto biondo ch'o se bolle<br/>tra foi e matti xoeui<br/>inta luxe[...]|da '''Rivêe''' de [[Eugenio Montale|Eogénio Montâ]]}} A '''Rivêa de Levànte''' a l'è a pàrte de còsta da [[Liguria|Ligùria]], che inta sò totalitæ a l'è ciamâ senpliceménte [[Rivêa]], ch'a va da [[Zena|Zêna]] scìnn-a-a fôxe da [[Magra|Mâgra]], vixìn a-o confìn co-a [[Toscann-a|región Toscànn-a]]. == Giögrafîa fìxica == [[Immaggine:Tinetto.JPG|miniatura|L'estremitæ meridionâle da còsta a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]], co-e îzoe de l'[[arcipélago spezìn]].]] A Rivêa de Levànte a l'è a pàrte de còsta in sciô [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] conpréiza pe convençión tra-o pónto ciù setentrionâle de quésto mâ e a sò fìn vèrso èst. In particolâ a l'è dónca conpréiza tra-a fôxe do torénte [[Cerûza]], ch'o se caciâ into mâ a l'altéssa da localitæ de [[Ôtri]], into teritöio do comùn de Zêna, e, vèrso a [[Toscann-a|Toscànn-a]], a fôxe do sciùmme [[Magra|Mâgra]], into teritöio do comùn de [[Mègia|Améggia]]. Segóndo 'na definiçión ciù "antropològica" da-a Rivêa de Levànte a saiéiva da esclùdde l'àrea do comùn de Zêna ma in ògni mòddo a l'è vàlida a definiçión "giögràfica" ascì. Pe de ciù, a Rivêa de Levànte a se peu divìdde inti conprensöi, da ponénte vèrso levànte, de: * [[Gorfo Paradîzo|Górfo Paradîzo]]: o l'è o tòcco de còsta conpréizo tra-o prìmmo comùn dòppo Zêna, ò sæ [[Boggiasco|Bogiàsco]], e o [[mónte de Pòrtofìn]]. * [[Górfo do Tigùlio]]: o va da-o mónte de Pòrtofìn scìnn-a [[Sestri Levante|Séstri Levànte]]. * Bâie do Levànte: ò sæ a pàrte da Rivêa conpréiza tra Séstri Levànte e o còu de [[Pónta Mesco]]. * [[Çinque Tære|Çìnque Tære]]: conprensöio ch'o va da Pónta Mesco scìnn-a l'[[A Parmæa|Îzoa Parmæa]]. * [[Górfo da Spézza]] (ò di Poêti): o l'è træto da còsta lìgure ciù òrientâle, da-a Parmæa a-a fôxe da Mâgra. === Còsta === [[Immaggine:Punta_Manara_-_panoramio.jpg|miniatura|O còu de [[Pónta Manæa]].|sinistra]] A còsta da Rivêa de Levànte a l'è, cómme o rèsto da Rivêa lìgure, pi-â ciù pàrte âta e giasciugâ ma a ògni mòddo rìcca de górfi e insenatûe. Inte quésta Rivêa sòn conpréizi vàrri còi, i quæ de spésso segnan o confìn tra comuîn vixìn. Tra quésti gh'è, in órdine da Zêna vèrso levànte, i promontöi de [[Pónta Cannétte]] (a [[Camuggi|Camóggi]]), [[Pónta Scciàppa]] (a [[Camuggi|Camóggi]]), [[Pónta Buddego]] (a [[Camuggi|Camóggi]]), [[Pónta do Béuggio]] (a [[Camuggi|Camóggi]]), [[Pónta Torétta]] (a [[Camuggi|Camóggi]]), [[Pónta Carêga]] (tra [[Camuggi|Camóggi]] e [[Portofin|Pòrtofìn]]), [[Pónta do Giasso]] (a [[Portofin|Pòrtofìn]]), [[Pónta Pòrtofìn]] (a [[Portofin|Pòrtofìn]]), [[Pónta de l'Ourivêta]] (a [[Portofin|Pòrtofìn]]), [[Pónta Manæa]] (a [[Sestri Levante|Séstri Levànte]]), [[Pónta Bàffe]] (a [[Sestri Levante|Séstri Levànte]]), [[Pónta Monêgia]] (a [[Monegia|Monêgia]]), [[Pónta Bàggio]] (a [[Monegia|Monêgia]]), [[Pónta Apicchi]] (a [[Framûa]]), [[Pónta di Màrmi]] (a [[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta de Mónte Grosso|Pónta de Mónte ''Grosso'']] (a [[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta da Madònna]] (a [[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta do Carlìn]] (a [[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta Gone]] (a [[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta Mesco]] (tra [[Levanto|Lévanto]] e [[Monterosso|Monterósso]]), [[Pónta Vagno]] (a [[Rimazô]]), [[Pónta Castàgna]] (a [[Rimazô]]), [[Pónta Pineda]] (a [[Rimazô]]), [[Pónta do Pèrsego]] (a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]]), [[Pónta da Castàgna]] (a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]]), [[Pónta Sànta Màia]] (a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]]), [[Pónta do Varignàn]] (a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]]), [[Pónta Sànta Terêza]] (a [[Lerze|Lèrxi]]), [[Pónta Galêa]] (a [[Lerze|Lèrxi]]), [[Pónta de Tregiàn]] (a [[Lerze|Lèrxi]]), [[Pónta Crövo]] (a [[Mègia|Améggia]]) e [[Pónta Giànca]] (a [[Mègia|Améggia]]). === Îzoe === {{Véddi ascì|A Parmæa}} [[Immaggine:Palmaria_Island_-_Tellaro,_La_Spezia,_Italy_-_May_29,_2021.jpg|miniatura|E træ îzoe de l'[[arcipélago spezìn]].]] Lóngo a Rivêa de Levànte se trêuvan sôlo træ îzoe prinçipæ, ò sæ quélle de l'[[arcipélago spezìn]], ciù quàrche schéuggio de picìnn-e dimenscioìn, dôe de quæ atoalménte dizabitæ e ina, a Parmæa, co-îna popolaçión de . In particolâ sòn: * [[A Parmæa|Îzoa Parmæa]]: co-i sò 1,89 km² de superfìcce a l'è l'îzoa ciù grànde de tùtta a Ligùria. A prezénta vàrie fortificaçioìn, realizæ ségge da-i zenéixi che da-o [[Regno de Sardegna|régno de Sardégna]] pe protézze l'intrâ do [[Górfo da Spézza]]. Insémme a-e âtre dôe îzoe de l'[[arcipélago spezìn]], a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]] e a-e [[Çinque Tære|Çìnque Tære]] a l'è consciderâ da l'[[UNESCO]] in di patrimòni de l'umanitæ<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://whc.unesco.org/en/list/826|tìtolo=Portovenere, Cinque Terre, and the Islands (Palmaria, Tino and Tinetto)|léngoa=EN|vìxita=2021-06-28}}</ref>. * [[Îzoa do Tìn]]: grànde 0,13 km² a se trêuva ciù ò mêno çinqueçénto mêtri a sùd da Parmæa. Tra-e costruçioìn chi scitoæ gh'è 'n [[Fâro de Sàn Venerio|fâro do XIX sécolo]], i rèsti de l'antîga abaçîa de Sàn Venerio e de baterîe de diféiza costêa. * [[Îzoa do Tinétto]]: a l'è a ciù picìnn-a tra e træ îzoe de l'arcipélago, ànpia sôlo 6000 m² e âta 18 mêtri in sciô livéllo do mâ. In sciâ sò çìmma gh'è i rèsti de çèrtidùn antîghe costruçioÏn religiôze che remontan a-o [[V secolo|V sécolo]]. === Sciùmmi === [[Immaggine:Bocca_di_Magra.JPG|miniatura|Vìsta da fôxe dp sciùmme .|sinistra]] Dæte e caraterìstiche morfològiche do teritöio lìgure sòn davéi pöchi i córsi d'ægoa a avéi 'n regìmme squæxi perénne, con quélli da Rivêa de Levànte che no fan eceçión. O sôlo torénte abàsta inportànte da poéi êse conscideròu 'n sciùmme o l'è a [[Magra|Mâgra]]: * [[Magra|Mâgra]]: lóngo ciù ò mêno 70 km, o l'è o sciùmme ciù inportànte da Ligùria ségge pe longhéssa che pe portâ d'ægoa a sfociâ into [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]]. O nasce in [[Toscann-a|Toscànn-a]], into teritöio do comùn de [[Pontremoli|Pontrémoli]], e, zónto in Ligùria, o riçéive ægoa da-o sò prinçipâ afluénte, ò sæ a [[Vâa]], ch'a l'è pe cóntra o ciù lóngo córso d'ægoa (58 km) a pasâ do tùtto into teritöio lìgure. I âtri rién de 'na çèrta inportànsa àn in tùtti i câxi 'n regìmme da torénti e dónca estremaménte variàbile, con fòrti pìnn-e tra l'[[Aotùnno|ötùnno]] e a [[primavéia]] e vàrri méixi de sécca de [[Estæ|stæ]]. I prinçipæ rién che, da Zêna vèrso levànte, sfocian into [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] sòn: a [[Cerûza]] (a [[Ôtri]], pónto de separaçión tra-e dôe Rivêe), a [[Léia]] (a [[Ôtri]]), a [[Branega]] (a [[Pra]]), a [[Varenna (torénte)|Varenna]] (tra [[Pra]] e [[Mortiòu]]), a [[Ciâvàgna]] (a [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]]), a [[Ponçéivia]] (tra [[Cornigén]] e [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d’Ænn-a]]), o [[Bezàgno]] (a [[Fôxe (Zêna)|Fôxe]]), o [[Récco (torénte)|Récco]] (inte l'[[Recco|òmònimo comùn]]), o [[Boate]] (a [[Santa Margaita (comun)|Sànta Margàita]]), l'[[Entélla]] (tra [[Ciävai|Ciâvai]] e [[Lavagna|Lavàgna]]), o [[Grùmolo]] (a [[Sestri Levante|Séstri Levànte]]), o [[Petrònio]] (a [[Rîva Trigôzo]], quartê de [[Sestri Levante|Séstri Levànte]]) e a [[Magra|Mâgra]] (a [[Mègia|Améggia]]). == Stöia == {{Véddi ascì|Liguria#Stöia}} === Antighitæ === [[Immaggine:IX_-_LIGURIA.svg|miniatura|300x300px|Màppa da ''Regio IX Liguria''.]] A prezénsa de l'òmmo inta zöna a remonta a ténpi bén bén antîghi, cómme testimoniòu da-i ritrovaménti archiològîci fæti inta zöna, sorviatùtto inta [[Vàlladda da Vâa]], óltre che da-e misteriôze [[Statue stele|stàtoe stêle]]. E prìmme popolaçioìn de quæ se àn ciù notìçie sòn però quélle di [[Liguri Antighi|Antîghi Lìguri]] che, in particolâ, se spartîvan o teritöio da Rivêa tra-e lô træ tribù di Lìguri [[Genuati]] (che stâvan inta zöna de l'atoâle capolêugo), di [[Tigulli]] (inta ciù pàrte da Rivêa, scìnn-a [[Framûa]]) e di [[Apuani]] (che se trêuvâvan sorviatùtto inta [[Toscann-a|Toscànn-a]] setentrionâle ma ànche a l'estremitæ òrientâle da Lìguria). A quéste tribù a l'è dovûa a fondaçión di prìmmi insediaménti, pöi anpliæ da-i români, cómme l'''oppidum'' de Castéllo (fòscia o prìmmo nùcleo de [[Zena|Zêna]]), ''Tigullia'' (d'ancheu [[Ciävai|Ciâvai]]) e ''Segesta Tigulliorum'' ([[Sestri Levante|Séstri Levànte]]). Conquìsta, quélla di [[Impêo Roman|români]], che a avegniâ tra-o [[III secolo a.C.|III]] e o [[II secolo a.C.|II sécolo a.C.]] e, con l'escluxón di Apuani (cóntra i quæ saiàn conbatûe de duìscime canpàgne), a saiâ conclûza in mòddo ciù pacìfico de quélla cóntra i lìguri de l'âtra Rivêa. Defæti, za inta [[segónda goæra punìca]] i Genuati saiàn, a diferénsa di ''[[Sabazi]]'', di ''[[Ingauni]]'' e di ''[[Intemelii]]'', aleæ con [[Romma|Rómma]] cóntra e armæ [[Cartàgine|cartaginéixi]]. Inte l'etæ româna o Levànte, coscì cómme o rèsto da Lìguria, o vêgne iniçialménte inclûzo inta provìnsa da [[Gallia Cisalpina]] e, co-a rifórma do [[7|7 d.C.]] vosciûa da l'inperatô [[Aogusto|Cézare Ougùsto]], inta [[Regio IX Liguria|''Regio IX'' ''Liguria'']]. Testimoniànsa ciù inportànte de l'época sòn de segûo i rèsti da çitæ de ''[[Luna]]'', vixìn a-o confìn co-a Toscànn-a, che, fondâ into [[177 a.C.]], a l'è stæta scìnn-a-o sò definitîvo abandón do [[1058]] 'na de ciù grénde da Ligùria. === Medioêvo === [[Immaggine:Fortezza_di_Sarzana.jpg|miniatura|A fortéssa de [[Sarzanéllo]].|sinistra]] Co-a chéita de l'[[Impêo Roman|inpêro româno]] l'àrea a pasiâ sótt'a-o contròllo do [[régno ostrogòto]] scìnn-a quànde into [[538]], co-a [[Goæra gòtica|goæra cóntra i gòti]] vosciûa da l'inpeatô [[Giusiniàn I]], a pasiâ a l'[[Inpêro bizantìn]]. A despêto do sucesîvo arîvo di [[longobàrdi]] do [[568]] a Ligùria bizantìnn-a, ciamâ a l'época ''[[Provincia Maritima Italorum]]'' (con capolêugo ''[[Luna|Luni]]''), a rexìstiâ a l'invaxón di bàrbari pe squæxi 'n sécolo de ciù, eséndo conquistâ da quésti sôlo co-o rè [[Rotari]], inti [[Anni 640|ànni quarànta do VII sécolo]], pe pöi pasâ sótt'a l'[[inpêro di Frànchi]] de [[Carlomagno|Càrlo Màgno]] into [[774]]. Dòppo i ànni ciù scûi de l'[[Etæ de Mëzo|Âto Medioêvo]], inti quæ i pàixi da Rivêa saiàn sachezæ ciù vòtte da-i pirâti saracìn, pe garantî 'na mêgio òrganizaçión da sò diféiza l'àrea a saiâ riorganizâ da-o rè d'Itàlia [[Berengario II d'Ivrea]] co-a sò incluxón inta nêuva [[màrca Obertenga]], a eceçión di bórghi ciù òrientâli che êan pe cóntra sótt'a-a [[màrca de Tuscia]]. Co-o progresîvo indebolîse de l'outoritæ inperiâle, a-o pòsto de quéste dôe màrche nasciàn vàrri lìberi comuîn, che saiàn progresivaménte sciorbîi tra-o [[XII secolo|XII]] e o [[XIII secolo|XIII sécolo]] inta sfêra d'infloénsa da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]]. In particolâ a se peu aregordâ a fondaçión do bórgo de [[Pòrtivene|Pòrtovénere]] into [[1113]], l'acquixiçión de [[Lerze|Lèrxi]] do [[1152]] (e de l'àrea da [[A Spèza|Spézza]] into mæximo perîodo) e l'asogetaçión de [[Rapallo|Rapàllo]] into [[1229]]. Ciù conbatûo o saiâ pe cóntra o domìnio in sciô pàize de [[Sarzànn-a]], con Zêna che a-a fìn a scaciâ l'infloénsa da [[Medici|Scignorîa di Medici]] into [[1496]]. === Etæ modèrna e contenporània === [[Immaggine:Vallardi_-_Circondari_di_Chiavari_e_Levante.jpg|miniatura|Màppa di dôi circondâi [[Circondâio de Ciâvai|de Ciâvai]] e [[Circondâio de Sànn-a|do Levànte]].]] A Rivêa de Levànte a restîa pe vàrri sécoli ancón sótt'a-a [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]], benché a saiâ invâza da-i oustrìaci into [[1746]] e ciù vòtte da-e trùppe piemontéixi. Aprêuvo a-a [[Rivoluçion françeize|rivoluçión françéize]] e a-a consegoénte goæra da [[prìmma coaliçión]], co-a chéita da Repùbrica aristocràtica e a creaçión da [[Repùbrica Lìgure]] do [[1797]] a saiâ riordinâ a sò òrganizaçión teritoriâle, co-a sopresción di antîghi féodi e l'instituçión di dipartiménti. In particolâ, a rivêa a saiâ sudivîza tra-i çìnque dipartiménti do Bezàgno, do Górfo do Tigùlio, de l'Entélla, da Vâa e do Górfo da Spézza. Into [[1805]] a Ligùria a saiâ però unîa diretaménte a l'[[inpêro françéize]], into quæ a restiâ scìnn-a-a sò chéita into [[1814]], co-o Levànte ch'o l'êa spartîo tra-i dôi [[Dipartiménto de Zêna|dipartiménti de Zêna]] (ch'o l'arivâva scìnn-a [[Recco|Récco]]) e [[Dipartiménto di Apenìn|di Apenìn]]. Into [[1815]], dòppo a brêve esperiénsa da [[Repùbrica Zenéize]], a Rivêa de Levànte (e tùtta a [[Liguria|Ligùria]] ascì) saiâ dæta a-i [[Savoia|Savöia]] con decixón do [[Congresso de Vienna|Congrèsso de Viénna]] e dónca inclûza inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|provìnsa de Zêna]]. Da-a quésta, into [[1926|1927]], o saiâ separòu o [[Circondâio de Sànn-a|circondâio do Levànte]] pe creâ a nêuva [[Provinsa dea Spèza|provìnsa da Spézza]], a-a quæ saiàn unîi i pàixi de [[Maissann-a|Maisànn-a]] e de [[Vàise|Vàize]] (da-o [[circondâio de Ciâvai]]), óltre che quélli de [[Calice|Càlice]] e da [[A Rocheta (Vara)|Rochétta]] (da-o [[circondâio de Màssa]]). In ògni mòddo, da-o moménto da forsâ anesción a-o nêuvo stâto, a Rivêa e o rèsto da Ligùria andiàn aprêuvo a-a sò stöia, partéçipi in vàrie manêe a-i inportànti avegniménti do [[XX secolo|XX sécolo]]. == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === [[Immaggine:San_Lorenzo_(Genoa)_-_Exterior.jpg|miniatura|Procesción de [[Cazàsse]] pi-â fèsta patronâle de [[San Gioâne Batista|Sàn Gioâne Batìsta]], depoî a-a [[Cattedrale de San Loenso|Catedrâle de Sàn Loénso]].]] I pàixi da Rivêa de Levànte sòn conpréixi inta coscì dîta [[región eclesiàstica Ligùria]] e, in particolâ, spartîi tra-e træ diòcexi [[Arçidiòcexi de Zêna|de Zêna]] (ch'a l'ariva scìnn-a [[Camuggi|Camóggi]]), de [[Diòcexi de Ciävai|Ciâvai]] (da [[Portofin|Pòrtofìn]] a [[Monegia|Monêgia]]) e da [[Diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ|Spézza-Sarzànn-a-Brignæ]] (ch'a coincìdde co-a [[Provinsa dea Spèza|provìnsa da Spézza]]). E gêxe ciù inportànti, ò sæ e catedrâle de quéste diòcexi, sòn: * ''[[Cattedrale de San Loenso|Catedrâle de Sàn Loénso]]'': a l'è a catedrâle de l'[[arçidiòcexi de Zêna]] e 'na de gêxe ciù inportànti da Ligùria. A sò costruçión a l'è incomensâ inte l'[[XI secolo|XI sécolo]], a-o pòsto de 'na gêxa ciù antîga, e a saiâ consacrâ into [[1118]] da-o pàppa [[Gelasio II]]. A realizaçión da catedrâle a duiâ pe tànto ténpo, finindo sôlo into [[XIV secolo|XIV sécolo]], raxón pi-â quæ a prezénta de eleménti in stîle ségge romànico che gòtico. * ''[[Catedrâle de Nòstra Scignôa de l'Òrto]]'': a [[Ciävai|Ciâvai]], a l'è stæta costroîa tra-o [[1613]] e o [[1633]] e, a-i [[3 lûggio|3 de Lùggio]] do [[1907]], a l'è a stæta elevâ a catedrâle da [[diòcexi de Ciävai]]. Da-a ricostruçión fæta tra-o [[XIX secolo|XIX]] e o [[XX secolo|XX sécolo]] a l'à pigiòu o sò stîle neoclàscico. * ''[[Catedrâle de Crìsto Rè]]'': scitoâ a [[A Spèza|Spézza]], a l'è 'na costruçión bén bén ciù recénte, dæto ch'a l'è stæta realizâ tra-o [[1956]] e o [[1975]] segóndo o stîle raçionalìsta, a l'è l'atoâle sêde vescovîle da [[diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ]]. * ''[[Concatedrâle de Sànta Màia Sónta]]'': a l'è ina de dôe concatedrâle da [[diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ]] e a se trêuva a [[Sarzànn-a]]. A sò costruçión a l'è incomensâ into [[1204]] e, zaché a saiâ finîa sôlo into [[XVIII secolo|XVIII sécolo]], a prezénta 'n insémme de eleménti romànici, gòtici e baròcchi, frûtu de anpliaménti e rimanezaménti segóndo o gùsto de époche sucesîve. * [[Concatedrâle di Sànti Pê, Loénso e Conbàn|''Concatedrâle di Sànti Pê, Loénso e Conbàn'']]: antîga gêxa do [[XII secolo|XII sécolo]], a se trêuva into pàize de [[Brignê|Brignæ]]. Costroîa inte 'n stîle romànico, con di sucesîvi rimanezaménti baròcchi, a l'è l'âtra concatedrâle da [[diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ]]. === Architetûe civîli === * ''[[Vìlla româna do Varignàn|Vìlle române do Varignàn]] e [[Vìlla româna de Bócca de Mâgra|de Bócca de Mâgra]]'': vìlle do [[I secolo a.C.|I sécolo a.C.]], se trêuvan rispetivaménte inti comuîn de [[Pòrtivene|Pòrtovénere]] e de [[Mègia|Améggia]]. === Architetûe militâri === [[Immaggine:Rapallo-castello-complesso_laterale2.jpg|miniatura|Vìsta do castéllo de Rapàllo.]] * ''[[Castéllo de Rapàllo]]'': scìnbolo da çitæ de [[Rapallo|Rapàllo]], a sò costruçión a remonta a-o [[XVI secolo|XVI sécolo]], fæta pi-â necescitæ de protézze o pàize da-i atàcchi di pirâti saracìn. * ''[[Castéllo de Pòrtovénere]]'': costroîo ina prìmma vòtta da-i zenéixi into [[1161]], sùbito dòppo a fondaçión do bórgo, o saiâ anpliòu in vàrie òcaxoìn scìnn-a-a sò fórma atoâle into [[XVII secolo|XVII sécolo]]. * ''[[Castéllo de Lèrxi]]'': realizòu a partî da-o [[1152]] in sce 'n promontöio a proteçión da sotostànte bâia, o sò contròllo o saiâ disputòu ciù vòtte tra-i zenéixi e i pizén. A so fórma atoâle a remonta a-o [[XVI secolo|XVI sécolo]] e, in particolâ, a-o [[1555]], quànde saiàn finîi i travàggi de anpliaménto. * ''[[Castéllo Sàn Zòrzo]]'': prinçipâ fortificaçión de l'época zenéize, a remonta a-o [[1371]], frûtu de 'na ricostruçión do ciù antîgo castéllo de l'[[Etæ de Mëzo|Âto Medioêvo]]. A-a giornâ d’ancheu o l'è a sêde do Musêo cìvico archiològîco "[[Ubaldo Formentini]]". * ''[[Fortéssa de Sarzanéllo]]'': inponénte fortificaçión scitoâ inte l'òmònima localitæ de [[Sarzànn-a]], a fórma insémme a-a ''[[Fortéssa de Firmafede]]'' o scistêma difensîvo da çitæ. A sò costruçión a saiâ incomensâ da-i [[Medici]] into perîodo da dominaçión toscànn-a e finîa da-i zenéixi inti sécoli sucesîvi. === Musêi === [[Immaggine:Arsenal_of_La_Spezia_2.jpg|miniatura|L'arsenâ da Spézza, sêde do musêo técnico navâle.]] * ''Musêo mainâ de Camóggi'' * ''Musêo do pisétto'': a Rapàllo * ''Musêo diocezàn d'àrte sâcra'': a Ciâvai * ''Musêo stòrico do risorgiménto'': a Ciâvai * ''Musêo archiològîco de Ciâvai'' * ''Musêo geopaleontològico'': a Lèrxi * ''Musêo técnico navâle'': a Spézza * ''Musêo diocezàn'': a Spézza * ''Musêo naçionâle traspòrti'': a Spézza * ''Musêo cìvico archiològîco "Ubaldo Formentini"'': a Spézza * ''Céntro d'àrte modèrna e contenporània'': a Spézza * ''Palasìnn-a de àrte "Lucio Roberto Rosaia"'': a Spézza * ''Musêo diocezàn'': a Sarzànn-a * ''Musêo archiològîco naçionâle de Lûni'' === Âtro === * ''[[Çinque Tære|Çìnque Tære]]'': 'na de mête turìstiche ciù conosciûe e apresæ a livéllo italiàn e internaçionâle, da-o [[1997]] patrimònio de l'umanitæ [[UNESCO]] insémme a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]] e a-e Îzoe de l'[[arcipélago spezìn]]<ref name=":0" />. * ''[[Portofin|Pòrtofìn]]'': âtra famôza mêta turìstica internaçionâle da Rivêa de Levànte. * ''Rèsti da çitæ de [[Luna]]'': a-o confìn co-a Toscànn-a, o l'è o pàrco archiològîco ciù estéizo de tùtta a región. * ''[[Canposànto de Cafaggio]]'': antîgo çimitêio do [[IV secolo a.C.|IV sécolo a.C.]], o l'êa dêuviòu za da-i Lìguri [[Apuani]], di quæ o l'è 'na de testimoniànse ciù inportànti. * ''[[Vîa de l'Amô]]'': fòscia o camìn ciù famôzo de Çìnque Tære, o colega [[Rimazô]] con [[Manaròlla]]. * ''[[Sentê celestìn]]'': âtro inportànte sentê de Çìnque Tære, o colega tùtti i pàixi da zöna tra lô. == Anbiénte == === Flöra === [[Immaggine:19025_Porto_Venere,_Province_of_La_Spezia,_Italy_-_panoramio_(11).jpg|miniatura|Vìsta da [[A Parmæa|Parmæa]] tra-a [[màccia mediterània]]. Tra-e vàrie ciànte se pêuan riconósce 'n ezenplâre d'[[eofòrbia arbòrea]] (a sx) e di [[Pìn marìtimo|pìn marìtimi]] (a dx).]] A flöra ch'a se peu atrêuvâ lóngo a Rivêa, ségge in quélla de Ponénte che a Levànte, a l'è sorviatùtto de tîpo mediterànio, scibén che gh'è tànte spêce che sòn stæte introdûte da l'òmmo ascì, óltre a-e vàrie [[Plantae|ciànte]] domèstegæ za prezénti inta zöna ch'àn coscì avûo 'n'inportànte difuxón, cómme o [[castàgno]], o [[pìn domèstego]] e l'[[oîvo]]. Pe quànte rigoàrda e spêce coltivæ ciù difûze quéste sòn prinçipalménte i [[Oîvo|oîvi]], i [[Frûta|èrboi da frûta]] e a [[vìgna]], óltre che, ciù de ræo, i [[agrùmmi]], sorviatùtto [[Limon|limoìn]]. A flöra òriginâia da fàscia costêa, mêno difûza aprêuvo a l'inténsa urbanizaçión da Rivêa, a l'è conpòsta da vàrie ciànte tìpiche da [[màccia mediterània]] cómme e [[Ciantagallettu|zenèstre]], o [[latèrno]], o [[lentìsco]], o [[mortìn]], l'[[Murta|armón]] e l'[[èrxo]], èrbo che into pasòu o formâva gréndi forèste che andâvan da-a còsta scìnn-a 600-700 m d'altéssa. Ciù râre sòn e asociaçioìn vegetâli, prezénti sorviatùtto inte pàrte ciù câde e arsoîe, formæ da l'olivàstro (ò sæ a variêtæ sarvæga de l'[[oîvo]]) ò da-o [[caróbbo]], a-i quæ a l'è de vòtte asociâ l'[[eofòrbia arbòrea]]. Tra-i [[Arbùsto|arbùsti]] e e [[Ciànta aromàtica|ciànte aromàtiche]] gh'è in particolâ o [[tùmou]], l'[[Auföggio|öféuggio]] e o [[romanìn]], ciànte che, insémme a âtri arbùsti, forman a sôla vegetaçión di lêughi ciù espòsti a-o vénto, creando a coscì dîta [[garîga]], 'n tîpo de màccia mediterània caraterizòu da l'asénsa de ciànte a âto fùsto. Inta fàscia costêa e quélla de prìmme colìnn-e i èrboi ciù comuîn sòn sorviatùtto o [[pìn marìtimo]] e, ciù de ræo, o [[pìn d'Aléppo]] ascì. In ògni mòddo, dæto o fòrte inpàtto de l'òmmo in sce l'àrea costêa, se pêuan atrêuvâ chi vàrie spêce de [[Ciànta òrnamentâle|ciànte òrnamentâli]] inportæ, a partî da-o [[XIX secolo|XIX sécolo]], da-o [[Nordàfrica]] e da-e regioìn subtropicâli de [[America do Nòrd|América setentrionâle]], [[Asia|Àzia]] e [[Oçeania|Òceània]]. Se pêuan aregordâ sorviatùtto e vàrie spêce de pàrme, prinçipalménte a [[pàrma da dàtai]] e a [[pàrma de Canaîe]]. Âtre ciànte arivæ de fêua e a-a giornâ d’ancheu comuîn inta Rivêa lìgure sòn a [[magnòlia]], òriginâia de l'[[Asia|Àzia]], e o [[fîgo d'Ìndia]], proveniénte da-o [[Méscico]]. === Fàona === [[Immaggine:Barn_swallow_in_Vernazza_(Italy).jpg|miniatura|Dôe ezenplâri de [[Rundanin-a|rondanìnn-a]] a [[Vernassa|Vernàssa]].]] A fàona da fàscia costêa, scibén ch'a ségge sotopòsta a 'na fòrte presción da l'ativitæ umâna, a prezénta ancón 'na çèrta variàbilitæ, co-a difuxón de çèrtidùn animæ ànche endémici da zöna. Tra-e spêce ciù comuìn gh'è sorviatùtto i öxélli cómme o [[mèrlo]], o [[frengoéllo]], a [[sîa]] e o [[pecétto]], di quæ o gh'è 'n grànde nùmero de ezenplâri, óltre che e òniprezénti [[Ochin de mâ|öchìn de mâ]] e i [[Pición|picioìn]]. Âtri öxélli chi prezénti sòn a [[pàsoa solitâia]], l'[[éuggiochéutto]], a [[sterpassolinn-a]], o [[picónso]], o [[pitaformîgoe]], o [[cùcco]] e o [[codirossòn]]. Gh'è vàrie spêce de béstie da rapìnn-a ascì, ségge notùrne (cómme l'[[alochétto]], a [[çivétta]], a [[barbanèlla]], l'[[alòcco]], a [[tésta de gàtto]] e o [[dûgo]]) che diùrne (cómme l'[[Agugia|àgogia]], l'[[Agugia neigra|àgogia néigra]], o [[farchétto]], o [[nìbio]] e o [[fàrco]]). Pe-i [[Amphibia|anfìbbi]] in di ciù caraterìstici a l'è de segûo o [[scilvèstro]] (''Salamandra salamandra'' (Linnaeus, 1804)), néigro e a màccie giâne, animâ ch'o se peu trêuvâ sorviatùtto inte gròtte e in lêughi ùmidi. === Àree naturâli === [[Immaggine:ESC_large_ISS014_ISS014-E-17038.JPG|miniatura|O Promontöio de Pòrtofìn vìsto da-o spàçio. A sò pàrte meridionâle a l'è conpréiza inte l'òmònimo pàrco naturâle.]] [[Immaggine:BrugnatoVaraRiverPonteRomano1.JPG|miniatura|O sciùmme [[Vâa]] a l'altéssa de l'antîgo pónte româno. Quésto o l'è, in Ligùria, o sôlo habitat lóngo 'n sciùmme a êse restòu a-o sò stæto òriginâio.]] Inta Rivêa de Levànte sòn stæte creæ træ risèrve naturâli da pàrte da [[Liguria|región Ligùria]], a-e quæ o va azónto o [[pàrco naçionâle de Çìnque Tære]]. Co-a creaçión da pàrte de l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]] do progètto [[Natûa 2000]] a l'è stæta creâ 'n'inportànte ræ de [[Scîto d'Interèsse Comunitâio|Scîti d'Interèsse Comunitâio]], a quæ a l'inclùdde e zöne ciù rìcche de biodiverscitæ. * Pàrco naçionâle de Çìnque Tære * Pàrco naturâle regionâle de Pòrtovénere (SIC ascì<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic94/index.htm|tìtolo=SIC Portovenere - Riomaggiore - S.Benedetto|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref>) * Pàrco naturâle regionâle de Móntemarçéllo-Mâgra-Vâa (SIC ascì<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic84/index.htm|tìtolo=SIC Parco della Magra - Vara|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref>) * [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Pàrco naturâle regionâle de Pòrtofìn]] (SIC ascì<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic68/index.htm|tìtolo=SIC Parco Portofino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref>) * Scîto d'Interèsse Comunitâio Mónte Fàsce<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic63/index.htm|tìtolo=SIC Monte Fasce|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Tôre Quéssi<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic61/index.htm|tìtolo=SIC Torre Quezzi|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Pinæa - Erxéllo de Ciâvai<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic69/index.htm|tìtolo=SIC Pineta - Lecceta di Chiavari|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Riàn Tuia - Montalêgro<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic70/index.htm|tìtolo=SIC Pineta - Rio Tuia - Montallegro|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Fôxe e córso do sciùmme Entélla<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic71/index.htm|tìtolo=SIC Foce e medio corso del Fiume Entella|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Pónta Bàffe - Pónta Monêgia - Vàl Petrònio<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic72/index.htm|tìtolo=SIC Punta Baffe - Punta Moneglia - Val Petronio|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Pónta Manæa<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic73/index.htm|tìtolo=SIC Punta Manara|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Rócche de Sànta Nétta - Vàlle do Fîgo<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic73/index.htm|tìtolo=SIC Rocche di S. Anna - Valle del Fico|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Déiva - Bràcco - Prîa de Vàsca - Mêua<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic80/index.htm|tìtolo=SIC Deiva - Bracco - Pietra di Vasca - Mola|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Guaitarola<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic81/index.htm|tìtolo=SIC Guaitarola|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Mónte Særo<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic82/index.htm|tìtolo=SIC Monte Serro|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Pónta Mesco<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic89/index.htm|tìtolo=SIC Punta Mesco|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Còsta de Bonasêua - Framûa<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic90/index.htm|tìtolo=SIC Costa di Bonassola - Framura|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Còsta Rimazô - Monterósso<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic92/index.htm|tìtolo=SIC Costa Riomaggiore - Monterosso|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Ciànn-a da Mâgra<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic95/index.htm|tìtolo=SIC Piana del Magra|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Îzoe Tìn-Tinétto<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic96/index.htm|tìtolo=SIC Isole Tino-Tinetto|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Îzoa Parmæa<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic97/index.htm|tìtolo=SIC Isola Palmaria|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Móntemarçéllo<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic98/index.htm|tìtolo=SIC Montemarcello|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Còsta de Maralónga<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic99/index.htm|tìtolo=SIC Costa di Maralunga|léngoa=IT|vìxita=2021-06-29}}</ref> == Economîa == === Primâio === [[Immaggine:Terrazzi_verso_Manarola.JPG|miniatura|De [[fàsce]] coltivæ inte [[Çinque Tære|Çìnque Tære]], co-o pàize de [[Manaròlla]] in sciô sfóndo.]] Óltre a-o turìsmo, l'ativitæ econòmica ciù inportànte da Rivêa de Levànte, coscì cómme into rèsto da Ligùria, a l'è de lóngo stæta l'agricoltûa. In particolâ o teritöio estremaménte àspio e drîto o l'à dæto 'n grànde inpùlso a-a difuxón da coltivaçión in scê còste di mónti, gràçie a-a realizaçión de coscì dîte [[fàsce]]. Particolarménte inportànte a l'è a coltivaçión di [[Oîvo|oîvi]], spécce inta zöna tra [[Lavagna|Lavàgna]] e [[Monegia|Monêgia]], di òrtàggi e, sorviatùtto, de vàrie [[Vìn da Ligùria|vìgne tìpiche]]. Tra e variêtæ tradiçionâli gh'è o [[Bòsco (vitìgno)|bòsco]], l'[[ûga gianchétta]], a [[gianchétta zenéize]] e o [[vermentìn]], tùtti di vitìgni a grànn-a giànca, ma sòn coltivæ de variêtæ a grànn-a néigra ascì, cómme o [[sangiovéize]], o [[çêxìn]] e o [[canaiô]]. === Secondâio === L'ativitæ industriâle inta Rivêa a no l'è mâi stæta tànto comùn, co-e pöche inpréize existénti che sòn specializæ sorviatùtto inti setoî da canteristìca navâle e da mecànica. Tra di quésti se pêuan regordâ i cantê ''Oto Melara'' da [[A Spèza|Spézza]], de propiêtæ de l'aziénda ''[[Leonardo (aziénda)|Leonardo]]'', e quélli do Muggiàn e de Rîva Trigôzo, de propiêtæ de Fincantieri. De òrìgine bén bén ciù antîga a l'è l'ativitæ minerària ligâ a l'estraçión da ciàppa, storicaménte asæ praticâ inta zöna de [[Lavagna|Lavàgna]] scibén che, a-a giornâ d’ancheu, séggian ciù inportànti e minêe da [[valàdda Fontann-a Bónn-a]]. Pi-â produçión d'energîa elétrica, óltre che di inpiànti de pâe mesciæ da-a fòrsa do vénto scitoæ vèrso i mónti, into [[górfo da Spézza]] o se trêuva 'n grànde inpiànto pe fâ trasformâ tornâ o [[Gàzzo naturâle deslengoòu|GNL]] inta sò fórma gasôza, ò sæ o rigasificatô de ''Panigaglia''. === Tersiâio === A-a giornâ d’ancheu ina de ativitæ econòmiche centrâli pi-â Rivêa de Levànte a l'è sorviatùtto quélla ligâ a-o turìsmo, ségge de italién che de vixitatoî internaçionâli, atiræ da-o clìmma mîte e da-e belésse naturâli de l'àrea. A ciù pàrte di moviménti turìstici a l'è ligâ a-a froiçión de mænn-e e da còsta ma in ògni mòddo sòn inportànti ascì e ativitæ ligæ a l'escurscionìsmo e a-e manifestaçioìn colturâli. == Comunicaçioìn == === Stràdde === [[Immaggine:Viadotto_Sori,_autostrada_A12.jpg|miniatura|O viadòtto de l'[[Outostràdda A12|A12]] in sciô torénte de [[Söi]].]] A Rivêa de Levànte a l'è colegâ a-e regioìn vixìnn-e da-e segoénti outostràdde: * [[Outostràdda A12|A12]]: comuneménte conosciûa cómme l'Outostràdda Azùrra, a l'è a prinçipâ artêia outostràddâle de quésta Rivêa. A colega o confìn co-a [[Toscann-a|Toscànn-a]] (arivando da [[Pisa|Pîza]]) a [[Zena|Zêna]] e a l'à 'na longhéssa de 210 km, con 11 cazélli into teritöio lìgure che servan a ciù pàrte i pàixi da còsta. * [[Outostràdda A15|A15]]: dîta "''Autocamionale della Cisa''" ascì, a l'è colegâ a l'A12 in corispondénsa da çitæ da [[A Spèza|Spézza]] e a permétte d'arivâ inta Rivêa pe chi vêgne da-a [[Cianûa padann-a|Cianûa Padànn-a]] e, in particolâ, da [[Parma|Pàrma]]. * [[Outostràdda A7|A7]]: dîta a "Seravàlle" a l'è l'outostràdda ch'a permétte d'arivâ in tùtte dôe e Rivêe pe chi vêgne sorviatùtto da-a [[Screivia|valàdda Scréivia]] e da-a [[Lombardïa|Lonbardîa]]. Pi-â viabilitæ òrdenâia a stràdda ciù inportànte da Rivêa de Levànte a l'è de lóngo stæta a SS1 Aurelia, a quæ a core pe tùtta a Rivêa lìgure restando, ancón a-a giornâ d’ancheu, 'n'artêia fondamentâle pi-â región e tra-e stàdde ciù inportànti d'Itàlia ascì. E âtre stràdde che, partindo da l'Aurelia, van vèrso i mónti, e dónca in [[Piemonte|Piemónte]], [[Emilia-Romagna|Emìlia Romàgna]] e [[Toscann-a|Toscànn-a]], sòn: * SS35: a stràdda do pàsso di Zôvi, a l'à ciù ò mêno o mæximo percórso de l'outostràdda A7, a-o mêno scìnn-a-o pàize de [[Poseu]], vixìn a [[Neuve|Nêuve]]. * SS45: comuneménte dîta a stràdda da [[Vàl Trébia]], a parte da [[Zena|Zêna]], in particolâ da-o quartê de [[Strùppa]], e a l'ariva a [[Piaçensa|Piaxénsa]], ciù ò mêno 120 km dòppo. * SS586: ò stràdda da [[Vàl d'Àveto]], insémme a-a SS225 (ch'a va da [[Ciävai|Ciâvai]] a [[Carasco|Caràsco]]) a colega a Rivêa con l'Emìlia, arivando ànche lê scìnn-a Piaxénsa. * SS26: a l'è a stràdda ch'a colega l'estrêmo levànte lìgure co-a Cianûa Padànn-a, pasando pe pàsso da Cisa e co-in percórso scìmile a quéllo da A15. === Ferovîe === Lóngo a Rivêa de Levànte, óltre che a SS1 e a A12, a core ànche a lìnia feroviària [[Ferovîa Zêna-Pîza|Zêna-Pîza]], realizâ tra-o [[1861]] e o [[1874]], ch'a colega o capolêugo lìgure co-a Toscànn-a. Da-a Zêna-Pîza partan dôe âtre lìnie feroviàrie che colegan o mâ a-a Cianûa Padànn-a: ò sæ a [[Ferrovia Milan-Zena|Milàn-Zêna]], ch'a va da-o capolêugo lonbàrdo a quéllo lìgure, e a [[ferovîa Pàrma-Spézza]], dîta Pontremoléize ascì, che pasando pi-â valàdda da [[Magra|Mâgra]] a colega quéste dôe çitæ. === Pòrti === [[Immaggine:Santa_Margherita_Ligure-IMG_1046.JPG|miniatura|O pòrto turìstico de Sànta Margàita.]] [[Immaggine:Porto_3-Rapallo.JPG|miniatura|O pòrto turìstico de Rapàllo.]] [[Immaggine:Porto_di_Lavagna.JPG|miniatura|O pòrto turìstico de Lavàgna.]] Inta Rivêa de Levànte o se trêuva l'inportànte pòrto da [[A Spèza|Spézza]], pàrte de l'Aotoritæ de Scistêma Portoâle do Mâ Lìgure Òrientâle insémme a-o pòrto de [[Caræa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.adspmarligureorientale.it/|tìtolo=ADSP Mar Ligure Orientale - Scîto ofiçiâ|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-29}}</ref>, atrezòu pi-â moviméntaçión ségge de mèrçe che de pasagê, óltre che bâze da [[Marìnn-a Militâre]]. Óltre a-i pòrti comerciâli, inta Rivêa se pêuan atrovâ numerôzi pòrti turìstici pe l'òrmézzo de inbarcaçioìn da dipòrto. In particolâ, in órdine pe nùmero de pòsti bàrca disponìbili, gh'è i pónti d’ormézzo de<ref>{{Çitta web|url=https://www.ligurianautica.com/categorie-porti/porti-a-genova/|tìtolo=Porti a Genova|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-29}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.ligurianautica.com/categorie-porti/porti-riviera-di-levante/|tìtolo=Porti Riviera di Levante|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" !Nòmme do pòrto !Comùn !Pòsti bàrca !Max l.o.a !Redòssi !Traverscîe |- | style="text-align:center;" |Pòrtixeu de Lèrxi | style="text-align:center;" |[[Lerze|Lèrxi]] | style="text-align:right;" |1 600 | style="text-align:right;" |14 m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Lavàgna | style="text-align:center;" |[[Lavagna|Lavàgna]] | style="text-align:right;" |1 509 | style="text-align:right;" |51 m | style="text-align:center;" |Gregâ, Levànte e Mainàsso | style="text-align:center;" |Oustrâle |- | style="text-align:center;" |Pòrto ''Mirabello'' | style="text-align:center;" |[[A Spèza|Spézza]] | style="text-align:right;" |1 100 | style="text-align:right;" |135 m | style="text-align:center;" |Da tùtti i quadrànti | style="text-align:center;" |Mainàsso |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Sànta Margàita | style="text-align:center;" |[[Santa Margaita (comun)|Sànta Margàita]] | style="text-align:right;" |600 | style="text-align:right;" |60 m | style="text-align:center;" |Meistrâ | style="text-align:center;" |Mainàsso e Lebéccio |- | style="text-align:center;" |Pòrto Lotti | style="text-align:center;" |[[A Spèza|Spézza]] | style="text-align:right;" |534 | style="text-align:right;" |180 m | style="text-align:center;" |Da tùtti i quadrànti | style="text-align:center;" |Lebéccio |- | style="text-align:center;" |Mænn-a Zêna Ariopòrto | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:right;" |500 | style="text-align:right;" |130 m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Pòrto pùblico comunâle de Rapàllo | style="text-align:center;" |[[Rapallo|Rapàllo]] | style="text-align:right;" |500 | style="text-align:right;" |12 m | style="text-align:center;" |Gregâ, Levànte e Mainàsso | style="text-align:center;" |Meistrâ |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Lévanto | style="text-align:center;" |[[Levanto|Lévanto]] | style="text-align:right;" |460 | style="text-align:right;" |8 m | style="text-align:center;" |Tramontànn-a, Gregâ e Levànte | style="text-align:center;" |Oustrâle, Lebéccio e Ponénte |- | style="text-align:center;" |Mænn-a de Ciâvai | style="text-align:center;" |[[Ciävai|Ciâvai]] | style="text-align:right;" |459 | style="text-align:right;" |25 m | style="text-align:center;" |Da tùtti i quadrànti | style="text-align:center;" |Lebéccio |- | style="text-align:center;" |Pòrto Càrlo Rîva | style="text-align:center;" |[[Rapallo|Rapàllo]] | style="text-align:right;" |400 | style="text-align:right;" |42 m | style="text-align:center;" |Tramontànn-a e Meistrâ | style="text-align:center;" |Ponénte |- | style="text-align:center;" |Pòrtixeu Dùcca di Abrùssi | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:right;" |380 | style="text-align:right;" |25 m | style="text-align:center;" |Gregâ | style="text-align:center;" |Oustrâle |- | style="text-align:center;" |Pòrto Antîgo - Mænn-a da Fêa | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:right;" |305 | style="text-align:right;" |90 m | style="text-align:center;" |Da tùtti i quadrànti | style="text-align:center;" |Levànte (limitæ) |- | style="text-align:center;" |Mænn-a Pòrto Antîgo | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:right;" |270 | style="text-align:right;" |75 m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Mænn-a de Pòrtofìn | style="text-align:center;" |[[Portofin|Pòrtofìn]] | style="text-align:right;" |260 | style="text-align:right;" |60 m | style="text-align:center;" |Meistrâ | style="text-align:center;" |Gregâ |- | style="text-align:center;" |Pòrtixeu de Bócca de Mâgra | style="text-align:center;" |[[Mègia|Améggia]] | style="text-align:right;" |256 | style="text-align:right;" |30 m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Lebéccio |- | style="text-align:center;" |Mænn-a do Fezàn | style="text-align:center;" |[[Pòrtivene|Pòrtovénere]] | style="text-align:right;" |250 | style="text-align:right;" |28 m | style="text-align:center;" |Mainàsso, Lebéccio e Meistrâ | style="text-align:center;" |Gregâ |- | style="text-align:center;" |Mænn-a Meu Vêgio | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:right;" |160 | style="text-align:right;" |90 m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Séstri Levànte | style="text-align:center;" |[[Sestri Levante|Séstri Levànte]] | style="text-align:right;" |150 | style="text-align:right;" |20 m | style="text-align:center;" |Ponénte | style="text-align:center;" |Gregâ e Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Pòrto Antîga Conpagnîa da Véia | style="text-align:center;" |[[Mègia|Améggia]] | style="text-align:right;" |90 | style="text-align:right;" |20 m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- | style="text-align:center;" |Mænn-a do Pónte | style="text-align:center;" |[[Mègia|Améggia]] | style="text-align:right;" |85 | style="text-align:right;" |22 m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- | style="text-align:center;" |Dàrsena Ar-Nav | style="text-align:center;" |[[Mègia|Améggia]] | style="text-align:right;" |75 | style="text-align:right;" |30 m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Meistrâ |- | style="text-align:center;" |Cecar Nautica | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:right;" |54 | style="text-align:right;" |12 m | style="text-align:center;" |Oustrâle | style="text-align:center;" |Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Sàn Frutôzo | style="text-align:center;" |[[Camuggi|Camóggi]] | style="text-align:right;" |37 | style="text-align:right;" |24 m | style="text-align:center;" |Lebéccio | style="text-align:center;" |Meistrâe e Ponénte |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Pòrtovénere | style="text-align:center;" |[[Pòrtivene|Pòrtovénere]] | style="text-align:right;" |32 | style="text-align:right;" |50 m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Gregâ e Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Vernàssa | style="text-align:center;" |[[Vernassa|Vernàssa]] | style="text-align:right;" |15 | style="text-align:right;" |10 m | style="text-align:center;" |Tramontànn-a, Gregâ e Levànte | style="text-align:center;" |Oustrâle, Lebéccio e Ponénte |- | style="text-align:center;" |Pòrto E Gràçie | style="text-align:center;" |[[Pòrtivene|Pòrtovénere]] | style="text-align:right;" |14 | style="text-align:right;" |70 m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Gregâ e Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Pòrto Carolìnn-a | style="text-align:center;" |[[Lerze|Lèrxi]] | style="text-align:right;" | - | style="text-align:right;" |15 m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |} === Ariopòrti === {{Véddi ascì|Ariopòrto de Sarzànn-a-Lûni}} Inta Rivêa de Levànte, scibén ch'o ségge de ridûte dimenscioìn, a gh'è 'n [[Ariopòrto de Vilanêuva d’Arbénga|ariopòrto]] ascì, scitoòu vixìn a-o pàize de [[Sarzànn-a]]. Nasciûo cómme ariopòrto militâre into [[1918]], atoalménte o l'à a-o sò intèrno a sêde de 'n arioclub civîle ascì, o quæ o òrganiza vàrie ativitæ cómme córsi de xêuo e de paracadutìsmo. == Comuîn == [[Immaggine:Lavagna-Liguria-Italy_-_Creative_Commons_by_gnuckx_(3621305607).jpg|miniatura|Vìsta aéria de [[Lavagna|Lavàgna]].]] [[Immaggine:Golfo_di_La_Spezia_Italy_aerial_view.jpg|miniatura|Vìsta aéria do [[Górfo da Spézza]].]] [[Immaggine:Palmaria_Tino.jpg|miniatura|Vìsta aéria de [[Pòrtivene|Pòrtovénere]].]] In sciô Mâ Lìgure, lóngo a Rivêa de Levànte, se afacian 26 comuîn, faxenti pàrte de dôe divèrse provìnse. Inte lô órdine de dispoxiçión, da [[Zena|Zêna]] vèrso èst, sòn: {| class="wikitable sortable" !Nùmero !Pàize !Provìnsa !Popolaçión (a-o 2011) !Superfìcce (km<sup>2</sup>) |- | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |586 180 | style="text-align:right;" |240,29 |- | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |[[Boggiasco|Bogiàsco]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |4 486 | style="text-align:right;" |4,42 |- | style="text-align:center;" |3 | style="text-align:center;" |[[A Ceive de Söi|Céive]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |2 582 | style="text-align:right;" |3,56 |- | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |[[Söi]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |4 404 | style="text-align:right;" |13,07 |- | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" |[[Recco|Récco]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |10 106 | style="text-align:right;" |9,77 |- | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" |[[Camuggi|Camóggi]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |5 481 | style="text-align:right;" |10,07 |- | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" |[[Portofin|Pòrtofìn]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |453 | style="text-align:right;" |2,53 |- | style="text-align:center;" |8 | style="text-align:center;" |[[Santa Margaita (comun)|Sànta Margàita]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |9 709 | style="text-align:right;" |10,04 |- | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center;" |[[Rapallo|Rapàllo]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |29 226 | style="text-align:right;" |33,61 |- | style="text-align:center;" |10 | style="text-align:center;" |[[Zoaggi|Zoâgi]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |2 516 | style="text-align:right;" |7,79 |- | style="text-align:center;" |11 | style="text-align:center;" |[[Ciävai|Ciâvai]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |27 338 | style="text-align:right;" |12,23 |- | style="text-align:center;" |12 | style="text-align:center;" |[[Lavagna|Lavàgna]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |12 579 | style="text-align:right;" |13,88 |- | style="text-align:center;" |13 | style="text-align:center;" |[[Sestri Levante|Séstri Levànte]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |18 172 | style="text-align:right;" |33,62 |- | style="text-align:center;" |14 | style="text-align:center;" |[[Monegia|Monêgia]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |2 890 | style="text-align:right;" |15,61 |- | style="text-align:center;" |15 | style="text-align:center;" |[[Deiva|Déiva]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |1 438 | style="text-align:right;" |14,09 |- | style="text-align:center;" |16 | style="text-align:center;" |[[Framûa]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |683 | style="text-align:right;" |19,26 |- | style="text-align:center;" |17 | style="text-align:center;" |[[Bonasseua|Bonasêua]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |995 | style="text-align:right;" |9,19 |- | style="text-align:center;" |18 | style="text-align:center;" |[[Levanto|Lévanto]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |5 509 | style="text-align:right;" |36,81 |- | style="text-align:center;" |19 | style="text-align:center;" |[[Monterosso|Monterósso]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |1 481 | style="text-align:right;" |10,94 |- | style="text-align:center;" |20 | style="text-align:center;" |[[Vernassa|Vernàssa]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |941 | style="text-align:right;" |12,30 |- | style="text-align:center;" |21 | style="text-align:center;" |[[Rimazô]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |1 669 | style="text-align:right;" |10,27 |- | style="text-align:center;" |22 | style="text-align:center;" |[[Pòrtivene|Pòrtovénere]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |3 702 | style="text-align:right;" |7,66 |- | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |[[A Spèza|Spézza]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |92 659 | style="text-align:right;" |51,39 |- | style="text-align:center;" |24 | style="text-align:center;" |[[Lerze|Lèrxi]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |10 090 | style="text-align:right;" |16,01 |- | style="text-align:center;" |25 | style="text-align:center;" |[[Mègia|Améggia]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |4 484 | style="text-align:right;" |14,17 |- | style="text-align:center;" |26 | style="text-align:center;" |[[Sarzànn-a]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |21 829 | style="text-align:right;" |34,52 |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Vôxe corelæ == * [[Rivêa]] * [[Rivêa de Ponénte]] * [[Çittæ metropolitann-a de Zena|Çitæ metropolitànn-a de Zêna]] * [[Provinsa dea Spèza|Provìnsa da Spézza]] {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] qbk7cgv50ixgwqtfjk64tlk5crvk7we Ferovîa Zêna-Pîza 0 31591 271844 268941 2026-07-15T19:54:57Z N.Longo 12052 + wl 271844 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Mappa Ferrovia Genova-Pisa.JPG|miniatura|250x250px|Màppa da ferovîa Zêna-Pîza]] A '''ferovîa Zêna-Pîza''' a l'é 'na [[Ferovîa|lìnia feroviària]] ch'a côre lóngo tùtta a [[Rivêa de Levànte]] e a [[Versìlia]], ligàndo o capolêugo lìgure co-a [[Toscann-a|Toscànn-a]]. A lìnia, ch'a l'é do tùtto a dóggia colìssa, ciù che [[Zena|Zêna]] e [[Pisa|Pîza]] a l'atravèrsa i capolêughi de provìnsa de [[A Spèza|Spézza]], [[Caræa]] e [[Massachusetts|Màssa]] ascì. Pasòu Pîza, vèrso meridión, a se zónta inta lìnia tirénica pe arivâ in sciâ fìn a [[Romma|Rómma]]. == Stöia == A ferovîa Zêna-Pîza a nàsce con l'unión de doî progètti diferénti: o prìmmo o l'êa quéllo de 'na lìnea tra [[Pisa|Pîza]] e [[Màssa (Itàlia)|Màssa]], creâ cómme 'n'espansción do gróppo feroviàrio de Pîza, ch'o l'existéiva za, méntre o segóndo o l'êa quéllo da realizaçión da coscì dîta "ferovîa lìgure". A l'inprinçìpio, a concesción de tùtte dôe e træte a l'é stæta afiâ a-e [[Strade Ferrate Livornesi]]. === A ferovîa toscànn-a === {| class="wikitable" style="float:right" !Træta !Inouguraçión |- |- | align="left" |[[Staçión de Pîza Pòrta Nêuva|Pîza Pòrta Nêuva]]-[[Viareggio|Viaréggio]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.trenidicarta.it/aperture.html|tìtolo=Prospetto cronologico dei tratti di ferrovia aperti all'esercizio dal 1839 al 31 dicembre 1926|outô=Ufficio Centrale di Statistica delle Ferrovie dello Stato|editô=Alessandro Tuzza|dæta=1927|léngoa=IT|vìxita=2024-10-17}}</ref> | align="right" |15 d'arvî do [[1861]] |- | align="left" |Pîza (staç. Pòrta Nêuva)-Pîza ([[Staçión Leopólda (Pîza)|staç. Leopólda]])<ref name=":0" /> | align="right" |10 de dexénbre do 1861 |- | align="left" |Viaréggio-[[Pietrasanta|Priasànta]]<ref name=":0" /> | align="right" |12 de dexénbre do 1861 |- |Priasànta-[[Seravezza|Særavéssa]]<ref name=":0" /> |1° de frevâ do [[1862]] |- | align="left" |Særavéssa-[[Màssa (Itàlia)|Màssa]]<ref name=":0" /> | align="right" |1° de novénbre do 1862 |- |Màssa-[[Avénsa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marcello Bernieri|tìtolo=I Treni. Dalla prima "vaporiera" alla Marmifera di Carrara|ànno=Màrso 2011|editô=Società Editrice Apuana|çitæ=Caræa|léngoa=IT|pp=54-55}}</ref> |26 de dexénbre do 1862 |- |Avénsa-[[Sarzànn-a]]<ref name=":0" /> |15 de màzzo do [[1863]] |- |Sarzànn-a-[[A Spèza|Spézza]]<ref name=":0" /> |4 d'agósto do [[1864]] |- |[[Staçión de Zêna Brignoe|Zêna Brìgnoe]]-[[Ciävai|Ciâvai]]<ref name=":0" /> |23 de novénbre do [[1868]] |- |Ciâvai-[[Sestri Levante|Séstri Levànte]]<ref name=":0" /> |25 d'arvî do [[1870]] |- |[[Staçión de Zêna Prìnçipe|Zêna Ciàssa Prìnçipe]]-Zêna Brìgnoe<ref name=":0" /> |25 de lùggio do [[1872]] |- |Séstri Levànte-Spézza<ref name=":0" /> |24 d'òtôbre do [[1874]] |} A prìmma træta de 19&nbsp;km, sàiva a dî quélla tra Pîza Pòrta Nêuva (da-o [[1939]] [[Staçión de Pîza Sàn Rosôre|Pîza Sàn Rosôre]]) e Viaréggio (da-o 1936 [[Staçión de Viaréggio Lanbré|Viaréggio Lanbré]]), a l'é stæta avèrta a-o servìççio a-i 15 d'arvî do [[1861]]. De lóngo inte quéllo ànno, de dexénbre, l'é inouguròu o prolongaménto vèrso sùd scìnn-a-a [[staçión de Pîza Çentrâle]] e quéllo de 10&nbsp;chilòmetri tra Viaréggio e [[Pietrasanta|Priasànta]], vèrso nòrd. Do [[1862]] l'é avèrto âtri doî tòcchi da lìnia: a-o prìmmo de frevâ quéllo tra Priasànta e [[Seravezza|Særavéssa]], de 3,5 chilòmetri, e a-o 1° de novénbre quéllo tra Særavéssa e [[Màssa (Itàlia)|Màssa]], de 7 chilòmetri. === A ferovîa lìgure === [[Immaggine:ETR 460 - Genova Sturla.jpg|sinistra|miniatura|Ina vìsta tìpica da ferovîa Zêna-Pîza, into mêzo de câze e sciacâ tra brìcchi e o mâ. Chi 'n [[Eletrotrêno FS ETR.460|ETR.460]] de pàsso a [[Stùrla (Zêna)|Stùrla]] do [[2000]].|375x375px]] O progètto de 'na ferovîa lìgure ch'a l'anésse d'in [[Ventemiglia|Vintimìggia]] scìnn-a [[Màssa (Itàlia)|Màssa]], ligàndose a-o rèsto de ferovîe de regioìn do çéntro, o l'é stæto aprovòu co-ina Lézze Reâ a-i 27 d'òtôbre do [[1860]], ma a seu realizaçión, pi-â conformaçión conplicâ da Rivêa, a l'é stæta tra e ciù difìçili e câe d'alôa. O prìmma pàrte do progètto, quélla de 17 chilòmetri tra [[Màssa (Itàlia)|Màssa]] e [[Sarzànn-a]] con into mêzo a [[staçión d'Avénsa-Caræa]], o l'é stæto avèrto a-o servìççio inte doî moménti; sàiva a dî da Màssa a Avénsa a-i 26 de dexénbre do [[1862]] e d'in Avénsa a Sarzànn-a a-i 15 de màzzo do [[1863]]. De dòppo l'é stæto dónca realizòu a træta, ciù conplicâ, Sarzànn-a-[[Vessan|Vesàn]]-[[A Spèza|Spézza]], avèrta a-i 4 d'agósto do [[1864]]. Do [[1865]] e [[Strade Ferrate Livornesi]], concescionâie da lìnia, són stæte acatæ da-e [[Strade Ferrate Romane]] (SFR). [[Immaggine:Disastro ferroviario tra Avenza e Sarzana (upscaled).png|miniatura|250x250px|Ilustraçión de l'açidénte feroviàrio acapitòu tra Avénsa e Sarzànna do 1881]] In tòcco da prìmma pàrte, tra a staçión d'Avénsa e quélla de Sarzànn-a, inte l'òtôbre do [[1881]] o l'é stæto interesòu da 'n inportànte açidénte feroviàrio, co-in trêno dirètto ch'o l'êa anæto fêua de colìsse<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ministero dei lavori pubblici e Direzione Generale delle Strade Ferrate|tìtolo=Relazione statistica sulle costruzioni e sull'esercizio delle strade ferrate italiane per l'anno 1881|url=https://www.trenidicarta.it/archivi/product-details.php?s_id=Relazione_statistica_sulle_costruzioni_e_1881|ànno=1882|editô=Tipografia Eredi Botta|çitæ=Rómma|léngoa=IT|p=462}}</ref>. A-i 23 de novénbre do [[1868]] l'é stæto avèrto a prìmma pàrte da lìnia a Zêna con l'inouguraçión da træta, de 36 chilòmetri, tra [[Staçión de Zêna Brignoe|Zêna Brìgnoe]] (alôa staçión de tèsta) e [[Staçión de Ciâvai|Ciâvai]], da-o 25 d'arvî do 1870 prolongâ scìn a [[Sestri Levante|Séstri Levànte]]. De méntre, do [[1869]], pe-e seu dificoltæ econòmiche e SFR àivan çedûo a concesción da lìnia a-e [[Strade Ferrate dell'Alta Italia]] (SFAI). A-i 25 de lùggio do [[1872]] a lìnia a pe Séstri Levànte a l'à finîo d'êse izolâ da-o rèsto da ræ feroviària, gràçie a l'avertûa da Galerîa Traversàdda che, ancón a-a giornâ d'ancheu, a lîga e dôe staçioìn de Zêna Brìgnoe e de [[Staçión de Zêna Prìnçipe|Zêna Ciàssa Prinçìpe]]. L'é stæto coscì inandiòu i conligaménti co-a [[Ferovîa Turìn-Zêna|ferovîa de vàlico de l'Apenìn]] e, sorviatùtto, con [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|quélla pe Vintimìggia]], ch'a l'êa za stæta conpletâ. === Séstri Levànte-Spézza === [[Immaggine:E 656 004 - Corniglia.jpg|sinistra|miniatura|Trêno con [[Locomotîva FS E.656|E.656.004]] a [[Cornigia|Cornìggia]] do [[1987]], in sciô sfóndo se peu védde a vêgia lìnia, abandonâ co-o redóggio|250x250px]] A pàrte tra Séstri Levànte e Spézza a l'é stæta quélla ch'a l'à prezentòu o ciù tànto de dificoltæ do progètto intrêgo. A ferovîa a gh'àiva da pasâ pe di lónghi træti (e in pàrte l'é coscì ancón a-a giornâ d'ancheu) a contàtto co-o mâ e a dovéiva anâ aprêuvo a conformaçión da còsta, de mòddo da amermâ a-o màscimo o nùmero e a longhéssa de galerîe. E ténpo gràmmo de l'invèrno do [[1872]] o l'à pezoòu e condiçioìn de travàggio, con slìgge e mâ gròsso ch'àn òbligòu a de variànte de progètto. Pe de ciù, scicómme che pe de lónghe pàrte da còsta no se ghe poéiva arivâ pe tæra, gh'êa de bezéugno chò-u ténpo o foîse bón pe trasportâ i materiâli pe mâ. In sciâ fìn, a-i 22 de lùggio do [[1874]], a lìnia a l'é intrâ in servìçio, e da sùbito a l'à avûo 'n gràn inpàtto in scî pàixi da Rivêa de Levànte, ronpìndo o seu izolaménto e fàndo comensâ a fàmma internaçionâle de [[Çinque Tære|Çìnque Tære]]. Sôlo pe l'ùrtima pàrte, l'êa stæto necesâio scavâ 51 galerîe, pe ciù de 28 chilòmetri in sce 44 in tùtto, insémme a-a realizaçión de 23 pónti pe 'na longhéssa de tòsto 'n chilòmetro in tùtto. Pe-e condiçioìn conplicæ do teritöio e de travàggio, a l'inprinçìpio a ferovîa a l'é pe do tùtto a séncia colìssa; co-i travàggi pe fâla dóggia che són finîi sôlo inti prìmmi méixi do [[1970]], quand'o l'é stæto inouguròu o tòcco tra [[Framûa]] e [[Monterosso|Monterósso]], ch'o conprendéiva e nêuve staçioìn de [[Staçión de Levànto|Levànto]] e [[Staçión de Bonasêua|Bonasêua]] ascì. === Eletrificaçión === A ferovîa Zêna-Spézza a l'é stæta eletrificâ inte doî moménti diferénti: * a Zêna Brìgnoe-Séstri Levànte a l'é stæta eletrificâ co-o scistêma trifâze a-i 24 de màzzo do [[1925]], pe pasâ a-o scistêma a corénte contìnoa a 3&nbsp;kV into méize de frevâ do [[1948]]. * a Séstri Levànte-Spézza a l'é stæta eletrificâ co-o scistêma trifâze a-i 21 d'arvî do [[1926]], p'êse dónca convertîa a-a corénte contìnoa a 3&nbsp;kV inte l'arvî do [[1947]]. == Caraterìstiche == A ferovîa a l'é do tùtto a dóggia colìssa, con [[Scartaménto feroviàrio|scartaménto]] stàndard de 1.435&nbsp;mm, e eletrificâ a-a tensción de 3.000&nbsp;V in [[corénte contìnoa]]. O tràfego o l'é gestîo e controlòu con [[scistêma de comàndo e contròllo]] (SCC) de RFI, a socjêtæ do Grùppo Ferovîe do Stâto responsàbile da gestión de l'[[infrastrutûa]], ch'a contròlla a circolaçión feroviària da-o pòsto çentrâle de [[Pisa|Pîza]] pe-i 420 chilòmetri tra [[Civitavecchia]] e [[Sestri Levante|Séstri Levànte]], e da-o pòsto de [[Téggia (Zêna)|Zêna Téggia]] pi-â pàrte da Séstri Levànte a-o [[pasànte feroviàrio de Zêna]]. === Percórso === Pasòu a staçión de Zêna Brìgnoe, a ferovîa a côre into levànte de Zêna scìnn-a in corispondénsa de l'[[Staçión de Zêna Sant'Ilâio|ecs-fermâta de Sant'Ilâio]]. O paizàggio, caraterizòu da vìlle, còsta e scugêe, o l'arèsta pægio pe tùtto l'èrco do [[Gorfo Paradîzo|Górfo Paradîzo]], scìn a [[Stasiun de Camuggi-San Fertuzu|Camóggi-San Fertôzo]]. [[Immaggine:Treno regionale - Deiva Marina.JPG|sinistra|miniatura|Trêno regionâle de [[Caròssa a doî cién tîpo Casaralta|caròsse Casaralta]] in trànxito a [[Deiva|Déiva]]|250x250px]] Pasòu o [[Mónte de Portofìn]], a ferovîa a l'atravèrsa o [[Górfo do Tigùlio]], ligàndone e localitæ turìstiche, da [[Staçión de Santa Margaita-Portofin|Sànta Margàita]] scìn a [[Staçión de Riva Trigozo|Rîva Tregôza]]. De chi, coménsa a porçión lìgure dónde l'é permìsso de veloçitæ ciù èrte, gràçie a-o redóggio a mónte fæto inte di ténpi ciù reçénti. A ferovîa a l'atravèrsa dónca i pàixi da [[Staçión de Moneggia|Monêgia]] a [[Staçión de Monterósso|Monterósso]], dónde coménsa l'avoxòu atraversaménto de [[Çinque Tære|Çìnque Tære]], de grànde inportànsa turìstica, caraterizòu da lónghe galerîe e vìste a-a chéita do [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]]. Chi, tra 'n pàize e l'âtro, gh'é ascì e caraterìstiche scugêe a stracióngio ch'àn fæto a fàmma de sta porçión da ferovîa. Da-a [[staçión de Spézza Çentrâle]] o paizàggio o càngia do bèllo, co-a ferovîa ch'a pàssa ciù inte l'entrotæra pe arivâ, pasòu i bîvi pò-u pòrto e a [[ferovîa pontremoléize]], inta [[Ciànn-a de Lûni]], a-i confìn da Ligùria. Intròu in [[Toscann-a|Toscànn-a]], a lìnia a l'atravèrsa dónca e [[Provinsa de Massa-Carræa|provìnse de Màssa e Caræa]] e [[Provinsa de Lucca|de Lùcca]], tegnìndose squæxi a-o çéntro da ciànn-a costêa tra e [[Àrpe Apoànn-e]] e a còsta. Chi gh'êa 'na vòtta bén bén d'incrôxi e d'interscàngi co-în estéizo scistêma de tranvîe ecstra-urbànn-e formòu da-a [[tranvîa Caræa-Mænn-a de Caræa]], a [[tranvîa de Màssa]], a coscì dîta [[Tranvîa litorànea de Viaréggio|litorànea de Viaréggio]] e a [[Tranvîa Viaréggio-Camaiöre|Viaréggio-Camaiöre]]. Pasòu [[Staçión de Viaréggio|Viaréggio]] s'atravèrsa o bîvio pe Lùcca e Firénse, scìn a-atraversâ o Sèrchio, inta [[Ciànn-a de Pîza]], p'arivâ a [[Staçión de Pîza Sàn Rosôre|Pîza Sàn Rosôre]]. St'inpiànto chi o gh'à 'na dispoxiçión particolâ do fabricòu viâgiatoî, mìsso into triàngolo formòu da-a deramaçión da [[Ferovîa Pîza-Lùcca|ferovîa pe Lùcca]]: a-a seu costruçión o cazaménto o doviéiva êse a sêde de l'[[Scistêma de comàndo e contròllo|SCC]] ma, cómme s'é descovèrto i rèsti de l'antîgo pòrto romàn, o l'é stæto mesciòu da 'n'âtra pàrte. No lontàn s'arîva inta [[ciàssa di Miâcoi]], co-a seu [[Tôre de Pisa|tôre avoxâ]]. Dêuviòu pò-u ricòvero do materiâle pe-i travàggi a l'armaménto feroviàrio da pàrte de l'inpréiza CEMES; a nòrd da staçión gh'é ancón remìssa dónde se fermâva o trêno reâ, ch'o portâva i sovrén inte l'arénte vìlla de [[Sàn Rosôre]]. O pónte feroviàrio in sce l'Àrno o màrca l'arentîse da fìn da lìna, in corispondénsa da [[staçión de Pîza Çentrâle]]. ==== Staçioìn ==== ===== In ezercìçio ===== * [[Staçión de Zêna Prìnçipe|Staçión de Zêna Ciàssa Prìnçipe]] * [[Staçión de Zêna Brignoe|Staçión de Zêna Brìgnoe]] * [[Staçión de Zêna Stùrla]] * [[Staçión de Zêna Quàrto di Mille|Staçión de Zêna Quàrto]] * [[Staçión de Zêna Quinto a-o Mâ|Staçión de Zêna Chìnto]] * [[Staçión de Zêna Nervi|Staçión de Zêna Nèrvi]] * [[Staçión de Bogiasco|Staçión de Bogiàsco]] * [[Staçión do Pontétto]] * [[Staçión da Céive]] * [[Staçión de Söi]] * [[Staçión di Muinétti|Staçión di Moînétti]] * [[Staçión de Récco]] * [[Stasiun de Camuggi-San Fertuzu|Staçión de Camóggi-Sàn Fertôzo]] * [[Staçión de Santa Margaita-Portofin|Staçión de Sànta Margàita-Portofìn]] * [[Staçión de Rapallo|Staçión de Rapàllo]] * [[Staçión de Zoaggi|Staçión de Zoâgi]] * [[Staçión de Ciâvai]] * [[Staçión de Lavagna|Staçión de Lavàgna]] * [[Staçión de Câvi]] * [[Staçión de Sestri Levante|Staçión de Séstri Levànte]] * [[Staçión de Riva Trigozo|Staçión de Rîva Tregôza]] * [[Staçión de Moneggia|Staçión de Monêgia]] * Staçión de Déiva * Staçión de Framûa * Staçión de Bonasêua * Staçión de Levànto * Staçión de Monterósso * Staçión de Vernàssa * Staçión de Cornìggia * Staçión de Manaròlla * Staçión de Rimazô * Staçión de Spézza Çentrâle * Staçión de Spézza Lanbré * Staçión de Migiarìnn-a * Staçión de Cà di Boschétti * Staçión de Vesàn * Staçión de Àrcoa * Staçión de Sarzànn-a * Staçión de Lûni * Staçión de Caræa-Avénsa * Staçión de Màssa-Zöna Industriâle * Staçión de Màssa Çéntro * Staçión de Fòrti di Màrmi-Særavéssa-Quercêta * Staçión de Priasànta * Staçión de Camaiöre Lîdo-Capesàn * Staçión de Viaréggio * Staçión de Tôre do Lâgo Pucìn * Staçión de Pîza Sàn Rosôre * Staçión de Pîza Çentrâle ===== Soprèsse ===== * Staçión de Teràrba * Staçión de Stùrla (vêgia) * Staçión de Stràdda Tabàrca * Staçión de Loiölo * Staçión de Priaróggia * Staçión de Zuncæ * Staçión de Zêna Stràdda Argiròffo * Staçión de Chìnto (vêgia) * Staçión de Zêna Stràdda Catànio * Staçión de Zêna Sant'Ilâio * Staçión da Céive de Söi (vêgia) * Staçión de Söi (vêgia) * [[Stasiun de Camuggi-Prià|Staçión de Priâro]] * [[Staçión de San Loenso|Staçión de Sàn Loénso]] * [[Staçión de San Michê de Pagann-a|Staçión de Sàn Michê de Pagànn-a]] * Staçión de Séstri Levànte (vêgia) * Staçión de Rîva Tregôza (vêgia) * Staçión de Monêgia (vêgia) * Staçión de Déiva (vêgia) * Staçión de Déiva Spiâgétta * Staçión de Bonasêua (vêgia) * Staçión de Levànto (vêgia) * Staçión de Marcantón * Staçión de Fòrnola * Staçión de Ròmito Mâgra * Staçión de Sàn Làzou * Staçión de Montignôzo * Staçión de Viaréggio Lanbré * Staçión de Migiarìn Pizàn * Staçión Leopólda === Dæti técnichi === A ferovîa Zêna-Pîza a gh'à 'n profî altimétrico ciutòsto costànte, con montæ da-o 0 a-o 7 pe mìlle (gràddo de prestaçión da-o 1° a l'8°) e con gràddo de frenatûa cha càngia da Ia a III<ref>{{Çitta|Fascicolo Linea 77, 2003|sez. 7.3}}</ref><ref>{{Çitta|Fascicolo Linea 99, 2003|sez. 6.1.3}}</ref>. ==== I tòcchi abandonæ ==== ===== Da Zêna a Spézza ===== [[Immaggine:Galleria Genova Quinto.JPG|miniatura|O portâ da vêgia galerîa inta Stràdda Gianélli, a [[Chìnto (Zêna)|Chìnto]]|250x250px]] Se peu ancón védde quéllo ch'o rèsto di træti desmìsso a-o moménto do redóggio da lìnia, fæto inti [[Anni 1910|ànni Dêxe]] da-e pàrte de Zêna e a partî da-i [[Anni 1930|ànni Trénta]] pi-â porçión Séstri Levànte-Spézza. A Zêna, prezénpio, se véddan ancón 'n porçión do pónte in sciô [[Riâ Vernàssa]] a [[Stùrla (Zêna)|Stùrla]] e 'n cazéllo inte Stràdda Gianélli a [[Chìnto (Zêna)|Chìnto]]. Into tòcco conpréizo tra Déiva e Rîva Tregôza e galerîe són stæte adatæ pò-u tràfego stradâle a sénso ùnico alternòu, gestîo con semàfori. De ciù, dôe porçioìn da pìsta pe-e biçiclétte "[[Ciclopedonale Maremonti]]" són stæti recavæ in sciô vêgio percórso da ferovîa, tra [[Levanto|Levànto]] e [[Bonasseua|Bonasêua]] e tra Bonasêa e a [[staçión de Framûa]]. ===== Da Spézza a Pîza ===== A sôla variànte de percórso realizâ into træto tra Pîza e Spézza a l'é stæta quélla tra [[Staçión de Sarzànn-a|Sarzànn-a]] e Àrcoa, constrûta tra o [[1908]] e o [[1911]]. A l'inprinçìpio a lìnia, a colìssa sénca, a se deramâva da-a staçión de Sarzànn-a a-a chilométrica 158+007,71, pasàndo o [[Magra|sciùmme Mâgra]] co-in pónte ch'o l'é stæto caciòu zu e atraversàndo 'na colìnn-a gràçie a 'na galerîa de 650&nbsp;m con ràggio de curvatûa de 350&nbsp;m, pe unîse tórna, dòppo 'na lónga cóntra-cùrva, a-a ferovîa pre-existénte sùbito prìmma de Àrcoa, in corispondénsa da chilométrica 160+677,12. Ségge o pónte chi-â galerîa pigiâvan o nómme da-o Mónte de Sàn Genêxo<ref name=":1">{{Çitta|Rivista tecnica delle ferrovie italiane, 1913|''Ponte per due binari sul fiume Magra'', p. 23}}</ref><ref>{{Çitta|Rivista tecnica delle ferrovie italiane, 1913|Töa III, p. 604}}</ref>. A nêuva variànte de percórso a l'êa stæta çernûa pe-e condiçioìn no goæi bónn-e de l'infrastrutûa, do pónte in sciô Mâgra a da galerîa, ciù che pe di lìmiti da strutûa ligæ a-o vêgio percórso: o problêma prinçipâ o l'êa defæti o pónte de Sàn Genêxo, progetòu pe 'na colìssa séncia e dónca no predispòsto pò-u redóggio, ciù che pò-u fæto che se saiæ dovûo scavâ a nêuva galerîa paralêla a quélla za existénte, in cùrva e inte de condiçioìn pèscime<ref name=":1" />. O nêuvo pónte, tiòu sciu tra o 1° de zùgno do [[1908]] e o dexénbre do [[1910]], o l'êa dónca prónto pò-u pasàggio de dôe colìsse de lìnia, co-ina larghéssa da sêde de 9&nbsp;m, 13 lûxe da 25&nbsp;m ciaschedùnn-a<ref>{{Çitta|Rivista tecnica delle ferrovie italiane, 1913|''Ponte per due binari sul fiume Magra'', p. 25}}</ref>. A-i 14 e a-i 15 de màrso do [[1911]] gh'é stæto e vìxite técniche necesâie a l'avertûa, ch'a l'é stæta a-o prìmmo d'arvî do 1911<ref name=":2">{{Çitta|Rivista tecnica delle ferrovie italiane, 1913|''Ponte per due binari sul fiume Magra'', p. 26}}</ref>. A variànte a l'é stæta constrûta inte dôe seçioìn e 4 lòtti: o prìmmo (a prìmma seçión) fra e chilométriche 164.886,53 e 160.677,12 e costòu 594.000 frànchi, o segóndo (a segónda seçión) o conprendéiva o pónte in sciô Mâgra costòu 2.300.000 frànchi, o tèrso lòtto o l'êa quéllo pi-â construçión do pontézzo de metàllo a-o sotovîa pi-â stràdda provinsâle Sarzànn-a-Spézza (costòu 38.000 frànchi) e o quàrto e ùrtimo pe rinforsâ o rilevòu a mónte vèrso Spézza, pe 'na spéiza de 32.000 frànchi<ref name=":2" />. == Tràfego == Scìnn-a da-a seu ativaçión, a ferovîa Zêna-Pîza a l'é stæta interesâ da 'n inportànte tràfego pò-u seu caràtere de lìnia prinçipâ pe-i conligaménti tra [[Liguria|Ligùria]] e [[Piemonte|Piemónte]] co-a [[Toscann-a|Toscànn-a]], a [[Lombardïa|Lonbardîa]] e o meridión. === Servìççi a lónga distànsa === [[Immaggine:EC Cisalpino - Genova Quinto.JPG|sinistra|miniatura|Trêno [[EuroCity]] [[Cisalpino (inpréiza)|Cisalpino]] in trànxito a Chìnto, do [[2007]]|250x250px]] Pò-u sòlito atraversâ da-i gréndi [[Trêno esprèsso|trêni esprèsci]] Turìn-Rómma, a ferovîa tirénica a l'à vìsto a prezénsa ségge de servìççi regolâri che de trêni periòdichi e turìstichi in arîvo da-i vàlichi co-a [[Fransa|Frànsa]] e a [[Svissea|Svìssea]]. Fra i trêni ciù avoxæ, se peu aregordâ l'esprèsso ''Palatino'', o [[Trêno ràpido|Ràpido]] ''Tirreno'' ò ancón o ''Genova Sprint'', a l'inprinçìpio formòu da [[Outomotrîxe FS ALe 601|eletromotrîxe ALe 601]] e ciù avànti da l'[[Eletrotrêno FS ETR.300|ETR 300 ''Settebello'']]<ref>{{Çitta|Blasi & Colasanti, 1992|p. 14}}</ref>. Do [[1989]], con l'ativaçión de 'n nêuvo òrâio cadensòu da pàrte de FS, in sciâ lìnia l'é inandiòu 'na série de trêni Intercity, ch'àn fæto chinâ o nùmero de relaçioìn dirètte ciù in la de Rómma<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1989|méize=Frevâ|tìtolo=|revìsta=I treni|nùmero=90|p=7|léngoa=IT}}</ref>. Do [[2010]] a ferovîa a l'é stæta atraversâ da-i prìmmi trêni a lónga percorénsa a gestión privâ<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Marco Minari|ànno=2010|méize=Dexénbre|tìtolo=Arenaways è partita|revìsta=I treni|nùmero=332|p=13|léngoa=IT}}</ref>, cuæ da-a socjêtæ [[Arenaways]], ch'a l'é pöi falîa. Pò-u tràfego a lónga percorénsa, a lìnia a l'é dêuviâ da-i trêni [[InterCity (Itàlia)|InterCity]] che vàn da [[Milan|Milàn]] e [[Turin|Turìn]] a-a còsta do [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]] e da-i trêni [[Frecciabianca]] e [[Frecciargento]] che conlîgan Zêna con [[Romma|Rómma]], ciù che 'n pâ de servìççi Frecciabianca a-o giórno ch'o l'é prolongòu a Milàn e 'n âtro scìn a Turìn. === Servìççi regionâli === [[Immaggine:Treno a 2 Piani - Genova.jpg|miniatura|250x250px|E prìmme [[Caròssa a doî cién tîpo 1979|caròsse a doî cién tîpo 1979]], dîte "Casaralta", són stæte mìsse in servìçio pròpio in Ligùria inti [[Anni 1980|ànni '80]], pe rispónde a l'èrta domànda ch'a gh'êa]] A distriboçión di pàixi e da popolaçión lóngo a còsta, caraterìstica da Ligùria, a l'à da sùbito favorîo a creaçión de servìççi de rebelêe a cùrto ràggio da-e staçioìn vèrso âtri pàixi e fraçioìn. Quésti són stæti bén inportànte ségge inta çitæ de Zêna, dónde no mancâva de cazélli e de fermâte feroviàrie, che inte [[Çinque Tære|Çìnque Tære]], dónde no gh'êa de stràdde. Co-a rifórma ch'a l'à fæto pasâ a-e regioìn e conpeténse in matêia de traspòrto pùbrico locâle, o traspòrto feroviàrio lìgure o l'é stæto inandiòu segóndo doî grùppi prinçipæ de servìççi, tùtti doî cuæ da [[Trenitalia]]: * trêni regionâli urbâni, pò-u sòlito tra Nèrvi e Vôtri, trêni regionâli de tîpo sùb-urbàn in scê træte Zêna-Séstri Levànte e Sànn-a-Séstri Levànte, trêni regionâli spedîi Zêna-Spézza e trêni regionâli de tîpo sùb-urbàn Séstri Levànte-Spézza (con servìççi pe-e Çìnque Tære), inte l'ànbito do contràtto de servìçio co-a [[Liguria|Región Ligùria]]. * trêni regionâli Spézza-Pîza, Spézza-Firénse e [[Staçión de Pontrémoli|Pontrémoli]]-Firénse (da-a lìnia pontremoléize), inte l'ànbito do contràtto de servìçio co-a [[Toscann-a|Región Toscànn-a]] (servìççi "[[Memorario]]"). Pe de ciù, gh'é di trêni che pàrtan da Milàn e Bèrgamo (a "[[Freccia della Versilia]]") che, pasàndo de lóngo pi-â pontremoléize, arîvan a Pîza. Pe de ciù, in sciâ Zêna-Pîza ghe pàssa i coscì dîti "Treni del Mare" de [[Trenord]], servìççi de conligaménto tra a Lonbardîa e localitæ turìstiche lìguri inti fìn de setemànn-a e inti giórni de fèsta de prìmma e de stæ. Do [[2024]] gh'é dôe cóbie de trêni de quésto génere, ch'arîvan scìnn-a [[Staçión de Spézza Çentrâle|Spézza Çentrâle]]; unn-a con parténsa (e ritórno) da [[Staçión de Milàn Pòrta Gaibâdo|Milàn Pòrta Gaibâdo]] e l'âtra da [[Staçión de Cómmo Sàn Zâne|Cómmo Sàn Zâne]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.trenord.it/news/trenord-informa/avvisi/treni-del-mare/|tìtolo=Treni del mare|léngoa=IT|vìxita=2024-10-17}}</ref>. === Servìççi mèrçe === Co-a rifórma in sciâ liberalizaçión do traspòrto mèrçe in sce færo, da-o [[2001]] gh'é bén bén de [[Inpréiza feroviària|inpréize feroviàrie]] ch'àn firmòu di contràtti de traçión con spediçionê e òperatoî da logìstica. Into detàggio, in sciâ ferovîa Zêna-Pîza pàssan ò són pasæ di trêni de lìnia de Trenitalia Cargo, pöi [[Mercitalia Rail]] co-i tràfeghi generæ da-o [[pòrto de Zêna]], de [[DB Cargo Italia]] con tràfego Rho-Scarlino, [[FuoriMuro]] pe-i tràfeghi pasànti in scê Rivêe, [[Oceanogate]] co-i tràfeghi generæ da-o [[pòrto de Spézza]], [[Del Fungo Giera]], pöi [[Rail One]] e òua [[Compagnia Ferroviaria Italiana]] co-i tràfeghi tra Zêna e Livórno, [[Rail Cargo Carrier Italia]] scìnn-a-o [[2011]] e [[Mercitalia Shunting & Terminal]], con pöchi servìççi. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Tipografi della camera dei Deputati|tìtolo=Atti del Parlamento italiano, sessione del 1861|url=http://books.google.com/books?id=Z2I_AAAAYAAJ&pg=PA118|ànno=1861|editô=Tipografia Eredi Botta|çitæ=Turìn|léngoa=IT|p=462}} * {{Çitta publicaçión|dæta=1913-01-15|tìtolo=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|revìsta=|editô=Collegio Nazionale degli Ingegneri Ferroviari Italiani e amministrazione autonoma delle Ferrovie dello Stato|çitæ=Rómma|volùmme=Ànno II, Vol. III|léngoa=IT|url=https://www.trenidicarta.it/archivi/product-details.php?s_id=Rivista_tecnica_delle_ferrovie_italiane_1913_1|cid=Rivista tecnica delle ferrovie italiane, 1913}} * {{Çitta publicaçión|outô=Pier Luigi Landi|ànno=1972|tìtolo=Intorno a un progetto di strada ferrata da Livorno a Genova (1856-1857)|revìsta=Nuova rivista storica|volùmme=Fasc. III-IV|pp=376-388|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Franco Castiglioni|ànno=1985|méize=Frevâ|tìtolo=Cinque Terre, una ferrovia|revìsta=I Treni Oggi|nùmero=47|p=25|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Marcello Cruciani|ànno=1989|méize=Novénbre|tìtolo=Meno fermate per la Tirrenica|revìsta=I Treni Oggi|nùmero=98|p=17|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Egisto Umberto Borghini|tìtolo=La strada ferrata da Porta ai Quercioli. Un tratto della linea Pisa-La Spezia|url=https://books.google.com/books?id=pSy2PQAACAAJ|ànno=1992|editô=Edistudio|çitæ=Pîza|léngoa=IT|ISBN=88-7036-051-2}} * {{Çitta publicaçión|outô=Bruno Blasi|outô2=Roberto Colasanti|ànno=1992|méize=Arvî|tìtolo="Genova Sprint" sulla Tirrenica|revìsta=I Treni Oggi|nùmero=125|p=14|léngoa=IT|cid=Blasi & Colasanti, 1992}} * {{Çitta publicaçión|outô=Adriano Betti Carboncini|ànno=1992|méize=Màzzo e Zùgno|tìtolo=La ferrovia ligure|revìsta=I Treni|nùmero=126-127|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Franco Castiglioni|ànno=1997|méize=Òtôbre|tìtolo=Gallerie delle Cinque Terre|revìsta=I Treni|nùmero=186|p=34|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rete Ferroviaria Italiana - Direzione Circolazione|tìtolo=Fascicolo Linea 77 (Genova-La Spezia)|url=https://normativaesercizio.rfi.it/NormativaEsercizio/detail.xhtml?doctype=FCL&compartimento=GE|ànno=Dexénbre 2003|léngoa=IT|cid=Fascicolo Linea 77, 2003}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rete Ferroviaria Italiana - Direzione Circolazione|tìtolo=Fascicolo Linea 99 (La Spezia-Pisa)|url=https://normativaesercizio.rfi.it/NormativaEsercizio/detail.xhtml?doctype=FCL&compartimento=FI|ànno=Dexénbre 2003|léngoa=IT|cid=Fascicolo Linea 99, 2003}} * {{Çitta lìbbro|outô=Associazione Toscana Treni Storici|tìtolo=1905-2005 Cento anni di FS in Toscana|url=https://books.google.com/books?id=mas7YgEACAAJ|ànno=Firénse|editô=Pegaso|çitæ=2005|léngoa=IT|ISBN=88-95248-02-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Corrado Bozzano|outô2=Roberto Pastore|outô3=Claudio Serra|tìtolo=Tra mare e monti da Genova alla Spezia|url=https://books.google.com/books?id=mas7YgEACAAJ|ànno=Zêna|editô=Nuova Editrice Genovese|çitæ=2010|léngoa=IT|ISBN=88-88963-38-3}} * {{Çitta publicaçión|outô=Alessandro Mandelli|ànno=2010|méize=Arvî|tìtolo=Ferrovia delle Cinque Terre|revìsta=Tutto treno & storia|nùmero=23|p=28|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Alessandro Mandelli|ànno=2010|méize=Novénbre|tìtolo=Trifase alle Cinque Terre|revìsta=Tutto treno & storia|nùmero=24|p=22|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Alessandro Mandelli|ànno=2011|méize=Òtôbre|tìtolo=Da Sestri a La Spezia|revìsta=Tutto treno & storia|nùmero=25|p=46|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Alessandro Mandelli|ànno=2014|méize=Arvî|tìtolo=La litoranea ligure di Levante|revìsta=I Treni|nùmero=369|pp=14-21|léngoa=IT}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=http://www.stagniweb.it/foto6.asp?File=moneglia&Tipo=index&Inizio=1&Righe=30&Col=3&bg=black|tìtolo=Da Sestri Levante a Framura|outô=Giorgio Stagni|léngoa=IT|vìxita=2024-10-17}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210619182045/https://www.ferrovieabbandonate.it/linea_dismessa.php?id=283|tìtolo=Variante di tracciato Arcola-Sarzana|outô=Associazione Italiana Greenways|léngoa=IT|vìxita=2024-10-17}} [[Categorîa:Lìnie feroviàrie]] [[Categorîa:Traspòrti da Ligùria‎]] oyl7zu6i3rvvs34r1nd1ndd7ictuqnv Risìpola 0 33004 271827 271826 2026-07-15T12:14:04Z Michæ.152 13747 271827 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} A '''risìpola''' (da-o grêgo antîgo ''ἐρυσίπελας, erysípelas'', "pélle róssa"), dîta ascì '''ventoservìn''' ò '''bisciæa'''<ref>A moutîa a pìggia, a segónda da zöna, di nómmi despægi cómme ''rusìpula'' (Zêna), ''resìpula'' (Sarzànn-a), ''uxipélla'' (Inpêia), ''sipela'' (Pìgna), ''lüxipìlla'' (Valàdda de l'Arêuscia), ''lüxepìlla'' (Andêua), ''biscèa'' (Savónn-a), rixipola, ''bisceřa'' e ''serpanteina'' (Osìlia).</ref>, a l'é 'n'infeçión acûta da [[pélle]], ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi [[Bacteria|batérri]]. O prinçipâ responsàbile o l'é o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A e de vòtte o ''Staphylococcus aureus'' ò di âtri gèrmi mêno comùn. [[File:Érysipèle jambe- Leg erysipelas - profil.jpg|thumb|Risìpola in sce 'na gànba|centro]] O pónto dónde o batério o l'ìntra o peu êse 'na lexón picìnn-a da pélle, pe exénpio, 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo. == Difuxón == A risìpola a l'é ciù frequénte tra-e [[Femmina|fémine]] e-a seu inçidénsa a l'é anæta zu dòppo o svilùppo di [[Antibiòtico|antibiòtichi]] e-o megioaménto da sanitæ. A moutîa peu tocâ tùtti i grùppi d'etæ ma a l'é ciù comùn inti vêgi e inti figeu. In [[Euròpa|Ouröpa]] a l'à 'n'inçidénsa de 10-100 câxi l'ànno ògni 100.000 abitànti, ma a l'é ciù èrta inte dötræ zöne giögràfiche cómme i Pàixi do Nòrd. I fatoî de réizego prinçipæ tîan drénto l'insciàggia linfàtica, o ristàgno venôzo, o [[Diabete Mellìo|diabête]], l'êse gràsso, l'inmunodepresción e l'etæ. [[File:Tascio de mortalitæ da risipola.jpg|thumb|Tàscio de mortalitæ da risìpola in Itàlia da-o 1900 a-o 1955; i antibiòtichi sorfamìdichi són arivæ into Pàize dòppo o 1935 e-e penicilìne dòppo o 1946.|centro|350x350px]] == Caxón == L'infeçión a-a bâze da risìpola a l'interèssa pò-u ciù i [[Bacteria|batérri]] do génere ''Streptococcus'', in particolâ i Streptocòcchi β-emolìtichi, ö sæ quélli che in cortivaçión destrûan do tùtto e çélole rósse so [[sàngoe]]. Tra quésti, de sòlito o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A (''Streptococcus pyogenes'') o l'é tegnûo pò-u responsàbile prinçipâ. L'infeçión a l'é de spésso sostegnûa da Streptocòcchi de grùppo B, C e G ascì, sorviatùtto o ''Streptococcus dysgalactiae subspecies equisimilis'', insémme a-o ''Streptococcus equi subspecies zooepidemicus'', in càngio o ròllo do ''Staphylococcus aureus'' inta moutîa o no l'é do tùtto ciæo<ref>National Library of Medicine: Anna Bläckberg et al., [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4590694/ Erysipelas, a large retrospective study of aetiology and clinical presentation]</ref>. Storicaménte a risìpola a corpìva pò-u ciù a fàccia e a l'êa caxonâ da-i Streptocòcchi de grùppo A, ma inti ànni gh'é stæto 'n càngio da distribuçión e de l'eçiologîa, cosci che i Streptocòcchi de grùppo no A són stæti trovæ sénpre ciù cómme caxón da moutîa. In generâle e scitoaçioìn che pòrtan o batério a prodûe a moutîa són a prezénsa de lexoìn da pélle, i problêmi do gîo do sàngoe e-o diabête<ref>2013, Medicine; M.E. Török, C.P. Conlon<nowiki></ref> [[File:Streptococcus pyogenes.jpg|thumb|''Streptococcus pyogenes''|centro]] == Svilùppo == == Diàgnoxi == == Cûa == == Prògnoxi == == Mêxìnn-a popolâ == {{Disclaimer|alternative}} == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] khvcie60lghbesw7m71mavuqsphfvr1 271828 271827 2026-07-15T12:35:03Z Michæ.152 13747 /* Svilùppo */ Ò conpletòu a seçión "Svilùppo" 271828 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} A '''risìpola''' (da-o grêgo antîgo ''ἐρυσίπελας, erysípelas'', "pélle róssa"), dîta ascì '''ventoservìn''' ò '''bisciæa'''<ref>A moutîa a pìggia, a segónda da zöna, di nómmi despægi cómme ''rusìpula'' (Zêna), ''resìpula'' (Sarzànn-a), ''uxipélla'' (Inpêia), ''sipela'' (Pìgna), ''lüxipìlla'' (Valàdda de l'Arêuscia), ''lüxepìlla'' (Andêua), ''biscèa'' (Savónn-a), rixipola, ''bisceřa'' e ''serpanteina'' (Osìlia).</ref>, a l'é 'n'infeçión acûta da [[pélle]], ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi [[Bacteria|batérri]]. O prinçipâ responsàbile o l'é o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A e de vòtte o ''Staphylococcus aureus'' ò di âtri gèrmi mêno comùn. [[File:Érysipèle jambe- Leg erysipelas - profil.jpg|thumb|Risìpola in sce 'na gànba|centro]] O pónto dónde o batério o l'ìntra o peu êse 'na lexón picìnn-a da pélle, pe exénpio, 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo. == Difuxón == A risìpola a l'é ciù frequénte tra-e [[Femmina|fémine]] e-a seu inçidénsa a l'é anæta zu dòppo o svilùppo di [[Antibiòtico|antibiòtichi]] e-o megioaménto da sanitæ. A moutîa peu tocâ tùtti i grùppi d'etæ ma a l'é ciù comùn inti vêgi e inti figeu. In [[Euròpa|Ouröpa]] a l'à 'n'inçidénsa de 10-100 câxi l'ànno ògni 100.000 abitànti, ma a l'é ciù èrta inte dötræ zöne giögràfiche cómme i Pàixi do Nòrd. I fatoî de réizego prinçipæ tîan drénto l'insciàggia linfàtica, o ristàgno venôzo, o [[Diabete Mellìo|diabête]], l'êse gràsso, l'inmunodepresción e l'etæ. [[File:Tascio de mortalitæ da risipola.jpg|thumb|Tàscio de mortalitæ da risìpola in Itàlia da-o 1900 a-o 1955; i antibiòtichi sorfamìdichi són arivæ into Pàize dòppo o 1935 e-e penicilìne dòppo o 1946.|centro|350x350px]] == Caxón == L'infeçión a-a bâze da risìpola a l'interèssa pò-u ciù i [[Bacteria|batérri]] do génere ''Streptococcus'', in particolâ i Streptocòcchi β-emolìtichi, ö sæ quélli che in cortivaçión destrûan do tùtto e çélole rósse so [[sàngoe]]. Tra quésti, de sòlito o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A (''Streptococcus pyogenes'') o l'é tegnûo pò-u responsàbile prinçipâ. L'infeçión a l'é de spésso sostegnûa da Streptocòcchi de grùppo B, C e G ascì, sorviatùtto o ''Streptococcus dysgalactiae subspecies equisimilis'', insémme a-o ''Streptococcus equi subspecies zooepidemicus'', in càngio o ròllo do ''Staphylococcus aureus'' inta moutîa o no l'é do tùtto ciæo<ref>National Library of Medicine: Anna Bläckberg et al., [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4590694/ Erysipelas, a large retrospective study of aetiology and clinical presentation]</ref>. Storicaménte a risìpola a corpìva pò-u ciù a fàccia e a l'êa caxonâ da-i Streptocòcchi de grùppo A, ma inti ànni gh'é stæto 'n càngio da distribuçión e de l'eçiologîa, cosci che i Streptocòcchi de grùppo no A són stæti trovæ sénpre ciù cómme caxón da moutîa. In generâle e scitoaçioìn che pòrtan o batério a prodûe a moutîa són a prezénsa de lexoìn da pélle, i problêmi do gîo do sàngoe e-o diabête<ref>2013, Medicine; M.E. Török, C.P. Conlon<nowiki></ref> [[File:Streptococcus pyogenes.jpg|thumb|''Streptococcus pyogenes''|centro]] == Svilùppo == L'infeçión ch'a caxónn-a a risìpola a l'é permìssa da-a prezénsa de 'na lexón ch'a rónpe a fonçión de barêa da pélle, cómme pe exénpio 'na ferîa picìnn-a, 'na pontûa d'insètto, 'n'ùlçera, l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] ò 'na [[zèrbia]]. A lexón a làscia intrâ inta pélle e inte mucôze danezæ i batérri, che fan partî 'na chéita de reaçioìn de l'insciamaçión ch'a pòrta a-i ségni e a-i scìntomi clìnichi caraterìstichi da moutîa. Un ròllo fondamentâle into svilùppo da risìpola o l'é zugòu da-i fatoî de virolénsa di Streptocòcchi, cómme a proteìnn-a M, a streptolizìnn-a O e S, a streptochinâxi, a jaluronidâxi e âtri enzîmi d'agresción. Quésto o l'asegûa l'adexón di batérri a-e çélole de l'epitêlio, l'invaxón di tesciûi e l'evaxón da-e rispòste inmunitâie. I batérri se spàntegan into [[scistêma linfàtico]] superfiçiâle e pròvocan 'na fòrte insciamaçión locâle ch'a fa tapâ i vâxi da lìnfa. O blòcco linfàtico o l'inpedìsce o normâle drenàggio di lìquidi e o caxónn-a a tìpica insciàggia dûa e lùstra da pélle. O scistêma inmunitâio o rispónde a-o batério e a-e seu toscìnn-e, cómme e ezotoscìnn-e pirògene, con relasciâ de citochìnn-e d'insciamaçión (IL-1, IL-6, TNF-alfa). Quésto o pòrtà i vâxi a inlarghîse, con rosô e rescâdaménto, e o descadénn-a i prìmmi scìntomi scistémichi, cómme [[frêve]] èrta inprovîza e fòrte tremaxón, che de spésso vêgnan prìmma da ciàstra in sciâ pélle. == Diàgnoxi == == Cûa == == Prògnoxi == == Mêxìnn-a popolâ == {{Disclaimer|alternative}} == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] oi6d0dciwtexzs5cefrbdzv6bguoxrn 271829 271828 2026-07-15T12:35:25Z Michæ.152 13747 /* Svilùppo */ 271829 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} A '''risìpola''' (da-o grêgo antîgo ''ἐρυσίπελας, erysípelas'', "pélle róssa"), dîta ascì '''ventoservìn''' ò '''bisciæa'''<ref>A moutîa a pìggia, a segónda da zöna, di nómmi despægi cómme ''rusìpula'' (Zêna), ''resìpula'' (Sarzànn-a), ''uxipélla'' (Inpêia), ''sipela'' (Pìgna), ''lüxipìlla'' (Valàdda de l'Arêuscia), ''lüxepìlla'' (Andêua), ''biscèa'' (Savónn-a), rixipola, ''bisceřa'' e ''serpanteina'' (Osìlia).</ref>, a l'é 'n'infeçión acûta da [[pélle]], ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi [[Bacteria|batérri]]. O prinçipâ responsàbile o l'é o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A e de vòtte o ''Staphylococcus aureus'' ò di âtri gèrmi mêno comùn. [[File:Érysipèle jambe- Leg erysipelas - profil.jpg|thumb|Risìpola in sce 'na gànba|centro]] O pónto dónde o batério o l'ìntra o peu êse 'na lexón picìnn-a da pélle, pe exénpio, 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo. == Difuxón == A risìpola a l'é ciù frequénte tra-e [[Femmina|fémine]] e-a seu inçidénsa a l'é anæta zu dòppo o svilùppo di [[Antibiòtico|antibiòtichi]] e-o megioaménto da sanitæ. A moutîa peu tocâ tùtti i grùppi d'etæ ma a l'é ciù comùn inti vêgi e inti figeu. In [[Euròpa|Ouröpa]] a l'à 'n'inçidénsa de 10-100 câxi l'ànno ògni 100.000 abitànti, ma a l'é ciù èrta inte dötræ zöne giögràfiche cómme i Pàixi do Nòrd. I fatoî de réizego prinçipæ tîan drénto l'insciàggia linfàtica, o ristàgno venôzo, o [[Diabete Mellìo|diabête]], l'êse gràsso, l'inmunodepresción e l'etæ. [[File:Tascio de mortalitæ da risipola.jpg|thumb|Tàscio de mortalitæ da risìpola in Itàlia da-o 1900 a-o 1955; i antibiòtichi sorfamìdichi són arivæ into Pàize dòppo o 1935 e-e penicilìne dòppo o 1946.|centro|350x350px]] == Caxón == L'infeçión a-a bâze da risìpola a l'interèssa pò-u ciù i [[Bacteria|batérri]] do génere ''Streptococcus'', in particolâ i Streptocòcchi β-emolìtichi, ö sæ quélli che in cortivaçión destrûan do tùtto e çélole rósse so [[sàngoe]]. Tra quésti, de sòlito o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A (''Streptococcus pyogenes'') o l'é tegnûo pò-u responsàbile prinçipâ. L'infeçión a l'é de spésso sostegnûa da Streptocòcchi de grùppo B, C e G ascì, sorviatùtto o ''Streptococcus dysgalactiae subspecies equisimilis'', insémme a-o ''Streptococcus equi subspecies zooepidemicus'', in càngio o ròllo do ''Staphylococcus aureus'' inta moutîa o no l'é do tùtto ciæo<ref>National Library of Medicine: Anna Bläckberg et al., [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4590694/ Erysipelas, a large retrospective study of aetiology and clinical presentation]</ref>. Storicaménte a risìpola a corpìva pò-u ciù a fàccia e a l'êa caxonâ da-i Streptocòcchi de grùppo A, ma inti ànni gh'é stæto 'n càngio da distribuçión e de l'eçiologîa, cosci che i Streptocòcchi de grùppo no A són stæti trovæ sénpre ciù cómme caxón da moutîa. In generâle e scitoaçioìn che pòrtan o batério a prodûe a moutîa són a prezénsa de lexoìn da pélle, i problêmi do gîo do sàngoe e-o diabête<ref>2013, Medicine; M.E. Török, C.P. Conlon<nowiki></ref> [[File:Streptococcus pyogenes.jpg|thumb|''Streptococcus pyogenes''|centro]] == Svilùppo == L'infeçión ch'a caxónn-a a risìpola a l'é permìssa da-a prezénsa de 'na lexón ch'a rónpe a fonçión de barêa da pélle, cómme pe exénpio 'na ferîa picìnn-a, 'na pontûa d'insètto, 'n'ùlçera, l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] ò 'na [[zèrbia]]. A lexón a làscia intrâ inta pélle e inte mucôze danezæ i batérri, che fan partî 'na chéita de reaçioìn de l'insciamaçión ch'a pòrta a-i ségni e a-i scìntomi clìnichi caraterìstichi da moutîa. Un ròllo fondamentâle into svilùppo da risìpola o l'é zugòu da-i fatoî de virolénsa di Streptocòcchi, cómme a proteìnn-a M, a streptolizìnn-a O e S, a streptochinâxi, a jaluronidâxi e âtri enzîmi d'agresción. Quésto o l'asegûa l'adexón di batérri a-e çélole de l'epitêlio, l'invaxón di tesciûi e l'evaxón da-e rispòste inmunitâie. I batérri se spàntegan into [[scistêma linfàtico]] superfiçiâle e pròvocan 'na fòrte insciamaçión locâle ch'a fa tapâ i vâxi da lìnfa. O blòcco linfàtico o l'inpedìsce o normâle drenàggio di lìquidi e o caxónn-a a tìpica insciàggia dûa e lùstra da pélle. O scistêma inmunitâio o rispónde a-o batério e a-e seu toscìnn-e, cómme e ezotoscìnn-e pirògene, con relasciâ de citochìnn-e d'insciamaçión (IL-1, IL-6, TNF-alfa). Quésto o pòrtà i vâxi a inlarghîse, con rosô e rescâdaménto, e o descadénn-a i prìmmi scìntomi scistémichi, cómme [[frêve]] èrta inprovîza e fòrte tremaxón, che de spésso vêgnan prìmma da ciàstra in sciâ pélle. == Diàgnoxi == == Cûa == == Prògnoxi == == Mêxìnn-a popolâ == {{Disclaimer|alternative}} == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] op91mdonz3c5cw8kxzsj76wohbpahv2 271830 271829 2026-07-15T17:37:35Z Michæ.152 13747 /* Difuxón */ Ò cangiòu o gràfico da difuxón in Liguria 271830 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} A '''risìpola''' (da-o grêgo antîgo ''ἐρυσίπελας, erysípelas'', "pélle róssa"), dîta ascì '''ventoservìn''' ò '''bisciæa'''<ref>A moutîa a pìggia, a segónda da zöna, di nómmi despægi cómme ''rusìpula'' (Zêna), ''resìpula'' (Sarzànn-a), ''uxipélla'' (Inpêia), ''sipela'' (Pìgna), ''lüxipìlla'' (Valàdda de l'Arêuscia), ''lüxepìlla'' (Andêua), ''biscèa'' (Savónn-a), rixipola, ''bisceřa'' e ''serpanteina'' (Osìlia).</ref>, a l'é 'n'infeçión acûta da [[pélle]], ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi [[Bacteria|batérri]]. O prinçipâ responsàbile o l'é o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A e de vòtte o ''Staphylococcus aureus'' ò di âtri gèrmi mêno comùn. [[File:Érysipèle jambe- Leg erysipelas - profil.jpg|thumb|Risìpola in sce 'na gànba|centro]] O pónto dónde o batério o l'ìntra o peu êse 'na lexón picìnn-a da pélle, pe exénpio, 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo. == Difuxón == A risìpola a l'é ciù frequénte tra-e [[Femmina|fémine]] e-a seu inçidénsa a l'é anæta zu dòppo o svilùppo di [[Antibiòtico|antibiòtichi]] e-o megioaménto da sanitæ. A moutîa peu tocâ tùtti i grùppi d'etæ ma a l'é ciù comùn inti vêgi e inti figeu. In [[Euròpa|Ouröpa]] a l'à 'n'inçidénsa de 10-100 câxi l'ànno ògni 100.000 abitànti, ma a l'é ciù èrta inte dötræ zöne giögràfiche cómme i Pàixi do Nòrd. I fatoî de réizego prinçipæ tîan drénto l'insciàggia linfàtica, o ristàgno venôzo, o [[Diabete Mellìo|diabête]], l'êse gràsso, l'inmunodepresción e l'etæ. [[File:Mortalitæ da risipola in Liguria.jpg|thumb|Tàscio de mortalitæ da risìpola in Ligùria da-o 1887 a-o 1955; i antibiòtichi sorfamìdichi són arivæ into Pàize dòppo o 1935 e-e penicilìne dòppo o 1946.|centro|350x350px]] == Caxón == L'infeçión a-a bâze da risìpola a l'interèssa pò-u ciù i [[Bacteria|batérri]] do génere ''Streptococcus'', in particolâ i Streptocòcchi β-emolìtichi, ö sæ quélli che in cortivaçión destrûan do tùtto e çélole rósse so [[sàngoe]]. Tra quésti, de sòlito o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A (''Streptococcus pyogenes'') o l'é tegnûo pò-u responsàbile prinçipâ. L'infeçión a l'é de spésso sostegnûa da Streptocòcchi de grùppo B, C e G ascì, sorviatùtto o ''Streptococcus dysgalactiae subspecies equisimilis'', insémme a-o ''Streptococcus equi subspecies zooepidemicus'', in càngio o ròllo do ''Staphylococcus aureus'' inta moutîa o no l'é do tùtto ciæo<ref>National Library of Medicine: Anna Bläckberg et al., [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4590694/ Erysipelas, a large retrospective study of aetiology and clinical presentation]</ref>. Storicaménte a risìpola a corpìva pò-u ciù a fàccia e a l'êa caxonâ da-i Streptocòcchi de grùppo A, ma inti ànni gh'é stæto 'n càngio da distribuçión e de l'eçiologîa, cosci che i Streptocòcchi de grùppo no A són stæti trovæ sénpre ciù cómme caxón da moutîa. In generâle e scitoaçioìn che pòrtan o batério a prodûe a moutîa són a prezénsa de lexoìn da pélle, i problêmi do gîo do sàngoe e-o diabête<ref>2013, Medicine; M.E. Török, C.P. Conlon<nowiki></ref> [[File:Streptococcus pyogenes.jpg|thumb|''Streptococcus pyogenes''|centro]] == Svilùppo == L'infeçión ch'a caxónn-a a risìpola a l'é permìssa da-a prezénsa de 'na lexón ch'a rónpe a fonçión de barêa da pélle, cómme pe exénpio 'na ferîa picìnn-a, 'na pontûa d'insètto, 'n'ùlçera, l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] ò 'na [[zèrbia]]. A lexón a làscia intrâ inta pélle e inte mucôze danezæ i batérri, che fan partî 'na chéita de reaçioìn de l'insciamaçión ch'a pòrta a-i ségni e a-i scìntomi clìnichi caraterìstichi da moutîa. Un ròllo fondamentâle into svilùppo da risìpola o l'é zugòu da-i fatoî de virolénsa di Streptocòcchi, cómme a proteìnn-a M, a streptolizìnn-a O e S, a streptochinâxi, a jaluronidâxi e âtri enzîmi d'agresción. Quésto o l'asegûa l'adexón di batérri a-e çélole de l'epitêlio, l'invaxón di tesciûi e l'evaxón da-e rispòste inmunitâie. I batérri se spàntegan into [[scistêma linfàtico]] superfiçiâle e pròvocan 'na fòrte insciamaçión locâle ch'a fa tapâ i vâxi da lìnfa. O blòcco linfàtico o l'inpedìsce o normâle drenàggio di lìquidi e o caxónn-a a tìpica insciàggia dûa e lùstra da pélle. O scistêma inmunitâio o rispónde a-o batério e a-e seu toscìnn-e, cómme e ezotoscìnn-e pirògene, con relasciâ de citochìnn-e d'insciamaçión (IL-1, IL-6, TNF-alfa). Quésto o pòrtà i vâxi a inlarghîse, con rosô e rescâdaménto, e o descadénn-a i prìmmi scìntomi scistémichi, cómme [[frêve]] èrta inprovîza e fòrte tremaxón, che de spésso vêgnan prìmma da ciàstra in sciâ pélle. == Diàgnoxi == == Cûa == == Prògnoxi == == Mêxìnn-a popolâ == {{Disclaimer|alternative}} == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] cz97kt1immgpmbrw1pxmy5j0noksdv4 271838 271830 2026-07-15T19:21:32Z Michæ.152 13747 /* Mêxìnn-a popolâ */ Ò conpletòu a seçión "Mêxìnn-a popolâ" 271838 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} A '''risìpola''' (da-o grêgo antîgo ''ἐρυσίπελας, erysípelas'', "pélle róssa"), dîta ascì '''ventoservìn''' ò '''bisciæa'''<ref>A moutîa a pìggia, a segónda da zöna, di nómmi despægi cómme ''rusìpula'' (Zêna), ''resìpula'' (Sarzànn-a), ''uxipélla'' (Inpêia), ''sipela'' (Pìgna), ''lüxipìlla'' (Valàdda de l'Arêuscia), ''lüxepìlla'' (Andêua), ''biscèa'' (Savónn-a), rixipola, ''bisceřa'' e ''serpanteina'' (Osìlia).</ref>, a l'é 'n'infeçión acûta da [[pélle]], ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi [[Bacteria|batérri]]. O prinçipâ responsàbile o l'é o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A e de vòtte o ''Staphylococcus aureus'' ò di âtri gèrmi mêno comùn. [[File:Érysipèle jambe- Leg erysipelas - profil.jpg|thumb|Risìpola in sce 'na gànba|centro]] O pónto dónde o batério o l'ìntra o peu êse 'na lexón picìnn-a da pélle, pe exénpio, 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo. == Difuxón == A risìpola a l'é ciù frequénte tra-e [[Femmina|fémine]] e-a seu inçidénsa a l'é anæta zu dòppo o svilùppo di [[Antibiòtico|antibiòtichi]] e-o megioaménto da sanitæ. A moutîa peu tocâ tùtti i grùppi d'etæ ma a l'é ciù comùn inti vêgi e inti figeu. In [[Euròpa|Ouröpa]] a l'à 'n'inçidénsa de 10-100 câxi l'ànno ògni 100.000 abitànti, ma a l'é ciù èrta inte dötræ zöne giögràfiche cómme i Pàixi do Nòrd. I fatoî de réizego prinçipæ tîan drénto l'insciàggia linfàtica, o ristàgno venôzo, o [[Diabete Mellìo|diabête]], l'êse gràsso, l'inmunodepresción e l'etæ. [[File:Mortalitæ da risipola in Liguria.jpg|thumb|Tàscio de mortalitæ da risìpola in Ligùria da-o 1887 a-o 1955; i antibiòtichi sorfamìdichi són arivæ into Pàize dòppo o 1935 e-e penicilìne dòppo o 1946.|centro|350x350px]] == Caxón == L'infeçión a-a bâze da risìpola a l'interèssa pò-u ciù i [[Bacteria|batérri]] do génere ''Streptococcus'', in particolâ i Streptocòcchi β-emolìtichi, ö sæ quélli che in cortivaçión destrûan do tùtto e çélole rósse so [[sàngoe]]. Tra quésti, de sòlito o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A (''Streptococcus pyogenes'') o l'é tegnûo pò-u responsàbile prinçipâ. L'infeçión a l'é de spésso sostegnûa da Streptocòcchi de grùppo B, C e G ascì, sorviatùtto o ''Streptococcus dysgalactiae subspecies equisimilis'', insémme a-o ''Streptococcus equi subspecies zooepidemicus'', in càngio o ròllo do ''Staphylococcus aureus'' inta moutîa o no l'é do tùtto ciæo<ref>National Library of Medicine: Anna Bläckberg et al., [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4590694/ Erysipelas, a large retrospective study of aetiology and clinical presentation]</ref>. Storicaménte a risìpola a corpìva pò-u ciù a fàccia e a l'êa caxonâ da-i Streptocòcchi de grùppo A, ma inti ànni gh'é stæto 'n càngio da distribuçión e de l'eçiologîa, cosci che i Streptocòcchi de grùppo no A són stæti trovæ sénpre ciù cómme caxón da moutîa. In generâle e scitoaçioìn che pòrtan o batério a prodûe a moutîa són a prezénsa de lexoìn da pélle, i problêmi do gîo do sàngoe e-o diabête<ref>2013, Medicine; M.E. Török, C.P. Conlon<nowiki></ref> [[File:Streptococcus pyogenes.jpg|thumb|''Streptococcus pyogenes''|centro]] == Svilùppo == L'infeçión ch'a caxónn-a a risìpola a l'é permìssa da-a prezénsa de 'na lexón ch'a rónpe a fonçión de barêa da pélle, cómme pe exénpio 'na ferîa picìnn-a, 'na pontûa d'insètto, 'n'ùlçera, l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] ò 'na [[zèrbia]]. A lexón a làscia intrâ inta pélle e inte mucôze danezæ i batérri, che fan partî 'na chéita de reaçioìn de l'insciamaçión ch'a pòrta a-i ségni e a-i scìntomi clìnichi caraterìstichi da moutîa. Un ròllo fondamentâle into svilùppo da risìpola o l'é zugòu da-i fatoî de virolénsa di Streptocòcchi, cómme a proteìnn-a M, a streptolizìnn-a O e S, a streptochinâxi, a jaluronidâxi e âtri enzîmi d'agresción. Quésto o l'asegûa l'adexón di batérri a-e çélole de l'epitêlio, l'invaxón di tesciûi e l'evaxón da-e rispòste inmunitâie. I batérri se spàntegan into [[scistêma linfàtico]] superfiçiâle e pròvocan 'na fòrte insciamaçión locâle ch'a fa tapâ i vâxi da lìnfa. O blòcco linfàtico o l'inpedìsce o normâle drenàggio di lìquidi e o caxónn-a a tìpica insciàggia dûa e lùstra da pélle. O scistêma inmunitâio o rispónde a-o batério e a-e seu toscìnn-e, cómme e ezotoscìnn-e pirògene, con relasciâ de citochìnn-e d'insciamaçión (IL-1, IL-6, TNF-alfa). Quésto o pòrtà i vâxi a inlarghîse, con rosô e rescâdaménto, e o descadénn-a i prìmmi scìntomi scistémichi, cómme [[frêve]] èrta inprovîza e fòrte tremaxón, che de spésso vêgnan prìmma da ciàstra in sciâ pélle. == Diàgnoxi == == Cûa == == Prògnoxi == == Mêxìnn-a popolâ == {{Disclaimer|alternative}} Into pasòu a risìpola a l'êa 'na moutîa bén bén difûza, sorviatùtto in caxón de scàrse coniçioìn de netîxe e da mancànsa de antibiòtichi. A tocâva in particolâ i contadìn e-i pastoî inte canpàgne, dónde o travàggio da tæra e-a cûa de béstie favorîvan l'infeçión de lexoìn da pàrte di batérri. Defæti, prìmma de l'arivâ di antibiòtichi inti ànni Trénta, a moutîa a l'avéiva 'na mortalitæ do 15% e a l'êa squæxi de lóngo mortâ inti vêgi e inti figeu, ma co-a difuxón di sorfamìdichi a mortalitæ a l'é chéita a-o 2% (ancheu mêno de l'1%). Tra-i remédi da mêxìnn-a popolâ l'êa difûzo a [[segnatûa]], ö sæ a pràtica de dêuviâ di gésti ò di ògètti speçìfichi, de spésso pe trasferî a moutîa da-o maròtto a 'n ògètto; o mêgón o poéiva prononçiâ ascì de fórmole màgiche trasmìsse a vôxe ò de òraçioìn crestiànn-e. Pâ che segnâ a risìpola o fîse 'na pràtica bén bén antîga, dæto che za 'n documénto do 23 de dexénbre do [[1555]] o ripòrta 'n proçèsso cóntra 'na dònna de Ségno, a Pessana Gentile, acusâ da-o Vicâio de l'Inquixiçión de strionézzo perché a dêuviâva di remédi pe-e moutîe cómme a segnatûa da ''bixera''<ref>Furio Ciciliot, Tra magia, medicina e tradizione popolare. Atti e memorie della Società savonese di storia patria, p. 99; 101-102</ref>. {{Çitaçión|se alcuno homo o dona ha alcuna bixera, gli dixe parole per farnela andare: Bixia serpentina per una via se n'andava. Jesu Christo se intopava: Onde vai bixa serpentina? Jo vado in la carne de l’homo et de la femina. Tornatene indrieto bixia serpentina; te ne anderai in Mescina, te ne anderai in Babilonia, te farano le come, ti te dislocrai come fa la giasa al sole, e lo sale in lo lavezo|Documénto do proçèsso cóntra a Gentile Pessana<ref>Botta, p. 186</ref>}} De sòlito a risìpola a l'êa segnâ co-ìn anéllo d'öo, ma a segónda da zöna e do mêgón se poéiva dêuviâ de monæe de ràmmo, scûi d'argénto, conbinaçioìn d'ògètti de [[Rammo (elemento)|rammo]], [[Argento|argénto]] e [[öo]] insémme ò dónca de [[færo]], argénto e öo ascì. Quànde a risìpola a corpîva a fàccia, a segnatûa a l'êa praticâ co-ìn camìn particolâ pe fâ corî o sàngoe, dæto che gh'êa a credénsa che fâlo arivâ a-o [[cheu]] o l'aviéiva portòu a-a mòrte. Inte l'àrea d'[[Imperia|Inpêia]] l'é atestòu l'ûzo de 'na prîa pe tocâ a zöna de pélle maròtta, de mainêa da inprexonâ o mâ drénto de l'ògètto, con reçitâ e paròlle aprêuvo<ref>Lucetto Ramella: Vita contadina, p.103</ref>: {{Çitaçión|Và vîa, camìnn-a,</br> inte sta prîa te confìnn-a!|Fórmola pe cuâ a risìpola}} A tùtti i mòddi e fórmole poéivan cangiâ asæ a segónda da persónn-a che e conoscéiva e-e dêuviâva. {{Çitaçión|Uscipélla serpentina </br> te sutàro in tra marina|Fórmola pe cuâ a risìpola a [[Ressu|Rèsso]]}} In càngio, inte l'[[Zena|entrotæra zenéize]] l'é documentòu o "remédio di nêuve færi", dónde a risìpola a vegnîva segnâ con nêuve qualitæ de færi despæge, cómme pe exénpio 'n ciöo, 'n cotèllo e cosci vîa, tànto chò-u mêgón o reçitâva de fórmole che vegnîvan trasmìsse a vôxe. I nêuve færi vegnîvan pöi mìssi sótta a-o lètto do maròtto e-o rîto o l'êa ripetûo pe træ vòtte<ref>Paolo Giardielli: Tradizioni popolari liguri, interviste effettuate nell'entroterra chiavarese negli anni 1961-'62 da Leopoldo Cimaschi e Renato Lagosmarino</ref>. Into [[Savonn-a|savonéize]], in càngio, se mensónn-a a pràtica de dêuviâ 'na làmma de metàllo, pe exénpio de 'n vêgio cotéllo ò 'na coétta ascì pe pasâla de ciàtto in sciâ zöna de pélle maròtta. A làmma a vegnîva fæta strisciâ da de d'âto vèrso o bàsso pe 'n nùmeo fìsso de vòtte, con reçitâ in cheu e paròlle: "biscia, biscia serpentinn-a vattine via" Inte dötræ zöne da Ligùria a risìpola a l'êa ciamâ bisciæa ascì, dæto che se credéiva ch'a fîse provocâ da 'na [[bìscia]] intrâ inte càrne, in caxón do camìn "a mòddo de serpénte" de l'insciàggia. A ciànta da bisciæa (''Dragunculus vulgaris Sch.'') a l'êa dêuviâ pe mêgâ a risìpola<ref>Mezzana Nicolò - Lagomaggiore Nicolò: Contributo allo studio dei nomi volgari delle piante in Liguria</ref>. Inta [[Burmia (valä)|Bórmia]] s'aregòrda a pràtica d'apricâ a pélle da mûta da bìscia (''šföie ed biša'') in sciô maròtto, ma ànche l'ûzo de 'n anéllo d'öo (''ané d'oř'') da pàrte de dötréi ch'êan boìn a segnâ a bisciæa (''šñé a bišeřa'')<ref>Hugo Plomteux, Giacomo Bocca: Osiglia e Alta Val Bormida. Inchieste dialettali (1975-1980)</ref>. == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] l3v0aonqmf3hnv4b6lr2nwf5ifyveum 271849 271838 2026-07-16T11:14:25Z Michæ.152 13747 Ò conpletòu e seçioìn 271849 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} A '''risìpola''' (da-o grêgo antîgo ''ἐρυσίπελας, erysípelas'', "pélle róssa"), dîta ascì '''ventoservìn''' ò '''bisciæa'''<ref>A moutîa a pìggia, a segónda da zöna, di nómmi despægi cómme ''rusìpula'' (Zêna), ''resìpula'' (Sarzànn-a), ''uxipélla'' (Inpêia), ''sipela'' (Pìgna), ''lüxipìlla'' (Valàdda de l'Arêuscia), ''lüxepìlla'' (Andêua), ''biscèa'' (Savónn-a), ''rixipola'', ''bisceřa'' e ''serpanteina'' (Osìlia).</ref>, a l'é 'n'infeçión acûta da [[pélle]], ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi [[Bacteria|batérri]]. O prinçipâ responsàbile o l'é o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A e de vòtte o ''Staphylococcus aureus'' ò di âtri gèrmi mêno comùn. [[File:Érysipèle jambe- Leg erysipelas - profil.jpg|thumb|Risìpola in sce 'na gànba|centro]] O pónto dónde o batério o s'infîa o peu êse 'na lexón picìnn-a da pélle, cómme pe exénpio 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo. == Difuxón == A risìpola a l'é ciù frequénte tra-e [[Femmina|fémine]] e-a seu inçidénsa a l'é anæta zu dòppo o svilùppo di [[Antibiòtico|antibiòtichi]] e-o megioaménto de condiçioìn sanitâie. A moutîa a peu tocâ tùtti i grùppi d'etæ ma a l'é ciù comùn inti vêgi e inti figeu. In [[Euròpa|Ouröpa]] a l'à 'n'inçidénsa de 10-100 câxi l'ànno ògni 100.000 abitànti, ma a l'é ciù èrta inte dötræ zöne giögràfiche cómme i Pàixi do Nòrd. I fatoî de réizego prinçipæ tîan drénto l'insciàggia linfàtica, o ristàgno venôzo, o [[Diabete Mellìo|diabête]], l'êse gràsso, l'inmunodepresción e l'etæ. [[File:Mortalitæ da risipola in Liguria.jpg|thumb|Tàscio de mortalitæ da risìpola in [[Liguria|Ligùria]] da-o 1887 a-o 1955; i antibiòtichi sorfamìdichi són arivæ in Itàlia dòppo o 1935 e-e penicilìne dòppo o 1946.|centro|350x350px]] == Caxón == I [[Bacteria|batérri]] responsàbili da moutîa són pò-u ciù quélli do génere ''Streptococcus'', in particolâ i Streptocòcchi β-emolìtichi, ö sæ quélli che in cortivaçión destrûan do tùtto e çélole rósse so [[sàngoe]]. Tra quésti, de sòlito o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A (''Streptococcus pyogenes'') o l'é tegnûo pò-u responsàbile prinçipâ. L'infeçión a l'é de spésso sostegnûa da Streptocòcchi de grùppo B, C e G ascì, sorviatùtto o ''Streptococcus dysgalactiae subspecies equisimilis'', insémme a-o ''Streptococcus equi subspecies zooepidemicus'', in càngio o ròllo do ''Staphylococcus aureus'' inta moutîa o no l'é do tùtto ciæo<ref>National Library of Medicine: Anna Bläckberg et al., [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4590694/ Erysipelas, a large retrospective study of aetiology and clinical presentation]</ref>. Storicaménte a risìpola a corpîva pò-u ciù a fàccia e a l'êa caxonâ da-i Streptocòcchi de grùppo A, ma inti ànni gh'é stæto 'n càngio da distribuçión e de l'eçiologîa, cosci che i Streptocòcchi de grùppo no A són stæti trovæ sénpre ciù cómme caxón da moutîa. In generâle e scitoaçioìn che pòrtan o batério a descadenâ a moutîa són a prezénsa de lexoìn da pélle, i problêmi do gîo do sàngoe e-o diabête<ref>2013, Medicine; M.E. Török, C.P. Conlon<nowiki></ref> [[File:Streptococcus pyogenes.jpg|thumb|''Streptococcus pyogenes''|centro]] == Svilùppo == L'infeçión ch'a caxónn-a a risìpola a l'é permìssa da-a prezénsa de 'na lexón ch'a rónpe a fonçión de barêa da pélle, cómme pe exénpio 'na ferîa picìnn-a, 'na pontûa d'insètto, 'n'ùlçera, l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] ò 'na [[zèrbia]]. A lexón a làscia intrâ inta pélle e inte mucôze danezæ i batérri, che fan partî 'na chéita de reaçioìn de l'[[insciamaçión]] ch'a pòrta a-i ségni e a-i scìntomi clìnichi caraterìstichi da moutîa. Un ròllo fondamentâle into svilùppo da risìpola o l'é zugòu da-i fatoî de virolénsa di Streptocòcchi, cómme a proteìnn-a M, a streptolizìnn-a O e S, a streptochinâxi, a jaluronidâxi e âtri enzîmi d'agresción. Quésto o l'asegûa l'adexón di batérri a-e [[Çélola|çélole]] de l'epitêlio, l'invaxón di tesciûi e l'evaxón da-e rispòste inmunitâie. I batérri se spàntegan into [[scistêma linfàtico]] superfiçiâle e pròvocan 'na fòrte insciamaçión locâle ch'a fa tapâ i vâxi da lìnfa. O blòcco linfàtico o l'inpedìsce o normâle drenàggio di lìquidi e o caxónn-a a tìpica insciàggia dûa e lùstra da pélle. O scistêma inmunitâio o rispónde a-o batério e a-e seu toscìnn-e, cómme e ezotoscìnn-e pirògene, con relasciâ de citochìnn-e d'insciamaçión (IL-1, IL-6, TNF-alfa). Quésto o pòrtà i vâxi a inlarghîse, con rosô e rescâdaménto, e o descadénn-a i prìmmi scìntomi scistémichi, cómme [[frêve]] èrta inprovîza e fòrte tremaxón, che de spésso vêgnan prìmma da ciàstra in sciâ pélle. == Diàgnoxi == A diàgnoxi de risìpola a l'é clìnica e no gh'é bezéugno di exàmmi de laboratöio. E [[globuli gianchi|çélole giànche]], a [[VES]] e-a [[PCR]] èrte són comùn ma no càngian o manézzo ò o ciàn de cûa pi-â ciù pàrte de persónn-e. A cortivaçión do sàngoe a l'é de ræo de bónn-a réiza e de sòlito a no l'é domandâ, ma a peu êse tegnûa in conscideraçión pe-i paçiénti inmunoconpromìsci con scìntomi. Peu êsighe bezéugno d'anâ ciù a fóndo co-i exàmmi pe-i paçiénti che fan ûzo de dröghe in endovénn-a, con pròtexi de vàlvole do cheu ò con âtri apægi intravascolâri. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immaggine:Facial erysipelas.jpg|Risìpola in sciâ fàccia Immaggine:Erysipel.JPG|Risìpola in sce 'n bràsso Immaggine:Recurrent erysipelas on edematous leg.jpg|Risìpola in sce 'na gànba </gallery> === Istopatologîa === A l'exàmme istopatològico se peu amiâ 'n inlarghiménto scignificatîvo di vâxi, l'insciàggia do dèrma e l'invaxón di batérri into tesciûo linfàtico e conetîvo; l'invaxón di vâxi do sàngoe a l'é ræa. === Diàgnoxi diferençiâle === Gh'é de moutîe che pêuan asomegiâ a-a risìpola, dæto che se prezéntan con rosô, rescâdaménto, insciàggia e dô. E diàgnoxi ciù gréivi tîan drénto a borscîte sètica, l'artética sètica, a fascîte necrotizànte, a celulîte òrbitâia, a tronbôxi venôza profónda, a ''phlegmasia cerulea dolens'', a tenoscinovîte di flesoî e-a scìndrome da ''shock'' téuscego; diàgnoxi mêno pezànti són a celulîte, a [[pistéma]], o panerìsso e-a [[podrâga]]. == Cûa == A penicilìnn-a cómme terapîa da sôla a rèsta l'[[antibiòtico]] de prìmma lìnia dêuviòu pe cuâ a risìpola. A covertûa cóntra o ''Staphylococcus aureus'' rexisténte a-a meticilìnn-a (MRSA) a l'é controvèrsa e pò-u sòlito a l'é arecomandâ inti paçiénti con tràoma profóndo, evidénsa d'infeçión da MRSA inte di âtri scîti, ûzo de dröghe in endovénn-a ò scìndrome da rispòsta insciamatöia scistémica. A ciù pàrte di paçiénti co-a risìpola pêuan êse cuæ a câza con antibiòtichi pe bócca; a terapîa arecomandâ a dûa 5 giórni ma o perîodo o peu êse prolongòu a 10 giórni se l'infeçión a no megiôa. Inte dötréi câxi però s'arecomànda de mêgâ o paçiénte into contèsto de l'uspiâ. E infeçioìn ciù sevêre pêuan avéi bezéugno in azónta da cûa co-i corticosteròidi e-a prezénsa de 'na pistéma ò de cancrêna a l'inpónn-e a rimoçión chirùrgica. Âtri trataménti de supòrto són l'idrataçión, conprescioìn fréide e acetaminofêne pe-a frêve e-o tiâ sciù e estremitæ. Pe prevegnî e rechéite inte çèrti paçiénti, l'ûzo de penicilìnn-e o móstra 'na riduçión do 69% do réizego de desvilupâ tórna l'infeçión (pe exénpio, a profilàsci con penicilìnn-a pe bócca o eritromicìnn-a dôe vòtte a-o dì pe 4-52 setemànn-e ò penicilìnn-a G benzatìnn-a intramóscolo). A tùtti i mòddi rèsta inportànte o trataménto ò o contròllo di fatoî de réizego. == Prògnoxi == In generâle a risìpola a rispónde bén a-i antibiòtichi pe bócca e-a prògnoxi a l'é bónn-a. E conplicaçioìn pêuan êse a formaçión de 'na pistéma, a scarlatìnn-a, a premonîa, a meningîte, a nécroxi da pélle, a pòrpora emoràgica, a tronboflebîte e-a formaçión de vescîghe. A probabilitæ de rechéita da moutîa a l'é èrta, tra-o 11% into prìmmo ànno pe-i paçiénti d'anbolatöio e-o 46% in tréi ànni pe-i paçiénti inti uspiæ. == Mêxìnn-a popolâ == {{Disclaimer|alternative}} Into pasòu a risìpola a l'êa 'na moutîa bén bén difûza, sorviatùtto in caxón de scàrse coniçioìn de netîxe e da mancànsa de antibiòtichi. A tocâva in particolâ i contadìn e-i pastoî inte canpàgne, dónde o travàggio da tæra e-a cûa de béstie favorîvan l'infeçión de lexoìn da pàrte di batérri. Defæti, prìmma de l'arivâ di antibiòtichi inti ànni Trénta, a moutîa a l'avéiva 'na mortalitæ do 15% e a l'êa squæxi de lóngo mortâ inti vêgi e inti figeu, ma co-a difuxón di sorfamìdichi a mortalitæ a l'é chéita a-o 2% (ancheu mêno de l'1%). Tra-i remédi da mêxìnn-a popolâ l'êa difûzo a [[segnatûa]], ö sæ a pràtica de dêuviâ di gésti ò di ògètti speçìfichi, de spésso pe trasferî a moutîa da-o maròtto a 'n ògètto; o mêgón o poéiva prononçiâ ascì de fórmole màgiche trasmìsse a vôxe ò de òraçioìn crestiànn-e. Pâ che segnâ a risìpola o fîse 'na pràtica bén bén antîga, dæto che za 'n documénto do 23 de dexénbre do [[1555]] o ripòrta 'n proçèsso cóntra 'na dònna de Ségno, a Pessana Gentile, acusâ da-o Vicâio de l'Inquixiçión de strionézzo perché a dêuviâva di remédi pe-e moutîe cómme a segnatûa da ''bixera''<ref>Furio Ciciliot, Tra magia, medicina e tradizione popolare. Atti e memorie della Società savonese di storia patria, p. 99; 101-102</ref>. {{Çitaçión|se alcuno homo o dona ha alcuna bixera, gli dixe parole per farnela andare: Bixia serpentina per una via se n'andava. Jesu Christo se intopava: Onde vai bixa serpentina? Jo vado in la carne de l’homo et de la femina. Tornatene indrieto bixia serpentina; te ne anderai in Mescina, te ne anderai in Babilonia, te farano le come, ti te dislocrai come fa la giasa al sole, e lo sale in lo lavezo|Documénto do proçèsso cóntra a Gentile Pessana<ref>Botta, p. 186</ref>}} De sòlito a risìpola a l'êa segnâ co-ìn anéllo d'öo, ma a segónda da zöna e do mêgón se poéiva dêuviâ de monæe de ràmmo, scûi d'argénto, conbinaçioìn d'ògètti de [[Rammo (elemento)|rammo]], [[Argento|argénto]] e [[öo]] insémme ò dónca de [[færo]], argénto e öo ascì. Quànde a risìpola a corpîva a fàccia, a segnatûa a l'êa praticâ co-ìn camìn particolâ pe fâ corî o sàngoe, dæto che gh'êa a credénsa che fâlo arivâ a-o [[cheu]] o l'aviéiva portòu a-a mòrte. Inte l'àrea d'[[Imperia|Inpêia]] l'é atestòu l'ûzo de 'na prîa pe tocâ a zöna de pélle maròtta, de mainêa da inprexonâ o mâ drénto de l'ògètto, con reçitâ e paròlle aprêuvo<ref>Lucetto Ramella: Vita contadina, p.103</ref>: {{Çitaçión|Và vîa, camìnn-a,</br> inte sta prîa te confìnn-a!|Fórmola pe cuâ a risìpola}} A tùtti i mòddi e fórmole poéivan cangiâ asæ a segónda da persónn-a che e conoscéiva e-e dêuviâva. {{Çitaçión|Uscipélla serpentina </br> te sutàro in tra marina|Fórmola pe cuâ a risìpola a [[Ressu|Rèsso]]}} In càngio, inte l'[[Zena|entrotæra zenéize]] l'é documentòu o "remédio di nêuve færi", dónde a risìpola a vegnîva segnâ con nêuve qualitæ de færi despæge, cómme pe exénpio 'n ciöo, 'n cotéllo e cosci vîa, tànto chò-u mêgón o reçitâva de fórmole che vegnîvan trasmìsse a vôxe. I nêuve færi vegnîvan pöi mìssi sótta a-o lètto do maròtto e-o rîto o l'êa ripetûo pe træ vòtte<ref>Paolo Giardielli: Tradizioni popolari liguri, interviste effettuate nell'entroterra chiavarese negli anni 1961-'62 da Leopoldo Cimaschi e Renato Lagosmarino</ref>. Into [[Savonn-a|savonéize]], in càngio, se mensónn-a a pràtica de dêuviâ 'na làmma de metàllo, pe exénpio de 'n vêgio cotéllo ò 'na coétta ascì pe pasâla de ciàtto in sciâ zöna de pélle maròtta. A làmma a vegnîva fæta strisciâ da de d'âto vèrso o bàsso pe 'n nùmeo fìsso de vòtte, con reçitâ in cheu e paròlle: "biscia, biscia serpentinn-a vattine via" Inte dötræ zöne da Ligùria a risìpola a l'êa ciamâ bisciæa ascì, dæto che se credéiva ch'a fîse provocâ da 'na [[bìscia]] intrâ inte càrne, in caxón do camìn "a mòddo de serpénte" de l'insciàggia. A ciànta da bisciæa (''Dragunculus vulgaris Sch.'') a l'êa dêuviâ pe mêgâ a risìpola<ref>Mezzana Nicolò - Lagomaggiore Nicolò: Contributo allo studio dei nomi volgari delle piante in Liguria</ref>, con tùtta probabilitæ pe l'analogîa do nómme tra-a moutîa e-o seu supòsto remédio, cómme capitâva pe tànti âtri câxi inta mêxìnn-a popolâ. Inta [[Burmia (valä)|Bórmia]] s'aregòrda a pràtica d'apricâ a pélle da mûta da bìscia (''šföie ed biša'') in sciô maròtto, ma ànche l'ûzo de 'n anéllo d'öo (''ané d'oř'') da pàrte de dötréi ch'êan boìn a segnâ a bisciæa (''šñé a bišeřa'')<ref>Hugo Plomteux, Giacomo Bocca: Osiglia e Alta Val Bormida. Inchieste dialettali (1975-1980)</ref>. L'é ciæo che nisciùnn-a de quéste pràtiche a l'é riconosciûa da-a mêxìnn-a ofiçiâ d'ancheu e dónca ricorî a remédi scimìli in càngio de cûe scentificaménte vàlide o reprezénta 'n réizego pi-â salûte. == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] d6mxu2zjcz9myszvwa3yf1sqnr2rvx3 Magra 0 33005 271848 271820 2026-07-15T20:21:51Z N.Longo 12052 formattaçion, sensa de cangi a-o testo 271848 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Córso d'ægoa |nómme = Magra |inmàgine = Bocca di Magra.JPG |didascalîa = <div style="text-align:center;">A foxe da Magra</div> |var-localizaçión = Localizzaçion |var-stâto = Stato |stâto = {{ITA}} |var-sudivixoìn1 = Regioin |sudivixoìn1 = {{IT-TOS}}<br />{{IT-LIG}} |var-sudivixoìn2 = Provinse |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Massa-Carrara-Stemma.svg}} [[Provinsa de Massa-Carræa|Massa-Carræa]]<br />{{Scìnbolo|Provincia della Spezia-Stemma.svg}} [[Provinsa dea Spèza|A Spèza]] |var-caraterìstiche_fìxiche = Caratteristiche fixiche |var-vivàgna = Vivagna |vivàgna1 = Tra o Monte Borgognon e o Monte Tavola |ertéssa-vivàgna1 = 1200 |var-fôxe = Foxe |fôxe = [[Mâ Ligure]] |latitùdine-fôxe = 44.047696 |longitùdine-fôxe = 9.988096 |var-longhéssa = Longhixe |longhéssa = 70&nbsp;km |scîto_portâ1 = A-a foxe |portâ_média1 = 57 |var-caraterìstiche_do_bacìn = Caratteristiche do baçî |màppa = Magre (fleuve).png }} A '''Magra''' (in Italian o nomme o l'é mascolin<ref>{{Çitta web|url=https://accademiadellacrusca.it/it/contenuti/fiumi-femminili-fiumi-maschili/69|tìtolo=Fiumi femminili, fiumi maschili|outô=Massimo Fanfani|dæta=27 de luggio do 2015|léngoa=IT|vìxita=2026-07-15}}{{Çitaçión|Il fiume Magra oggi risulta trattato generalmente come maschile, anche se molti in Toscana continuano a sentirlo femminile}}</ref>) o l'é un sciumme ch'o passa pe-a [[Toscann-a|Toscaña]] e pe-a [[Liguria]], ch'o bagna e provinse da [[Provinsa dea Spèza|Spezza]] e de [[Provinsa de Massa-Carræa|Massa-Carræa]]. A l'é o primmo sciumme pe portâ media a-a foxe de tutta a Liguria (57&nbsp;m³/s pöcassæ, dòppo l'union co-a [[Væa]]), ma solo a parte finale do seu corso a l'é in Liguria; in sciô seu corso se forma a ciù gròssa ciaña da Liguria (a segonda a l'é [[Ciâna d'Arbenga|quella d'Arbenga]]). {{Çitaçión|Di quella valle fu' io litorano<br />tra Ebro e Macra, che per cammin corto<br />parte lo Genovese dal Toscano.|[[Dante Ardighê|Dante di Ardighê]], [[Divinn-a Comédia|Comedia]], Par. IX, 88-90}} == Corso do sciumme == O sciumme o nasce in [[Toscann-a|Toscaña]] à 1200 m in sciô [[Livello do mâ|livello do mâ]], tra o Monte Borgognon (1401&nbsp;m) e o Monte Tavola (1504&nbsp;m), into territöio do commun de [[Pontremoli]] (provinsa de Massa-Carræa), e o forma co-o seu corso a [[vallâ da Magra]]. Arrivou into territöio ligure o s'unisce co-o [[Væa]] e dapeu o va à finî into [[Mâ Ligure]] con unna larga foxe tra Bocca de Magra e Fiummaeta, fraçioin do commun d'[[Mègia|Ameggia]]. Into træto ch'o va da Pontremoli à [[Aulla]] o mantëgne unna direçion longitudinale respetto a-a cadeña di [[Appennìn|Appennin]], da nòrd-ovest à sud-est, e dapeu o cangia direçion à Aulla pe anâ verso sud-òvest e intrâ inta larga ciaña alluvionale vexin à [[San Steva]]. A seu longhixe inte tutto a l'é de 70&nbsp;km<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160309161849/http://www.adbmagra.it/giornate_studio/ATTI/pdf/1-Pittaluga.pdf|tìtolo=il Documento Autorità di Bacino|vìxita=2026-07-15|léngoa=IT}}</ref>. Tra i commun attraversæ da-o corso d'ægua gh'é: Aulla, Filattiera, Licciana Nardi, Mulazzo, Podenzana, Pontremoli, Tresana, Villafranca in [[Lunigiaña]] e Zeri inta [[Provinsa de Massa-Carræa]]; [[Mègia|Ameggia]], [[Arcoa]], [[San Steva]], [[Sarzànn-a|Sarzaña]] e [[Vessan]] inta [[Provinsa dea Spèza|Provinsa de Spezza]]. == Affluenti == In sciô seu corso se ghe caccia tanti affluenti, che nascian da-i monti de l'[[Appennìn|Appennin]] toscan-emilian, da quelli toscan-liguri e da-e [[Arpe Apuañe]], tanto da-e vallæ da Lunigiaña comme da quelle da Væa. O primmo de sti affluenti, o riâ Magriola, o se caccia inta Magra un pö primma de Pontremoli. O træto de monte do sciumme, donde o l'à a natua de un riâ, o finisce vexin a-a localitæ de Pontremoli e da chì o comensa a parte de mezo, ch'a termina in sciô ponto donde o s'unisce co-o Vara. Inte sto træto o reçeive a ciù parte di affluenti, tanto in sciâ drita comme in sciâ manciña, tra i quæ o ciù importante pe portâ o l'é o Bagnon. I affluenti in sciâ drita, feua che a Væa, an unna portâ picciña apreuvo a-a scarscitæ de vivagne che no van mai in secca, e in generale an di corsci curti e vexin tra de lô; incangio, i affluenti in sciâ manciña en quelli che pòrtan ciù ægua a-o sciumme, perché an de boñe vivagne ascì in ertixe. I riæ ciù longhi en o Taveron e l'Aulella, che dan forma a-e doe vallæ, verso Licciana Nardi e o passo do Lagastrello, e verso Fivizzan e o passo do Cerreto; ma quello con ciù ægua o l'é o Bagnon, ch'o pòrta o mæximo nomme do commun. [[File:Magra da ponte a12.JPG|thumb|O sciumme visto da-o ponte de l'A12, un pö primma de donde o s'unisce co-a Væa|sinistra]] [[File:Bocca di Magra2.JPG|thumb|A foxe da Magra vista da-e colliñe de [[Carræa]]|sinistra]] == Regimme idraulico == [[File:Ponte della Colombiera.jpg|thumb|O ponte da Colombiera, destruto inte l'alluvion do 2011]] Dòppo avei reçevuo l'ægua da-i affluenti stæti mensunæ de d'ato, a portâ media à l'anno a cresce. Dòppo l'union co-a Væa e vexin a-a foxe a l'arriva fin à 57&nbsp;m³/s pöcassæ; primma de l'union co-a Væa (o seu ciù grande affluente) a portâ a l'é de 41&nbsp;m³/s pöcassæ, con unna media mascima into meise de novembre de squæxi 90&nbsp;m³/s e unna minima d'agosto de 7&nbsp;m³/s pöcassæ. I valoî ciù erti se tòccan d'ötunno e de primmaveia. Pròpio pe-a seu poxiçion geografica, o baçî da Magra o l'é soggetto à tanta ægua, coscì che tutti i anni ghe peu ëse di gròssi derlui; da-i dæti do Serviçio Idrografico Naçionale do Ministëio di Travaggi Pubrichi se peu vedde che, in generale, o regimme do sciumme o va comme quello de l'ægua ciuvaña, con di gròssi derlui e de secche ben marcæ. A portâ ciù bassa in assoluto mai toccâ a l'é de 5&nbsp;m³/s e quella ciù erta, inte l'alluvion di 25 d'ottobre do 2011, a l'à passou de tanto o valô stramesuou de 5.000&nbsp;m³/s. Sti derlui pòrtan de spesso à de inondaçioin<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120302233822/http://www.informazionesostenibile.info/3282/tabula-rasa-mercificata/|tìtolo=Tabula rasa mercificata|outô=William Domenichini|scîto=Informazionesostenibile.info|vìxita=2026-07-15|léngoa=IT}}</ref>, in generale into træto finale do sciumme, donde gh'é l'influensa ascì do movimento de ægue do [[Mâ Ligure]], che de vòtte o peu contrastâ o scoâ de ægue do sciumme. Tra o 2009 e o 2011 gh'é stæto ben quattro inondaçioin che an destruto doe vòtte o ponte da Colombiera e allagou de case e de atre struttue: doe do 2009<ref>{{Çitta web|url=http://www.informazionesostenibile.info/1699/i-nuovi-percorsi-dellacqua-tra-cambiamenti-climatici-e-mutamenti-territoriali/|tìtolo=I nuovi percorsi dell'acqua, tra cambiamenti climatici e mutamenti territoriali|outô=William Domenichini|léngoa=IT|vìxita=2026-07-15}}</ref>, uña do 2010<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130606235756/http://www.informazionesostenibile.info/2566/se-maometto-non-va-alla-montagna-la-montagna-frana/|tìtolo=Se Maometto non va alla montagna, la montagna frana|outô=William Domenichini|vìxita=2026-07-15|léngoa=IT}}</ref> e a ciù grave do 2011, ch'a l'à provocou di danni no solo che a-a foxe ma ascì za da-o træto medio-erto inta zöna de Aulla. L'urtimo derluio da Magra o l'é stæto a-i 28 de zenâ do 2025, insemme à unna fòrte ondâ de tempo grammo. Inte l'evento o sciumme o l'é stæto misso in allerta rossa e o l'à razzonto un neuvo record de portâ (sensa tegnî conto di eventi do 2011). À l'idròmetro do ponte da Colombiera l'é stæto registrou unna portâ de 1.375&nbsp;m³/s. No gh'é stæto di danni.<ref>{{Çitta web|url=https://www.arpal.liguria.it/home-page/notizie-tematiche/item/misura-portata-record-magra-arpal.html|tìtolo=La piena del Magra: una misura record per gli idrologi di Arpal|outô=ARPAL|dæta=4 de frevâ do 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-07-15}}</ref> == Fauna == [[File:Bocca di Magra3.JPG|thumb|A foxe da Magra vista da-e colliñe de Luni|sinistra]] E ægue do sciumme en ricche de pesci: into corso de sotta da Magra gh'é ciù de 30 speçie, tra quelle do pòsto e quelle portæ inte ægue da provinsa de Spezza pe-e competiçioin de pesca; tra tutte a truta irridâ, a [[Salmo trutta fario|truta fario]], a [[tenca]], a savetta, a lasca, a scardoa, a [[carpa]], o pescio rosso, o [[persego]], o [[pescio gatto]] e o [[lusso]]; verso a foxe gh'é ascì tante speçie de mâ, che remontan a corrente pe di chillòmetri. E rive en abitæ da-o [[mesengon]], a [[vorpe]], o [[pòrco sarvægo]], a nutria (ch'a no l'é do pòsto); ma mascime da-i öxelli: l'[[öchin]], o [[Magrun grossu neigru|magron]], a cornaggia grixa, etc.; e o l'é un ambiente bon pe-e speçie de passo, che se ghe ferman ascì pe longo tempo, de spesso pe fâghe o nio. == Stöia == * A Magra a l'é vegnua importante inte l'etæ romaña a-a fin da Guæra soçiale, quande do 88 a.C., insemme a-o sciumme Rubicon, a l'é stæta definia comme confin do territöio italian che'o gödiva da çittadinansa romaña.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Introduzione agli studi giuridici|ànno=2013|p=420|ISBN=978-88-916-0106-3|editô=Maggioli Editore|url=https://www.google.it/books/edition/Introduzione_agli_studi_giuridici/RjNNAgAAQBAJ?hl=it&gbpv=1&dq=%22magra%22+%22confine%22+cittadinanza&pg=PA420&printsec=frontcover|outô=Gisella Bassanelli Sommariva|léngoa=IT}}</ref> De fæto, pe-i Romoen l'«Italia» comme entitæ geografica e amministrativa a no comprendeiva ni e isoe ([[Siçilia]] e [[Sardegna]]) ni a [[Cianûa padann-a|Cianua padaña]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Arangio-Ruiz|tìtolo=Storia del diritto romano|ediçión=7|ànno=1988|çitæ=Napoli|léngoa=IT|pp=197-200}}</ref> * Inti urtimi giorni do marso do 1814, a-a fin da campagna d'Italia, a Magra a l'é stæta a-o çentro di scontri tra e truppe do [[Napolion]] do generale Jean Victor Rouyer e e truppe da sesta coaliçion condute da-o generale William Bentinck, in particolâ inta battaggia de [[Lerze|Lerxi]] e inta preisa de Spezza.<ref name="Contesto">{{Çitta publicaçión|tìtolo=La battaglia del golfo|revìsta=La Gazzetta della Spezia|nùmero=4|çitæ=Spezza|ànno=2014|méize=marso|pp=19-31|léngoa=IT|url=https://www.gazzettadellaspezia.it/Magazine/Pdf/0249.pdf}}</ref> * «Novelle di Valdimagra» a l'é unna de ciù importante euvie letteräie do Pietro Ferrari, ch'o l'ambienta 15 conti curti inte campagne e inti paixi d'in gio a-a parte erta da vallâ da Magra, pöcassæ da Pontremoli à Filattiera e Bagnon. I 15 conti do Ferrari fan referensa a-i pòsti tanto amæ e à de persoñe squæxi delongo existie pe dabon stæte conosciue da lê pe mezo di conti che se contava in cà seu; o libbro de conti «Novelle di Valdimagra» o l'é stæto pubricou co-o pseudònimo de «Pietro da Pontelungo» do 1944 inte 100 còpie da-a Tipografia Artigianelli de Pontremoli, e o representa fòscia uña de ciù interessante contribuçioin a-a «picciña stöia» da Lunigiaña, ch'a ne permette de vive torna de atmosfere, di sentimenti, de pascioin, di coî e di profummi de un mondo oua scentou, ma a-o tempo da seu pubricaçion ancon inta memöia e inti conti de tanti. == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Sciùmmi da Ligùria]] 4wqdmupv32fnevjuzgx9m8ls4lqu2f7 Provincia Maritima Italorum 0 33006 271831 2026-07-15T18:57:06Z N.Longo 12052 Creà 271831 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{La}} ''Provincia Maritima Italorum'' |StileTitoloInt = background:#e9967a |StileGruppo = background:#e9967a |Gruppo10 = Dèti aministratìvi |Nome14 = Lengue parlèi |Valore14 = [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] |Nome18 = Dipendènte da |Valore18 = [[Impe(r)u bisantìn]] |Nome36 = Nasciùn |Valore36 = Dòppu du [[584]] |Nome37 = Causa |Valore37 = Desfâse de l'[[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]] |Nome38 = Fìn |Valore38 = [[643]] |Nome39 = Causa |Valore39 = Cunquistâ dau [[Rota(r)i]] |GruppoOpzionale90 = Evulusiùn stò(r)ica |Nome91 = Presedüu da |Valore91 = [[Urbicaria (eparchìa)|Eparchìa Urbicaria]] |Nome92 = Seguìu da |Valore92 = [[Regnu lungubardu]] |Nome93 = Au(r)a parte de |Valore93 = {{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Fransa]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Monaco.svg}} [[Principatu de Mu̍negu|Munegu]] }} A '''''Provincia Maritima Italorum''''' a l'è stèta ina [[Provinsa|pruvinsa]] de l'[[impe(r)u bisantìn]] ch'a cruviva grossu moddu u terito(r)iu da [[Liguria|Ligü(r)ia]] d'ancöi. == Sto(r)ia == === Cunquista bisantìna === [[Immaggine:PrefetturaItalia province.GIF|sinistra|miniatura|A prefetü(r)a du preto(r)iu d'Italia, spartìa inte sò pruvinse]] A Ligü(r)ia a l'è stèta cunquistâ dai [[Impe(r)u bisantìn|bisantìn]] du [[538]], tèmpu da [[Goæra gòtica (535-553)|guèra cuntr'ai Gôti du 535-553]], bèn che pe(r)ò i l'han missa in pâxe numma che du [[554]]. Stu terito(r)iu u l'ha fètu parte de pruvinsa de ''[[Alpes Cottiæ]]'' ascì sutta aa duminasiùn bisantìna, cumm'u l'è cuntàu dau [[Paulus Diaconus]] inta sò descrisiùn de l'Italia avanti da l'[[Migraçión longobàrda|invaxùn di lungubardi]]<ref>{{Çitta|Bavant, 1979|pp. 44-50}}</ref>: {{Çitaçión|A quinta pruvinsa de l'Italia a l'è quella de Arpe Còssie, ch'e pian u numme dau ré Còssiu, ch'u l'è visciüu ai tèmpi du Ne(r)ùn. Sta pruvinsa a se spanda daa Ligü(r)ia vèrsu süd-èst fina au mâ Tirén; a punènte a l'è limitâ dai terito(r)i di Galli. A cumprènde e sitè de Acqui, cunusciüa pe'e sò ègue câde, Turtuna, u munastê de Bòbbiu, Zena e Sauna.|Paulus Diaconus, ''[[Historia Langobardorum]]'', II, 16.|Quinta vero provincia Alpes Cottiae dicuntur, quae sic a Cottio rege, qui Neronis tempore fuit, appellatae sunt. Haec a Liguria in eurum versus usque ad mare Tyr renum extenditur, ab occiduo vero Gallorum finibus copulatur. In hac Aquis, ubi aquae calidae sunt, Dertona et monasterium Bobium, Genua quoque et Saona civitates habentur.|lingua=LA}}U se pènsa che sta pruvinsa a fusse a sêde d'ün di quattru düchèi bisantìn de frunte(r)a missi a difènde e [[Arpi|Arpe]] e, intu detaju, u l'é(r)a quellu a prutesiùn de [[Arpe Graie]] e [[Arpe Còssie|Còssie]]. Pe' cuntu de quant'u gh'è scrìtu inta ''Pragmatica Sanctio'' du [[554]], a pruvinsa a gh'axeva pe' cappu in guvernatû sivìle, u ''Iudex provinciae'', numinàu dai veschi e dae gènte de cuntu. === L'eparchìa Urbicaria === [[Immaggine:Eparchie Italia 580 ca..GIF|miniatura|A spartisiùn de l'Italia, pe' cuntu du [[Zorzu Cipriu]], inte de eparchìe du [[580]]. Ricustrusiùn ch'a ne vegne dai stüddi du Pier Maria Conti, ch'i nu mancan de critiche; l'[[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]] a l'è marcâ cu'u maròn.]] Du [[569]] i lungubardi i l'han piàu [[Milan|Milàn]] e a ciü parte du nord-ovest de l'Italia, au puntu che u [[Paulus Diaconus]] u scrive che a l'impe(r)u u gh'é(r)a restàu numma ch'e sitè ligü(r)i in scia [[Rivêa|Rive(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paulus Diaconus|tìtolo=Historia Langobardorum|léngoa=LA|volùmme=II, 25}}</ref>. A ògni moddu, in ve(r)itè u pà che i lungubardi, a l'imprinsippiu da sò espansciùn, i l'avessen cunquistàu numma che e tère a setentriùn du [[Po (sciùmme)|Po]], cun [[Susa (Italia)|Süsa]] e [[Anagnia]] ch'e sun finìe ai [[Frànchi|Franchi]] du [[575]]-[[577]] e l'[[Îzoa comacìnn-a|ìsu(r)a Cumacìna]] ch'a l'è stèta piâ da l'[[Authari]] numma che du [[588]]<ref>{{Çitta|Origone, 2006|p. 14}}</ref>. Intu mèntre, armenu pe' quarche studiusu, a pruvinsa de ''Alpes Cottiæ'' a sa(r)ea stèta supressa e tacâ a de âtre pruvinse (pe'e tère ch'e l'é(r)an restèi ai bisantìn fra Ligü(r)ia, Tuscia, Vale(r)ia, Picén e Campania du nord) inta cuscì dìta [[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]], fundâ a l'in gì(r)u au [[580]]<ref>{{Çitta|Bavant, 1979|pp. 49-50}}</ref>. Sta teurìa a g'ha de fundamèntu in scia ''Descriptio orbis Romani'' du geografu [[Zorzu Cipriu]], scrìta ciü o mênu du [[610]], ch'a spartisce l'aministrasiùn bisantìna de l'Italia inte sinque eparchìe. Pe'i studiusi [[Ubaldo Formentini]] e [[Pier Maria Conti]] a parte da ''Descriptio orbis romani'' ch'a parla de divixùi aministratìve de l'Italia bisantìna a fa(r)ea de rife(r)imèntu aa situasiùn pe'u periudu [[578]]-[[580]] e che l'agregasiùn da Ligü(r)ia a st'eparchìa a fusse ina pulitica d'emergènsa, pe' fà vegnì ciü segü(r)u u cuntrollu de Rumma in simma ae regiùi de punènte facièi in sciu mâ. Dunca, pe' sti studiusi, a creasiùn da ''Provincia Maritima Italorum'' a sa(r)ea vegnüa de doppu de sta mesü(r)a d'emergènsa<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 234}}</ref>. De quelli tèmpi, pe'u Zorzu Cipriu, inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] e intu [[Piemonte|Piemunte]] i bisantìn i gh'axevan ancù u cuntrollu de ''Neapolis''<ref group="n.">Pe'u Conti u se trate(r)ea de [[Novæa|Nuva(r)a]] ma, a ògni moddu, sta curispundènsa a l'è cuntestâ.</ref> e ''Γὰραντα''<ref group="n.">Pe'u Conti u se trate(r)ea de ''Quadrata'' ([[Verolengo]]) ma, a ògni moddu, sta curispundènsa a l'è cuntestâ.</ref> intu Piemunte e de [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[Zena]] e [[Luni|Lüni]] inta Ligü(r)ia<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Giacomo De Iuliis|outô2=Brittion-Aprutium? Una questione di storia teramana|ànno=2009|tìtolo=Notizie dalla Delfico|çitæ=Téramu|nùmero=3|pp=5-11|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20180910164614/http://www.provincia.teramo.it/biblioteca/pubblicazioni/notizie-dalla-delfico-5/notizie-dalla-delfico-prova/notizie-dalla-delfico-a-xiii-2009-3/view}}</ref>. Di âtri stò(r)ichi cumme u Salvatore Cosentino i l'han pe' cuntru missu in dübbiu l'existènsa de sta rifurma aministratìva, pe' tantu ch'i cunscide(r)an nu gua(r)i precisa a parte dedicâ a l'Italia inte l'ope(r)a du Zorzu Cipriu. Defèti, vellu u ne vegnìva de prubabile da l'[[Armenia]] e, dunca, u l'è bèn puscibile ch'u nu gh'avesse gua(r)i d'infurmasiùi in sce l'Italia, ch'u n'ave(r)ea tratàu e spartisiùi inte sinque eparchìe pe' mezzu de de funte spanteghèi e ch'e nu sciurtivan drìte daa cancele(r)ìa de l'impe(r)u, pe' rivà cuscì a 'na descrisiùn ch'u nu se ne pò fi(r)à gua(r)i. D'âtra parte, pe'u Cosentino, sta spartisiùn de l'Italia in te sinque eparchìe a nu l'ande(r)ea d'acôrdiu cun quant'u gh'è scrìtu inte de funte italiche de quelli tèmpi, cumme e epigrafe e e lette(r)e du [[Pàppa Grigheu Màgno|Pappa Grego(r)iu Magnu]]<ref>{{Çitta|Cosentino, 2008|p. 21}}</ref>. === A ''Provincia'' e a sò fìn === A ògni moddu, ciü o mênu du [[584]], l'eparchìa Urbicaria a l'è stèta supressa e a parte da Ligü(r)ia ch'a l'é(r)a restâ ai bisantìn a l'ha piàu u numme de ''Provincia Maritima italorum'', titulu ch'u s'è truvàu scrìtu pe'a primma votta inte l'ope(r)a de l'[[Cosmografia ravennate|Anònimu de Ravenna]], geografu da fìn du [[VII secolo|VII seculu]], mèntre cu'e ''Epistole'' du [[Pàppa Grigheu Màgno|Pappa Grego(r)iu Magnu]] u manca du tüttu de pruvinse ch'e l'aggen stu numme lì<ref>{{Çitta|Christie, 1990|pp. 233-234}}</ref>. I scâvi archeulogichi fèti fra [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[Arbenga]] e [[Luni|Lüni]] i l'han pruvàu che i traffeghi pe' mâ fra a Ligü(r)ia e e âtre regiùi i l'é(r)an restèi strêti<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 229}}</ref>. Intu mèntre, sutt'au ré [[Authari]] e, de doppu, cu'u ré [[Agilulf]], i lungubardi i se sun spanteghèi ancù de ciü e, a l'in gì(r)u du [[599]], i l'han piàu u Bassu Piemunte, in moddu che cuscì a Ligü(r)ia bisantìna a s'è strêta numma che ae còste, finèndu destacâ dae âtre tère di bisantìn quande ch'e sun caütte e furtesse de [[Prîa de Bismantova|Bismantova]] e de Suriano-[[Filattiera]]<ref>{{Çitta|Origone, 2006|p. 15}}</ref>. E tère di lungubardi e l'é(r)an u(r)amài tantu vixìne au mâ che u Pappa Grego(r)iu Magnu u l'ha scrìtu ch'u a növa da nasciùn du fìu de Agilulf, [[Adoloald]], a gh'é(r)a rivâ cu'in papê spedìu nu gua(r)i da distante da [[Zena]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pappa Grego(r)iu Magnu|tìtolo=Epistole|léngoa=LA|volùmme=XIV, 12}}</ref>. [[Immaggine:Agilulf's Italy-it.svg|sinistra|miniatura|E tère di lungubardì e di bisantìn aa mòrte du ré [[Agilulf]] du [[616]]]] Inti ürtimi ànnu du regnu de l'Agilulf e, de doppu, sutt'a l'Adoloald e a l'[[Arioald]], i lungubardi i sun stèti in pâxe cu'i bisantìn, ma quandu che u cumandu u l'è passàu au Rota(r)i, du [[636]], a l'è cumensâ ina pulitica d'espansiùn ai dànni di terito(r)i vixìn. Intu [[639]] u növu ré u l'ha piàu ''[[Oderzo|Opitergium]]'' e ''[[Altinum (çitæ antîga)|Altinum]]'' intu [[Venneto|Venetu]] mèntre, du [[643]], u l'ha pruvàu fina a atacâ [[Ravenna]], batènduse dau [[Scoltenna|sciümme Scoltenna]] cuntr'a l'armâ bisantìna. Inte quella ucaxùn u Rota(r)i u l'ha guagnàu a bataja, pe(r)ò a sò vito(r)ia a nu l'è stèta cuscì grande cumm'u se tröva inti scrìti, de parte, d'alantu(r)a: defèti, u ré u l'ha mulàu l'intensiùn de cunquistà Ravenna e u s'è purtàu a punènte, cuntr'aa Ligü(r)ia bisantìna. Inti ürtimi mesi du [[643]], u ré di lungubardi u l'ha dunca finìu de cunquistà tütta e tère bisantìne inta Ligü(r)ia: {{Çitaçión|Rota(r)i u l'ha piàu a l'Impe(r)u, derucandule e brüxandule cu'a sò armâ, e sitè in sciu mâ, e dunca Zena ma(r)itima, Arbenga, Va(r)igotti, Sauna, Ubitergium [Udèrsu, intu Venetu] e Lüni, sachezzandu, despuiandu e cundanandu a êsse servi e sò gènte; de ciü u l'ha derucàu e mü(r)aje de ste sitè, e u l'ha cumandàu che ste sitè e fussen ciamèi paisi|Fredega(r)iu, ''[[Crunaca du Fredega(r)iu|Crunaca]]'', IV, 71.|Chrotharius cum exercitu Genavam maritimam, Albinganum, Varicottim, Saonam, Ubitergium, et Lunam civitates littoris maris de imperio auferens vastat, rumpit, incendio concremans, populum diripit, spoliat et captivitate condemnat; murosque earum usque ad undamentum destruens, vicos has civitates nominare praecepit.|lingua=LA}} In ve(r)itè a descrisiùn de tütti sti dànni ch'a se tröva intu [[Fredega(r)iu]], che de spessu u nu l'è gua(r)i precisu (au puntu da mette sti fèti inte l'ànnu [[630]]), a l'è stèta piâ mênu aa lette(r)a daa stu(r)iugrafìa d'ancöi. Sti föghi, dànni, gènte fète scciave, sitè ch'e l'han persu e sò mü(r)aje e a sò cundisiùn, i panen ciü lighèi aa surpresa di testimôni, ch'i ne vegnìva da 'na quarantêna d'ànni de pâxe e che cuscì i l'han turna avüu da fà cu'a guèra. De ciü, u fètu ch'i sa(r)ean vegnüi scciavi u nu curispunde ai moddi de l'espansciùn lungubarda, passàu setant'ànni da quande ch'i l'é(r)an rivèi inte l'Italia, tantu ch'u nu gh'è d'âtre testimunianse ch'e parlen de sta pratica<ref>{{Çitta|Capo, 1992|pp. 524-525}}</ref>. Ascì quant'u s'è truvàu inti scâvi archeulogichi u pà dife(r)ènte dae devastasiùi cuntèi dau Fredega(r)iu: inte sitè d'alantu(r)a, defèti, numma che Arbenga a pà ch'a l'agge patìu du fögu e di gran dànni au tèmpu da cunquista lungubarda du [[643]]. Inte âtre sitè da Ligü(r)a, cumme Lüni, Sauna e Vintimìa, u nu s'è truvàu de pröve du genere pe'u tèmpu du passaggiu daa duminasiùn bisantìna a quella lungubarda. Defèti, e tracce ch'e ghe sun stète descuvèrte e sa(r)ean da ligà ae [[Invaxoìn barbàriche do sécolo V|invaxùi barba(r)iche du V seculu]] e nu aa cunquista lungubarda du [[VII secolo|VII seculu]]<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 235}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Bernard Bavant|ànno=1979|tìtolo=Le duché byzantin de Rome. Origine, durée et extension géographique|revìsta=Mélanges de l'Ecole française de Rome. Moyen-Age, Temps modernes|volùmme=vul. 91|nùmero=1|pp=41-88|léngoa=FR|abstract=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/mefr_0223-5110_1979_num_91_1_2486|cid=Bavant, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Neil Christie|tìtolo=Byzantine Liguria: An Imperial Province against the Longobards, A.D. 568-643|ànno=1990|léngoa=EN|pp=229-271|volùmme=vul. 58|òpera=''Papers of the British School at Rome''|cid=Christie, 1990}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lidia Capo|tìtolo=Paolo Diacono, Storia dei Longobardi|ànno=1992|editô=Lorenzo Valla/Mondadori|çitæ=Milàn|léngoa=IT|capìtolo=Commento|cid=Capo, 1992|ISBN=88-04-33010-4}} * {{Çitta publicaçión|outô=Sandra Origone|ànno=2006|tìtolo=La Liguria nell'età esarcale|revìsta=Porphyra|nùmero=8|pp=12-25|léngoa=IT|cid=Origone, 2006|méize=nuvèmbre|url=https://web.archive.org/web/20160304133244/http://www.porphyra.it/Porphyra8.pdf}} * {{Çitta lìbbro|outô=Salvatore Cosentino|tìtolo=Storia dell'Italia bizantina (VI-XI secolo): da Giustiniano ai Normanni|ànno=2008|editô=Bononia University Press|çitæ=Bulògna|léngoa=IT|cid=Cosentino, 2008|ISBN=978-88-7395-360-9}} [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Sudivixoìn aministratîve]] 520qbbmxffmioas5ng8yupej8vkx45i 271837 271831 2026-07-15T19:03:36Z N.Longo 12052 271837 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{La}} ''Provincia Maritima Italorum'' |StileTitoloInt = background:#e9967a |StileGruppo = background:#e9967a |Gruppo10 = Dèti aministratìvi |Nome14 = Lengue parlèi |Valore14 = [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] |Nome18 = Dipendènte da |Valore18 = [[Impe(r)u bisantìn]] |Nome36 = Nasciùn |Valore36 = Dòppu du [[584]] |Nome37 = Causa |Valore37 = Desfâse de l'[[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]] |Nome38 = Fìn |Valore38 = [[643]] |Nome39 = Causa |Valore39 = Cunquistâ dau [[Rota(r)i]] |GruppoOpzionale90 = Evulusiùn stò(r)ica |Nome91 = Presedüu da |Valore91 = [[Urbicaria (eparchìa)|Eparchìa Urbicaria]] |Nome92 = Seguìu da |Valore92 = [[Regnu lungubardu]] |Nome93 = Au(r)a parte de |Valore93 = {{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Fransa]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Monaco.svg}} [[Principatu de Mu̍negu|Munegu]] }} A '''''Provincia Maritima Italorum''''' a l'è stèta ina [[Provinsa|pruvinsa]] de l'[[impe(r)u bisantìn]] ch'a cruviva grossu moddu u terito(r)iu da [[Liguria|Ligü(r)ia]] d'ancöi. == Sto(r)ia == === Cunquista bisantìna === [[Immaggine:PrefetturaItalia province.GIF|sinistra|miniatura|A prefetü(r)a du preto(r)iu d'Italia, spartìa inte sò pruvinse]] A Ligü(r)ia a l'è stèta cunquistâ dai [[Impe(r)u bisantìn|bisantìn]] du [[538]], tèmpu da [[Goæra gòtica (535-553)|guèra cuntr'ai Gôti du 535-553]], bèn che pe(r)ò i l'han missa in pâxe numma che du [[554]]. Stu terito(r)iu u l'ha fètu parte de pruvinsa de ''[[Alpes Cottiæ]]'' ascì sutta aa duminasiùn bisantìna, cumm'u l'è cuntàu dau [[Paulus Diaconus]] inta sò descrisiùn de l'Italia avanti da l'[[Migraçión longobàrda|invaxùn di lungubardi]]<ref>{{Çitta|Bavant, 1979|pp. 44-50}}</ref>: {{Çitaçión|A quinta pruvinsa de l'Italia a l'è quella de Arpe Còssie, ch'e pian u numme dau ré Còssiu, ch'u l'è visciüu ai tèmpi du Ne(r)ùn. Sta pruvinsa a se spanda daa Ligü(r)ia vèrsu süd-èst fina au mâ Tirén; a punènte a l'è limitâ dai terito(r)i di Galli. A cumprènde e sitè de Acqui, cunusciüa pe'e sò ègue câde, Turtuna, u munastê de Bòbbiu, Zena e Sauna.|Paulus Diaconus, ''[[Historia Langobardorum]]'', II, 16.|Quinta vero provincia Alpes Cottiae dicuntur, quae sic a Cottio rege, qui Neronis tempore fuit, appellatae sunt. Haec a Liguria in eurum versus usque ad mare Tyr renum extenditur, ab occiduo vero Gallorum finibus copulatur. In hac Aquis, ubi aquae calidae sunt, Dertona et monasterium Bobium, Genua quoque et Saona civitates habentur.|lingua=LA}}U se pènsa che sta pruvinsa a fusse a sêde d'ün di quattru düchèi bisantìn de frunte(r)a missi a difènde e [[Arpi|Arpe]] e, intu detaju, u l'é(r)a quellu a prutesiùn de [[Arpe Graie]] e [[Arpe Còssie|Còssie]]. Pe' cuntu de quant'u gh'è scrìtu inta ''Pragmatica Sanctio'' du [[554]], a pruvinsa a gh'axeva pe' cappu in guvernatû sivìle, u ''Iudex provinciae'', numinàu dai veschi e dae gènte de cuntu. === L'eparchìa Urbicaria === [[Immaggine:Eparchie Italia 580 ca..GIF|miniatura|A spartisiùn de l'Italia, pe' cuntu du [[Zorzu Cipriu]], inte de eparchìe du [[580]]. Ricustrusiùn ch'a ne vegne dai stüddi du Pier Maria Conti, ch'i nu mancan de critiche; l'[[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]] a l'è marcâ cu'u maròn.]] Du [[569]] i lungubardi i l'han piàu [[Milan|Milàn]] e a ciü parte du nord-ovest de l'Italia, au puntu che u [[Paulus Diaconus]] u scrive che a l'impe(r)u u gh'é(r)a restàu numma ch'e sitè ligü(r)i in scia [[Rivêa|Rive(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paulus Diaconus|tìtolo=Historia Langobardorum|léngoa=LA|volùmme=II, 25}}</ref>. A ògni moddu, in ve(r)itè u pà che i lungubardi, a l'imprinsippiu da sò espansciùn, i l'avessen cunquistàu numma che e tère a setentriùn du [[Po (sciùmme)|Po]], cun [[Susa (Italia)|Süsa]] e [[Anagnia]] ch'e sun finìe ai [[Frànchi|Franchi]] du [[575]]-[[577]] e l'[[Îzoa comacìnn-a|ìsu(r)a Cumacìna]] ch'a l'è stèta piâ da l'[[Authari]] numma che du [[588]]<ref>{{Çitta|Origone, 2006|p. 14}}</ref>. Intu mèntre, armenu pe' quarche studiusu, a pruvinsa de ''Alpes Cottiæ'' a sa(r)ea stèta supressa e tacâ a de âtre pruvinse (pe'e tère ch'e l'é(r)an restèi ai bisantìn fra Ligü(r)ia, Tuscia, Vale(r)ia, Picén e Campania du nord) inta cuscì dìta [[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]], fundâ a l'in gì(r)u au [[580]]<ref>{{Çitta|Bavant, 1979|pp. 49-50}}</ref>. Sta teurìa a g'ha de fundamèntu in scia ''Descriptio orbis Romani'' du geografu [[Zorzu Cipriu]], scrìta ciü o mênu du [[610]], ch'a spartisce l'aministrasiùn bisantìna de l'Italia inte sinque eparchìe. Pe'i studiusi [[Ubaldo Formentini]] e [[Pier Maria Conti]] a parte da ''Descriptio orbis romani'' ch'a parla de divixùi aministratìve de l'Italia bisantìna a fa(r)ea de rife(r)imèntu aa situasiùn pe'u periudu [[578]]-[[580]] e che l'agregasiùn da Ligü(r)ia a st'eparchìa a fusse ina pulitica d'emergènsa, pe' fà vegnì ciü segü(r)u u cuntrollu de Rumma in simma ae regiùi de punènte facièi in sciu mâ. Dunca, pe' sti studiusi, a creasiùn da ''Provincia Maritima Italorum'' a sa(r)ea vegnüa de doppu de sta mesü(r)a d'emergènsa<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 234}}</ref>. De quelli tèmpi, pe'u Zorzu Cipriu, inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] e intu [[Piemonte|Piemunte]] i bisantìn i gh'axevan ancù u cuntrollu de ''Neapolis''<ref group="n.">Pe'u Conti u se trate(r)ea de [[Novæa|Nuva(r)a]] ma, a ògni moddu, sta curispundènsa a l'è cuntestâ.</ref> e ''Γὰραντα''<ref group="n.">Pe'u Conti u se trate(r)ea de ''Quadrata'' ([[Verolengo]]) ma, a ògni moddu, sta curispundènsa a l'è cuntestâ.</ref> intu Piemunte e de [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[Zena]] e [[Luni|Lüni]] inta Ligü(r)ia<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Giacomo De Iuliis|outô2=|ànno=2009|tìtolo=Brittion-Aprutium? Una questione di storia teramana|çitæ=Téramu|nùmero=3|pp=5-11|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20180910164614/http://www.provincia.teramo.it/biblioteca/pubblicazioni/notizie-dalla-delfico-5/notizie-dalla-delfico-prova/notizie-dalla-delfico-a-xiii-2009-3/view|revìsta=Notizie dalla Delfico}}</ref>. Di âtri stò(r)ichi cumme u Salvatore Cosentino i l'han pe' cuntru missu in dübbiu l'existènsa de sta rifurma aministratìva, pe' tantu ch'i cunscide(r)an nu gua(r)i precisa a parte dedicâ a l'Italia inte l'ope(r)a du Zorzu Cipriu. Defèti, vellu u ne vegnìva de prubabile da l'[[Armenia]] e, dunca, u l'è bèn puscibile ch'u nu gh'avesse gua(r)i d'infurmasiùi in sce l'Italia, ch'u n'ave(r)ea tratàu e spartisiùi inte sinque eparchìe pe' mezzu de de funte spanteghèi e ch'e nu sciurtivan drìte daa cancele(r)ìa de l'impe(r)u, pe' rivà cuscì a 'na descrisiùn ch'u nu se ne pò fi(r)à gua(r)i. D'âtra parte, pe'u Cosentino, sta spartisiùn de l'Italia in te sinque eparchìe a nu l'ande(r)ea d'acôrdiu cun quant'u gh'è scrìtu inte de funte italiche de quelli tèmpi, cumme e epigrafe e e lette(r)e du [[Pàppa Grigheu Màgno|Pappa Grego(r)iu Magnu]]<ref>{{Çitta|Cosentino, 2008|p. 21}}</ref>. === A ''Provincia'' e a sò fìn === A ògni moddu, ciü o mênu du [[584]], l'eparchìa Urbicaria a l'è stèta supressa e a parte da Ligü(r)ia ch'a l'é(r)a restâ ai bisantìn a l'ha piàu u numme de ''Provincia Maritima italorum'', titulu ch'u s'è truvàu scrìtu pe'a primma votta inte l'ope(r)a de l'[[Cosmografia ravennate|Anònimu de Ravenna]], geografu da fìn du [[VII secolo|VII seculu]], mèntre cu'e ''Epistole'' du [[Pàppa Grigheu Màgno|Pappa Grego(r)iu Magnu]] u manca du tüttu de pruvinse ch'e l'aggen stu numme lì<ref>{{Çitta|Christie, 1990|pp. 233-234}}</ref>. I scâvi archeulogichi fèti fra [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[Arbenga]] e [[Luni|Lüni]] i l'han pruvàu che i traffeghi pe' mâ fra a Ligü(r)ia e e âtre regiùi i l'é(r)an restèi strêti<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 229}}</ref>. Intu mèntre, sutt'au ré [[Authari]] e, de doppu, cu'u ré [[Agilulf]], i lungubardi i se sun spanteghèi ancù de ciü e, a l'in gì(r)u du [[599]], i l'han piàu u Bassu Piemunte, in moddu che cuscì a Ligü(r)ia bisantìna a s'è strêta numma che ae còste, finèndu destacâ dae âtre tère di bisantìn quande ch'e sun caütte e furtesse de [[Prîa de Bismantova|Bismantova]] e de Suriano-[[Filattiera]]<ref>{{Çitta|Origone, 2006|p. 15}}</ref>. E tère di lungubardi e l'é(r)an u(r)amài tantu vixìne au mâ che u Pappa Grego(r)iu Magnu u l'ha scrìtu ch'u a növa da nasciùn du fìu de Agilulf, [[Adoloald]], a gh'é(r)a rivâ cu'in papê spedìu nu gua(r)i da distante da [[Zena]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pappa Grego(r)iu Magnu|tìtolo=Epistole|léngoa=LA|volùmme=XIV, 12}}</ref>. [[Immaggine:Agilulf's Italy-it.svg|sinistra|miniatura|E tère di lungubardì e di bisantìn aa mòrte du ré [[Agilulf]] du [[616]]]] Inti ürtimi ànnu du regnu de l'Agilulf e, de doppu, sutt'a l'Adoloald e a l'[[Arioald]], i lungubardi i sun stèti in pâxe cu'i bisantìn, ma quandu che u cumandu u l'è passàu au Rota(r)i, du [[636]], a l'è cumensâ ina pulitica d'espansiùn ai dànni di terito(r)i vixìn. Intu [[639]] u növu ré u l'ha piàu ''[[Oderzo|Opitergium]]'' e ''[[Altinum (çitæ antîga)|Altinum]]'' intu [[Venneto|Venetu]] mèntre, du [[643]], u l'ha pruvàu fina a atacâ [[Ravenna]], batènduse dau [[Scoltenna|sciümme Scoltenna]] cuntr'a l'armâ bisantìna. Inte quella ucaxùn u Rota(r)i u l'ha guagnàu a bataja, pe(r)ò a sò vito(r)ia a nu l'è stèta cuscì grande cumm'u se tröva inti scrìti, de parte, d'alantu(r)a: defèti, u ré u l'ha mulàu l'intensiùn de cunquistà Ravenna e u s'è purtàu a punènte, cuntr'aa Ligü(r)ia bisantìna. Inti ürtimi mesi du [[643]], u ré di lungubardi u l'ha dunca finìu de cunquistà tütta e tère bisantìne inta Ligü(r)ia: {{Çitaçión|Rota(r)i u l'ha piàu a l'Impe(r)u, derucandule e brüxandule cu'a sò armâ, e sitè in sciu mâ, e dunca Zena ma(r)itima, Arbenga, Va(r)igotti, Sauna, Ubitergium [Udèrsu, intu Venetu] e Lüni, sachezzandu, despuiandu e cundanandu a êsse servi e sò gènte; de ciü u l'ha derucàu e mü(r)aje de ste sitè, e u l'ha cumandàu che ste sitè e fussen ciamèi paisi|Fredega(r)iu, ''[[Crunaca du Fredega(r)iu|Crunaca]]'', IV, 71.|Chrotharius cum exercitu Genavam maritimam, Albinganum, Varicottim, Saonam, Ubitergium, et Lunam civitates littoris maris de imperio auferens vastat, rumpit, incendio concremans, populum diripit, spoliat et captivitate condemnat; murosque earum usque ad undamentum destruens, vicos has civitates nominare praecepit.|lingua=LA}} In ve(r)itè a descrisiùn de tütti sti dànni ch'a se tröva intu [[Fredega(r)iu]], che de spessu u nu l'è gua(r)i precisu (au puntu da mette sti fèti inte l'ànnu [[630]]), a l'è stèta piâ mênu aa lette(r)a daa stu(r)iugrafìa d'ancöi. Sti föghi, dànni, gènte fète scciave, sitè ch'e l'han persu e sò mü(r)aje e a sò cundisiùn, i panen ciü lighèi aa surpresa di testimôni, ch'i ne vegnìva da 'na quarantêna d'ànni de pâxe e che cuscì i l'han turna avüu da fà cu'a guèra. De ciü, u fètu ch'i sa(r)ean vegnüi scciavi u nu curispunde ai moddi de l'espansciùn lungubarda, passàu setant'ànni da quande ch'i l'é(r)an rivèi inte l'Italia, tantu ch'u nu gh'è d'âtre testimunianse ch'e parlen de sta pratica<ref>{{Çitta|Capo, 1992|pp. 524-525}}</ref>. Ascì quant'u s'è truvàu inti scâvi archeulogichi u pà dife(r)ènte dae devastasiùi cuntèi dau Fredega(r)iu: inte sitè d'alantu(r)a, defèti, numma che Arbenga a pà ch'a l'agge patìu du fögu e di gran dànni au tèmpu da cunquista lungubarda du [[643]]. Inte âtre sitè da Ligü(r)a, cumme Lüni, Sauna e Vintimìa, u nu s'è truvàu de pröve du genere pe'u tèmpu du passaggiu daa duminasiùn bisantìna a quella lungubarda. Defèti, e tracce ch'e ghe sun stète descuvèrte e sa(r)ean da ligà ae [[Invaxoìn barbàriche do sécolo V|invaxùi barba(r)iche du V seculu]] e nu aa cunquista lungubarda du [[VII secolo|VII seculu]]<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 235}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Bernard Bavant|ànno=1979|tìtolo=Le duché byzantin de Rome. Origine, durée et extension géographique|revìsta=Mélanges de l'Ecole française de Rome. Moyen-Age, Temps modernes|volùmme=vul. 91|nùmero=1|pp=41-88|léngoa=FR|abstract=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/mefr_0223-5110_1979_num_91_1_2486|cid=Bavant, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Neil Christie|tìtolo=Byzantine Liguria: An Imperial Province against the Longobards, A.D. 568-643|ànno=1990|léngoa=EN|pp=229-271|volùmme=vul. 58|òpera=''Papers of the British School at Rome''|cid=Christie, 1990}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lidia Capo|tìtolo=Paolo Diacono, Storia dei Longobardi|ànno=1992|editô=Lorenzo Valla/Mondadori|çitæ=Milàn|léngoa=IT|capìtolo=Commento|cid=Capo, 1992|ISBN=88-04-33010-4}} * {{Çitta publicaçión|outô=Sandra Origone|ànno=2006|tìtolo=La Liguria nell'età esarcale|revìsta=Porphyra|nùmero=8|pp=12-25|léngoa=IT|cid=Origone, 2006|méize=nuvèmbre|url=https://web.archive.org/web/20160304133244/http://www.porphyra.it/Porphyra8.pdf}} * {{Çitta lìbbro|outô=Salvatore Cosentino|tìtolo=Storia dell'Italia bizantina (VI-XI secolo): da Giustiniano ai Normanni|ànno=2008|editô=Bononia University Press|çitæ=Bulògna|léngoa=IT|cid=Cosentino, 2008|ISBN=978-88-7395-360-9}} [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Sudivixoìn aministratîve]] 67gmbsiuy0t9kazmsxsnwl7rhdlcj3r 271841 271837 2026-07-15T19:37:01Z N.Longo 12052 paregiau 271841 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{La}} ''Provincia Maritima Italorum'' |StileTitoloInt = background:#e9967a |StileGruppo = background:#e9967a |Gruppo10 = Dèti aministratìvi |Nome14 = Lengue parlèi |Valore14 = [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] |Nome18 = Dipendènte da |Valore18 = [[Impe(r)u bisantìn]] |Nome36 = Nasciùn |Valore36 = Dòppu du [[584]] |Nome37 = Causa |Valore37 = Desfâse de l'[[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]] |Nome38 = Fìn |Valore38 = [[643]] |Nome39 = Causa |Valore39 = Cunquistâ dau [[Rota(r)i]] |GruppoOpzionale90 = Evulusiùn stò(r)ica |Nome91 = Presedüu da |Valore91 = [[Urbicaria (eparchìa)|Eparchìa Urbicaria]] |Nome92 = Seguìu da |Valore92 = [[Regnu lungubardu]] |Nome93 = Au(r)a parte de |Valore93 = {{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Fransa]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Monaco.svg}} [[Principatu de Mu̍negu|Munegu]] }} A '''''Provincia Maritima Italorum''''' a l'è stèta ina [[Provinsa|pruvinsa]] de l'[[impe(r)u bisantìn]] ch'a cruviva grossu moddu u terito(r)iu da [[Liguria|Ligü(r)ia]] d'ancöi. == Sto(r)ia == === Cunquista bisantìna === [[Immaggine:PrefetturaItalia province.GIF|sinistra|miniatura|A prefetü(r)a du preto(r)iu d'Italia, spartìa inte sò pruvinse]] A Ligü(r)ia a l'è stèta cunquistâ dai [[Impe(r)u bisantìn|bisantìn]] du [[538]], tèmpu da [[Goæra gòtica (535-553)|guèra cuntr'ai Gôti du 535-553]], ben che pe(r)ò i l'han missa in pâxe numma che du [[554]]. Stu terito(r)iu u l'ha fètu parte de pruvinsa de ''[[Alpes Cottiæ]]'' ascì sutta aa duminasiùn bisantìna, cumm'u l'è cuntàu dau [[Paulus Diaconus]] inta sò descrisiùn de l'Italia avanti da l'[[Migraçión longobàrda|invaxùn di lungubardi]]<ref>{{Çitta|Bavant, 1979|pp. 44-50}}</ref>: {{Çitaçión|A quinta pruvinsa de l'Italia a l'è quella de Arpe Còssie, ch'e pian u numme dau ré Còssiu, ch'u l'è visciüu ai tèmpi du Ne(r)ùn. Sta pruvinsa a se spande daa Ligü(r)ia versu süd-est fina au mâ Tirén; a punènte a l'è limitâ dai terito(r)i di Galli. A cumprènde e sitè de Acqui, cunusciüa pe'e sò ègue câde, Turtûna, u munastê de Bòbbiu, Zena e Sauna.|Paulus Diaconus, ''[[Historia Langobardorum]]'', II, 16.|Quinta vero provincia Alpes Cottiae dicuntur, quae sic a Cottio rege, qui Neronis tempore fuit, appellatae sunt. Haec a Liguria in eurum versus usque ad mare Tyr renum extenditur, ab occiduo vero Gallorum finibus copulatur. In hac Aquis, ubi aquae calidae sunt, Dertona et monasterium Bobium, Genua quoque et Saona civitates habentur.|lingua=LA}}U se pènsa che sta pruvinsa a fusse a sêde d'ün di quattru düchèi bisantìn de frunte(r)a missi a difènde e [[Arpi|Arpe]] e, intu detaju, u l'é(r)a quellu a prutesiùn de [[Arpe Graie]] e [[Arpe Còssie|Còssie]]. Pe' cuntu de quant'u gh'è scrìtu inta ''Pragmatica Sanctio'' du [[554]], a pruvinsa a gh'axeva pe' cappu in guvernatû sivìle, u ''Iudex provinciae'', numinàu dai veschi e dae gènte de cuntu. === L'eparchìa Urbicaria === [[Immaggine:Eparchie Italia 580 ca..GIF|miniatura|A spartisiùn de l'Italia, pe' cuntu du [[Zorzu Cipriu]], inte de eparchìe du [[580]]. Ricustrusiùn ch'a ne vegne dai stüddi du Pier Maria Conti, ch'i nu mancan de critiche; l'[[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]] a l'è marcâ cu'u maròn.]] Du [[569]] i lungubardi i l'han piàu [[Milan|Milàn]] e a ciü parte du nord-ovest de l'Italia, au puntu che u [[Paulus Diaconus]] u scrive che a l'impe(r)u u gh'é(r)a restàu numma ch'e sitè ligü(r)i in scia [[Rivêa|Rive(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paulus Diaconus|tìtolo=Historia Langobardorum|léngoa=LA|volùmme=II, 25}}</ref>. A ògni moddu, in ve(r)itè u pà che i lungubardi, a l'imprinsippiu da sò espansciùn, i l'avessen cunquistàu numma che e tère a setentriùn du [[Po (sciùmme)|Po]], cun [[Susa (Italia)|Süsa]] e [[Anagnia]] ch'e sun finìe ai [[Frànchi|Franchi]] du [[575]]-[[577]] e l'[[Îzoa comacìnn-a|ìsu(r)a Cumacìna]] ch'a l'è stèta piâ da l'[[Authari]] numma che du [[588]]<ref>{{Çitta|Origone, 2006|p. 14}}</ref>. Intu mèntre, armenu pe' quarche studiusu, a pruvinsa de ''Alpes Cottiæ'' a sa(r)ea stèta supressa e tacâ a de âtre pruvinse (pe'e tère ch'e l'é(r)an restèi ai bisantìn fra Ligü(r)ia, Tuscia, Vale(r)ia, Picén e Campania du nord) inta cuscì dìta [[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]], fundâ a l'in gì(r)u au [[580]]<ref>{{Çitta|Bavant, 1979|pp. 49-50}}</ref>. Sta teurìa a g'ha de fundamèntu in scia ''Descriptio orbis Romani'' du geografu [[Zorzu Cipriu]], scrìta ciü o mênu du [[610]], ch'a spartisce l'aministrasiùn bisantìna de l'Italia inte sinque eparchìe. Pe'i studiusi [[Ubaldo Formentini]] e [[Pier Maria Conti]] a parte da ''Descriptio orbis romani'' ch'a parla de divixùi aministratìve de l'Italia bisantìna a fa(r)ea de rife(r)imèntu aa situasiùn pe'u periudu [[578]]-[[580]] e che l'agregasiùn da Ligü(r)ia a st'eparchìa a fusse ina pulitica d'emergènsa, pe' fà vegnì ciü segü(r)u u cuntrollu de Rumma in simma ae regiùi de punènte facièi in sciu mâ. Dunca, pe' sti studiusi, a creasiùn da ''Provincia Maritima Italorum'' a sa(r)ea vegnüa de doppu de sta mesü(r)a d'emergènsa<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 234}}</ref>. De quelli tèmpi, pe'u Zorzu Cipriu, inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] e intu [[Piemonte|Piemunte]] i bisantìn i gh'axevan ancù u cuntrollu de ''Neapolis''<ref group="n.">Pe'u Conti u se trate(r)ea de [[Novæa|Nuva(r)a]] ma, a ògni moddu, sta curispundènsa a l'è cuntestâ.</ref> e ''Γὰραντα''<ref group="n.">Pe'u Conti u se trate(r)ea de ''Quadrata'' ([[Verolengo]]) ma, a ògni moddu, sta curispundènsa a l'è cuntestâ.</ref> intu Piemunte e de [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[Zena]] e [[Luni|Lüni]] inta Ligü(r)ia<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Giacomo De Iuliis|outô2=|ànno=2009|tìtolo=Brittion-Aprutium? Una questione di storia teramana|çitæ=Téramu|nùmero=3|pp=5-11|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20180910164614/http://www.provincia.teramo.it/biblioteca/pubblicazioni/notizie-dalla-delfico-5/notizie-dalla-delfico-prova/notizie-dalla-delfico-a-xiii-2009-3/view|revìsta=Notizie dalla Delfico}}</ref>. Di âtri stò(r)ichi cumme u Salvatore Cosentino i l'han pe' cuntru missu in dübbiu l'existènsa de sta rifurma aministratìva, pe' tantu ch'i cunscide(r)an nu gua(r)i precisa a parte dedicâ a l'Italia inte l'ope(r)a du Zorzu Cipriu. Defèti, vellu u ne vegnìva de prubabile da l'[[Armenia]] e, dunca, u l'è ben puscibile ch'u nu gh'avesse gua(r)i d'infurmasiùi in sce l'Italia, ch'u n'ave(r)ea tratàu e spartisiùi inte sinque eparchìe pe' mezzu de de funte spanteghèi e ch'e nu sciurtivan drìte daa cancele(r)ìa de l'impe(r)u, pe' rivà cuscì a 'na descrisiùn ch'u nu se ne pò fi(r)à gua(r)i. D'âtra parte, pe'u Cosentino, sta spartisiùn de l'Italia in te sinque eparchìe a nu l'ande(r)ea d'acôrdiu cun quant'u gh'è scrìtu inte de funte italiche de quelli tèmpi, cumme e epigrafe e e lette(r)e du [[Pàppa Grigheu Màgno|Pappa Grego(r)iu Magnu]]<ref>{{Çitta|Cosentino, 2008|p. 21}}</ref>. === A ''Provincia'' e a sò fìn === A ògni moddu, ciü o mênu du [[584]], l'eparchìa Urbicaria a l'è stèta supressa e a parte da Ligü(r)ia ch'a l'é(r)a restâ ai bisantìn a l'ha piàu u numme de ''Provincia Maritima italorum'', titulu ch'u s'è truvàu scrìtu pe'a primma votta inte l'ope(r)a de l'[[Cosmografia ravennate|Anònimu de Ravenna]], geografu da fìn du [[VII secolo|VII seculu]], mèntre cu'e ''Epistole'' du [[Pàppa Grigheu Màgno|Pappa Grego(r)iu Magnu]] u manca du tüttu de pruvinse ch'e l'aggen stu numme lì<ref>{{Çitta|Christie, 1990|pp. 233-234}}</ref>. I scâvi archeulogichi fèti fra [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[Arbenga]] e [[Luni|Lüni]] i l'han pruvàu che i traffeghi pe' mâ fra a Ligü(r)ia e e âtre regiùi i l'é(r)an restèi strêti<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 229}}</ref>. Intu mèntre, sutt'au ré [[Authari]] e, de doppu, cu'u ré [[Agilulf]], i lungubardi i se sun spanteghèi ancù de ciü e, a l'in gì(r)u du [[599]], i l'han piàu u Bassu Piemunte, in moddu che cuscì a Ligü(r)ia bisantìna a s'è strêta numma che ae còste, finèndu destacâ dae âtre tère di bisantìn quande ch'e sun caütte e furtesse de [[Prîa de Bismantova|Bismantova]] e de Suriano-[[Filattiera]]<ref>{{Çitta|Origone, 2006|p. 15}}</ref>. E tère di lungubardi e l'é(r)an u(r)amài tantu vixìne au mâ che u Pappa Grego(r)iu Magnu u l'ha scrìtu ch'u a növa da nasciùn du fìu de Agilulf, [[Adoloald]], a gh'é(r)a rivâ cu'in papê spedìu nu gua(r)i da distante da [[Zena]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pappa Grego(r)iu Magnu|tìtolo=Epistole|léngoa=LA|volùmme=XIV, 12}}</ref>. [[Immaggine:Agilulf's Italy-it.svg|sinistra|miniatura|E tère di lungubardì e di bisantìn aa mòrte du ré [[Agilulf]] du [[616]]]] Inti ürtimi ànnu du regnu de l'Agilulf e, de doppu, sutt'a l'Adoloald e a l'[[Arioald]], i lungubardi i sun stèti in pâxe cu'i bisantìn, ma quandu che u cumandu u l'è passàu au Rota(r)i, du [[636]], a l'è cumensâ ina pulitica d'espansiùn ai dànni di terito(r)i vixìn. Intu [[639]] u növu ré u l'ha piàu ''[[Oderzo|Opitergium]]'' e ''[[Altinum (çitæ antîga)|Altinum]]'' intu [[Venneto|Venetu]] mèntre, du [[643]], u l'ha pruvàu fina a atacâ [[Ravenna]], batènduse dau [[Scoltenna|sciümme Scoltenna]] cuntr'a l'armâ bisantìna. Inte quella ucaxùn u Rota(r)i u l'ha guagnàu a bataja, pe(r)ò a sò vito(r)ia a nu l'è stèta cuscì grande cumm'u se tröva inti scrìti, de parte, d'alantu(r)a: defèti, u ré u l'ha mulàu l'intensiùn de cunquistà Ravenna e u s'è purtàu a punènte, cuntr'aa Ligü(r)ia bisantìna. Inti ürtimi mesi du [[643]], u ré di lungubardi u l'ha dunca finìu de cunquistà tütta e tère bisantìne inta Ligü(r)ia: {{Çitaçión|Rota(r)i u l'ha piàu a l'Impe(r)u, derucandule e brüxandule cu'a sò armâ, e sitè in sciu mâ, e dunca Zena ma(r)itima, Arbenga, Va(r)igotti, Sauna, Ubitergium [Udersu, intu Venetu] e Lüni, sachezzandu, despuiandu e cundanandu a êsse servi e sò gènte; de ciü u l'ha derucàu e mü(r)aje de ste sitè, e u l'ha cumandàu che ste sitè e fussen ciamèi paisi|Fredega(r)iu, ''[[Crunaca du Fredega(r)iu|Crunaca]]'', IV, 71.|Chrotharius cum exercitu Genavam maritimam, Albinganum, Varicottim, Saonam, Ubitergium, et Lunam civitates littoris maris de imperio auferens vastat, rumpit, incendio concremans, populum diripit, spoliat et captivitate condemnat; murosque earum usque ad undamentum destruens, vicos has civitates nominare praecepit.|lingua=LA}} In ve(r)itè a descrisiùn de tütti sti dànni ch'a se tröva intu [[Fredega(r)iu]], che de spessu u nu l'è gua(r)i precisu (au puntu da mette sti fèti inte l'ànnu [[630]]), a l'è stèta piâ mênu aa lette(r)a daa stu(r)iugrafìa d'ancöi. Sti föghi, dànni, gènte fète scciave, sitè ch'e l'han persu e sò mü(r)aje e a sò cundisiùn, i panen ciü lighèi aa surpresa di testimôni, ch'i ne vegnìva da 'na quarantêna d'ànni de pâxe e che cuscì i l'han turna avüu da fà cu'a guèra. De ciü, u fètu ch'i sa(r)ean vegnüi scciavi u nu curispunde ai moddi de l'espansciùn lungubarda, passàu setant'ànni da quande ch'i l'é(r)an rivèi inte l'Italia, tantu ch'u nu gh'è d'âtre testimunianse ch'e parlen de sta pratica<ref>{{Çitta|Capo, 1992|pp. 524-525}}</ref>. Ascì quant'u s'è truvàu inti scâvi archeulogichi u pà dife(r)ènte dae devastasiùi cuntèi dau Fredega(r)iu: inte sitè d'alantu(r)a, defèti, numma che Arbenga a pà ch'a l'agge patìu du fögu e di gran dànni au tèmpu da cunquista lungubarda du [[643]]. Inte âtre sitè da Ligü(r)a, cumme Lüni, Sauna e Vintimìa, u nu s'è truvàu de pröve du genere pe'u tèmpu du passaggiu daa duminasiùn bisantìna a quella lungubarda. Defèti, e tracce ch'e ghe sun stète descuvèrte e sa(r)ean da ligà ae [[Invaxoìn barbàriche do sécolo V|invaxùi barba(r)iche du V seculu]] e nu aa cunquista lungubarda du [[VII secolo|VII seculu]]<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 235}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Bernard Bavant|ànno=1979|tìtolo=Le duché byzantin de Rome. Origine, durée et extension géographique|revìsta=Mélanges de l'Ecole française de Rome. Moyen-Age, Temps modernes|volùmme=vul. 91|nùmero=1|pp=41-88|léngoa=FR|abstract=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/mefr_0223-5110_1979_num_91_1_2486|cid=Bavant, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Neil Christie|tìtolo=Byzantine Liguria: An Imperial Province against the Longobards, A.D. 568-643|ànno=1990|léngoa=EN|pp=229-271|volùmme=vul. 58|òpera=''Papers of the British School at Rome''|cid=Christie, 1990}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lidia Capo|tìtolo=Paolo Diacono, Storia dei Longobardi|ànno=1992|editô=Lorenzo Valla/Mondadori|çitæ=Milàn|léngoa=IT|capìtolo=Commento|cid=Capo, 1992|ISBN=88-04-33010-4}} * {{Çitta publicaçión|outô=Sandra Origone|ànno=2006|tìtolo=La Liguria nell'età esarcale|revìsta=Porphyra|nùmero=8|pp=12-25|léngoa=IT|cid=Origone, 2006|méize=nuvèmbre|url=https://web.archive.org/web/20160304133244/http://www.porphyra.it/Porphyra8.pdf}} * {{Çitta lìbbro|outô=Salvatore Cosentino|tìtolo=Storia dell'Italia bizantina (VI-XI secolo): da Giustiniano ai Normanni|ànno=2008|editô=Bononia University Press|çitæ=Bulògna|léngoa=IT|cid=Cosentino, 2008|ISBN=978-88-7395-360-9}} [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Sudivixoìn aministratîve]] 15xue2wrgg8rfe4z0vfd9q9zhkkktoj 271843 271841 2026-07-15T19:41:14Z N.Longo 12052 paregiau 271843 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{La}} ''Provincia Maritima Italorum'' |StileTitoloInt = background:#e9967a |StileGruppo = background:#e9967a |Gruppo10 = Dèti aministratìvi |Nome14 = Lengue parlèi |Valore14 = [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] |Nome18 = Dipendènte da |Valore18 = [[Impe(r)u bizantìn]] |Nome36 = Nasciùn |Valore36 = Dòppu du [[584]] |Nome37 = Causa |Valore37 = Desfâse de l'[[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]] |Nome38 = Fìn |Valore38 = [[643]] |Nome39 = Causa |Valore39 = Cunquistâ dau [[Rota(r)i]] |GruppoOpzionale90 = Evulusiùn stò(r)ica |Nome91 = Presedüu da |Valore91 = [[Urbicaria (eparchìa)|Eparchìa Urbicaria]] |Nome92 = Seguìu da |Valore92 = [[Regnu lungubardu]] |Nome93 = Au(r)a parte de |Valore93 = {{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Fransa]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Monaco.svg}} [[Principatu de Mu̍negu|Munegu]] }} A '''''Provincia Maritima Italorum''''' a l'è stèta ina [[Provinsa|pruvinsa]] de l'[[impe(r)u bizantìn]] ch'a cruviva grossu moddu u terito(r)iu da [[Liguria|Ligü(r)ia]] d'ancöi. == Sto(r)ia == === Cunquista bizantìna === [[Immaggine:PrefetturaItalia province.GIF|sinistra|miniatura|A prefetü(r)a du preto(r)iu d'Italia, spartìa inte sò pruvinse]] A Ligü(r)ia a l'è stèta cunquistâ dai [[Impe(r)u bizantìn|bizantìn]] du [[538]], tèmpu da [[Goæra gòtica (535-553)|guèra cuntr'ai Gôti du 535-553]], ben che pe(r)ò i l'han missa in pâxe numma che du [[554]]. Stu terito(r)iu u l'ha fètu parte de pruvinsa de ''[[Alpes Cottiæ]]'' ascì sutta aa duminasiùn bizantìna, cumm'u l'è cuntàu dau [[Paulus Diaconus]] inta sò descrisiùn de l'Italia avanti da l'[[Migraçión longobàrda|invaxùn di lungubardi]]<ref>{{Çitta|Bavant, 1979|pp. 44-50}}</ref>: {{Çitaçión|A quinta pruvinsa de l'Italia a l'è quella de Arpe Còssie, ch'e pian u numme dau ré Còssiu, ch'u l'è visciüu ai tèmpi du Ne(r)ùn. Sta pruvinsa a se spande daa Ligü(r)ia versu süd-est fina au mâ Tirén; a punènte a l'è limitâ dai terito(r)i di Galli. A cumprènde e sitè de Acqui, cunusciüa pe'e sò ègue câde, Turtûna, u munastê de Bòbbiu, Zena e Sauna.|Paulus Diaconus, ''[[Historia Langobardorum]]'', II, 16.|Quinta vero provincia Alpes Cottiae dicuntur, quae sic a Cottio rege, qui Neronis tempore fuit, appellatae sunt. Haec a Liguria in eurum versus usque ad mare Tyr renum extenditur, ab occiduo vero Gallorum finibus copulatur. In hac Aquis, ubi aquae calidae sunt, Dertona et monasterium Bobium, Genua quoque et Saona civitates habentur.|lingua=LA}}U se pènsa che sta pruvinsa a fusse a sêde d'ün di quattru düchèi bizantìn de frunte(r)a missi a difènde e [[Arpi|Arpe]] e, intu detaju, u l'é(r)a quellu a prutesiùn de [[Arpe Graie]] e [[Arpe Còssie|Còssie]]. Pe' cuntu de quant'u gh'è scrìtu inta ''Pragmatica Sanctio'' du [[554]], a pruvinsa a gh'axeva pe' cappu in guvernatû sivìle, u ''Iudex provinciae'', numinàu dai veschi e dae gènte de cuntu. === L'eparchìa Urbicaria === [[Immaggine:Eparchie Italia 580 ca..GIF|miniatura|A spartisiùn de l'Italia, pe' cuntu du [[Zorzu Cipriu]], inte de eparchìe du [[580]]. Ricustrusiùn ch'a ne vegne dai stüddi du Pier Maria Conti, ch'i nu mancan de critiche; l'[[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]] a l'è marcâ cu'u maròn.]] Du [[569]] i lungubardi i l'han piàu [[Milan|Milàn]] e a ciü parte du nord-ovest de l'Italia, au puntu che u [[Paulus Diaconus]] u scrive che a l'impe(r)u u gh'é(r)a restàu numma ch'e sitè ligü(r)i in scia [[Rivêa|Rive(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paulus Diaconus|tìtolo=Historia Langobardorum|léngoa=LA|volùmme=II, 25}}</ref>. A ògni moddu, in ve(r)itè u pà che i lungubardi, a l'imprinsippiu da sò espansciùn, i l'avessen cunquistàu numma che e tère a setentriùn du [[Po (sciùmme)|Po]], cun [[Susa (Italia)|Süsa]] e [[Anagnia]] ch'e sun finìe ai [[Frànchi|Franchi]] du [[575]]-[[577]] e l'[[Îzoa comacìnn-a|ìsu(r)a Cumacìna]] ch'a l'è stèta piâ da l'[[Authari]] numma che du [[588]]<ref>{{Çitta|Origone, 2006|p. 14}}</ref>. Intu mèntre, armenu pe' quarche studiusu, a pruvinsa de ''Alpes Cottiæ'' a sa(r)ea stèta supressa e tacâ a de âtre pruvinse (pe'e tère ch'e l'é(r)an restèi ai bizantìn fra Ligü(r)ia, Tuscia, Vale(r)ia, Picén e Campania du nord) inta cuscì dìta [[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]], fundâ a l'in gì(r)u au [[580]]<ref>{{Çitta|Bavant, 1979|pp. 49-50}}</ref>. Sta teurìa a g'ha de fundamèntu in scia ''Descriptio orbis Romani'' du geografu [[Zorzu Cipriu]], scrìta ciü o mênu du [[610]], ch'a spartisce l'aministrasiùn bizantìna de l'Italia inte sinque eparchìe. Pe'i studiusi [[Ubaldo Formentini]] e [[Pier Maria Conti]] a parte da ''Descriptio orbis romani'' ch'a parla de divixùi aministratìve de l'Italia bizantìna a fa(r)ea de rife(r)imèntu aa situasiùn pe'u periudu [[578]]-[[580]] e che l'agregasiùn da Ligü(r)ia a st'eparchìa a fusse ina pulitica d'emergènsa, pe' fà vegnì ciü segü(r)u u cuntrollu de Rumma in simma ae regiùi de punènte facièi in sciu mâ. Dunca, pe' sti studiusi, a creasiùn da ''Provincia Maritima Italorum'' a sa(r)ea vegnüa de doppu de sta mesü(r)a d'emergènsa<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 234}}</ref>. De quelli tèmpi, pe'u Zorzu Cipriu, inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] e intu [[Piemonte|Piemunte]] i bizantìn i gh'axevan ancù u cuntrollu de ''Neapolis''<ref group="n.">Pe'u Conti u se trate(r)ea de [[Novæa|Nuva(r)a]] ma, a ògni moddu, sta curispundènsa a l'è cuntestâ.</ref> e ''Γὰραντα''<ref group="n.">Pe'u Conti u se trate(r)ea de ''Quadrata'' ([[Verolengo]]) ma, a ògni moddu, sta curispundènsa a l'è cuntestâ.</ref> intu Piemunte e de [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[Zena]] e [[Luni|Lüni]] inta Ligü(r)ia<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Giacomo De Iuliis|outô2=|ànno=2009|tìtolo=Brittion-Aprutium? Una questione di storia teramana|çitæ=Téramu|nùmero=3|pp=5-11|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20180910164614/http://www.provincia.teramo.it/biblioteca/pubblicazioni/notizie-dalla-delfico-5/notizie-dalla-delfico-prova/notizie-dalla-delfico-a-xiii-2009-3/view|revìsta=Notizie dalla Delfico}}</ref>. Di âtri stò(r)ichi cumme u Salvatore Cosentino i l'han pe' cuntru missu in dübbiu l'existènsa de sta rifurma aministratìva, pe' tantu ch'i cunscide(r)an nu gua(r)i precisa a parte dedicâ a l'Italia inte l'ope(r)a du Zorzu Cipriu. Defèti, vellu u ne vegnìva de prubabile da l'[[Armenia]] e, dunca, u l'è ben puscibile ch'u nu gh'avesse gua(r)i d'infurmasiùi in sce l'Italia, ch'u n'ave(r)ea tratàu e spartisiùi inte sinque eparchìe pe' mezzu de de funte spanteghèi e ch'e nu sciurtivan drìte daa cancele(r)ìa de l'impe(r)u, pe' rivà cuscì a 'na descrisiùn ch'u nu se ne pò fi(r)à gua(r)i. D'âtra parte, pe'u Cosentino, sta spartisiùn de l'Italia in te sinque eparchìe a nu l'ande(r)ea d'acôrdiu cun quant'u gh'è scrìtu inte de funte italiche de quelli tèmpi, cumme e epigrafe e e lette(r)e du [[Pàppa Grigheu Màgno|Pappa Grego(r)iu Magnu]]<ref>{{Çitta|Cosentino, 2008|p. 21}}</ref>. === A ''Provincia'' e a sò fìn === A ògni moddu, ciü o mênu du [[584]], l'eparchìa Urbicaria a l'è stèta supressa e a parte da Ligü(r)ia ch'a l'é(r)a restâ ai bizantìn a l'ha piàu u numme de ''Provincia Maritima italorum'', titulu ch'u s'è truvàu scrìtu pe'a primma votta inte l'ope(r)a de l'[[Cosmografia ravennate|Anònimu de Ravenna]], geografu da fìn du [[VII secolo|VII seculu]], mèntre cu'e ''Epistole'' du [[Pàppa Grigheu Màgno|Pappa Grego(r)iu Magnu]] u manca du tüttu de pruvinse ch'e l'aggen stu numme lì<ref>{{Çitta|Christie, 1990|pp. 233-234}}</ref>. I scâvi archeulogichi fèti fra [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[Arbenga]] e [[Luni|Lüni]] i l'han pruvàu che i traffeghi pe' mâ fra a Ligü(r)ia e e âtre regiùi i l'é(r)an restèi strêti<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 229}}</ref>. Intu mèntre, sutt'au ré [[Authari]] e, de doppu, cu'u ré [[Agilulf]], i lungubardi i se sun spanteghèi ancù de ciü e, a l'in gì(r)u du [[599]], i l'han piàu u Bassu Piemunte, in moddu che cuscì a Ligü(r)ia bizantìna a s'è strêta numma che ae còste, finèndu destacâ dae âtre tère di bizantìn quande ch'e sun caütte e furtesse de [[Prîa de Bismantova|Bismantova]] e de Suriano-[[Filattiera]]<ref>{{Çitta|Origone, 2006|p. 15}}</ref>. E tère di lungubardi e l'é(r)an u(r)amài tantu vixìne au mâ che u Pappa Grego(r)iu Magnu u l'ha scrìtu ch'u a növa da nasciùn du fìu de Agilulf, [[Adoloald]], a gh'é(r)a rivâ cu'in papê spedìu nu gua(r)i da distante da [[Zena]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pappa Grego(r)iu Magnu|tìtolo=Epistole|léngoa=LA|volùmme=XIV, 12}}</ref>. [[Immaggine:Agilulf's Italy-it.svg|sinistra|miniatura|E tère di lungubardì e di bizantìn aa mòrte du ré [[Agilulf]] du [[616]]]] Inti ürtimi ànnu du regnu de l'Agilulf e, de doppu, sutt'a l'Adoloald e a l'[[Arioald]], i lungubardi i sun stèti in pâxe cu'i bizantìn, ma quandu che u cumandu u l'è passàu au Rota(r)i, du [[636]], a l'è cumensâ ina pulitica d'espansiùn ai dànni di terito(r)i vixìn. Intu [[639]] u növu ré u l'ha piàu ''[[Oderzo|Opitergium]]'' e ''[[Altinum (çitæ antîga)|Altinum]]'' intu [[Venneto|Venetu]] mèntre, du [[643]], u l'ha pruvàu fina a atacâ [[Ravenna]], batènduse dau [[Scoltenna|sciümme Scoltenna]] cuntr'a l'armâ bizantìna. Inte quella ucaxùn u Rota(r)i u l'ha guagnàu a bataja, pe(r)ò a sò vito(r)ia a nu l'è stèta cuscì grande cumm'u se tröva inti scrìti, de parte, d'alantu(r)a: defèti, u ré u l'ha mulàu l'intensiùn de cunquistà Ravenna e u s'è purtàu a punènte, cuntr'aa Ligü(r)ia bizantìna. Inti ürtimi mesi du [[643]], u ré di lungubardi u l'ha dunca finìu de cunquistà tütta e tère bizantìne inta Ligü(r)ia: {{Çitaçión|Rota(r)i u l'ha piàu a l'Impe(r)u, derucandule e brüxandule cu'a sò armâ, e sitè in sciu mâ, e dunca Zena ma(r)itima, Arbenga, Va(r)igotti, Sauna, Ubitergium [Udersu, intu Venetu] e Lüni, sachezzandu, despuiandu e cundanandu a êsse servi e sò gènte; de ciü u l'ha derucàu e mü(r)aje de ste sitè, e u l'ha cumandàu che ste sitè e fussen ciamèi paisi|Fredega(r)iu, ''[[Crunaca du Fredega(r)iu|Crunaca]]'', IV, 71.|Chrotharius cum exercitu Genavam maritimam, Albinganum, Varicottim, Saonam, Ubitergium, et Lunam civitates littoris maris de imperio auferens vastat, rumpit, incendio concremans, populum diripit, spoliat et captivitate condemnat; murosque earum usque ad undamentum destruens, vicos has civitates nominare praecepit.|lingua=LA}} In ve(r)itè a descrisiùn de tütti sti dànni ch'a se tröva intu [[Fredega(r)iu]], che de spessu u nu l'è gua(r)i precisu (au puntu da mette sti fèti inte l'ànnu [[630]]), a l'è stèta piâ mênu aa lette(r)a daa stu(r)iugrafìa d'ancöi. Sti föghi, dànni, gènte fète scciave, sitè ch'e l'han persu e sò mü(r)aje e a sò cundisiùn, i panen ciü lighèi aa surpresa di testimôni, ch'i ne vegnìva da 'na quarantêna d'ànni de pâxe e che cuscì i l'han turna avüu da fà cu'a guèra. De ciü, u fètu ch'i sa(r)ean vegnüi scciavi u nu curispunde ai moddi de l'espansciùn lungubarda, passàu setant'ànni da quande ch'i l'é(r)an rivèi inte l'Italia, tantu ch'u nu gh'è d'âtre testimunianse ch'e parlen de sta pratica<ref>{{Çitta|Capo, 1992|pp. 524-525}}</ref>. Ascì quant'u s'è truvàu inti scâvi archeulogichi u pà dife(r)ènte dae devastasiùi cuntèi dau Fredega(r)iu: inte sitè d'alantu(r)a, defèti, numma che Arbenga a pà ch'a l'agge patìu du fögu e di gran dànni au tèmpu da cunquista lungubarda du [[643]]. Inte âtre sitè da Ligü(r)a, cumme Lüni, Sauna e Vintimìa, u nu s'è truvàu de pröve du genere pe'u tèmpu du passaggiu daa duminasiùn bizantìna a quella lungubarda. Defèti, e tracce ch'e ghe sun stète descuvèrte e sa(r)ean da ligà ae [[Invaxoìn barbàriche do sécolo V|invaxùi barba(r)iche du V seculu]] e nu aa cunquista lungubarda du [[VII secolo|VII seculu]]<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 235}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Bernard Bavant|ànno=1979|tìtolo=Le duché byzantin de Rome. Origine, durée et extension géographique|revìsta=Mélanges de l'Ecole française de Rome. Moyen-Age, Temps modernes|volùmme=vul. 91|nùmero=1|pp=41-88|léngoa=FR|abstract=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/mefr_0223-5110_1979_num_91_1_2486|cid=Bavant, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Neil Christie|tìtolo=Byzantine Liguria: An Imperial Province against the Longobards, A.D. 568-643|ànno=1990|léngoa=EN|pp=229-271|volùmme=vul. 58|òpera=''Papers of the British School at Rome''|cid=Christie, 1990}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lidia Capo|tìtolo=Paolo Diacono, Storia dei Longobardi|ànno=1992|editô=Lorenzo Valla/Mondadori|çitæ=Milàn|léngoa=IT|capìtolo=Commento|cid=Capo, 1992|ISBN=88-04-33010-4}} * {{Çitta publicaçión|outô=Sandra Origone|ànno=2006|tìtolo=La Liguria nell'età esarcale|revìsta=Porphyra|nùmero=8|pp=12-25|léngoa=IT|cid=Origone, 2006|méize=nuvèmbre|url=https://web.archive.org/web/20160304133244/http://www.porphyra.it/Porphyra8.pdf}} * {{Çitta lìbbro|outô=Salvatore Cosentino|tìtolo=Storia dell'Italia bizantina (VI-XI secolo): da Giustiniano ai Normanni|ànno=2008|editô=Bononia University Press|çitæ=Bulògna|léngoa=IT|cid=Cosentino, 2008|ISBN=978-88-7395-360-9}} [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Sudivixoìn aministratîve]] oj056ydbzzvij5ff8etsis8zhly12l7 Ligü(r)ia bisantìna 0 33007 271832 2026-07-15T18:57:48Z N.Longo 12052 + rdr 271832 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Provincia Maritima Italorum]] e5e8r5ukgnz78vt4e617tnlwbz68t03 Ligùria bizantìnn-a 0 33008 271833 2026-07-15T18:58:18Z N.Longo 12052 + rdr 271833 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Provincia Maritima Italorum]] e5e8r5ukgnz78vt4e617tnlwbz68t03 Liguria besantiña 0 33009 271834 2026-07-15T18:58:56Z N.Longo 12052 + rdr 271834 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Provincia Maritima Italorum]] e5e8r5ukgnz78vt4e617tnlwbz68t03 Discûscion:Provincia Maritima Italorum 1 33010 271835 2026-07-15T19:00:10Z N.Longo 12052 trad 271835 wikitext text/x-wiki {{Tradûto da|IT|Provincia Maritima Italorum|2025-03-14|144029176}} 39zfuvmsl46gojcppdtwotnljelsvtu