Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1723 271855 271839 2026-07-16T18:31:36Z N.Longo 12052 271855 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Borṡi e Veréssi |Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg |Didascalia = A Ciassa e u Rucâru de Veréssi, cun Borṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Renato Dacquino |Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi" |Data elezione = 16-5-2011 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 3 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1933]] |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 10 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 2053 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Borṡi (sêde du cumün), Veréssi |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1351 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = borṡìn, veresìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Borṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ }} '''Borṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dui paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-t'in sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]). == Geugrafìa == === Teritoriu === U cumün de Borṡi e Veréssi u cröve i teritori lighê a-i dui paìṡi ch'i l'han furmòn: Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, ch'u piggia tütte e têre cianélle misce da vixìn a-a costa e ch'i g'han, de darê, a Valle, ch'a l'è u valùn scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Pe cuntru, Veréssi u l'è misciu a 200&nbsp;m sciü-u livéllu du mâ, sciü-e rive de l'Orera<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref>. L'âtra muntagna ch'a se tröva in-tu sö teritoriu a l'è, a punénte, u Munte Grossu (299&nbsp;m), misciu sciü-i cunfìn cu-[[u Tû]] e [[a Prìa]], méntre, in pò ciü a levante di cunfìn cun [[Finô|Finâ]], u se lêva u [[Côu da Crôvas̠òppa|càvu da Cravasoppa]]. Pe-i rién, u ciü inpurtante in-tu teritoriu du cumün u l'è u riàn de Butassàn, lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u tacca da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, e u riàn da Fìn, ch'u nasce da-u Ciàn de San Martìn pe chinâ, cu-in valùn picìn, pe tostu in chilometri fin a-u mâ. Cunusciüu ascì cumme u riàn di Cavélli, cumm'u dixe u sö numme u marca, da-u [[XIII secolo|Duxentu]], i tèrmi cun Finâ<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref>. In-tu teritoriu du cumün u se arve paégge grotte e arme, ṡvilüpê in-te dulomie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti e ch'i cuntêgnan ascì de pröve da preṡensa antîga de l'ommu in-te sti sciti. E ciü inpurtanti i sun e grotte de Vâdemìn a Borṡi, scrövìe in-tu [[1933]] e che, da-u [[1970]], i se pöan vixitâ cu-in percursu atresòn<ref name=":3" /><ref name=":8" />. Pö u ghe n'è de âtre, ciü picìne, cumme l'Armüssu e l'arma de Parmuê a Veréssi e l'arma da Manduêa a Borṡi<ref name=":9" />. === Frasiùi === ;Borṡi <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|Vista de Borṡi Borgio-Pietra Ligure-panorama.jpg|Vista cu-e quartê mudèrni de Borṡi e, de darê, [[A Prìa]] </gallery> Borṡi u se tröva in-te têre dîte du Ciàn, a-i pê da Valle e nu guêi distante da-u mâ. Méntre e primme chê da regiùn i l'êan stête fabrichê in gîu a-u santuâju de San Stêva, a sö furmasiùn a l'è vegnüa de doppu, de manimàn ch'u se tiâva sciü de chê vixìne l'üna a l'âtra. A stu moddu, Borṡi u l'ha pigiòn a furma de paìṡe ünicu, sensa de burghê, miscie a-u reùndu du sö céntru e traversê da di carùggi. In-te stu céntru, a ina trentêna de mêtri ciü in âtu de primme chê du paìṡe, a surmuntâle tütte u se tröva a gêxa de San Pê, fêta a-u postu du forte ch'u gh'êa primma, méntre a l'estremitê de punénte de Borṡi e sö difeṡe i cunprendêvan ascì U Turiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 29-30}}</ref>. In-tu Ciàn, che ina votta u l'êa pe-u ciü a canpagna, a partî da-u doppu guêra u l'è nasciüu i quartê növi du cumün, ch'i furman in'ünitê ricunusciüa a parte in-tu statütu du Cumün<ref name=":10" />. ;Veréssi <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, a burgâ du Pöṡṡu Verezzi - panoramio (1).jpg|De chê da Ciassa Verezzi-panorama3.jpg|Vista da Cröṡa </gallery> Veréssi (''Ver̯éssu'' in-tu sö parlâ) u l'è in paìṡe spartìu in-te cuattru burghê, A Ciassa, A Cröṡa, U Pöṡṡu e U Rucâru, da-a strutüa ciütostu carateristica, fêta de chê tütte tachê insemme cumme s'i seggian in cunplèssu ünicu, lighê l'ün l'âtra da di sentê tra i orti. Ste architetüe, ch'i se pöan cunfruntâ cun cuélle saracêne, i l'han dêtu da pensâ a in'urigine du paìṡe da ligâse a ste génte lì, ch'i sajêvan vegnüe a stâ sciü l'Orera. Pe-u primmu u se credde, pe-a sö puṡisiùn méggiu difeṡa e vixìna a-e arme, ch'i l'aggian fundòn a burgâ du Pöṡṡu, cu-u paìṡe che de de lì u l'è cresciüu in-tu tenpu pe-u muntâ da pupulasiùn e de cuélli ch'i ne vegnîvan de de föa. A gêxa du paìṡe, dedicâ a [[San Martìn de Tours|San Martìn]], a l'è miscia ciü âta che e sö burghê, sciü-a cresta de l'Orera<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 25-28}}</ref>. === Cunfìn === U cumün de Borṡi e Veréssi u cunfina a punénte cun cuéllu d[[a Prìa]], a nord-ovest cu-[[u Tû]] e da setentriùn a levante cun [[Finô|Finâ]], méntre a meridiùn u l'è faciòn sciü-u [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]]<ref name=":10">{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/wp-content/uploads/2013/02/Statuto-Comunale-modificato.pdf|tìtolo=Statuto Comunale|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>. == Stòja == === Urigine du numme === U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]].<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-30}}</ref> A ogni moddu, pe-i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref> Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu prerumàn ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref name=":7" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref> o ''Viretium'', pö vegnüu ''Veretio'', fìn a-a furma da giurnâ d'ancö. === Preistòja === In-tu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi e in-te di posti vixìn u l'è stêtu trovòn ciü testimunianse di tenpi da [[Preistöia|preistòja]], a cumensâ, pasòn de pocu u riàn da Fìn e i tèrmi cun [[Finô|Finâ]], da-u scitu inpurtantiscimu de l'[[Armassa (Finô)|Armassa]], cu-i sö rèsti du primmu Paleulìticu. A ogni moddu u l'è sciurtìu de testimunianse fina da-e arme in-tu teritoriu du cumün, cumme l'[[arma de Parmuê]] (''arma de Parmur̯ê'' a Veréssi), l'[[arma da Manduêa]] e l'[[Armüssu (Ver̯éssu)|Armüssu]], dund'u l'è stêtu trovòn âtre testimunianse du Paleulìticu e ascì de etê ciü mudèrne, da-u Neulìticu a l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunṡu]].<ref name=":9">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le caverne e la comparsa dell'uomo'', pp. 13-16}}</ref> Üna de primme testimunianse de preṡensa de l'ommu in-tu teritoriu du cumün a l'è rapreṡentâ da-[[I Castelê (Ver̯éssu)|i Castelê]] de Veréssi, ch'i se trövan in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu u l'è ligòn pe-u ciü a-a primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]], fra i [[IV secolo a.C.|séculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=Vul. 3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref>, cun stu [[Castelà (furtificasiùn)|génere de custrusiùi]] ch'u l'êa tìpicu di [[Liguri Antighi|Ligüri Antîghi]], devöòn cumme scistêma de difeṡa a-e spalle da maîna e che, in-te stu câxu, u duvêva avéighe ascì de funsiùi in ti tràffeghi e in tu cuntrollu du teritoriu a l'in gîu.<ref name="castellari''">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-02}}</ref> === Etê rumâna === I Ligüri i l'han lasciòn u postu a-a duminasiùn rumâna, cumensâ cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u cunsule [[Lucius Aemilius Paullus]]. Du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia cu-ina bataggia cunbatüa in ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], u gh'è stêtu a vitòja rumâna e a l'è duncue cumensâ a rumaniṡasiùn da regiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. De cuélli tenpi, u teritoriu du cumün u l'êa traversòn da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe-i sciti da Varavêa, pe sciurtî da Borṡi a-u livéllu du santuâju du Bun Cunséggiu<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>. A ogni moddu, u scistêma de stradde rumâne u l'è cangiòn du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]] a l'è stêta traciâ a ''Via Julia Augusta'', ch'a traversâva tüttu u punénte da növa ''[[Regio IX Liguria]]''. Sta vìa, pe-u ciü, a l'andâva aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe-i câri, a nu pasâva ciü pe-a Cravasoppa ma in cangiu a muntâva sciü pe [[Gura]], de dunde a chinâva cun di gîi in-ta valâ du Butassàn, pe rivâ dunde ancö u gh'è Borṡi e turnâ, da-u santuâju, sciü-u percursu da vìa ciü antîga. U scitu rumàn ciü vixìn u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. In-te l'etê rumâna u s'è pensa ch'u l'existêva ṡà u primmu centru de Veréssi, foscia in-ta burgâ du Pöṡṡu, e fina cuarche cà dunde ancö u se tröva Borṡi, ben che, pe tütti dui, u nu gh'è ancùa de pröve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''La popolazione'', p. 21}}</ref>. === Etê de méṡṡu === Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]] i dui paìṡi, cuscì cumme u rèstu da regiùn, i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi i l'han duncue fêtu parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe-u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>. Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. In Veréssi, ch'u l'êa in paìṡe ciü ṡvilüpòn, da l'interesante architetüa de güstu saracén, u se ghe trovâva in âtru scìtu di benedetìn, a cuscì dîta "Cà di Fratti" sciü-a cresta de l'Orera. Pe du rèstu, a-i fratti u l'è ligòn, de prubabile, u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>. Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi e de Veréssi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, tenpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>. In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe-u ciü a-a Prìa, cu-e gente de Borṡi e de Veréssi ch'i gh'axêvan da prestâ de "''guaita et scaraguaita''" a-u [[Castellu da Prìa|sö castéllu]]. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi}}</ref>. === Etê muderna === In-ti séculi a vegnî a situasiùn a nu l'è cangiâ guêi, cu-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] ch'a l'ha mantegnüu u sö cuntrollu sciü Borṡi e Veréssi, cunsciderê cumme "ville" e cunpreṡe in-ta pudesterìa da Prìa. E due cumünitê i l'axêvan cumme rapreṡentanti trei cunsuli ciaschedüna, numinê da-a pupulasiùn, che d'in annu in annu i gh'axêvan da versâ avaìe e gabèlle a-u pudestê<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La visita del Podestà alle "Ville" di Borgio e Verezzi'', p. 11}}</ref>. In-tu [[XVI secolo|Sincuesentu]], tenpu de incursciùi barbaresche, méntre Veréssi a l'êa prutètta da-a sö puṡisiùn ciü âta e aretrâ da-a costa, Borṡi a s'êa trovâ a rischiu, e a sö gente a l'axêva cumensòn a andâsene d'in-tu paìṡe, finindu pe-u ciü a Veréssi. Pe stu fêtu, in-tu [[1560]], a cumünitê a l'ha ciamòn u permisciu da Repübbrica pe isâ ina tûre de difeṡa, cumensâ in-tu [[1564]]. A ogni moddu a tûre a nu l'êa abasta pe garantî a segürésse e cuscì, in simma a-u paìṡe, in-tu [[1588]] u l'è stêtu fabricòn in forte<ref name=":0" /><ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Ṡena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0320731}}</ref>. Cu-a guêra du [[1625]] fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia e l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte di piemunteṡi, i sö surdatti i sun rivê fina a-a pudesterìa da Prìa, che però a s'è liberâ cu-a bataggia deciṡìva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], dund'i l'han cuntribüìu ascì i ommi de due ville<ref name=":0" />. In-tu [[XVIII secolo|Settesentu]], cu-u forte de Borṡi ch'u l'êa finìu in ruìna, e sö gente i l'han dumandòn u permisciu de caciâlu ṡü pe fâghe a növa gêxa du paìṡe, pe tantu ch'i l'axêvan ṡà canpòn e sustanse ch'i ghe servivan, cu-i travaggi ch'i sun cumensê in-tu [[1788]], pe finî in-tu [[1808]]<ref name=":0" />. Pe du rèstu, a prutesiùn a l'êa garantìa da dui corpi de guardia, l'ün pe Borṡi, misciu in-ta Cà Lunga, e cuéllu pe Veréssi in-ta Caṡétta de Aêne Candide<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento Giuridico Amministrativo nel periodo della Repubblica di Genova'', p. 7}}</ref>. === Etê cuntenpuranea === Cu-a [[Rivoluçion françeize|rivulusiùn franseṡe]] e e guêre ch'i sun scciüpê, in-tu [[1797]], nu guêi distante, u s'è cunbatüu a gran [[Bataja de Löa|bataggia de Löa]]. Pö, cu-u rèstu da regiùn, Borṡi e Veréssi i sun finìi in-ta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]], a-u prinsìpiu in-tu dipartimentu da Maémua, cun sêde a-[[a Prìa]]. In-tu meṡe d'avrî du [[1798]] i sun pasê a-a Giüriṡdisiùn de Aêne Candide, in-tu III cantùn, pe cangiâ in-tu [[1803]] cu-u VI Cantùn da Giürisdisiùn de Cuùnbu, de lungu cun sêde a-a Prìa<ref name=":0" />. In-tu [[1805]], cun tütta a Repübbrica, Borṡi e Veréssi i sun stêti tachê a-u [[Primmu Impe(r)u fransese|Primmu Inpêru franseṡe]], pe finî in-tu [[dipartimentu de Muntenötte]] cumme dui cumüi du cantùn da Prìa. De sti tenpi i inṡegnê franṡesi i l'han dêtu recattu a l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], ch'a nu permetêva de pasâghe cun di gran càreghi, faxéndula da-e muntê ciü adûsci e ciü larga, tantu che cuscì a l'ha pigiòn u numme de Via Napuleonica<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', pp. 31-32}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La vecchia via Aurelia restaurata da Napoleone'', p. 19}}</ref>. Da-u stüddiu cumandòn da-u prefèttu de Savuna, u [[Gaspard de Chabrol]], u primmu ch'u parle de Borṡi e de Veréssi, u se tröva che alantùa e sö gente i l'êan pe-u ciü di canpagnolli e, a Veréssi, ascì di pastùi. Da-a têra u se canpâva de oîve, üga, verdüa e gran, ben che i scìti de Veréssi i l'êan ciü grammi, cun 361 persûne ch'i staxêvan a Borṡi e 129 in Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. Cu-a fìn du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u cuntrollu da regiùn u l'è pasòn in-tu [[1815]] a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e cuscì Borṡi e Veréssi, da-u [[1818]] a-u [[1847]] i l'han fêtu parte da [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], che pö a l'è vegnüa in [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sircundâju]] da [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Ṡena]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento giuridico-amministrativo dal 1815 a fine 1800'', p. 27}}</ref>. I inṡegnê sardi, a-a preṡensa du rè [[Càrlo Albèrto de Savöia|Carlu Albèrtu]], in-tu [[1836]] i l'han cumensòn i travàggi pe-u garbassu da [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] che, finìi in-te mênu d'in annu, i l'han permisciu de portâ l'Aurelia dund'a passa ancùa ancö, tantu da scürsî u camìn fra Borṡi e [[Finô|Finâ]] a trèi chilometri cianélli<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 32}}</ref>. De ben inpurtante pe l'ecunumia du postu u gh'è stêtu ascì, in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], in gran ṡvilüppu de câve de [[röṡa de Veréssi]], cu-i blocchi ch'i l'êan careghê sciü-i barchi da 'n mö a-i pê da colla<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Un primo miglioramento del tenore di vita'', p. 31}}</ref>. In-tu [[1870]], insemme a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|növa feruvìa]], u l'è intròn in servissiu u caṡéllu de Borṡi, cu-a [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn]], a primma da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] a êsse fêta de müàgge, ch'a l'è stêta inaugürâ in-tu [[1882]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Dal 1861 alla fine del secolo XIX'', p. 34; ''Le tappe della rinascita'', p. 35}}</ref>. In-tu [[1885]] u l'è stêtu traciòn u stradùn ch'u lîga Borṡi cun Veréssi muntandu sciü pe-a Varavêa, ch'u l'ha pigiòn u postu di antîghi sentê<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 33}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, méntre l'annu de doppu u l'è stêtu fabricòn e növe scöe elementâri de Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Borgio ha la sede scolastica per le elementari - 1886'', p. 48}}</ref>. In-tu [[1929]], cu-a sö fundasiùn, Borṡi e Veréssi i sun pasê sutta a-a növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] e du [[1933]], cun regiu decretu du 23 de marsu, n° 386, i dui cumün i sun stêti tachê insemme pe furmâ cuscì l'ente aministratìvu d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT}}</ref>. De cuéllu annu u s'è descuvèrtu e [[grotte de Vâdemìn]], avèrte a-e vixite in-tu [[1970]] a-a preṡensa du ministru [[Paolo Emilio Taviani]]<ref name=":8">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le grotte «Valdemino»'', pp. 46-47}}</ref>. Fra e âtre manifestasiùi, a partî da-u [[1967]] u s'è inandiòn u [[festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu ben inpurtante<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il teatro di Verezzi'', pp. 49-50}}</ref>. Pö, da-u [[1973]] a-i 31 de dixenbre du [[2008]] u cumün u l'ha fêtu parte da [[Cumünitê Muntâna Pollupice]] méntre, da-u 4 de dixenbre du [[2015]] a-a primavêa du [[2015]], u l'è stêtu drentu a l'[[Uniùn di cumüi da Rivêa de Parme e de Oîve]]. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Bòrxi e Verésso}} === Minuranse furèste === Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de ṡenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. === Cugnummi ciü difüṡi === I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sun: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>. === Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi === * Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi e Veréssi, [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>. == Posti d'interèsse == === Architetüe religiuṡe === ;Parocchia de Borṡi <gallery mode="packed" widths="180"> File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi </gallery> * '''Gêxa de San Pê''': a l'è a sêde da parocchia de Borṡi, tiâ sciü da-e ruìne du forte du [[1588]], finìu in abandùn, cu-u permisciu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] pe sti travàggi ch'u l'êa rivòn du [[1789]]. Fêta in-tu stîle neuclàscicu d'alantùa, a l'è stêta cunsacrâ du [[1808]] e vixitâ da-u [[Pappa Pìu VII]] a-i 15 de frevâ du [[1814]]. A sö cianta a repìggia cuélla da furtessa, a retàngulu e cu-i canti ariundê, levòn a müàggia du fundu ch'a l'è stêta caciâ ṡü pe fâ röṡu a l'abside.<ref name="Ligurpress" /> A faciâta, neuclàscica, a mustra ina stàtua du santu in simma a-u fruntùn, fiancòn da dui canpanìn binélli. De drentu a l'è a 'na sula navâ, cun sei capélle laterâli, cuattru in-ti canti e due in sciü-i fianchi du coru, méntre a otta a l'è pitüâ cu-a ''Gloria de San Pê'', du [[Raffaele Arbertella]].<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/|tìtolo=Chiesa di San Pietro|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> * '''Santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu''': cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antîghe du teritoriu, fêta de prubabile in-tu [[VII secolo|VII séculu]], a-u postu d'in primmu tenpiu pagàn. A l'è in-tu stîle rumanicu-goticu a trê navê, cun l'abside gïòn a levante e a l'êa da prinsìpiu dedicâ a [[Sàn Pê|San Pê]], cu-a sö primma mensiùn, pe-a custrusiùn du canpanìn, du [[1076]]. Du [[1485]] a l'è stêta ingrandìa e elevâ a returìa, méntre tra u [[1688]] e u [[1690]] a l'è stêta isâ in ātéssa, ciü che dotâ du pòrtigu e d'in növu abside. Cu-a cunsacrasiùn da gêxa de San Pê, du [[1808]] a l'ha cangiòn de tìtulu a San Stêva, pe-a cungréga ch'a gh'axêva de sêde, méntre da-u [[1960]] a l'è ascì santuâju, intitulòn a-a Madonna du Bun Cunséggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/|tìtolo=Santuario di Santa Maria del Buon Consiglio|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa du Redentù''': dìta ascì a "gêxa növa", a l'è stêta custruìa in-ti [[Anni 1970|anni '70]], sutta a Don Pissarello, e terminâ sutta a Don Doglio. A sö cianta a l'è a retangulu, cuèra da 'n téitu a cabanna ch'u se sporṡe in-tu frunte pe furmâ, cun dui pilastri, in pòrtigu. A gêxa a l'è inlüminâ da dixöttu vedrê decurê, ciü che in'âtra ch'a cröve a ciü pârte da faciâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/|tìtolo=Chiesa di Gesù Redentore|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> ;Parocchia de Veréssi <gallery mode="packed" widths="180"> File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A gêxa de San Martin File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna File:Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|Vista da gêxa de San Giüṡèppe </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''': a l'è a sêde da parocchia de Veréssi, tiâ sciü tra u [[1637]] e u [[1645]] grassie a l'interèsse du priù Giovanni Tommaso Cucchi, de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta fabricâ a-u postu da gêxa ciü antîga, du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Cuattrusentu]], e da cà di fratti, supravisciüe pe ina pârte, dund'u l'è scanpòn ascì ina pitüa du [[1512]]. A g'ha ina sula navâ, cun cuattru capélle in sciü-i fianchi, e a l'è fiancâ da 'n canpanìn rumànicu, de prìa du postu, ch'u l'êa in pârte da gêxa véggia. De drentu a l'è decurâ in-t'in stîle baroccu, cun ātê de marmu, stàtue ascì du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragliano]] e ina pitüa de l'[[Orazio De Ferrari]]. Sutta a-u paviméntu u gh'è de tunbe, ch'i l'êan döveê pe-i religiuṡi e e famìggie ciü inpurtanti de Veréssi, cumme i Cucchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''': u l'è stêtu fundòn in-tu [[1625]] cumme oatòju pe ina cungréga. Du [[1957]] u l'è stêtu rangiòn pe vuluntê de Don Bruno Oddone, che a-i 22 de lüggiu du [[1958]] u g'ha fêtu mette ina stàtua da Madonna Regìna, insémme a-a növa intitulasiùn de l'oatòju a santuâju de Marìa Regìna. Misciu a fiancu da paruchiâle, a sö strutüa a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu, cu-u fundu reùndu e cuèrta da in'otta a butte. Ciü che a stàtua da Madonna, de [[Luigi Santifaller]], u gh'è cunservòu cuélle de San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe, travàggi de sö fìggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20727/|tìtolo=Cappella di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuario di Maria Regina (ex Oratorio di S. Maria Maddalena)|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> * '''Capélla de Sant'Agustìn''': a l'è miscia in-ta burgâ da Ciassa, faciâ in sciü-a ciasétta ch'a ghe dà u numme, cu-e sö urigine ch'i duviévan remuntâ a-u [[XIV secolo|Trexentu]]. In-te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] a l'êa vegnüa a sêde da scöa du paìṡe, primma ch'a faxesse San Martìn in-ta cà cumünâle. A g'ha de dimensciùi picine cu-ina cianta a retangulu, cuèrta da 'n'otta a butte, cun de müàgge che de drentu i sun intunachê e de föa de prìe a vista, sensa guêi de decurasiùi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Verezzi - Chiesa di Sant'Agostino|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927211052/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/sant-agostino.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref> * '''Capélla de l'Imaculâ''': a l'è ina capélla privâ da famìggia Finocchio ch'a se tröva in-ta burgâ da Ciassa, fêta fabricâ du [[1621]] da 'n prêve e teòlugu de sta famìggia, pe sö üṡu. Sta capélla a l'è custruìa in simma a 'n pòrtigu, tantu che de sutta u ghe passa a vìa ch'a và d'in-te sta burgâ a cuélla du Rucâru. A capélla, ciütòstu picina, a l'è fêta cu-in güstu baroccu sensa guêi de decurasiùi e a cunsèrva ina figüa de l'Imaculâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927210855/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/immacolata-concezione.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/immacolata.html|tìtolo=Verezzi - Cappella dell’Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref> * '''Capélla da Madonna di Canpi''': cunusciüa ascì cumme a Madonna da Ricunciliasiùn, a se tröva nu guêi distante da-a burgâ da Crösa, in sciü-a stradda ch'a porta a [[Gura]]. Fêta surva a-i resti de 'na custrusiùn ciü véggia, du [[XI secolo|séculu XI]], a l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]], cumm'u gh'è scrìtu in sciü l'architrâve. In antîgu a l'êa pârte de furtificasiùi da Tûre di Sassetti e a sö strutüa a l'è ciütòstu sénplice, cu-in'aula da-u fundu reùndu e in'otta de maùi.<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=Cappella dei Campi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> In-ta ṡôna u gh'è stêtu fina de apparisiui, fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref> * '''Gêxa de San Giüṡèppe''': edifissiu religiuṡu tiòn sciü du [[1963]] in-ta regiùn de Ṡüelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=San Giuseppe|vìxita=2026-06-26|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn de Veréssi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20734/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-06-26}}</ref> === Architetüe civìli === <gallery mode="packed" widths="180"> 2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta </gallery> * '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punénte e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref> * '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref> * '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.<ref name=":5" /> * '''Villa Rostain''': dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Ṡüelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militâri === * '''U Turiùn''': in sciü-a stradda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe méntre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.<ref name="Ligurpress" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}</ref> * '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn ṡü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.<ref name=":4" /><ref name=":5" /> * '''Tûre di Vassalli''': a l'è in'antîga furticasiùn in-ta burgâ du Pöṡṡu de Veréssi. De prubabile a l'è nasciüa cumme ina tûre destacâ da-e chê, cun meṡüe a têra de 4,5 m pe 5 e âta 13 m, ligâ a 'na müàggia e miscia a vardâ a vìa. Cu-u tenpu a l'è finìa in-tu méṡṡu a-e chê du Pöṡṡu, cu-e custrusiùi ch'i ghe sun stête renbê, fête tantu pe stâghe che cumme fundi, ch'i l'han furmòn in cunplèssu a cà furtificâ<ref>{{Çitta web|url=https://studioarc-architettura.com/la-torre-ritrovata/|tìtolo=La torre ritrovata|léngoa=IT|vìxita=2026-06-27}}</ref>. * '''Tûre di Sassetti''': sta tûre, ch'a l'è miscia fra e burghê da Cröṡa e du Rucâru de Veréssi, a l'êa devöâ da-i [[Marchexùn de Finô|Du Caréttu de Finâ]] cumme céntru da sö furtificasiùn pe cuntrulâ u paìṡe, cu-in capitàn ch'u ghe staxêva insémme a-a sö guarnixùn. De ciü, in gîu a-a tûre u gh'êa ascì de müàgge, ch'i muntâvan fina da-a capélla di Canpi.<ref name=":6" /> === Natüa === <gallery mode="packed" widths="180"> File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A "Sâla du Preṡéppiu" </gallery> * '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&nbsp;m e in dislivéllu de 36&nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}</ref> * '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de ṡügnu du [[1995]], ch'u cröve 28&nbsp;km² tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe a varietê di anbiénti e pe a preṡensa de tâne<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref>. == Ecunumia == A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu-u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu-u lête e u furmaggiu ch'i faxêvan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne<ref name="Casalis1834">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}</ref>. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]<ref name="Casalis1854">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}</ref>. Fra e ativitê de trasfurmasiùn, in-tu tenpu, fra Borṡi e Veréssi u se pö cuntâ ina quarantêna de [[Gumbu|gunbi]]; i ciü tanti i funsiunâvan grassie a de béstie, pe-u ciü âṡi e mü, ma u ghe n'êa ascì dui a ventu in simma a Veréssi e dui a êgua, giâ cu-in bêu da-u Rugéttu, a Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''I frantoi di Verezzi (I Gunbi de Veréssi)'', pp. 64-65; ''I frantoi di Borgio (I Gunbi de Borzi)'', p. 66}}</ref>. A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a esse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === ;Bibliutêche <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn </gallery> A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è drentu a-u scistêma bibliutecâju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>. ;Scöe A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte pârte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Asuciasiùi === * ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', p. 55}}</ref>. * ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', pp. 55-56}}</ref>. === Teâtri === [[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]] * Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Dialétti borṡìn e veresìn === Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dui paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]]. A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dui parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Fèste e fée == [[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]] * [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu "''Veretium''", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gîu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva pârte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]<ref name=":0" />. == Sport == [[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]] Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive: * Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dui da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. * Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi e Veressi === [[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == [[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]] === Stradde === A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]]. A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antîghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dui chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />. Ciü in antîgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u tenpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe [[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa<ref name="Casalis1834" /><ref name="Casalis1854" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Impianto della linea ferroviaria a Borgio con fermata al "casello" del passaggio a livello - 1870'', pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a esse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costruzione della stazione ferroviaria di Borgio Verezzi, unica della Riviera di Ponente in muratura - 1882'', pp. 39-40}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Borgio Verezzi: storia, tradizioni, cultura e turismo|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008511|ànno=1970s|editô=Tipografia Grafiche Riviera|çitæ=U Sejâ|léngoa=IT|cid=Nari, 1970s}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} * {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]] qxvu82y2hs4di2d9mun6qyqxvfrsqnc 271856 271855 2026-07-16T18:39:40Z N.Longo 12052 paregiau 271856 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Borṡi e Veréssi |Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg |Didascalia = A Ciassa e u Rucâru de Veréssi, cun Borṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Renato Dacquino |Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi" |Data elezione = 16-5-2011 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 3 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1933]] |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 10 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 2053 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Borṡi (sêde du cumün), Veréssi |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1351 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = borṡìn, veresìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Borṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ }} '''Borṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dui paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-t'in sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]). == Geugrafìa == === Teritoriu === U cumün de Borṡi e Veréssi u cröve i teritori lighê a-i dui paìṡi ch'i l'han furmòn: Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, ch'u piggia tütte e têre cianélle misce da vixìn a-a costa e ch'i g'han, de darê, a Valle, ch'a l'è u valùn scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Pe cuntru, Veréssi u l'è misciu a 200&nbsp;m sciü-u livéllu du mâ, sciü-e rive de l'Orera<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref>. L'âtra muntagna ch'a se tröva in-tu sö teritoriu a l'è, a punénte, u Munte Grossu (299&nbsp;m), misciu sciü-i cunfìn cu-[[u Tû]] e [[a Prìa]], méntre, in pò ciü a levante di cunfìn cun [[Finô|Finâ]], u se lêva u [[Côu da Crôvas̠òppa|càvu da Cravasoppa]]. Pe-i rién, u ciü inpurtante in-tu teritoriu du cumün u l'è u riàn de Butassàn, lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u tacca da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, e u riàn da Fìn, ch'u nasce da-u Ciàn de San Martìn pe chinâ, cu-in valùn picìn, pe tostu in chilometri fin a-u mâ. Cunusciüu ascì cumme u riàn di Cavélli, cumm'u dixe u sö numme u marca, da-u [[XIII secolo|Duxentu]], i tèrmi cun Finâ<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref>. In-tu teritoriu du cumün u se arve paégge grotte e arme, ṡvilüpê in-te dulomie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti e ch'i cuntêgnan ascì de pröve da preṡensa antîga de l'ommu in-te sti sciti. E ciü inpurtanti i sun e grotte de Vâdemìn a Borṡi, scrövìe in-tu [[1933]] e che, da-u [[1970]], i se pöan vixitâ cu-in percursu atresòn<ref name=":3" /><ref name=":8" />. Pö u ghe n'è de âtre, ciü picìne, cumme l'Armüssu e l'arma de Parmuê a Veréssi e l'arma da Manduêa a Borṡi<ref name=":9" />. === Frasiùi === ;Borṡi <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|Vista de Borṡi Borgio-Pietra Ligure-panorama.jpg|Vista cu-e quartê mudèrni de Borṡi e, de darê, [[A Prìa]] </gallery> Borṡi u se tröva in-te têre dîte du Ciàn, a-i pê da Valle e nu guêi distante da-u mâ. Méntre e primme chê da regiùn i l'êan stête fabrichê in gîu a-u santuâju de San Stêva, a sö furmasiùn a l'è vegnüa de doppu, de manimàn ch'u se tiâva sciü de chê vixìne l'üna a l'âtra. A stu moddu, Borṡi u l'ha pigiòn a furma de paìṡe ünicu, sensa de burghê, miscie a-u reùndu du sö céntru e traversê da di carùggi. In-te stu céntru, a ina trentêna de mêtri ciü in âtu de primme chê du paìṡe, a surmuntâle tütte u se tröva a gêxa de San Pê, fêta a-u postu du forte ch'u gh'êa primma, méntre a l'estremitê de punénte de Borṡi e sö difeṡe i cunprendêvan ascì U Turiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 29-30}}</ref>. In-tu Ciàn, che ina votta u l'êa pe u ciü a canpagna, a partî da-u doppu guêra u l'è nasciüu i quartê növi du cumün, ch'i furman in'ünitê ricunusciüa a parte in-tu statütu du Cumün<ref name=":10" />. ;Veréssi <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, a burgâ du Pöṡṡu Verezzi - panoramio (1).jpg|De chê da Ciassa Verezzi-panorama3.jpg|Vista da Cröṡa </gallery> Veréssi (''Ver̯éssu'' in-tu sö parlâ) u l'è in paìṡe spartìu in-te cuattru burghê, A Ciassa, A Cröṡa, U Pöṡṡu e U Rucâru, da-a strutüa ciütostu carateristica, fêta de chê tütte tachê insemme cumme s'i seggian in cunplèssu ünicu, lighê l'ün l'âtra da di sentê tra i orti. Ste architetüe, ch'i se pöan cunfruntâ cun cuélle saracêne, i l'han dêtu da pensâ a in'urigine du paìṡe da ligâse a ste génte lì, ch'i sajêvan vegnüe a stâ sciü l'Orera. Pe u primmu u se credde, pe a sö puṡisiùn méggiu difeṡa e vixìna a-e arme, ch'i l'aggian fundòn a burgâ du Pöṡṡu, cu-u paìṡe che de de lì u l'è cresciüu in-tu tenpu pe u muntâ da pupulasiùn e de cuélli ch'i ne vegnîvan de de föa. A gêxa du paìṡe, dedicâ a [[San Martìn de Tours|San Martìn]], a l'è miscia ciü âta che e sö burghê, sciü-a cresta de l'Orera<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 25-28}}</ref>. === Cunfìn === U cumün de Borṡi e Veréssi u cunfina a punénte cun cuéllu d[[a Prìa]], a nord-ovest cu-[[u Tû]] e da setentriùn a levante cun [[Finô|Finâ]], méntre a meridiùn u l'è faciòn sciü-u [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]]<ref name=":10">{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/wp-content/uploads/2013/02/Statuto-Comunale-modificato.pdf|tìtolo=Statuto Comunale|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>. == Stòja == === Urigine du numme === U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]].<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-30}}</ref> A ogni moddu, pe i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref> Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu prerumàn ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref name=":7" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref> o ''Viretium'', pö vegnüu ''Veretio'', fìn a-a furma da giurnâ d'ancö. === Preistòja === In-tu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi e in-te di posti vixìn u l'è stêtu trovòn ciü testimunianse di tenpi da [[Preistöia|preistòja]], a cumensâ, pasòn de pocu u riàn da Fìn e i tèrmi cun [[Finô|Finâ]], da-u scitu inpurtantiscimu de l'[[Armassa (Finô)|Armassa]], cu-i sö rèsti du primmu Paleulìticu. A ogni moddu u l'è sciurtìu de testimunianse fina da-e arme in-tu teritoriu du cumün, cumme l'[[arma de Parmuê]] (''arma de Parmur̯ê'' a Veréssi), l'[[arma da Manduêa]] e l'[[Armüssu (Ver̯éssu)|Armüssu]], dund'u l'è stêtu trovòn âtre testimunianse du Paleulìticu e ascì de etê ciü mudèrne, da-u Neulìticu a l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunṡu]].<ref name=":9">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le caverne e la comparsa dell'uomo'', pp. 13-16}}</ref> Üna de primme testimunianse de preṡensa de l'ommu in-tu teritoriu du cumün a l'è rapreṡentâ da-[[I Castelê (Ver̯éssu)|i Castelê]] de Veréssi, ch'i se trövan in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu u l'è ligòn pe u ciü a-a primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]], fra i [[IV secolo a.C.|séculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=Vul. 3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref>, cun stu [[Castelà (furtificasiùn)|génere de custrusiùi]] ch'u l'êa tìpicu di [[Liguri Antighi|Ligüri Antîghi]], devöòn cumme scistêma de difeṡa a-e spalle da maîna e che, in-te stu câxu, u duvêva avéighe ascì de funsiùi in ti tràffeghi e in tu cuntrollu du teritoriu a l'in gîu.<ref name="castellari''">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-02}}</ref> === Etê rumâna === I Ligüri i l'han lasciòn u postu a-a duminasiùn rumâna, cumensâ cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u cunsule [[Lucius Aemilius Paullus]]. Du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia cu-ina bataggia cunbatüa in ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], u gh'è stêtu a vitòja rumâna e a l'è duncue cumensâ a rumaniṡasiùn da regiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. De cuélli tenpi, u teritoriu du cumün u l'êa traversòn da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe i sciti da Varavêa, pe sciurtî da Borṡi a-u livéllu du santuâju du Bun Cunséggiu<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>. A ogni moddu, u scistêma de stradde rumâne u l'è cangiòn du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]] a l'è stêta traciâ a ''Via Julia Augusta'', ch'a traversâva tüttu u punénte da növa ''[[Regio IX Liguria]]''. Sta vìa, pe u ciü, a l'andâva aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe i câri, a nu pasâva ciü pe a Cravasoppa ma in cangiu a muntâva sciü pe [[Gura]], de dunde a chinâva cun di gîi in-ta valâ du Butassàn, pe rivâ dunde ancö u gh'è Borṡi e turnâ, da-u santuâju, sciü-u percursu da vìa ciü antîga. U scitu rumàn ciü vixìn u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. In-te l'etê rumâna u s'è pensa ch'u l'existêva ṡà u primmu centru de Veréssi, foscia in-ta burgâ du Pöṡṡu, e fina cuarche cà dunde ancö u se tröva Borṡi, ben che, pe tütti dui, u nu gh'è ancùa de pröve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''La popolazione'', p. 21}}</ref>. === Etê de méṡṡu === Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]] i dui paìṡi, cuscì cumme u rèstu da regiùn, i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi i l'han duncue fêtu parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>. Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. In Veréssi, ch'u l'êa in paìṡe ciü ṡvilüpòn, da l'interesante architetüa de güstu saracén, u se ghe trovâva in âtru scìtu di benedetìn, a cuscì dîta "Cà di Fratti" sciü-a cresta de l'Orera. Pe du rèstu, a-i fratti u l'è ligòn, de prubabile, u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>. Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi e de Veréssi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, tenpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>. In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe u ciü a-a Prìa, cu-e gente de Borṡi e de Veréssi ch'i gh'axêvan da prestâ de "''guaita et scaraguaita''" a-u [[Castellu da Prìa|sö castéllu]]. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi}}</ref>. === Etê muderna === In-ti séculi a vegnî a situasiùn a nu l'è cangiâ guêi, cu-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] ch'a l'ha mantegnüu u sö cuntrollu sciü Borṡi e Veréssi, cunsciderê cumme "ville" e cunpreṡe in-ta pudesterìa da Prìa. E due cumünitê i l'axêvan cumme rapreṡentanti trei cunsuli ciaschedüna, numinê da-a pupulasiùn, che d'in annu in annu i gh'axêvan da versâ avaìe e gabèlle a-u pudestê<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La visita del Podestà alle "Ville" di Borgio e Verezzi'', p. 11}}</ref>. In-tu [[XVI secolo|Sincuesentu]], tenpu de incursciùi barbaresche, méntre Veréssi a l'êa prutètta da-a sö puṡisiùn ciü âta e aretrâ da-a costa, Borṡi a s'êa trovâ a rischiu, e a sö gente a l'axêva cumensòn a andâsene d'in-tu paìṡe, finindu pe u ciü a Veréssi. Pe stu fêtu, in-tu [[1560]], a cumünitê a l'ha ciamòn u permisciu da Repübbrica pe isâ ina tûre de difeṡa, cumensâ in-tu [[1564]]. A ogni moddu a tûre a nu l'êa abasta pe garantî a segürésse e cuscì, in simma a-u paìṡe, in-tu [[1588]] u l'è stêtu fabricòn in forte<ref name=":0" /><ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Ṡena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0320731}}</ref>. Cu-a guêra du [[1625]] fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia e l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte di piemunteṡi, i sö surdatti i sun rivê fina a-a pudesterìa da Prìa, che però a s'è liberâ cu-a bataggia deciṡìva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], dund'i l'han cuntribüìu ascì i ommi de due ville<ref name=":0" />. In-tu [[XVIII secolo|Settesentu]], cu-u forte de Borṡi ch'u l'êa finìu in ruìna, e sö gente i l'han dumandòn u permisciu de caciâlu ṡü pe fâghe a növa gêxa du paìṡe, pe tantu ch'i l'axêvan ṡà canpòn e sustanse ch'i ghe servivan, cu-i travaggi ch'i sun cumensê in-tu [[1788]], pe finî in-tu [[1808]]<ref name=":0" />. Pe du rèstu, a prutesiùn a l'êa garantìa da dui corpi de guardia, l'ün pe Borṡi, misciu in-ta Cà Lunga, e cuéllu pe Veréssi in-ta Caṡétta de Aêne Candide<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento Giuridico Amministrativo nel periodo della Repubblica di Genova'', p. 7}}</ref>. === Etê cuntenpuranea === Cu-a [[Rivoluçion françeize|rivulusiùn franseṡe]] e e guêre ch'i sun scciüpê, in-tu [[1797]], nu guêi distante, u s'è cunbatüu a gran [[Bataja de Löa|bataggia de Löa]]. Pö, cu-u rèstu da regiùn, Borṡi e Veréssi i sun finìi in-ta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]], a-u prinsìpiu in-tu dipartimentu da Maémua, cun sêde a-[[a Prìa]]. In-tu meṡe d'avrî du [[1798]] i sun pasê a-a Giüriṡdisiùn de Aêne Candide, in-tu III cantùn, pe cangiâ in-tu [[1803]] cu-u VI Cantùn da Giürisdisiùn de Cuùnbu, de lungu cun sêde a-a Prìa<ref name=":0" />. In-tu [[1805]], cun tütta a Repübbrica, Borṡi e Veréssi i sun stêti tachê a-u [[Primmu Impe(r)u fransese|Primmu Inpêru franseṡe]], pe finî in-tu [[dipartimentu de Muntenötte]] cumme dui cumüi du cantùn da Prìa. De sti tenpi i inṡegnê franṡesi i l'han dêtu recattu a l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], ch'a nu permetêva de pasâghe cun di gran càreghi, faxéndula da-e muntê ciü adûsci e ciü larga, tantu che cuscì a l'ha pigiòn u numme de Via Napuleonica<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', pp. 31-32}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La vecchia via Aurelia restaurata da Napoleone'', p. 19}}</ref>. Da-u stüddiu cumandòn da-u prefèttu de Savuna, u [[Gaspard de Chabrol]], u primmu ch'u parle de Borṡi e de Veréssi, u se tröva che alantùa e sö gente i l'êan pe u ciü di canpagnolli e, a Veréssi, ascì di pastùi. Da-a têra u se canpâva de oîve, üga, verdüa e gran, ben che i scìti de Veréssi i l'êan ciü grammi, cun 361 persûne ch'i staxêvan a Borṡi e 129 in Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. Cu-a fìn du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u cuntrollu da regiùn u l'è pasòn in-tu [[1815]] a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e cuscì Borṡi e Veréssi, da-u [[1818]] a-u [[1847]] i l'han fêtu parte da [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], che pö a l'è vegnüa in [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sircundâju]] da [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Ṡena]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento giuridico-amministrativo dal 1815 a fine 1800'', p. 27}}</ref>. I inṡegnê sardi, a-a preṡensa du rè [[Càrlo Albèrto de Savöia|Carlu Albèrtu]], in-tu [[1836]] i l'han cumensòn i travàggi pe u garbassu da [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] che, finìi in-te mênu d'in annu, i l'han permisciu de portâ l'Aurelia dund'a passa ancùa ancö, tantu da scürsî u camìn fra Borṡi e [[Finô|Finâ]] a trèi chilometri cianélli<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 32}}</ref>. De ben inpurtante pe l'ecunumia du postu u gh'è stêtu ascì, in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], in gran ṡvilüppu de câve de [[röṡa de Veréssi]], cu-i blocchi ch'i l'êan careghê sciü-i barchi da 'n mö a-i pê da colla<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Un primo miglioramento del tenore di vita'', p. 31}}</ref>. In-tu [[1870]], insemme a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|növa feruvìa]], u l'è intròn in servissiu u caṡéllu de Borṡi, cu-a [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn]], a primma da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] a êsse fêta de müàgge, ch'a l'è stêta inaugürâ in-tu [[1882]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Dal 1861 alla fine del secolo XIX'', p. 34; ''Le tappe della rinascita'', p. 35}}</ref>. In-tu [[1885]] u l'è stêtu traciòn u stradùn ch'u lîga Borṡi cun Veréssi muntandu sciü pe a Varavêa, ch'u l'ha pigiòn u postu di antîghi sentê<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 33}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, méntre l'annu de doppu u l'è stêtu fabricòn e növe scöe elementâri de Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Borgio ha la sede scolastica per le elementari - 1886'', p. 48}}</ref>. In-tu [[1929]], cu-a sö fundasiùn, Borṡi e Veréssi i sun pasê sutta a-a növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] e du [[1933]], cun regiu decretu du 23 de marsu, n° 386, i dui cumün i sun stêti tachê insemme pe furmâ cuscì l'ente aministratìvu d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT}}</ref>. De cuéllu annu u s'è descuvèrtu e [[grotte de Vâdemìn]], avèrte a-e vixite in-tu [[1970]] a-a preṡensa du ministru [[Paolo Emilio Taviani]]<ref name=":8">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le grotte «Valdemino»'', pp. 46-47}}</ref>. Fra e âtre manifestasiùi, a partî da-u [[1967]] u s'è inandiòn u [[festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu ben inpurtante<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il teatro di Verezzi'', pp. 49-50}}</ref>. Pö, da-u [[1973]] a-i 31 de dixenbre du [[2008]] u cumün u l'ha fêtu parte da [[Cumünitê Muntâna Pollupice]] méntre, da-u 4 de dixenbre du [[2015]] a-a primavêa du [[2015]], u l'è stêtu drentu a l'[[Uniùn di cumüi da Rivêa de Parme e de Oîve]]. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Bòrxi e Verésso}} === Minuranse furèste === Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de ṡenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. === Cugnummi ciü difüṡi === I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sun: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>. === Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi === * Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi e Veréssi, [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>. == Posti d'interèsse == === Architetüe religiuṡe === ;Parocchia de Borṡi <gallery mode="packed" widths="180"> File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi </gallery> * '''Gêxa de San Pê''': a l'è a sêde da parocchia de Borṡi, tiâ sciü da-e ruìne du forte du [[1588]], finìu in abandùn, cu-u permisciu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] pe sti travàggi ch'u l'êa rivòn du [[1789]]. Fêta in-tu stîle neuclàscicu d'alantùa, a l'è stêta cunsacrâ du [[1808]] e vixitâ da-u [[Pappa Pìu VII]] a-i 15 de frevâ du [[1814]]. A sö cianta a repìggia cuélla da furtessa, a retàngulu e cu-i canti ariundê, levòn a müàggia du fundu ch'a l'è stêta caciâ ṡü pe fâ röṡu a l'abside.<ref name="Ligurpress" /> A faciâta, neuclàscica, a mustra ina stàtua du santu in simma a-u fruntùn, fiancòn da dui canpanìn binélli. De drentu a l'è a 'na sula navâ, cun sei capélle laterâli, cuattru in-ti canti e due in sciü-i fianchi du coru, méntre a otta a l'è pitüâ cu-a ''Gloria de San Pê'', du [[Raffaele Arbertella]].<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/|tìtolo=Chiesa di San Pietro|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> * '''Santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu''': cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antîghe du teritoriu, fêta de prubabile in-tu [[VII secolo|VII séculu]], a-u postu d'in primmu tenpiu pagàn. A l'è in-tu stîle rumanicu-goticu a trê navê, cun l'abside gïòn a levante e a l'êa da prinsìpiu dedicâ a [[Sàn Pê|San Pê]], cu-a sö primma mensiùn, pe a custrusiùn du canpanìn, du [[1076]]. Du [[1485]] a l'è stêta ingrandìa e elevâ a returìa, méntre tra u [[1688]] e u [[1690]] a l'è stêta isâ in ātéssa, ciü che dotâ du pòrtigu e d'in növu abside. Cu-a cunsacrasiùn da gêxa de San Pê, du [[1808]] a l'ha cangiòn de tìtulu a San Stêva, pe a cungréga ch'a gh'axêva de sêde, méntre da-u [[1960]] a l'è ascì santuâju, intitulòn a-a Madonna du Bun Cunséggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/|tìtolo=Santuario di Santa Maria del Buon Consiglio|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa du Redentù''': dìta ascì a "gêxa növa", a l'è stêta custruìa in-ti [[Anni 1970|anni '70]], sutta a Don Pissarello, e terminâ sutta a Don Doglio. A sö cianta a l'è a retangulu, cuèra da 'n téitu a cabanna ch'u se sporṡe in-tu frunte pe furmâ, cun dui pilastri, in pòrtigu. A gêxa a l'è inlüminâ da dixöttu vedrê decurê, ciü che in'âtra ch'a cröve a ciü pârte da faciâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/|tìtolo=Chiesa di Gesù Redentore|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> ;Parocchia de Veréssi <gallery mode="packed" widths="180"> File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A gêxa de San Martin File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna File:Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|Vista da gêxa de San Giüṡèppe </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''': a l'è a sêde da parocchia de Veréssi, tiâ sciü tra u [[1637]] e u [[1645]] grassie a l'interèsse du priù Giovanni Tommaso Cucchi, de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta fabricâ a-u postu da gêxa ciü antîga, du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Cuattrusentu]], e da cà di fratti, supravisciüe pe ina pârte, dund'u l'è scanpòn ascì ina pitüa du [[1512]]. A g'ha ina sula navâ, cun cuattru capélle in sciü-i fianchi, e a l'è fiancâ da 'n canpanìn rumànicu, de prìa du postu, ch'u l'êa in pârte da gêxa véggia. De drentu a l'è decurâ in-t'in stîle baroccu, cun ātê de marmu, stàtue ascì du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragliano]] e ina pitüa de l'[[Orazio De Ferrari]]. Sutta a-u paviméntu u gh'è de tunbe, ch'i l'êan döveê pe i religiuṡi e e famìggie ciü inpurtanti de Veréssi, cumme i Cucchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''': u l'è stêtu fundòn in-tu [[1625]] cumme oatòju pe ina cungréga. Du [[1957]] u l'è stêtu rangiòn pe vuluntê de Don Bruno Oddone, che a-i 22 de lüggiu du [[1958]] u g'ha fêtu mette ina stàtua da Madonna Regìna, insémme a-a növa intitulasiùn de l'oatòju a santuâju de Marìa Regìna. Misciu a fiancu da paruchiâle, a sö strutüa a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu, cu-u fundu reùndu e cuèrta da in'otta a butte. Ciü che a stàtua da Madonna, de [[Luigi Santifaller]], u gh'è cunservòu cuélle de San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe, travàggi de sö fìggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20727/|tìtolo=Cappella di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuario di Maria Regina (ex Oratorio di S. Maria Maddalena)|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> * '''Capélla de Sant'Agustìn''': a l'è miscia in-ta burgâ da Ciassa, faciâ in sciü-a ciasétta ch'a ghe dà u numme, cu-e sö urigine ch'i duviévan remuntâ a-u [[XIV secolo|Trexentu]]. In-te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] a l'êa vegnüa a sêde da scöa du paìṡe, primma ch'a faxesse San Martìn in-ta cà cumünâle. A g'ha de dimensciùi picine cu-ina cianta a retangulu, cuèrta da 'n'otta a butte, cun de müàgge che de drentu i sun intunachê e de föa de prìe a vista, sensa guêi de decurasiùi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Verezzi - Chiesa di Sant'Agostino|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927211052/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/sant-agostino.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref> * '''Capélla de l'Imaculâ''': a l'è ina capélla privâ da famìggia Finocchio ch'a se tröva in-ta burgâ da Ciassa, fêta fabricâ du [[1621]] da 'n prêve e teòlugu de sta famìggia, pe sö üṡu. Sta capélla a l'è custruìa in simma a 'n pòrtigu, tantu che de sutta u ghe passa a vìa ch'a và d'in-te sta burgâ a cuélla du Rucâru. A capélla, ciütòstu picina, a l'è fêta cu-in güstu baroccu sensa guêi de decurasiùi e a cunsèrva ina figüa de l'Imaculâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927210855/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/immacolata-concezione.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/immacolata.html|tìtolo=Verezzi - Cappella dell’Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref> * '''Capélla da Madonna di Canpi''': cunusciüa ascì cumme a Madonna da Ricunciliasiùn, a se tröva nu guêi distante da-a burgâ da Crösa, in sciü-a stradda ch'a porta a [[Gura]]. Fêta surva a-i resti de 'na custrusiùn ciü véggia, du [[XI secolo|séculu XI]], a l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]], cumm'u gh'è scrìtu in sciü l'architrâve. In antîgu a l'êa pârte de furtificasiùi da Tûre di Sassetti e a sö strutüa a l'è ciütòstu sénplice, cu-in'aula da-u fundu reùndu e in'otta de maùi.<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=Cappella dei Campi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> In-ta ṡôna u gh'è stêtu fina de apparisiui, fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref> * '''Gêxa de San Giüṡèppe''': edifissiu religiuṡu tiòn sciü du [[1963]] in-ta regiùn de Ṡüelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=San Giuseppe|vìxita=2026-06-26|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn de Veréssi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20734/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-06-26}}</ref> === Architetüe civìli === <gallery mode="packed" widths="180"> 2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta </gallery> * '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punénte e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref> * '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref> * '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.<ref name=":5" /> * '''Villa Rostain''': dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Ṡüelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militâri === * '''U Turiùn''': in sciü-a stradda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe méntre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.<ref name="Ligurpress" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}</ref> * '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn ṡü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.<ref name=":4" /><ref name=":5" /> * '''Tûre di Vassalli''': a l'è in'antîga furticasiùn in-ta burgâ du Pöṡṡu de Veréssi. De prubabile a l'è nasciüa cumme ina tûre destacâ da-e chê, cun meṡüe a têra de 4,5 m pe 5 e âta 13 m, ligâ a 'na müàggia e miscia a vardâ a vìa. Cu-u tenpu a l'è finìa in-tu méṡṡu a-e chê du Pöṡṡu, cu-e custrusiùi ch'i ghe sun stête renbê, fête tantu pe stâghe che cumme fundi, ch'i l'han furmòn in cunplèssu a cà furtificâ<ref>{{Çitta web|url=https://studioarc-architettura.com/la-torre-ritrovata/|tìtolo=La torre ritrovata|léngoa=IT|vìxita=2026-06-27}}</ref>. * '''Tûre di Sassetti''': sta tûre, ch'a l'è miscia fra e burghê da Cröṡa e du Rucâru de Veréssi, a l'êa devöâ da-i [[Marchexùn de Finô|Du Caréttu de Finâ]] cumme céntru da sö furtificasiùn pe cuntrulâ u paìṡe, cu-in capitàn ch'u ghe staxêva insémme a-a sö guarnixùn. De ciü, in gîu a-a tûre u gh'êa ascì de müàgge, ch'i muntâvan fina da-a capélla di Canpi.<ref name=":6" /> === Natüa === <gallery mode="packed" widths="180"> File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A "Sâla du Preṡéppiu" </gallery> * '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&nbsp;m e in dislivéllu de 36&nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}</ref> * '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de ṡügnu du [[1995]], ch'u cröve 28&nbsp;km² tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe a varietê di anbiénti e pe a preṡensa de tâne<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref>. == Ecunumia == A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu-u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu-u lête e u furmaggiu ch'i faxêvan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne<ref name="Casalis1834">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}</ref>. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]<ref name="Casalis1854">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}</ref>. Fra e ativitê de trasfurmasiùn, in-tu tenpu, fra Borṡi e Veréssi u se pö cuntâ ina quarantêna de [[Gumbu|gunbi]]; i ciü tanti i funsiunâvan grassie a de béstie, pe u ciü âṡi e mü, ma u ghe n'êa ascì dui a ventu in simma a Veréssi e dui a êgua, giâ cu-in bêu da-u Rugéttu, a Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''I frantoi di Verezzi (I Gunbi de Veréssi)'', pp. 64-65; ''I frantoi di Borgio (I Gunbi de Borzi)'', p. 66}}</ref>. A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a esse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === ;Bibliutêche <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn </gallery> A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è drentu a-u scistêma bibliutecâju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>. ;Scöe A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte pârte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Asuciasiùi === * ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', p. 55}}</ref>. * ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', pp. 55-56}}</ref>. === Teâtri === [[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]] * Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Dialétti borṡìn e veresìn === Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dui paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]]. A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dui parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Fèste e fée == [[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]] * [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu "''Veretium''", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gîu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva pârte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]<ref name=":0" />. == Sport == [[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]] Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive: * Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dui da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. * Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi e Veressi === [[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == [[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]] === Stradde === A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]]. A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antîghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dui chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />. Ciü in antîgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u tenpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe [[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa<ref name="Casalis1834" /><ref name="Casalis1854" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Impianto della linea ferroviaria a Borgio con fermata al "casello" del passaggio a livello - 1870'', pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a esse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costruzione della stazione ferroviaria di Borgio Verezzi, unica della Riviera di Ponente in muratura - 1882'', pp. 39-40}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Borgio Verezzi: storia, tradizioni, cultura e turismo|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008511|ànno=1970s|editô=Tipografia Grafiche Riviera|çitæ=U Sejâ|léngoa=IT|cid=Nari, 1970s}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} * {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]] q6dngwnb3d4oo1e7hjr47dcix66gsvx 0 5349 271853 269471 2026-07-16T18:23:37Z N.Longo 12052 + authority 271853 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Map-of-liguria-map-en-wiki.gif|thumb|250x250px|Màppa da Ligùria.]] A '''Rivêa de Ponénte''' a l'é a pàrte da còsta da [[Liguria|Ligùria]] in sciô [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]], pe intrêgo conosciûa co-o nómme de [[Rivêa]], ch'a s'esténde tra [[Zena|Zêna]] e o confìn co-a [[Fransa|Frànsa]], a ponénte da çitæ de [[Ventemiglia|Vintimìggia]]<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/riviera-di-ponente_(Enciclopedia-Italiana)/|tìtolo=Riviera di Ponente - Enciclopedia Italiana|outô=Claudia Merlo|dæta=1936|léngoa=IT}}</ref>, dónde coménsa a coscì dîta [[Còsta Azûra]]<ref>{{Çitta web|url=https://italian-riviera.com/riviera-di-ponente/|tìtolo=Riviera di Ponente|léngoa=EN, IT, FR, DE|vìxita=2024-06-13}}</ref>. == Giögrafîa == [[Immaggine:Mar Ligure, isola Gallinara e costa di Ponente verso Imperia visti da Strada Napoleonica della Caprazoppa - Borgio Verezzi.jpg|miniatura|250x250px|Panoràmma pigiòu da-o [[Còu da Crâvasóppa]] ([[Finô|Finâ]]) co-o górfo de Lêua.|sinistra]] A pàrte de còsta lìgure conpréiza inta Rivêa de Ponénte a l'é quélla tra o pónto ciù setentrionâle do [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]], scitoòu into teritöio de [[Ôtri]] a-a fôxe do [[torénte Cerûza]], e a sò fìn in corispondénsa do confìn co-a [[Fransa|Frànsa]]<ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Zanini, 2012|p. 10}}</ref>. De ræo, cómme confìn vèrso ponénte l'é conscideròu quéllo, pe convençión, do Mâ Lìgure, sàiva a dî o promontöio de [[Còu Martìn]], into comùn françéize da [[Rocabrüna|Ròcca Brùnn-a]]. Pe de ciù, pe raxoìn de génere sorviatùtto turìstico, a Rivêa de Ponénte a peu êse spartîa inte dôe pàrte: * [[Rivêa de Pàrme]]: a l'é a pàrte da Rivêa conpréiza inta [[Pruvincia de Sann-a|provìnsa de Sànn-a]], ch'a và dónca da [[Väze|Vâze]], a levànte, scìnn-a-a [[Andôa|Andöra]], a ponénte<ref>{{Çitta|Zanini, 2012|p. 30}}</ref>. A seçión da Rivêa de Pàrme a ponénte de Sànn-a a l'é conosciûa co-o nómme de Rivêa do Béigoa ascì<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitriviera.info/guide/riviera-del-beigua/|tìtolo=La Riviera del Beigua|léngoa=IT|vìxita=2024-06-13}}</ref>. * [[Rivêa de Scioî]]: a l'é a pàrte ciù a ponénte da Rivêa intrêga, conpréiza into teritöio da [[Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|Pruvincia de Imper̂ia]], ch'a và da-o [[U Sèrvu|Çèrvo]] scìnn-a [[Ventemiglia|Vintimìggia]]<ref>{{Çitta web|url=https://rivieradeifiori.travel/|tìtolo=Riviera dei Fiori|léngoa=EN, IT, FR, DE|vìxita=2024-06-13}}</ref>. === Còsta === Cómme pò-u rèsto da Rivêa, into Ponénte a còsta a l'é màscime èrta e iregolâ, a ògni mòddo de mêno che inta [[Rivêa de Levànte]]. Defæti, a gh'à bén bén de górfi e d'insenatûe, con de mænn-e che, gràçie a l'intervénto de l'òmmo ascì, són ciutòsto estéize. Inta Rivêa de Ponénte gh'é bén bén de còi, che de spésso ségnan o confìn tra i pàixi riveàschi. Tra i còi ciù inportànti, partìndo da Zêna p'anâ vèrso ponénte, gh'é o [[Còu Sàn Martìn]] ([[Rensén]]), a [[Pónta de l'Órmo]] e a [[Pónta da Madonétta]] ([[Çelle|Çélle]]), o [[Còu de Voæ]] ([[Vuè|Voæ]], con fâro), a [[Punta Predâni|Pónta Predâni]] e a [[Punta d'u Maé|Pónta do Maé]] ([[Berzezzi|Berzézzi]]), o [[Càu de Noi|Còu Nöi]] ([[Nöi]]), a [[Pónta Crénn-a]], o [[Côu San Dunôtu|Còu Sàn Donòu]] e o [[Côu da Crôvas̠òppa|Còu da Crâvasóppa]] ([[Finô|Finâ]]), o [[Câvu du Sejà|Còu d'Ànsio]] ([[U Burghettu (Santu Spiritu)|O Borghétto]]), o [[Câu da Lêna|Còu Lêna]] ([[Arbenga|Arbénga]]), a [[Punta Murena|Pónta Moénn-a]] e o [[Covu de Santa Cruxe|Còu de Sànta Crôxe]] ([[Arasce|Aràsce]]), o [[Còvu de Mée|Còu de Méie]] ([[L'Aigheuja|Leighéuia]], con fâro), o [[Còvu Mimoẑa|Còu Mimôza]] ([[Andôa|Andöra]]), o [[Câu de Bèrta|Còu Bèrta]] ([[A Maina de Dian|Diàn]]), o [[Còu Vèrde]] (ò Pónta de l'Àrma, con fâro, a [[Tàgia (cumüna)|Àrma de Tàggia]]), o [[Còu Néigro]] ([[Sanremu|Sanrémmo]]), o [[Còu Sant'Anpêgi]] ([[A Burdighea|Bordighêa]]), o [[Còu Mórtora]] ([[Ventemiglia|Vintimìggia]]) e o [[Còu Martìn]] ([[Rocabrüna|Ròcca Brùnn-a]]). === Îzoe === [[Immaggine:Torre del Mare e isola di Bergeggi - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|Vìsta de l'[[Îzua de Berzezzi|Îzoa de Berzézzi]] co-a [[Punta d'u Maé|Pónta do Maé]].]] Inta Rivêa de Ponénte se trêuva sôlo dôe îzoe propiaménte dîte, sàiva a dî l'[[Ìsua Gainâa|Îzoa Galinæa]] e l'[[Îzua de Berzezzi|Îzoa de Berzézzi]], tùtte dôe a-o moménto sénsa abitànti ma co-a prezénsa de cazaménti e âtre construçioìn. De ciù, lóngo e còste gh'é bén bén de schéuggi ciù picìn. * [[Ìsua Gainâa|Îzoa Galinæa]] (''A Gainâa'' ò ''L'Iṡuȓa'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéize]]): a se trêuva ciù ò mêno in chilòmetro e mêzo da-a mænn-a d'[[Arbenga|Arbénga]] e, co-i sò 0,21 km² de superfìcce, a l'é a segónda îzoa da Ligùria p'estensción, dòppo [[A Parmàia|a Parmæa]]. A l'é protètta da-a [[Risèrva natürale regiunâle de l'ìsua Gainâa|risèrva naturâle regionâle da-o mæximo nómme]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic39/index.htm|tìtolo=SIC Isola di Bergeggi - Punta Predani|léngoa=IT|vìxita=2024-06-13}}</ref>. * [[Ìsua de Berzezzi|Îzoa de Berzézzi]] (''L'Îzua'' in berzezìn): a segónda îzoa da Rivêa de Ponénte, a l'é a quàrta îzoa lìgure pe superfìcce, co-în'àrea de ciù ò mêno 0,03&nbsp;km². A se trêuva in fàccia a-a [[Punta d'u Maé|Pónta do Maé]], o còu ch'o spartìsce [[Nöi]] da [[Berzezzi|Berzézzi]], e a l'é conpréiza lê ascì inte 'na risèrva naturâle regionâle, a [[risèrva naturâle de Îzoa de Berzézzi - Pónta Prêni]]<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic46/index.htm|tìtolo=SIC Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}</ref>. === Sciùmmi === [[Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|miniatura|250x250px|A confloénsa di torénti [[Aróscia]] e [[Turénte Nêva|Nêva]], dónde nàsce a Çénta.|sinistra]] Pe caxón de caraterìstiche morfològiche do teritöio lìgure l'é mâi pöchi i córsci d'ægoa ch'àggian in regìmme squæxi perénne, fæto ch'o se trêuva tra quélli da Rivêa de Ponénte ascì. I doî riæ ciù inportànti, i ùnichi che se pêuan consciderâ cómme sciùmmi ascì, són o [[Scciümàira Roia|Röia]] e a [[Scciümmàia Sènta|Çénta]]: * [[Scciümàira Roia|Röia]]: lóngo ciù ò mêno 59&nbsp;km, o nàsce in [[Fransa|Frànsa]] da-e [[Àrpi Marìtime]], da-o [[Còlle de Ténda]], p'intrâ in Ligùria inte l'ùrtima pàrte do sò camìn, pe caciâse into mâ in corispondénsa da çitæ de [[Ventemiglia|Vintimìggia]]. * [[A Sènta|Çénta]] (''A Sènta'' in arbenganéize): o l'é sciùmme cùrto, de sôlo 3&nbsp;km d'estensción, ch'o se fórma da l'unión di [[Turènte Aroscia|torénti Aróscia]] e [[Turénte Nêva|Nêva]] pe traversâ coscì a cianûa ciù inportànte da Ligùria, a [[Ciâna d'Arbenga|Ciànn-a d'Arbénga]]. I âtri riæ de 'na çèrta inportànsa àn inte tùtti i câxi di regìmmi da torénti, co-ina portâ ch'a càngia do bèllo da-i derlûi che se concéntran tra l'[[Aotùnno|ötùnno]] e a [[primavéia]] a-i méixi de sécca de [[Estæ|stæ]]. I rién ciù inportànti a caciâse into [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]], da Zêna vèrso ponénte, són: o [[Cerûza]] (a [[Ôtri]], a-o coménso da Rivêa de Ponénte), o [[Lerón]] (tra [[Rensén]] e [[Cogoeuo|Coghêuo]]), l'[[Arèstra]] (tra [[Cogoeuo|Coghêuo]] e [[Väze|Vâze]]), o [[Téiro]] (a [[Väze|Vâze]]), o [[Sensòggia]] (a-a [[A Moenn-a d'Arbisseua|Mænn-a d'Arbisêua]]), o [[Letimbru|Letìnbro]] (a [[Sann-a|Sànn-a]]), o [[Cugén (torénte)|Cugén]] (tra [[Sann-a|Sànn-a]] e [[Vuè|Voæ]]), o [[Ségno (torénte)|Ségno]] (a [[Vuè|Voæ]]), o [[Susà|Sciusà]] (a [[Finô|Finâ]]), o [[Pora|Pöra]] (a [[Finô|Finâ]]), o [[Marémoa]] (a-[[A Prìa|a Prîa]]), o [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]] (a-o [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Borghétto]]), [[A Sènta|a Çénta]] (a [[Arbenga|Arbénga]]), a [[Merula]] (a [[Andôa|Andöra]]), l'[[Inpêro (torénte)|Inpêro]] (a [[Imperia|Inpéria]]), o [[Prino]] (a [[Imperia|Inpéria]]), l'[[Argentìnn-a (torénte)|Argentìnn-a]] (tra [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]] e [[A Riva (cumüna)|A Rîva]]), l'[[Armea|Armêa]] (a [[Sanremu|Sanrémmo]]), o [[Nèrvia]] (tra [[Campurussu|Canporósso]] e [[Ventemiglia|Vintimìggia]]) e o [[Scciümàira Roia|Röia]] (a [[Ventemiglia|Vintimìggia]]). == Stöia == === Antighitæ === [[Immaggine:Regio IX Liguria.jpg|miniatura|250x250px|Màppa da ''[[Regio IX Liguria]]''.]] A prezénsa de l'òmmo inta zöna a remónta a di ténpi bén bén antîghi, cómme testimoniòu da-e tànte descovèrte archiològiche fæte inte tùtta a Rivêa. Tra i ciù inportànti gh'é, prezénpio, i scîti di ''[[Bàussi Russi]]'', a [[Ventemiglia|Vintimìggia]], quéllo de [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Toiàn]] e a [[Armassa|Cavèrna de Ænn-e Càndide]], ò ''Armassa'', a [[Finô|Finâ]], con di rèsti vêgi ciù de 25.000 ànni. E prìmme popolaçioìn conosciûe inta zöna són però quélle di [[Liguri Antighi|Lìguri Antîghi]] che, inta Rivêa de Ponénte, se spartîvan o teritöio tra e quàttro tribù di ''[[Docilii]]'', che stâvan tra [[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisêua]] e [[Väze|Vâze]], di [[Sabaççi|''Sabates'']], a [[Sann-a|Sànn-a]] e inti pàixi da-arénte, di ''[[Ingauni]]'' tra [[A Maina de Dian|Diàn]] e o [[Côu da Crôvas̠òppa|Còu da Crâvasóppa]] e di ''[[Intemelii]]'', a l'estremitæ de ponénte da Ligùria d'ancheu. A sti ténpi chi remónta a fondaçión di prìmmi insediaménti che inti sécoli aprêuvo da dominaçión romànn-a àn continoòu a desvilupâse, cómme ''Albintimilium'' ([[Ventemiglia|Vintimìggia]]), ''Villa Matutiæ'' ([[Sanremu|Sanrémmo]]), ''[[Albingaunum]]'' ([[Arbenga|Arbénga]]), ''Savo'' ([[Sann-a|Sànn-a]]), ''Alba Docilia'' ([[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisêua]]) e ''Ad Navalia'' ([[Väze|Vâze]]). In particolâ, a conquìsta romànn-a a l'é capitâ tra i sécoli [[III secolo a.C.|III]] e [[II secolo a.C.|II prìmma de Crìsto]], pe caxón da sconfìtta di [[Cartàgine|cartaginéixi]], aleæ co-e tribù lìguri do Ponénte inta [[segónda goæra punìca]], con quélla de Levànte che in càngio a l'êa za sótta a Rómma. Do [[181 a.C.|181 prìmma de Crìsto]] gh'é stæto chéita into moén de Rómma da çitæ de ''[[Albingaunum]]'', capitâle di ''Ingauni'', conquistâ da-o pro-cónso [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus]] insémme a ''Savo'', òcupâ de lóngo inte quélli ànni. L'ùrtima çitæ di Lìguri riveàschi a conservâ a sò indipendénsa a l'é stæta ''Albintimilium'', capitâle di [[Intermeli]], préiza a-a fìn do [[II secolo a.C.|sécolo II prìmma de Crìsto]]. Inte l'etæ romànn-a o Ponénte, insémme o rèsto da Lìguria, o l'é a-o coménso inclûzo inta provìnsa da [[Gallia Cisalpina|''Gallia Cisalpina'']] pe pöi pasâ, co-a rifórma do [[7|7 d.C.]] vosciûa da l'inperatô [[Aogusto|Cézare Ougùsto]], inta [[Regio IX Liguria|''Regio IX'' ''Liguria'']]. Testimoniànsa ciù inportànte de l'época a l'é quélla da ''[[Via Julia Augusta]]'', constrûta dòppo a conquìsta da [[Provensa|Provénsa]] do [[Giulio Cesare|Giùlio Cézare]] pe ligâ ''Piacentia'' ([[Piaçensa|Piaxénsa]]) con ''Arelate'' ([[Arles]]). Di tòcchi do sò percórso se pêuan ancón védde a-a giornâ d'ancheu, spécce into træto tra [[Arbenga|Arbénga]] e [[Arasce|Aràsce]]. === Etæ de Mêzo === [[Immaggine:Castel Gavone (Finale Ligure) - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|O Castéllo Gavón, prìmma rescidénsa di marchéixi de Finâ.|sinistra]] Co-a chéita de l'[[Impêo Roman|inpêro romàn]] l'àrea a l'é pasâ sott'a-o contròllo do [[régno ostrogöto]] scìnn-a-o [[538]], quànde, co-a [[Goæra gòtica|goæra cóntra i göti]] vosciûa da l'inpeatô [[Giustiniàn I]], a pàssa a l'[[Inpêro bizantìn]]. A despêto da deschinâ di [[Longobàrdi]] inta do [[568]], a ''[[Provincia Maritima Italorum]]'', nómme d'alôa da Ligùria bizantìnn-a, a l'à rexistîo a l'invaxón di bàrbari pe tòsto 'n sécolo de ciù, vegnìndo conquistâ da sti chi sôlo co-o rè [[Rotari]], inti [[Anni 640|ànni quarànta do sécolo VII]], pe finî do [[774]] sótta a l'[[inpêro di Frànchi]] do [[Carlomagno|Càrlo Màgno]]. Pasòu i ànni ciù scûi de l'[[Èrta Etæ de Mêzo]], quànde i pàixi da Rivêa són stæti sachezæ ciù vòtte da-i pirâti saracìn, pe 'na mêgio òrganizaçión da sò diféiza a región a l'é spartîa da-o rè d'Itàlia [[Berengâio II d'Ivrêa]] tra a [[màrca Aleràmica]] e [[Marca ardüinica|quélla Ardoìnica]], co-a prìmma ch'a conprendéiva [[Sann-a|Sànn-a]] e o [[Monferòu]], méntre o rèsto da còsta o l'êa inta segónda. Con l'indebolîse de l'outoritæ inperiâle, drénto a-e dôe màrche l'é nasciûo bén bén de stâti e lìberi comùn cómme, prezénpio, o lìbero comùn de [[Arbenga|Arbénga]], a [[Contêa de Vintimìggia]] e [[Contêa de Lêua|quélla de Lêua]], a [[Marca de Sann-a|Màrca de Sànn-a]] (creâ do [[1085]], vegnûa dòppo 'n lìbero comùn) e o [[Marchexâto de Finâ]] (creòu do [[1162]]). A ògni mòddo, a ciù pàrte de ste tære chi a l'é pasâ co-o ténpo sott'a-a nêuva poténsa regionâle, a [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]], che, terminòu a conquìsta da [[Rivêa de Levànte]], a l'à comensòu l'unificaçión de l'âtra meitæ da Ligùria. Pe sta raxón chi, gh'é stæto di fòrti scóntri tra Zêna e o comùn de Sànn-a, l'ùnico in gràddo de fâ concorénsa a-o [[pòrto de Zêna]], che in sciâ fìn o l'é stæto sotomìsso do [[1528]]. Âtre conquìste inportànti són stæte quélle de [[Arbenga|Arbénga]] do [[1251]], de [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]] do [[1228]] e de [[Ventemiglia|Vintimìggia]] do [[1221]]. Pe cóntra, o [[Marchexâto de Finâ]] e âtri féodi ciù picìn són ariêscîi a conservâ a sò indipendénsa scìnn-a-o [[XVIII secolo|sécolo XVIII]]. === Etæ modèrna e contenporània === [[Immaggine:Battle of Loano.jpg|miniatura|250x250px|[[Hippolyte Bellangé]], ''A batàggia de Lêua'']] A Rivêa de Ponénte a l'é coscì restâ pi-â ciù pàrte sott'a-a [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]] pe vàrri sécoli, levòu di pòsti cómme [[Inéia|Onêgia]] (òcupâ da-i [[Savoia|Savöia]] do [[1576]]) e âtri pàixi, patìndo do [[1746]] 'n'invaxón oustrìaca e ciù vòtte quélle di piemontéixi. Co-a [[Rivoluçion françeize|rivoluçión françéize]] e o sccéuppo da goæra da [[prìmma coaliçión]], a Rivêa a l'é stæta o tiâtro de gréndi scóntri tra e armæ oustro-piemontéixi e quélla di françéixi (tra i ciù inportànti se peu mensonâ a [[batàggia de Lêua]], do [[1795]]), co-a scitoaçión ch'a s'é giustâ in mêgio con l'arîvo do zóveno generâle còrso [[Napolion Bonaparte|Napolión Bonapàrte]], vitoriôzo inta sò [[canpàgna d'Itàlia]]. Co-a chéita da Repùblica aristocràtica e a creaçión da [[Repùbrica Lìgure]], do [[1797]] gh'é stæta a rifórma de l'òrganizaçión do teritöio lìgure co-a sopresción di antîghi féodi e a creaçión de dipartiménti. O Ponénte o l'é stæto coscì spartîo tra i çìnque dipartiménti de Pàrme, do Còu Vèrde, do Marémoa, do Letìnbro e da Cerûza. Do [[1805]] a Repùbrica a l'é stæta però unîa diretaménte a l'[[inpêro françéize]], dond'a l'é restâ scìnn-a-a sò chéita do [[1814]], co-o Ponénte ch'o l'êa aministròu da-o [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartiménto de Montenéutte]]. Do [[1815]], pasòu a cùrta esperiénsa da [[Repùbrica Zenéize]], a Rivêa de Ponénte co-o rèsto da [[Liguria|Ligùria]] a l'é dæta a-i [[Savoia|Savöia]] pe decixón do [[Congresso de Vienna|Congrèsso de Viénna]], vegnìndo coscì inclûza inte dôe provìnse [[Provìnsa de Zêna|de Zêna]] e [[Pruvinsa du Portu|do Pòrto]]. Do [[1923]] a provìnsa do Pòrto a l'à cangiòu de nómme a [[Pruvincia de Imper̂ia|provìnsa de Inpêia]] e, do [[1926|1927]], l'é stæto creòu a nêuva [[Pruvincia de Sann-a|provìnsa de Sànn-a]], destacàndo i dôi circondâi [[Circundäju de Sann-a|de Sànn-a]] e [[Sircundâiu d'Arbenga|d'Arbénga]] da quélla de Zêna. == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === <gallery mode="packed" widths="200" heights="150"> Savona Cathedral 2010.jpg|A catedrâle de Sànn-a Concattedrale di San Pietro con pioggia - Noli.jpg|Nöi, a concatedrâle de Sàn Pê Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 02.jpg|A catedrâle de Sàn Michê Arcàngiou d'Arbénga Duomo San Maurizio-2.jpg|A concatedrâle de Sàn Maorìçio a-o Pòrto, a ciù grànde da Ligùria intrêga. Sanremo, concattedrale di san siro, esterno, 00.jpg|A concatedrâle de Sàn Scî, Sanrémmo Ventimiglia cathedral seen from south-west.jpg|A catedrâle de Vintimìggia, dedicâ a-a Sónta </gallery> Da-o pónto de vìsta da Gêxa catòlica, i pàixi da Rivêa de Ponénte són conpréixi inta [[región eclesiàstica Ligùria]] e, in particolâ, inte quàttro diòcexi [[arçidiòcexi de Zêna|de Zêna]] (ch'a l'arîva scìnn-a [[Rensén]]), [[Diocexi de Sann-a-Noi|Sànn-a-Nöi]] (da [[Cogoeuo|Coghêuo]] a [[Finô|Finâ]]), d'[[Diocexi de Arbenga e Impeia|Arbénga-Inpéria]] (da [[Borṡi e Veressi|Bórxi e Verézzi]] a [[Imperia|Inpéria]]) e de [[Diòcexi de Vintimìggia-Sanrémmo|Vintimìggia-Sanrémmo]] (da [[San Luensu (cumüna)|Sàn Loénso a-o Mâ]] a [[Ventemiglia|Vintimìggia]]). E gêxe ciù inportànti, e catedrâle de quéste diòcexi, són: * [[Catedrâle de Nòstra Scignôa Sónta (Sànn-a)|Catedrâle de Nòstra Scignôa Sónta]]: do [[XVI secolo|sécolo XVI]] e fæta segóndo o gùsto baròcco, a l'é a catedrâle de Sànn-a. Da-arénte a gh'à a capélla Scistìnn-a, vosciûa da-o mæximo pàppa, o [[Pàppa Scìsto IV|Scìsto IV]], ch'o l'à comiscionòu [[Cappélla Sistinn-a|quélla de Rómma]]. * [[Concatedrâle de Sàn Pê (Nöi)|Concatedrâle de Sàn Pê]]: a Nöi, inandiâ do [[XIII secolo|sécolo XIII]] e finîa do [[XVI secolo|sécolo XVI]] in stîle baròcco, a l'é a catedrâle da sò diòcexi insémme a quélla de Sànn-a. * [[Catedrâle de Sàn Michê Arcàngiou (Arbénga)|Catedrâle de Sàn Michê Arcàngiou]]: fondâ do [[XII secolo|sécolo XII]] e tiâ sciù segóndo o stîle romànico, a l'é a catedrâle d'Arbénga. * [[Concatedrâle de Sàn Maorìçio (O Pòrto)|Concatedrâle de Sàn Maorìçio]]: catedrâle da sò diòcexi insémme a quélla d'Arbénga, a se trêuva a-o Pòrto, inta çitæ d'Inpêia, dond'a l'é stæta tiâ sciù tra o [[1781]] e o [[1838]] segóndo o stîle neoclàscico. * [[Concatedrâle de Sàn Scî (Sanrémmo)|Concatedrâle de Sàn Scî]]: a Sanrémmo, do [[XII secolo|sécolo XII]] e constrûta segóndo o stîle romànico, a l'é a catedrâle da sò diòcexi insémme a quélla de Vintimìggia. * [[Catedrâle de Sànta Màia Sónta (Vintimìggia)|Catedrâle de Sànta Màia Sónta]]: a Vintimìggia, a remónta a-o [[XI secolo|sécolo XI]] e a l'é stæta realizâ in stîle romànico. === Architetûe civîli === <gallery mode="packed" widths="200" heights="150"> Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (2).jpg|Arbénga, tónbe romànn-e in sciâ ''Via Julia Augusta'' Anfiteatro alla fine dello scavo.jpg|Scâvi archiològici a l'anfitiâtro romàn d'Arbénga Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|O Pontelóngo d'Arbénga Taggia007.jpg|O pónte romànico de Tàggia. Sanremo, casinò, 01.jpg|O Cazinò de Sanrémmo </gallery> * Rèsti da ''[[Via Julia Augusta]]'': spantegæ inte tùtta a Rivêa tra Sànn-a e o confìn co-a Frànsa, ma mêgio conservâ into sò tòcco tra Arbénga e Aràsce. * [[Anfiteâtro rumàn d'Arbenga|Anfitiâtro romàn d'Arbénga]]: tiòu sciù sce 'n'artûa a ponénte da çitæ romànn-a de ''[[Albingaunum]]'', o remónta a-o [[II secolo|sécolo II d.C.]] * [[Pontelongu|Pontelóngo]]: a Arbénga, o l'é stæto constrûto tra a fìn de l'etæ romànn-a e o coménso de l'Etæ de Mêzo. Dòppo a deviaçión do córso da [[Scciümmàia Sènta|Çénta]], fæta da-i zenéixi into [[XII secolo|sécolo XII]], o l'é restòu a-o sciûto. * [[Punte rumanicu (Tagia)|Pónte romànico]]: pónte ch'o travèrso o [[Giaira Argentìna|torénte Argentìnn-a]] a Tàggia, o l'é 'na costruçión notévole comensâ into [[XIII secolo|sécolo XIII]] e anpliâ ciù vòtte p'anâ aprêuvo a-i mesciaménti do córso do torénte. * [[Casinò de Sanremmu|Cazinò de Sanrémmo]]: o l'é l'ùnico cazinò de tùtta a Ligùria, mìsso inte 'n cazaménto do [[1905]] fæto segóndo o stîle liberty. O l'é stæto progetòu da l'architétto françéize [[Eugène Ferret]]. === Architetûe militâri === <gallery mode="packed" widths="200" heights="150"> Priamar.jpg|O Priamâ a Sànn-a. Castello di Monte Ursino,jpg.jpg|O castéllo de Mónte Ursìn a Nöi Castel San Giovanni. In primo piano la Porta della Mezzaluna lungo la Strada Beretta.jpg|O Castéllo Sàn Zâne, un di fòrti de Finâ Forte di Santa Tecla.jpg|O Fòrte de Sànta Técla de Sanrémmo Fortezza dellAnnunziata.jpg|Vintimìggia, a Fortéssa da Nonçiâ </gallery> * [[Priamä|Fortéssa do Priamâ]]: a Sànn-a, fortéssa inponénte constrûta da-i zenéixi tra o [[1542]] e o [[1544]] dòppo a sò conquìsta definitîva da çitæ. A se trêuva a-o pòsto do nùcleo ciù antîgo de Sànn-a, caciòu zu do tùtto pi-â sò realizaçión. * [[Castéllo de Mónte Ursìn]]: fortificaçión ch'a svétta in sciô o pàize de Nöi, da chi a pàrte 'na miâgia ascì, ch'a særa tùtto o céntro stòrico. * [[Castéllo Gavón]], [[Castéllo Sàn Zâne]] e [[Castelfrànco]]: fortificaçioìn de Finâ, realizæ into córso di sécoli da-i marchéixi da famìggia di [[Do Carétto (famìggia)|Do Carétto]] pe protézze a capitâle do sò [[Marchexâto de Finâ|Marchexâto]]. * [[Fòrte de Sànta Técla]]: costroîo da-arénte a-o pòrto de Sanrémmo, comiscionòu da-i zenéixi into [[XVI secolo|Sèteçénto]]. * [[Fortéssa da Nonçiâ]]: pàrte do scistêma difensîvo da çitæ de Vintimìggia, o l'é stæto comensòu da-i zenéixi e finîo, inta sò fórma d'ancheu, into [[XIX secolo|sécolo XIX]]. === Musêi === * Musêo da Ceràmica: a Sànn-a * Musêo stòrico-archiològîco: a Sànn-a * Pinacotêca de Sànn-a * Musêo diocezàn: a Arbénga * Musêo cìvico ingàono: a Arbénga * [[Müseu Navâle Rumàn|Musêo navâle romàn]]: a Arbénga * Pinacotêca cìvica: a Inpéria * Pinacotêca Rambaldi: a Sanrémmo * Musêo cìvico archiològico "Girolamo Rossi": a Vintimìggia * Giardìn botànico Hanbury: a Vintimìggia === Âtro === <gallery mode="packed" widths="200" heights="150"> Caverna delle Arene Candide - Finale Ligure.jpg|A cavèrna de Ænn-e Càndide Grotte di Borgio Verezzi P1294283 pano b.jpg|'Na sâla de gròtte de Vâdemìn Grotte di Toirano 110.jpg|E gròtte de Toiàn Alassio - Muretto di Alassio.jpg|A Miâgétta de Aràsce Teatro di Ventimiglia 2.JPG|''Albintimilium'', o tiâtro romàn Balzi Rossi.jpg|I ''Bàussi Russi'' </gallery> * [[Armassa|Cavèrna de Ænn-e Càndide]]: mìssa in sciâ rîva de ponénte do [[Còu da Crâvasóppa]], a Finâ, a l'é un di scîti archiològichi ciù inportànti da Ligùria. Defæti, con ciù canpàgne de scâvi gh'é stæto trovòu bén 19 seportûe de l'etæ paleolitìca, inclûzo quélla avoxâ do coscì dîto "zoêno prìnçipe", d'ancheu conservâ a-o [[musêo de archiologîa lìgure]] a [[Pêgi]]. * [[Grotte de Vâdemìn|Gròtte de Vâdemìn]]: conplèsso de cavitæ càrsciche che se peu vixitâ, o se trêuva into comùn de [[Borṡi e Veressi|Bórxi Verézzi]]. * [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Toiàn]]: in sciâ rîva de levànte da [[Valle du Varatella|valàdda do Varatèlla]], o l'é o conplèsso càrscico ciù avoxòu da Ligùria intrêga. Descovèrto do [[1950]], se peu vixitâ co-o percórso turìstico ch'o gh'é stæto inandiòu. Inte gròtte, l'é stæto trovòu bén bén de rèsti de béstie preistòriche cómme l'[[órso de cavèrne]], ciù che de testimoniànse da prezénsa de l'òmmo 12.000 ànni fa. * [[Miaiétta d'Ar̂asce|Miâgétta de Aràsce]]: instalaçión artìstica avoxâ da çitæ de Aràsce, a l'é 'na miâgétta covèrta da ciapélle de ceràmica co-e fìrme de personàggi famôxi ch'àn vixitòu o pàize. * Rèsti da çitæ de ''[[Albintimilium]]'': a Vintimìggia, scîto archiològico scitoòu lóngo o córso do sciùmme [[Röia]], a-i pê da çitæ "nêuva". * I ''[[Bàussi Russi]]'': vixìn a-o confìn co-a Frànsa, o l'é 'n grùppo de recànti e gròtte dónde l'é stæto trovòu di rèsti umâni de l'etæ paleolitìca. == Anbiénte == === Flöra === [[Immaggine:Arenzano-IMG 0632.JPG|miniatura|250x250px|O longomâ de [[Rensén]] con di ezenplâri de [[pàrma de Canaîe|pàrma de Canàie]] (in sciâ mancìnn-a) e de [[pàrma nâna do Mediterànio]] ò de Sàn Pê (in sciâ drîta).]] A flöra ch'a se peu trovâ lóngo a Rivêa, ségge inte quélla de Ponénte che a Levànte, a l'é pò-u ciù de tîpo mediterànio, scibén che gh'é stæte introdûte da l'òmmo tànte âtre spêce, ciù che-e [[Plantae|ciànte]] domèsteghe da sécoli prezénti inta zöna cómme o [[castàgno]], o [[pìn domèstego]] e l'[[oîvo]]. Tra e ciànte coltivæ, l'é difûzo sorviatùtto i [[Oîvo|oîvi]], i [[Frûta|èrboi da frûta]] e a [[vìgna]], e, ciù de ræo, i [[agrùmmi]], sorviatùtto [[Limon|limoìn]]. Tra i agrùmmi gh'é un di prodûti tìpichi da [[Rivêa de Pàrme]] ascì, sàiva a dî o [[Chinottu de Sann-a|chinòtto de Sànn-a]]. Inta [[Rivêa de Scioî]] l'é asæ inportànte a coltivaçión de ciànte da sciô, fæto ch'o l'à pròpio dæto o nómme a sta pàrte chi da Rivêa de Ponénte. A flöra òriginâia da fàscia costêa, mêno difûza pe caxón da fòrte urbanizaçión da Rivêa, a l'é formâ da ciànte tìpiche da [[màccia mediterània]] cómme e [[Ciantagallettu|zenèstre]], o [[latèrno]], o [[lentìsco]], o [[mortìn]], l'[[Murta|armón]] e l'[[èrxo]], èrbo che into pasòu o formâva de grénde forèste ch'anâvan da-a còsta scìnn-a 600-700&nbsp;m in sciô livéllo do mâ. L'é ciù ræo de asociaçioìn vegetâli, prezénti sorviatùtto inti pòsti ciù câdi e arsoîi, formæ da l'olivàstro (a variêtæ sarvæga de l'[[oîvo]]) ò da-o [[caróbbo]], che de vòtte se trêuvan asociæ a l'[[eofòrbia arbòrea]]. Tra i [[Arbùsto|arbùsti]] e-e [[Ciànta aromàtica|aromàtiche]] gh'é o [[tùmou]], l'[[Auföggio|öféuggio]] e o [[romanìn]], ciànte che, insémme a âtri arbùsti, són a sôla vegetaçión di pòsti ciù ventôxi, fæto ch'o pòrta a-o svilùppo da coscì dîta [[garîga]], 'n tîpo de màccia mediterània caraterizòu da-a fàrta de ciànte a âto fùsto. Inta fàscia costêa e quélla de prìmme colìnn-e i èrboi ciù comùn són sorviatùtto o [[pìn marìtimo]] e, ciù de ræo, o [[pìn d'Aléppo]] ascì. A ògni mòddo, conscideròu o fòrte inpàtto de l'òmmo inti pòsti ciù vixìn a-o mâ, inta fàscia costêa se peu trovâ vàrie spêce de [[Ciànta òrnamentâle|ciànte òrnamentâli]] inportæ, a partî da-o [[XIX secolo|sécolo XIX]], da-o [[Nordàfrica]] e da-e regioìn sub-tropicâli de [[America do Nòrd|América setentrionâle]], [[Asia|Àzia]] e [[Oçeania|Òceània]]. Prezénpio, se peu aregordâ e spêce de pàrme, màscime [[pàrma da dàtai|quélla da dàtai]] e a [[pàrma de Canaîe|pàrma de Canàie]], che són vegnûe tànto comùn da dâ o nómme a-o tòcco de Rivêa inta [[Pruvincia de Sann-a|provìnsa de Sànn-a]], conosciûo pròpio co-o nómme de [[Rivêa de Pàrme]]. Âtre ciànte arivæ de fêua e comùn a-a giornâ d'ancheu inta Rivêa són a [[magnòlia]], òriginâia de l'Àzia, e o [[fîgo d'Ìndia]], ch'o vêgne da-o [[Méscico]]. === Fàona === [[Immaggine:BK1D 5787.jpg|miniatura|250x250px|Ezenplâre de ''[[Malpolon monspessulanus]].''|sinistra]] A fàona da fàscia costêa, scibén ch'a patìsce 'na fòrte presción da-e ativitæ de l'òmmo, a prezénta ancón 'na çèrta variàbilitæ, con de béstie ànche endémiche da zöna, da l'areâle che de sòlito o và d'inta Rivêa de Ponénte a-a [[Provensa|Provénsa]]. Tra quésti i câxi ciù conosciûi són quéllo da bìscia laxertìnn-a, ''[[Malpolon monspessulanus]]'', spantegâ inte tùtta a Ligùria de ponénte, inclûzo l'[[Ìsua Gainâa|Îzoa Galinæa]], e into [[Nisàrdo]], ch'a l'é o ciù grànde serpénte d'[[Euròpa|Eoröpa]]. Sta spêce chi a peu arivâ a-i 220&nbsp;cm de longhéssa, co-i màscci bén bén ciù gràndi de fémine, e a l'é velenôza, scibén chò-u venìn o no ségge goæi pericolôzo pe l'òmmo. Tra i serpénti, inta Rivêa se peu trovâ de âtre spêce de bìsce, cómme ''[[Coronella girondica]]'' e ''[[Hierophis viridiflavus]]'', ciù che di ménbri do génere de [[Vipera|vìpere]]. Tra i [[Reptilia|rètili]], 'n'âtra spêce endémica a l'é a coscì dîta grîgoa ''ocellata'', ''[[Timon lepidus]]'', da-a caraterìstica livrêa vèrde con de strìsce e de màcce néigre, i coscì dîti ''ocelli''. Bén bén ciù comùn són i öxélli, sorviatùtto o [[mèrlo]], o [[frengoéllo]], a [[sîa]] e o [[pecétto]], prezénti co-in gràn nùmero di ezenplâri, ciù che i [[Ochin de mâ|öchìn de mâ]] e i [[Cónbo|cónbi]]. Âtri öxélli són a [[pàsoa solitâia]], l'[[éuggiochéutto]], a [[sterpassolinn-a]], o [[picónso]], o [[pitaformîgoe]], o [[cùcco]] e o [[coarosön]]. Gh'é de spêce d'öxélli da rapìnn-a ascì, ségge da néutte (cómme l'[[alochétto]], a [[çivétta]], a [[barbanèlla]], l'[[alòcco]], a [[tésta de gàtto]] e o [[dûgo]]) che da giórno (cómme l'[[Agugia|àgogia]], l'[[Agugia neigra|àgogia néigra]], o [[farchétto]], o [[nìbio]] e o [[fàrco]]). Tra i [[Amphibia|anfìbbi]] un di ciù caraterìstici a l'é o [[scilvèstro]], ''Salamandra salamandra'', néigro e a màcce giâne, béstia ch'a se peu trovâ sorviatùtto inte gròtte e inti pòsti ùmidi. === Àree naturâli === [[Immaggine:E5949-Camporosso-swan.jpg|miniatura|250x250px|A fôxe do [[Rivàira Nèrvia|torénte Nèrvia]], pàrte do SIC da-o mæximo nómme.]] Inta Rivêa de Ponénte a [[Liguria|región Ligùria]] a l'à creòu dôe risèrve naturâli, che coincìddan co-e sò dôe îzoe. Co-a creaçión, da pàrte de l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]], do progètto [[Natûa 2000]] l'é stæto inandiòu 'na ræ inportànte de [[Scîto d'Interèsse Comunitâio|Scîti d'Interèsse Comunitâio]], ch'a l'inclùdde e zöne ciù rìcche de biodiverscitæ. * Risèrva naturâle regionâle Îzoa de Berzézzi (SIC ascì<ref name=":0" />) * Risèrva naturâle regionâle Îzoa Galinæa (SIC ascì<ref name=":1" />) * Pàrco regionâle Giardìn botànico Hanbury<ref>{{Çitta web|url=https://giardinihanbury.com/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2021-06-24}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio O Finâ - Còu Nöi<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm|tìtolo=SIC Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Torénti Aróscia e Çénta<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=SIC Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Còu de Méie<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic49/index.htm|tìtolo=SIC Capo Mele|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Còu Bèrta<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic22/index.htm|tìtolo=SIC Capo Berta|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Ponpiâna<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic21/index.htm|tìtolo=SIC Pompeiana|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Bàssa Valàdda Armêa<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic19/index.htm|tìtolo=SIC Bassa Valle Armea|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Torénte Nèrvia<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic18/index.htm|tìtolo=SIC Torrente Nervia|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Roverìn<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic15/index.htm|tìtolo=SIC Roverino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Sciùmme Röia<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic18/index.htm|tìtolo=SIC Fiume Roia|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Còu Mórtora<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic23/index.htm|tìtolo=SIC Capo Mortola|léngoa=IT|vìxita=2021-06-24}}</ref> == Economîa == === Primâio === [[Immaggine:Ceriale DSCF4261.JPG|sinistra|miniatura|250x250px|Vìsta da [[Ciâna d'Arbenga|Ciànn-a d'Arbénga]], o ciù inportànte céntro agrìcolo lìgure.]] Ciù chò-u turìsmo, l'ativitæ econòmica ciù inportànte da Rivêa de Ponénte, coscì cómme into rèsto da Ligùria, a l'é stæta de lóngo l'agricoltûa. A-a giornâ d'ancheu e dôe coltûe prinçipæ sòn quélla de scioî, màscime into ponénte estrêmo, e-e coltivaçioìn do pölo agrìcolo da [[Ciâna d'Arbenga|Ciànn-a d'Arbénga]], o ciù inportànte da región e specializòu sorviatùtto inti òrtàggi inte ciànte in vâzo. Inta Rivêa gh'é vàrie coltûe tìpiche, spécce da zöna d'[[Arbenga|Arbénga]] ma ascì da âtri pàixi: tra quésti prodûti gh'é, prezénpio, i coscì dîti "quàttro d'Arbénga" ([[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcca viovétta spinôza d'Arbénga]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spægo viovétto d'Arbénga]], [[Sücca trumbetta|sùcca tronbétta]] e [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|tomâta cheu de beu d'Arbenga]]), l'[[Armugnìn Valleggia|armognìn Valézza]] e o [[Chinòtto de Sànn-a|chinòtto]] a [[Sann-a|Sànn-a]], a [[Méira Carlu|Méia Càrlo]] ò "Finarìn-a" de [[Finô|Finâ]] e tànte âtre. Inta región a l'é inportànte a pésca ascì, con de bàrche de pescoéi ch'én prezénti inte ciù ò mêno in tùtti i pòrti da Rivêa. === Secondâio === L'ativitæ industriâle inta Rivêa a no l'é mâi stæta goæi desvilupâ, co-e pöche inpréize che se trêuvan sorviatùtto inte l'àrea conpréiza tra [[Sann-a|Sànn-a]] e [[Vuè|Voæ]], ligæ pò-u ciù a-a prezénsa di dôi pòrti de ste localitæ chi. Pi-â produçión d'energîa elétrica, ciù che di inpiànti de pâe mesciæ da-a fòrsa do vénto instalæ in scî brìcchi, a centrâle ciù inportànte a l'é [[Centräle elettrica de Vuè|quélla de Voæ]], alimentâ a gàzzo naturâle e co-ina poténsa de ciù ò mêno 795&nbsp;MW. === Tersiâio === A-a giornâ d'ancheu, l'ativitæ econòmica prinçipâ pi-â Rivêa de Ponénte a l'é sorviatùtto quélla ligâ a-o turìsmo, ségge intèrno che internaçionâle e d'antîga tradiçión, remontàndo a-a prìmma meitæ do [[XIX secolo|sécolo XIX]]. == Comunicaçioìn == === Stràdde === [[Immaggine:Riviera del Beigua - Via Aurelia.JPG|miniatura|250x250px|A SS1 Aurelia tra [[A Moenn-a d'Arbisseua|Arbisêua]] e [[Çelle|Çélle]].]] A Rivêa de Ponénte a l'é ligâ a-e regioìn in gîo e a-a [[Fransa|Frànsa]] da-e outostràdde elencæ chi de sótta: * [[Outostràdda A10|A10]]: comuneménte conosciûa cómme "l'Outostràdda de Scioî", a l'é a vîa outostràddâle ciù inportànte da Rivêa de Ponénte. A và d'into confìn de stâto co-a repùbrica françéize scìnn-a [[Zena|Zêna]], pe 'na longhéssa de 158,1&nbsp;km e 22 cazélli in tùtto. * [[Outostràdda A6|A6]]: dîta a "Vèrdemâ", a s'é tàcca a l'A10 in corispondénsa da çitæ de [[Sann-a|Sànn-a]] e a l'é o ligàmme prinçipâ tra a Rivêa e o [[Piemonte|Piemónte]]. * [[Outostràdda A26|A26]]: conosciûa cómme "l'Outostràdda di Traföri", a s'esténde tra [[Zena|Zêna]] (da [[Ôtri]]) e Piemónte de levànte, de dónde a mónta scìnn-a [[Gravellona Toce]], inta [[Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola|provìnsa do Verbàn Cûzio Òsola]]. * [[Outostràdda A7|A7]]: dîta a "Seravàlle", a l'é l'outostràdda ch'a permétte d'arivâ inte tùtte dôe e Rivêe deschinàndo da-a [[Screivia|valàdda do Scréivia]] e da-a [[Lombardïa|Lonbardîa]]. Tra e stràdde d'âtro génere, a ciù inportànte da región a l'é de lóngo a [[Stràdda Statâle 1 Aurelia|SS1 Aurelia]], ch'a travèrsa tùtta a Rivêa da levànte a ponénte. E âtre stràdde da Rivêa de Ponénte che, partindo da l'Aurelia, móntan vèrso a Cianûa Padànn-a, són: * SP456: a stràdda do [[Passo do Turchin|pàsso do Turchìn]], a l'à 'n percórso scìmile a quéllo de l'outostràdda A26, a-o mêno scìnn-a [[Uà|Oâ]]. * SP29: a stràdda do [[Còlle de Cadebonn-a|Còlle de Cadebónn-a]], into pasòu consciderâ stràdda statâle, a và aprêuvo a-a A6 scìnn-a [[Còrcre|Càrcae]] pe pöi gjâ vèrso nòrd, inta [[Burmia (valä)|Bórmia]]. * SP490: a l'é a stràdda do [[Còlle do Melogno]]. A pàrte da Finâ e a monta scìnn-a-a Bórmia, dónde a l'ìntra in corispondénsa [[Carizan|Calisàn]], pe pöi pasâ inta [[valàdda do Tànao]] a [[Bagnasco|Bagnàsco]], traversàndo o [[Còlle di Zovétti]]. * SP582: a lîga a [[Ciâna d'Arbenga|Ciànn-a d'Arbénga]] con [[Garesce|Garésce]], pasàndo pi-â [[Colla de San Benàrdu|Còlla de Sàn Benàrdo]]. * SS28: tra e stràdde ciù inportànti da [[Pruvincia de Imper̂ia|provìnsa de Inpéria]], a và da-o [[Imperia|capolêugo]] scìnn-a-a valàdda do Tànao montàndo da-o [[Còlle de Nava|Còlle de Nâva]]. * SS20: spartîa inte doî tòcchi separæ da 'na pàrte de teritöio françéize mìsso into mêzo, a lîga [[Ventemiglia|Vintimìggia]] co-o [[Piemonte|Piemónte]], pasàndo pò-u [[Còlle de Ténda]] e a [[valàdda do Röia]]. === Ferovîe === [[Immaggine:FS E 444 084 Cervo - Andora.jpg|miniatura|250x250px|O tòcco da [[ferovîa Zêna-Vintimìggia]] tra [[Andôa|Andöra]] e [[U Sèrvu|Çèrvo]], seròu a-i [[11 dexénbre|11 de dexénbre]] do [[2016]] con l'avertûa do radópio.|sinistra]] {{Véddi ascì|Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Feruvîa Turìn-Sann-a|Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'}} Lóngo a Rivêa de Ponénte, ciù chi-â SS1 e l'A10, ghe pàssa ascì o ligàmme feroviàio da [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|lìnia Zêna-Vintimìggia]], che da-o céntro da región a l'arîva scìnn-a a-o confìn co-a Frànsa. Realizâ inta segónda meitæ do [[XIX secolo|sécolo XIX]], sta ferovîa chi a l'à de lóngo patîo a fàrta da dóggia colìssa che, inta træta tra [[Andôa|Andöra]] e [[Finô|Finâ]], a l'é dêuviâ ancón a-a giornâ d'ancheu. Da-a Zêna-Vintimìggia se destàccan âtre dôe lìnie feroviàrie, da l'inportànsa ciù contegnûa, che lìgan o mâ a-o [[Piemonte|Piemónte]], sàiva a dî a [[Feruvîa Turìn-Sann-a|ferovîa Turìn-Sànn-a]] e a [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|Cùnio-Vintimìggia]]. A prìmma a pàrte da Sànn-a pe arivâ inta çitæ piemontéize dòppo avéi traversòu i Apenìn da-arénte a-o [[Còlle de Cadebonn-a|Còlle de Cadebónn-a]]. A segónda a-a giornâ d'ancheu a gh'à 'na fonçión ch'a l'é sorviatùtto turìstica, co-o trêno ch'o l'é dêuviòu p'amiâ a beléssa di paizàggi da [[valàdda do Röia]]. === Pòrti === [[Immaggine:Savona - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|Vìsta do pòrto de Sànn-a con, ciù lontàn, quéllo de Voæ.]] Inta Rivêa de Ponénte se trêuva i pòrti de [[Sann-a|Sànn-a]] e de [[Vuè|Voæ]], co-o prìmmo ch'o l'é specializòu sorviatùtto in scê croxêe méntre o segóndo o travàggia màscime con mèrçe unitizæ in [[Contàiner|TEU]]. Tùtti doî fàn pàrte de l'Aotoritæ de Scistêma Portoâle do Mâ Lìgure de Ponénte, a prìmma da penîzoa pe volùmmi de tràfego, ségge mèrçe che pasagê<ref>{{Çitta web|url=https://www.portsofgenoa.com/it/|tìtolo=Ports of Genoa - scîto ofiçiâ|léngoa=IT, EN, ES, FR, ZH|vìxita=2021-06-24}}</ref>. [[Immaggine:Porto di Finale Ligure, telefoto - panoramio.jpg|miniatura|250x250px|A mænn-a de Còu Sàn Donòu, a Finâ.]] Insémme a-i pòrti comerciâli, gh'é bén bén de pòrti turìstichi pe l'òrmézzo de inbarcaçioìn da dipòrto. Inte l'órdine pe nùmero de pòsti bàrca disponìbili, gh'é in particolâ quélli de<ref>{{Çitta web|url=https://www.ligurianautica.com/categorie-porti/porti-riviera-di-ponente/|tìtolo=Porti Riviera di Ponente|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-24}}</ref>: {| class="wikitable" !Nòmme do pòrto !Comùn !Pòsti bàrca !Max l.o.a !Redòssi !Traverscîe |- | style="text-align:center;" |Pòrto Maorìçio | style="text-align:center;" |[[Imperia|Inpéria]] | style="text-align:right;" |1 278 | style="text-align:right;" |90&nbsp;m | style="text-align:center;" |Lebéccio, Ponénte e Meistrâ | style="text-align:center;" |Mainàsso |- | style="text-align:center;" |Mænn-a de Lêua | style="text-align:center;" |[[Löa|Lêua]] | style="text-align:right;" |1 000 | style="text-align:right;" |77&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Mainàsso |- | style="text-align:center;" |Mænn-a di Aregài | style="text-align:center;" |[[San Steva a Mâ|Sàn Stêva a-o Mâ]] | style="text-align:right;" |980 | style="text-align:right;" |50&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Levànte |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Andöra | style="text-align:center;" |[[Andôa|Andöra]] | style="text-align:right;" |862 | style="text-align:right;" |20&nbsp;m | style="text-align:center;" |Tramontànn-a | style="text-align:center;" |Lebéccio |- | style="text-align:center;" |Mænn-a de Vâze | style="text-align:center;" |[[Väze|Vâze]] | style="text-align:right;" |800 | style="text-align:right;" |35&nbsp;m | style="text-align:center;" |Lebéccio | style="text-align:center;" |Meistrâ |- | style="text-align:center;" |Pòrtosô | style="text-align:center;" |[[Sanremu|Sanrémmo]] | style="text-align:right;" |776 | style="text-align:right;" |90&nbsp;m | style="text-align:center;" |Da tùtti i quadrànti | style="text-align:center;" |Levànte |- | style="text-align:center;" |Mænn-a de Còu Sàn Donòu | style="text-align:center;" |[[Finô|Finâ]] | style="text-align:right;" |590 | style="text-align:right;" |17&nbsp;m | style="text-align:center;" |Tramontànn-a | style="text-align:center;" |Mainàsso |- | style="text-align:center;" |Mænn-a de Aràsce - Pòrto "Luca Ferrari" | style="text-align:center;" |[[Arasce|Aràsce]] | style="text-align:right;" |550 | style="text-align:right;" |35&nbsp;m | style="text-align:center;" |Lebéccio, Ponénte e Meistrâ | style="text-align:center;" |Ponénte |- | style="text-align:center;" |Pòrto pùblico de Sanrémmo | style="text-align:center;" |[[Sanremu|Sanrémmo]] | style="text-align:right;" |450 | style="text-align:right;" |30&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Levànte |- | style="text-align:center;" |Mænn-a de Sàn Loénso | style="text-align:center;" |[[San Luensu (cumüna)|Sàn Loénso a-o Mâ]] | style="text-align:right;" |365 | style="text-align:right;" |20&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Lebéccio |- | style="text-align:center;" |Pòrto Câa do Fòrte | style="text-align:center;" |[[Ventemiglia|Vintimìggia]] | style="text-align:right;" |323 | style="text-align:right;" |60&nbsp;m | style="text-align:center;" |Meistrâ, Tramontànn-a e Gregâ | style="text-align:center;" |Lebéccio |- | style="text-align:center;" |Pòrto pùblico de Diàn | style="text-align:center;" |[[A Maina de Dian|Diàn]] | style="text-align:right;" |250 | style="text-align:right;" |15&nbsp;m | style="text-align:center;" |Gregâ e Meistrâ | style="text-align:center;" |Oustrâle |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Bordighêa | style="text-align:center;" |[[A Burdighea|A Bordighêa]] | style="text-align:right;" |210 | style="text-align:right;" |20&nbsp;m | style="text-align:center;" |Ponénte e Meistrâ | style="text-align:center;" |Levànte e Mainàsso |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Rensén | style="text-align:center;" |[[Rensén]] | style="text-align:right;" |185 | style="text-align:right;" |20&nbsp;m | style="text-align:center;" |Lebéccio | style="text-align:center;" |Gregâ |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Sàn Bertomê | style="text-align:center;" |[[San Bertumê (cumüna)|Sàn Bertomê]] | style="text-align:right;" |170 | style="text-align:right;" |15&nbsp;m | style="text-align:center;" |Tramontànn-a | style="text-align:center;" |Lebéccio |- | style="text-align:center;" |Vêgia Dàrsena | style="text-align:center;" |[[Sann-a|Sànn-a]] | style="text-align:right;" |140 | style="text-align:right;" |20&nbsp;m | style="text-align:center;" | Tramontànn-a | style="text-align:center;" | Gregâ |- | style="text-align:center;" |Pòrto d'Onêgia | style="text-align:center;" |[[Imperia|Inpéria]] | style="text-align:right;" |100 | style="text-align:right;" |15&nbsp;m | style="text-align:center;" |Meistrâ, Tramontànn-a e Gregâ | style="text-align:center;" |Lebéccio |} === Ariopòrti === {{Véddi ascì|Campu pé l'aviasiùn di aparecchi de Villanöva}} Inta Rivêa de Ponénte, scibén ch'o no ségge goæi estéize, gh'é 'n [[Campu pé l'aviasiùn di aparecchi de Villanöva|ariopòrto]] ascì, mìsso into comùn de [[Villanöva|Vilanêuva d'Arbénga]]. Ciamòu ''Riviera Airport'', o no l'é ligòu da nisciùn servìçio de lìnia, ma o l'é dêuviòu sorviatùtto da l'aeroclub ch'o gh'à a sò sêde ciù che cómme pìsta pe-e prêuve di aparécchi da ''[[Piaggo Aerospace]]''. == Comùn == [[Immaggine:Varazze.png|miniatura|250x250px|Vìsta da l'aéreo de [[Väze|Vâze]].]] [[Immaggine:Aerial view of Borghetto Santo Spiritto & Loano.jpg|miniatura|250x250px|Vìsta da l'aéreo de [[Löa|Lêua]], [[Buinzan|Boisàn]] e o [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Borghétto]].]] [[Immaggine:From Ospedaletti to Sanremo.jpg|miniatura|250x250px|Vìsta da l'aéreo de [[Sanremu|Sanrémmo]] e [[I Spiareti|Spiarêti]].]] [[Immaggine:Aerial view of Ventimiglia and Bordighera.jpg|miniatura|250x250px|Vìsta da l'aéreo da [[A Bordighea|[[A Burdighea|Bordighêa]]]] e [[Ventemiglia|Vintimìggia]].]] In sciô Mâ Lìgure, lóngo a Rivêa de Ponénte, s'avànsan 38 comùn, pàrte de træ provìnse diferénti. Inte l'órdine, da [[Zena|Zêna]] vèrso ponénte, gh'é: {| class="wikitable sortable" !N° !Pàize !Provìnsa !Popolaçión<br>(31/03/2024)<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B|tìtolo=Balànso demogràfico mensîle|outô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-06-13}}</ref> !Superfìcce<br>(km²) |- | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |562.143 | style="text-align:right;" |240,29 |- | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |[[Rensén]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |11.145 | style="text-align:right;" |24,30 |- | style="text-align:center;" |3 | style="text-align:center;" |[[Cogoeuo|Coghêuo]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |8.376 | style="text-align:right;" |20,72 |- | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |[[Väze|Vâze]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |12.538 | style="text-align:right;" |47,97 |- | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" |[[Çelle|Çélle]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |4.835 | style="text-align:right;" |9,56 |- | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" |[[D'Ätu d'Arbissöa|D'Âto d'Arbisêua]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |9.608 | style="text-align:right;" |28,68 |- | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" |[[A Moenn-a d'Arbisseua|A Mænn-a d'Arbisêua]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |5.139 | style="text-align:right;" |3,25 |- | style="text-align:center;" |8 | style="text-align:center;" |[[Sann-a|Sànn-a]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |58.636 | style="text-align:right;" |65,32 |- | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center;" |[[Vuè|Voæ]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |7.982 | style="text-align:right;" |23,79 |- | style="text-align:center;" |10 | style="text-align:center;" |[[Berzezzi|Berzézzi]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |1.045 | style="text-align:right;" |3,69 |- | style="text-align:center;" |11 | style="text-align:center;" |[[Spotorno|Spötórno]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |3.384 | style="text-align:right;" |8,02 |- | style="text-align:center;" |12 | style="text-align:center;" |[[Nöi]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |2.453 | style="text-align:right;" |9,67 |- | style="text-align:center;" |13 | style="text-align:center;" |[[Finô|Finâ]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |11.065 | style="text-align:right;" |35,53 |- | style="text-align:center;" |14 | style="text-align:center;" |[[Borṡi e Veressi|Bórxi Verézzi]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |2.108 | style="text-align:right;" |2,73 |- | style="text-align:center;" |15 | style="text-align:center;" |[[A Prìa|A Prîa]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |8.282 | style="text-align:right;" |9,88 |- | style="text-align:center;" |16 | style="text-align:center;" |[[Löa|Lêua]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |10.658 | style="text-align:right;" |13,48 |- | style="text-align:center;" |17 | style="text-align:center;" |[[U Burghettu (Santu Spiritu)|Borghétto]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |4.606 | style="text-align:right;" |5,39 |- | style="text-align:center;" |18 | style="text-align:center;" |[[U Sejô|O Çeiâ]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |5.321 | style="text-align:right;" |11,15 |- | style="text-align:center;" |19 | style="text-align:center;" |[[Arbenga|Arbénga]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |23.551 | style="text-align:right;" |36,58 |- | style="text-align:center;" |20 | style="text-align:center;" |[[Arasce|Aràsce]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |10.024 | style="text-align:right;" |17,25 |- | style="text-align:center;" |21 | style="text-align:center;" |[[L'Aigheuja|Leighéuia]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |1.710 | style="text-align:right;" |2,72 |- | style="text-align:center;" |22 | style="text-align:center;" |[[Andôa|Andöra]] | style="text-align:center;" |{{IT-SV}} | style="text-align:right;" |7.249 | style="text-align:right;" |31,80 |- | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |[[U Sèrvu|Çèrvo]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |1.065 | style="text-align:right;" |3,59 |- | style="text-align:center;" |24 | style="text-align:center;" |[[San Bertumê (cumüna)|Sàn Bertomê]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |2.968 | style="text-align:right;" |10,85 |- | style="text-align:center;" |25 | style="text-align:center;" |[[A Maina de Dian|Diàn]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |5.583 | style="text-align:right;" |6,67 |- | style="text-align:center;" |26 | style="text-align:center;" |[[Imperia|Inpéria]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |42.412 | style="text-align:right;" |45,38 |- | style="text-align:center;" |27 | style="text-align:center;" |[[San Luensu (cumüna)|Sàn Loénso a-o Mâ]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |1.215 | style="text-align:right;" |1,29 |- | style="text-align:center;" |28 | style="text-align:center;" |[[A Còsta|Costarainêa]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |785 | style="text-align:right;" |2,52 |- | style="text-align:center;" |29 | style="text-align:center;" |[[A Sipressa|Çiprèssa]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |1.191 | style="text-align:right;" |9,39 |- | style="text-align:center;" |30 | style="text-align:center;" |[[San Steva a Mâ|Sàn Stêva a-o Mâ]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |1.999 | style="text-align:right;" |2,69 |- | style="text-align:center;" |31 | style="text-align:center;" |[[A Riva (cumüna)|A Rîva]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |2.791 | style="text-align:right;" |2,07 |- | style="text-align:center;" |32 | style="text-align:center;" |[[Tàgia (cumüna)|Tàggia]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |13.782 | style="text-align:right;" |31,36 |- | style="text-align:center;" |33 | style="text-align:center;" |[[Sanremu|Sanrémmo]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |52.999 | style="text-align:right;" |55,96 |- | style="text-align:center;" |34 | style="text-align:center;" |[[I Spiareti|Spiarêti]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |3.178 | style="text-align:right;" |5,45 |- | style="text-align:center;" |35 | style="text-align:center;" |[[A Burdighea|A Bordighêa]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |10.169 | style="text-align:right;" |10,65 |- | style="text-align:center;" |36 | style="text-align:center;" |[[Valecrösa|Vàllecrêuza]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |6.755 | style="text-align:right;" |3,68 |- | style="text-align:center;" |37 | style="text-align:center;" |[[Campurussu|Canporósso]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |5.616 | style="text-align:right;" |17,94 |- | style="text-align:center;" |38 | style="text-align:center;" |[[Ventemiglia|Vintimìggia]] | style="text-align:center;" |{{IT-IM}} | style="text-align:right;" |22.919 | style="text-align:right;" |53,73 |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Zanini|tìtolo=Un secolo di turismo in Liguria: dinamiche, percorsi, attori|url=https://books.google.com/books?id=4f9nmsP7GxAC|ànno=2012|editô=FrancoAngeli|çitæ=Milàn|léngoa=IT|cid=Zanini, 2012|ISBN=88-20-41351-5}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] 3mp7y547x89aqrz1tacy9txnmiademn 0 17491 271854 268105 2026-07-16T18:25:54Z Aereus646 8668 /* Pòsti de interesse */ 271854 wikitext text/x-wiki {{Nuvaize|variànte=, inta variante de l'Òta Val Burbaia}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbêa |Panorama = Albera Ligure.jpg |Didascalia = Panuròma de Arbêa |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |Divisione amm grado 2 = Alesàndria |Amministratore locale = Renato Lovotti |Partito = lista civica "Insieme per Albera" |Data elezione = 26-5-2014 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 3 |Abitanti = 301 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S1&Reg=R07&Pro=P010&Com=39&anno=2023&submit=Tavola Dòtu Istat] - Popolación rezidènte a-i 31 d'òtôbre dl'âno 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Astrò, Bòsco, Ca d'öto, Ciapèi, Figìn, Moìn d'Santamâia, [[San Nazò]], [[Santa Mâia]], San Martìn, Spìndoa, [[Vendèrsi]], Vignàssa, [[Vîgo]], [[Vurpòia]] |Divisioni confinanti = [[Cabela|Cabæla]], [[Cantalô|Cantalòvvo]], [[Munteigu]], [[Fràuga]], [[A Rocheta (Piemonte)|Rochétta]] |Nome abitanti = Alberéizi |Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuâni Batista]] |Festivo = 24 de zügnu |Mappa = Map of comune of Albera Ligure (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisción du cumün d'Arbêa inta pruvinsa d'Alesàndria. }} '''Arbea''' (''Albéra Lìgure'' in italian) u l'è 'n paize ch'u gh'à 301 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> e u s'tröva inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvinsa d'Alesandria]] inte l'ota [[Val Borbêa|val Burbeia]]. == Giugrafîa == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Albera panorama.jpg|Panuròma de Arbêa inte l'òta Val Burbeja Il rio di Albera.jpg|Arbêa e u sö riò, l'[[Riu Arbiêua|Arbiöa]] </gallery> U centru abitou u l'è intu puntu dunde l'[[Riu Arbiêua|Arbiöa]] (in riò ch'u nasa suvra a-a frascion d'[[Vurpòia|Vurpoia]], sutta a-u [[Munte Giaieu|munte Giajeu]]) a va drentu a-u [[Borbëa|Burbèia]]. L'Arbiöa a divide Arbea da-a frascion d'[[San Martìn (Arbêa)|San Martìn]], ch'a l'è sünt’a riva drita, anche s'i vegnu spessu cunsiderè in paize ünicu. == Stoia == U numme “Arbea” u gh'a n'urigine ben ben antiga: u prefissu "Alb" u vrè<ref group="n.">In zeneize "voeiva": A Arbea a tersa persun-na singulare du pasou indicativo (levou a quarta coniugasciun) a finisce pe "è", mentre u sun "u" ({{IPA|/w/}}) semiconsonànticu u l'e de spessu cangiou in "r".</ref> indicò, pre-i [[Liguri Antighi|antighi Liguri]], u centru ciü impurtante de tribü, mentre "arius" u l'e in süfissu d'apartenensa. Infèti u pò ch'i Ligüri i agian fundou Arbea za in giu a-u 1000 a.c., pru ciü dunde ouva u gh'è a frascion d'San Martin<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.alberaligure.al.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Comune di Albera Ligure - Storia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-18}}</ref>. A-a meitè du [[XV seculu| XV seculu]] l’è cminsou u tempu di Feudi Imperioli Liguri, ma Arbêa, a diferensa de tütti i otri feudi da vale, ch’i eu sutta a l’imperatù, u l'ea feudu du Papa. U feudu u l’ea aministrou da ‘n prevustu, ch’u gniva spessu da impurtanti famije zeneizi o turtuneizi. Sta situasciun chi l’è andò avanti fin a l'abulisciun di feudi imperioli du löiu du [[1797]]. Da-u 1797 a-u [[1805]] u l'a fètu pòrte da [[Repùbrica Lìgure|Repübrica Ligure]] demucratica<ref>{{Çitta lìbbro|outö=Clelio Goggi|tìtolo=Storia dei Comuni e delle Parrocchie della diocesi di Tortona|ediçión=3|ànnu=1973|editö=Litocoop|çitæ=Turtùn-a|léngoa=IT}}</ref>, agregou a-u capitanòtu di Munti Liguri cun sede a-a [[Rucheta Ligure|Ruchetta]], pö fin' a-u [[1814]] u l'ea sutta l'[[Prìmmo Inpero franseize|inpero napuleunicu]] fandu pòrte du [[Circunduiu 'd Növe]], [[Dipartiméntu de Zêna|dipartimentu de Zena]], e da-u [[1815]] pòrte du [[Regnu de Sardegna]] inta Divisiun de[[Zena|Zena]], [[Pruveincia 'd Nueve|Pruvinsa d'Növe]]. Du [[1859]] u l'e stou inclüzu inta [[Pruvinsa de Lisciandria|Pruvinsa d'Alesandria]]. == Pòsti de interesse == [[File:A rainbow in Albera Ligure.jpg|thumb|250x250px|U canpanin da geza a Arbea|sinistra]] [[File:Posti de interesse.ogg|thumb|File aodio pe-a seçion pòsti de interesse]] * A geza d'San Gioani Batista. A geza ch'òuva a premmu vegghe a l'è stò custruija a cmensò da-u [[XVI secolo|'500]] da-a famija zeneize di [[Fiésco (famìggia)|Fieschi]], intu mezmu postu dunde primma a s'trovè quâ vegia, da quòle a gh'emmu nutisce za da-u [[X secolo|X seculu]]. U canpanin, culurou cu-u stile giònu e röza zeneize, i l'an finiju du [[1690]]. * A geza d'Vendèrsi. A gezetta di Santi Furtunou e Mateu d'[[Vendèrsi]] a pò ch'a gh'agge n'urìgine ancun ciü antiga de quâ d'Arbea. Cumme l'è ditu da [[Ötón II de Sasònia|Utun II]] inte 'n diploma du [[976]], a l'ea stò caciò zü ''a perversi hominibus'' (furse [[Saracìn]]) za inti primmi quarant'ani du X seculu. A-a meitè du mezmu seculu a n'l'ea tegnija<ref group="n.">Tegnûa: i partiçìppi che in zenéize finìscian pe "ûo" subìscian o iòtacìsmo in "ìio".</ref> nò<ref group="n.">Pe negâ in Arbêa s'adêuvia squæxi senpre 'na doggia negaçión, de spesso azonzéndo 'n "nò" dòppo o vèrbo (es. ''io sono'' = mi a son, ''io non sono'' = mi a n'son nò).</ref> ben e a l'ea quezi du tüttu abandunò: u diza licsin<ref group="n.">coscì: se però a pòula a vêgne prìmma do nomme de spesso se dîxe "csì" (coscì comme= csì côme).</ref> u [[Diocezi 'd Turtun-a|vescuvu de Turtun-na]] Gineprandu inte 'n'attu dunde u s'pö leze asin ch'u l'avè ordinou ch'i gh'andessan di prèvi a stòghe. Du [[1157]] u [[Pàppa Adriàn IV|Papa Adriano IV]] u canbia a dedicasciun da geza da San Peu (ch'u l'ea u numme originoiu) a San Furtonou martire, e osse du quòle i eu conservè lì drentu za da primma du [[926]]. Doupu, a tradisciun a cunta che a geza a segge stò caciò zü da 'na lübia<ref group="n.">lìggia in zenéize, scibén che in Arbêa a gh'à ciù o scignificòu de ''frana'' che de ''burrone''.</ref>. Du vegiu munesté u n’ resta ninte, levou o fètu che anche ouva u pòstu dunde u s'trovè (ciü in çimma a-e ca du mudèrnu paize d'Vendèrsi) u l'è ciamou "Pian di Prèvi". A gezetta ch'a gh'é ouva a l'è stò tiò sü a cmensò da-u [[XVIII secolo|'700]], doupu che za du [[XV secolo|'400]] i n'aveivu custruija 'n'òtra intu mezmo postu. == Ecunumia == L'ecunumia du paize a l'è bazò sünt l'agricultüa e l'alevamentu. A Arbêa u s'cultîva a [[Faxoæla|fazòula]]<ref group="n.">"fazolàn-a" inta bòssa Val Borbàia, "faxoæla" in zenéize</ref>, ch'a l'è squezi paegia a-u fazö biancu d'Spàgna, ma ciü grousa. In tempu a gniva 'rguieita<ref group="n.">Partiçìpio pasòu de "rghêuie", in zenéize rachéugge.</ref> inte tüttu u teritoiu du cumün, incö prinsipalmente inta frasciun d'[[Figìn]] (u gh'è 'na varietè ciamò propiu "bianca d'Figin"). Ötri prodüti tìpichi i én a [[Patàtta quarantìnn-a giànca zenéize|patöta quarantînn-na bianca zenéize]], o [[Timoàsso|Timuasu]] (in tipu de üga bianca) e a [[Méi Càrlo|pumma Corla]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.saporidelpiemonte.net/blog/prodotti-tipici-del-piemonte/mela-carla-della-val-borbera/|tìtolo=Mela Carla della Val Borbera|léngoa=IT|vìxita=2024-01-18}}</ref>, ch'a l'è 'na varietæ tìpica dl'[[Appennin ligure|Apenin Ligüre]]. Fra i vòri furmagi i ciü rinumè i en u [[Montébore]] e a [[Molânn-na]], a quole, in tempu, a l'ea purtò fin a [[Recco|Récco]] percurìndo a via da sò, dunde a l'ea drêuvò p'fò a [[Fugàssa de Récco|figasa cu-u furmagiu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.fondazioneslowfood.com/it/arca-del-gusto-slow-food/mollana-della-val-borbera/|tìtolo=Mollana della Val Borbera|léngoa=IT|vìxita=2024-01-18}}</ref>. == Cultüa == A Arbea u s'porla ancun a [[Lengoa ligure|lengua ligüre]], csì comme l'è stò scrîta ista pagina chei. Anche a cuzin-na a l'è prinsipalmente ligüre. [https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-AlberaLigureACarlucci.mp3 Chi] u gh'é 'n ezempiu de cumme u s’porla a Arbea. == Feste e fee == [[File:Feste e fee.ogg|thumb|File audio pe-a sesion Feste e fee|Feste e fee]] [[File:Feste e fee 2.ogg|thumb|file audio pe-a sesion Feste e fee|Feste e fee 2]] U santu patrun u l'è [[San Gioâne Batista|San Giuani Batista]], ch'u s'festezza a-i 24 de Zügnu; a seia primma da festa u s'fa in falò intl'Arbiöa. Fin-a i [[Anni 1970|ani '70]], quande u gh'ea ciü gente, i falò i eu dui, iün da-a porte d'[[San Martìn (Arbêa)|San Martin]] e iün inte qua d'Arbea: u s'fè csì 'na gora, anche bastansa aseiza, dunde a guognò l'ea u fögu ciü grande e belu, o ch'u se smurtè ciü tordi. I falò però i brüzeivu tütta a nöute e a-a fin nisün u savè ben dì quole u s'ea smurtò primma. A-a fin d'agustu u vegna organizou, inta frasciun du [[Moìn d'Santamâia]], a Festa du pan, dunde u l'è vendiju u pan fetu in ca da-e famije d'Arbea. U s'pö vegghe in funsciun u vegiu muin a ègua ch'u da u numme a-u burgu. De stè, da-i [[Anni 1990|ani nuvanta]] fin a-a segunda meitè di [[Anni 2000|ani duimia]], a [[Spìndoa]]<ref group="n.">Fraçion d'Arbêa. In italiàn: ''Spìnola''</ref> u s'curiva a cursa di [[Sgànpo|gaampi]]. I gaampi i eu drövè 'n tempu p'andò inti campi e inti boschi da l'otra porte du Burbeia quande l'egua a l'ea erta e freida e u n's'prè nò andoghe drentu a pe. P'fò a cursa i cinteivu 'n tuccu d'giea in manea ch'u s'pasesse ciü d'na vota drent'a l'egua: i cuncurenti, ch'i gnivu da-i paizi che 'n tenpu i feivu porte de "strè da sò", i partivu iün doupo l'otru e u guognè chi finiva u percursu intu tempu minù. == Curiuzitæ == Inte l'ota vale i abitanti d'Arbêa i en ciamè pe schersu "Testun". Istu numme chi u l'è ligou a-a tradisciun d'mette sünt l'otò da geza di grandi büsti prâ festa di Corpi Santi. == Vuze culeghè == * [[Val Borbêa]] == Nóte == ;Nóte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nóte bibliografiche <references responsive="" /> == Ötri progetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} {{Contròllo de outoritæ}} gg7rsmjfz4lu8k1nr5osgc9kymtoy6f 0 20206 271868 252486 2026-07-16T23:23:26Z InternetArchiveBot 12666 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 271868 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} '''Lena Belkina''' ([[Taskent]], [[27 novénbre|27 de Novembre]] do [[1987]]) a l'è 'na cantante lirica ucraina. === Ròlli d'òpera (seleçion) === {| class="wikitable sortable" !Debùtto in !Rolle ! |- |2010-09 |Olga ''([[Eugen Onegin (Oper)|Eugen Onegin]])'' | *[[Opernhaus Leipzig]]<ref>https://rossignols.wordpress.com/2010/09/12/oper-leipzig-eugen-onegin-im-wartesaal-des-glucks/</ref> *[[Palau de les Arts Reina Sofía|Palau de les Arts]], Valencia (Zenà 2011)<ref>http://www.resmusica.com/2013/09/24/eugene-onegine-par-mariusz-trelinski-etrange-et-fascinant/</ref> *[[Tiatro Comunâle de Bologna]] (Arvî 2014) *[[Tiatro muxicâle de Malmö]] (Novénbre 2015) * Opéra de Limoges (Arvî 2016) |- |2011-12 |Rosina (''[[O barbê de Seviggia]]'') | *[[Deutsche Oper am Rhein]] *[[Tiatro naçionâle de Tokio]] (Nov. 2016)<ref>https://www.youtube.com/watch?v=BBCHMzpdX-A</ref> *[[Grand Théâtre de Genève]] (Set. 2017)<ref>http://www.anaclase.com/chroniques/il-barbiere-di-siviglia-le-barbier-de-s%C3%A9ville-6</ref> |- |2014-08 |Arsace (''[[Aureliano in Palmira]]'') |[[Rossini Opera Festival Pesaro]] |- |2015-06 |Dorabella (''[[Coscì fan tùtte]])'' |[[Bayerisches Staatstheater am Gärtnerplatz]], Mónego<ref name=":0">http://www.abendzeitung-muenchen.de/inhalt.premiere-im-cuvilli-stheater-cos-fan-tutte-inszeniert-fuer-mozart-geniesser-von-olivier-tambosi</ref> |- |2016-01 |Angelina (''[[Çenêla (òpera)]]'') | *[[Tiatro naçionâle de Praga]] *[[Taras-Schewtschenko-Opernhaus|Oper Kiew]] (Zùgno 2016) |- |2017-02 |Varvara (''[[Katja Kabanowa]]'') | *[[Tiatro Regio de Turin]]<ref>https://web.archive.org/web/20170219024630/http://www.teatroregio.torino.it/node/6041/locandina</ref> *[[Tiatro San Carlo]], Napoli (Dex. 2018)<ref>https://www.fermataspettacolo.it/lirica/la-perfetta-macchina-scenica-di-kata-kabanova</ref> |- |2017-07 |Carmen ''([[Carmen]])'' | *[[Bregenzer Festspiele]] 2017 e 2018 * Oper Kiew (Mai 2018)<ref>https://www.youtube.com/watch?v=15M6RVDRPEE</ref> *[[Hessisches Staatstheater Wiesbaden]] (Set. 2019)<ref>https://www.giessener-allgemeine.de/kultur/carmen-ohne-zauberbann-13006221.html</ref> |- |2018-02 |Adalgisa (''[[Norma (Oper)|Norma]]'') |Oper Kiew<ref>https://www.youtube.com/watch?v=VLdN29lgiyU</ref> |- |2018-02 |Nicklausse (''[[Hoffmanns Erzählungen]]'') |Tiatro naçionâle de Tokio<ref>http://operawire.com/new-national-theatre-toyko-to-feature-dmitry-korchak-in-les-contes-dhoffmann/</ref> |- |2018-04 |Elena (''[[A donna do lago]]'') |[[Opéra de Lausanne]]<ref>http://www.tagblatt.ch/nachrichten/kultur/max-emanuel-cencic-inszeniert-rossini;art253649,5274159 :archiv-url=http://web.archive.org/web/20180424071533/http://www.tagblatt.ch/nachrichten/kultur/max-emanuel-cencic-inszeniert-rossini</ref> |- |2018-11 |Teseo ''([[Teseo]])'' |[[Theater an der Wien]]<ref>https://derstandard.at/2000091454122/Teseo-am-Theater-an-der-Wien-Im-Bombenhagel-der-Rache</ref> |- |2019-03 |Johanna ''([[Die Jungfrau von Orléans (Tschaikowski)|A foénta d'Orléans]])'' |Theater an der Wien<ref name=":1">https://www.tt.com/ticker/15444599/jungfrau-von-orleans-im-taw-feuer-und-flamme-fuer-frauenpower </ref> |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Veddi ascì == * [[Olena Tokar]] == Conligaménti estérni == * Scìto Lena Belkina, [https://web.archive.org/web/20210118045127/http://lenabelkina.com/] {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Muxicisti|Belkina]] 3v274630ltr5exbhzvy21z2132x23pm 0 25199 271865 214770 2026-07-16T20:48:42Z Luensu1959 1211 nomme locale 271865 wikitext text/x-wiki '''Brunate''' (''Brünàa'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Brunate |Panorama = Panorama_dalla_Lucciola.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Saverio Saffioti |Partito = lìsta cìvica ''Brunate da Vivere'' |Data elezione = 26-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Blevio]], [[Commo]] |Nome abitanti = (it) ''Brunatesi'' |Patrono = Sàn Drîa Apòstolo |Festivo = 30 novénbre |Mappa = Map_of_comune_of_Brunate_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Brunate inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] bro7uz8dlmo5pi799az2rj7f2slkf7s 0 25200 271866 214771 2026-07-16T20:49:57Z Luensu1959 1211 nomme locale 271866 wikitext text/x-wiki '''Bulgarograsso''' (''Bulgar'' ò anche ''Bulgor'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Bulgarograsso |Panorama = Prati ceppo 28 4 19 6.jpg |Didascalia = O pàrco do Lura |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Fabio Chindamo |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 10-6-2018 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Appiano Gentile]], [[Cassina Rizzardi]], [[Guanzate]], [[Lurate Caccivio]] |Nome abitanti = (it) ''Bulgaresi'' |Patrono = Sànt’Agâ |Festivo = 5 frevâ, 26 lùggio |Mappa = Map_of_comune_of_Bulgarograsso_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Bulgarograsso inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] 2wrjwepn50knclr4krml032d6rf90fx 0 25201 271867 214773 2026-07-16T20:51:11Z Luensu1959 1211 nomme locale 271867 wikitext text/x-wiki '''Cabiate''' (''Cabiaa'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Cabiate |Panorama = Panorama_Cabiatese.JPG |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Mariapia Tagliabue |Partito = lìsta cìvica ''Cambiate Cabiate con noi'' |Data elezione = 26-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Lentate sul Seveso]] (MB), [[Mariano Comense]], [[Meda (Italia)|Meda]] (MB), [[Seregno]] (MB) |Nome abitanti = (it) ''Cabiatesi'' |Patrono = Sànta Màia Nascénte |Festivo = 8 seténbre |Mappa = Map_of_comune_of_Cabiate_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Cabiate inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] gwach18bop5rk8yl8mho7i91w06gpke 0 28160 271850 271845 2026-07-16T18:18:09Z N.Longo 12052 rev 271850 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Map-of-liguria-map-en-wiki.gif|miniatura|Màppa da Ligùria.]] A '''Rivêa de Levànte''' a l'é a pàrte de còsta da [[Liguria|Ligùria]] in sciô [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]], pe intrêgo conosciûa co-o nómme de [[Rivêa]], ch'a s'esténde tra [[Zena|Zêna]] e a fôxe da [[Magra|Mâgra]], no goæi distànte da-i confìn co-a [[Toscann-a|Toscànn-a]]. == Giögrafîa == [[Immaggine:Tinetto.JPG|miniatura|In tòcco da Rivêa a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]], co-e îzoe de l'[[arçipélago spezìn]].|sinistra]] A Rivêa de Levànte a l'é a pàrte de còsta in sciô [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] conpréiza pe convençión tra-o pónto ciù a setentrión de sto mâ e a [[Gorfo dea Spèza|Górfo de Spézza]], a levànte<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/riviera-di-levante/|tìtolo=Riviera di Levante - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref>. Into detàggio a l'é conpréiza tra-a fôxe do torénte [[Cerûza]], ch'o se càccia into mâ a [[Ôtri]], into teritöio do comùn de [[Zena|Zêna]], e, vèrso a [[Toscann-a|Toscànn-a]], a fôxe da [[Magra|Mâgra]], into teritöio do comùn de [[Mègia|Améggia]]. Pe cónto de 'na definiçión ciù antropològica, da-a Rivêa de Levànte se doviéiva levâ a porçión sott'a-o comùn de Zêna ma, a ògni mòddo, a gh'é tegnûa drénto in acòrdio a-a seu definiçión giögràfica. Pe de ciù, a Rivêa de Levànte a se peu spartî inte de porçioìn che, da ponénte a levànte, són: * [[Gorfo Paradîzo|Górfo Paradîzo]]: o corispónde a-a porçión de còsta conpréiza tra-o prìmmo comùn a levànte de Zêna, sàiva a dî [[Boggiasco|Bogiàsco]], e o [[Munte de Portufin|Mónte de Pòrtofìn]]. * [[Górfo do Tigùlio]]: o se spànde da-o Mónte de Pòrtofìn scìn a [[Sestri Levante|Séstri Levànte]]. * Bâie do Levànte: pàrte da Rivêa conpréiza tra Séstri Levànte e o còu de [[Pónta Mésco]]. * [[Çinque Tære|Çìnque Tære]]: región ch'a l'é serâ da Pónta Mésco, a ponénte, e da-[[A Parmàia|a Parmæa]], a levànte. * [[Gorfo dea Spèza|Górfo de Spézza]]: dîto o Górfo di Poêti ascì, o l'é a porçión da Rivêa ciù a levànte de tùtti, da-a Parmæa a-a fôxe da Mâgra. === Còsta === [[Immaggine:Punta_Manara_-_panoramio.jpg|miniatura|Vìsta de [[Pónta Manæa]].]] Cómme into rèsto da Rivêa, into Levànte a còsta a l'é pi-â ciù pàrte èrta e iregolâ, bén che però a l'é rìcca de górfi e de câe. Inta Rivêa de Levànte se ghe peu atrovâ bén bén còi, che de spésso ségnan o confìn tra 'n pàize e l'âtro. Tra-i âtri, in órdine da ponénte vèrso levànte, gh'é i promontöi de [[Pónta Cannétte|Pónta de Canétte]] ([[Camuggi|Camóggi]]), [[Punta Ciappa|Pónta Ciàppa]] ([[Camuggi|Camóggi]]), [[Punta du Büsegu|Pónta do Bùsego]] ([[Camuggi|Camóggi]]), [[Pónta do Béuggio]] ([[Camuggi|Camóggi]]), [[Punta da Turetta|Pónta da Torétta]] ([[Camuggi|Camóggi]]), [[Punta Carega|Pónta Carêga]] ([[Camuggi|Camóggi]]-[[Portofin|Pòrtofìn]]), [[Pónta do Giàsso]] ([[Portofin|Pòrtofìn]]), [[Punta du Cau|Pónta do Còu]] ([[Portofin|Pòrtofìn]]), [[Pónta de l'Ourivêta]] ([[Portofin|Pòrtofìn]]), [[Pónta Manæa]] ([[Sestri Levante|Séstri Levànte]]), [[Pónta Bàffe]] ([[Sestri Levante|Séstri Levànte]]), [[Pónta Monêgia]] ([[Monegia|Monêgia]]), [[Pónta Bàggio]] ([[Monegia|Monêgia]]), [[Pónta Apìcchi]] (a [[Framûa]]), [[Pónta di Màrmi]] ([[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta de Mónte Gròsso]] ([[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta da Madònna]] ([[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta do Carlìn]] ([[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta Gone]] ([[Bonasseua|Bonasêua]]), [[Pónta Mésco]] ([[Levanto|Lévanto]]-[[Monterosso|Monterósso]]), [[Pónta Vàgno]] ([[Rimazô]]), [[Pónta Castàgna]] ([[Rimazô]]), [[Pónta Pinêda]] ([[Rimazô]]), [[Pónta do Pèrsego]] ([[Pòrtivene|Pòrtovénere]]), [[Pónta da Castàgna]] ([[Pòrtivene|Pòrtovénere]]), [[Pónta Sànta Màia]] ([[Pòrtivene|Pòrtovénere]]), [[Pónta do Varignàn]] ([[Pòrtivene|Pòrtovénere]]), [[Pónta Sànta Terêza]] ([[Lerze|Lèrxi]]), [[Pónta Galêa]] ([[Lerze|Lèrxi]]), [[Pónta de Tregiàn]] ([[Lerze|Lèrxi]]), [[Pónta Crövo]] ([[Mègia|Améggia]]) e [[Pónta Giànca]] ([[Mègia|Améggia]]). === Îzoe === [[Immaggine:Palmaria_Island_-_Tellaro,_La_Spezia,_Italy_-_May_29,_2021.jpg|miniatura|E træ îzoe de l'[[arçipélago spezìn]].|sinistra]] Inta Rivêa de Levànte s'atrêuva sôlo træ îzoe in sénso stréito, sàiva a dî quélle de l'[[arçipélago spezìn]], ciù che di schéuggi bén bén ciù picìn. De ste îzoe, ghe n'é dôe che, a-a giornâ d'ancheu, no gh'àn de abitànti méntre in sciâ Parmæa ghe stà ancón de persónn-e. Into detàggio, e îzoe da Rivêa de Levànte són: * [[A Parmàia|A Parmæa]] (''A Parmàia'' in [[Dialèto spezin|spezìn]]): co-a seu estensción de 1,89&nbsp;km² a l'é l'îzoa ciù grànde de tùtta a Ligùria. In sciâ Parmæa s'atrêuva vàrie fortificaçioìn, fæte tànto a-o ténpo di zenéixi che da-o [[Regno de Sardegna|régno de Sardégna]] pe protézze l'intrâ do [[Gorfo dea Spèza|Górfo de Spézza]]. Insémme a-e âtre îzoe de l'[[arçipélago spezìn]], a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]] e a-e [[Çinque Tære|Çìnque Tære]] a l'é consciderâ da l'[[UNESCO]] cómme un di patrimònni de l'umanitæ<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://whc.unesco.org/en/list/826|tìtolo=Portovenere, Cinque Terre, and the Islands (Palmaria, Tino and Tinetto)|léngoa=EN|vìxita=2026-07-16|outô=[[UNESCO]]}}</ref>. * [[O Tin|O Tìn]] (''O Tin'' in spezìn): o l'é grànde 0,13&nbsp;km² e o s'atrêuva a ciù ò mêno çinqueçénto mêtri a meridión da Parmæa. Tra-e costruçioìn in sce st'îzoa gh'é 'n [[Fâro de Sàn Venerio|fâro do sécolo XIX]], i rèsti de l'antîga abaçîa de Sàn Venério e de baterîe de diféiza costêa. * [[O Tinéto|O Tinétto]] (''O Tinéto'' in spezìn): o l'é a ciù picìnn-a tra-e îzoe de l'arçipélago, co-in'estensción de apénn-a 6.000&nbsp;m² e in'ertéssa de 18 mêtri in sciô livéllo do mâ. In sciâ seu çìmma gh'é i rèsti de de costruçioìn religiôze che remóntan a-o [[V secolo|sécolo V]]. === Sciùmmi === [[Immaggine:Bocca_di_Magra.JPG|miniatura|A fôxe da Mâgra.]] Pe-e caraterìstiche do teritöio da Ligùria, no gh'é goæi de córsci d'ægoa che móstran 'n regìmme perénne ò squæxi, conpréizo quélli inta Rivêa de Levànte. O sôlo torénte ch'o peu êse conscideròu cómme 'n sciùmme o l'é a [[Magra|Mâgra]]: * [[Magra|A Mâgra]]: lónga ciù ò mêno 70&nbsp;km, a l'é o sciùmme ciù inportànte da Ligùria tànto pe longhéssa che pe portâ d'ægoa a-a seu fôxe into [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]]. A nàsce in [[Toscann-a|Toscànn-a]], into teritöio do comùn de [[Pontremoli|Pontrémoli]], e, arivâ inta Ligùria, a riçéive l'ægoa do seu afluénte ciù inportànte, sàiva a dî a [[Vâa]], che pe cóntra a l'é o córso d'ægoa ciù lóngo (58&nbsp;km) a corî do tùtto inta Ligùria I âtri rién de 'na çèrta inportànsa gh'àn, inte tùtti i câxi, 'n regìmme da torénti e che dónca o càngia do bèllo, con di derlûi tra l'[[Aotùnno|ötùnno]] e a [[primavéia]] e di méixi de sciughêa de [[Estæ|stæ]]. I rién ciù inportànti che, da ponénte a levànte, finìscian into [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] són: a [[Cerûza]] (a [[Ôtri]], pónto de separaçión tra-e dôe Rivêe), a [[Léia]] (a [[Ôtri]]), o [[Brànega]] (a [[Pra]]), a [[Voêna]] (tra [[Pra]] e [[Mortiòu]]), a [[Ciâvàgna]] (a [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]]), a [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]] (tra [[Cornigén]] e [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d’Ænn-a]]), o [[Bezàgno]] (a-[[A Fôxe (Zêna)|A Fôxe]]), o [[Récco (torénte)|Récco]] (into [[Recco|comùn co-o mæximo nómme]]), o [[Boâte]] (a [[Santa Margaita (comun)|Sànta Margàita]]), l'[[Entélla]] (tra [[Ciävai|Ciâvai]] e [[Lavagna|Lavàgna]]), o [[Gròmolo]] (a [[Sestri Levante|Séstri Levànte]]), o [[Petrònio]] (a [[Rîva Trigôzo]], [[Sestri Levante|Séstri Levànte]]) e a [[Magra|Mâgra]] (a [[Mègia|Améggia]]). == Stöia == {{Véddi ascì|Liguria#Stöia}} === Antighitæ === [[Immaggine:IX_-_LIGURIA.svg|miniatura|Màppa da ''[[Regio IX Liguria]]''.|sinistra]] A prezénsa de l'òmmo inta Rivêa de Levànte a remónta a di ténpi bén bén antîghi, cómme testimoniòu da-i ritrovaménti archiològichi fæti inta zöna, màscime inta [[Valàdda da Vâa]], ciù che da-e coscì dîte [[Statue stele|stàtoe stêle]]. E prìmme popolaçioìn conosciûe inte ste tære êan quélle di [[Liguri Antighi|Lìguri Antîghi]] che, into detàggio, se spartîvan o Levànte tra-e seu tribù di ''[[Genuates]]'' (che stâvan inte bànde de Zêna), di ''[[Tigulli]]'' (inta ciù pàrte do Levànte, scìn a [[Framûa]]) e di ''[[Apuani]]'' (che s'atrovâvan into setentrión da [[Toscann-a|Toscànn-a]] ma a l'estremitæ de levànte da Ligùria ascì). A ste tribù o l'é ligòu a fondaçión di prìmmi pàixi, ciù tàrdi ingrandîi da-i români, cómme l'''oppidum'' do Castéllo (fòscia o prìmmo céntro de [[Zena|Zêna]]), ''Tigullia'' (d'ancheu [[Ciävai|Ciâvai]]) e ''Segesta Tigulliorum'' ([[Sestri Levante|Séstri Levànte]]). Sti teritöi són stæti conquistæ da-i [[Impêo Roman|români]] tra-o [[III secolo a.C.|III]] e o [[II secolo a.C.|II sécolo prìmma de Crìsto]] e, levòu i ''Apuani'' (ch'àn conbatûo cóntra a de gràn canpàgne militâri), a nêuva dominaçión a no l'é comensâ co-e àrme, a diferénsa de quànte o l'é acapitòu inta [[Rivêa de Ponénte]]. Defæti, za a-i ténpi da [[segónda goæra punìca]], i ''Genuates'', a diferénsa di ''[[Sabates]]'', di ''[[Ingauni]]'' e di ''[[Intemelii]]'', êan aleæ con [[Romma|Rómma]] contr'a-e armæ de [[Cartàgine]]. Inte l'etæ romànn-a o Levànte, coscì cómme o rèsto da Ligùria, o l'é stæto a l'inprinçìppio conpréizo inta provìnsa da ''[[Gallia Cisalpina]]'' e, co-a rifórma vosciûa da l'inperatô [[Aogusto|Cézare Ougùsto]] in gîo a-o [[7|7 d.C.]], inta [[Regio IX Liguria|''Regio IX'' ''Liguria'']]. A testimoniànsa ciù inportànte de l'época a l'é raprezentâ da-i rèsti da çitæ de ''[[Luna]]'', vixìn a-o confìn co-a Toscànn-a, che, fondâ into [[177 a.C.|177 prìmma de Crìsto]], a l'é stæta unn-a de çitæ ciù grénde da Ligùria scìnn-a do [[1058]], quand'a l'é stæta abandonâ do tùtto. === Etæ de Mêzo === [[Immaggine:Fortezza_di_Sarzana.jpg|miniatura|A fortéssa de [[Sarzanéllo]].]] Co-a chéita de l'[[Impêo Roman|inpêro romàn]] l'àrea a l'é pasâ sott'a-o contròllo di [[régno ostrogòto|ostrogöti]] ma, co-a [[Goæra gòtica|goæra cóntra de sta popolaçión]] vosciûa da l'inpeatô [[Giustiniàn I]], do [[538]] a l'é pasâ a l'[[Inpêro bizantìn]]. Scibén che, do [[568]], l'êa arivòu i [[longobàrdi]], a Ligùria bizantìnn-a, a coscì dîta a ''[[Provincia Maritima Italorum]]'', a l'à rexistîo a l'invaxón di bàrbari pe tòsto 'n âtro sécolo, tànto da êse conquistâ da ste génte sôlo che co-o rè [[Rotari|Ròtari]] do [[643]], pe finî do [[774]] sott'a l'[[inpêro di Frànchi]] do [[Carlomagno|Càrlo Màgno]]. Pasòu i ànni ciù scûi da [[Èrta Etæ de Mêzo|prìmma Etæ de Mêzo]], quànde i pàixi da Rivêa én stæti sachezæ ciù vòtte da-i pirâti saracìn, pe garantî 'na mêgio òrganizaçión a-a diféiza de ste tære, o rè d'Itàlia [[Berengario II d'Ivrea|Berengâio II d'Ivrêa]], o gh'à dæto 'na nêuva spartiçión, con l'inàndio da nêuva [[màrca Oberténga]] ch'a crovîva o ciù tànto de sta Rivêa, levòu a seu estremitæ de levànte ch'a l'êa pe cóntra inta [[màrca de Tuscia]]. Quànde che, de manimàn, l'outoritæ de l'inpeatô a l'é scentâ, a-o pòsto de ste dôe màrche o l'à comensòu a nàsce di lìberi comùn, che tra-i [[XII secolo|sécoli XII]] e [[XIII secolo|XIII]] én chéiti sott'a l'infloénsa e o contròllo da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]]. Into detàggio, se peu aregordâ a fondaçión do bórgo de [[Pòrtivene|Pòrtovénere]] do [[1113]], l'acàtto de [[Lerze|Lèrxi]] do [[1152]] e de tære de [[A Spèza|Spézza]] into mæximo perîodo, ciù che a sotomisción de [[Rapallo|Rapàllo]] do [[1229]]. Pe cóntra, o l'é stæto ciù conbatûo o domìnio de [[Sarzànn-a]], finîa a Zêna sôlo quànde, do [[1496]], l'infloénsa da [[Medici|Scignorîa di Medici]] a l'é stæta scaciâ do tùtto. === Etæ modèrna e contenporània === [[Immaggine:Vallardi_-_Circondari_di_Chiavari_e_Levante.jpg|miniatura|Màppa di circondâi [[Circondâio de Ciâvai|de Ciâvai]] e [[Circondâio de Sànn-a|do Levànte]] fæta a l'in gîo do [[1868]].|sinistra]] A Rivêa de Levànte a l'é restâ pe di sécoli sott'a-a [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]], vegnìndone interesâ inte quélli ténpi da l'invaxón di oustrìachi do [[1746]] e da de âtre da pàrte di piemontéixi. Co-a [[Rivoluçion françeize|rivoluçión françéize]] e a coscì dîta goæra da [[prìmma coaliçión]], do [[1797]] o l'é chéito a Repùbrica aristocràtica e o l'é stæto inandiòu a nêuva [[Repùbrica Lìgure]]. Co-a repùbrica giacobìnn-a o s'é mìsso in pê 'n'òrganizaçión ciù modèrna do teritöio, co-a sopresción di antîghi féodi e l'instituçión de di dipartiménti. Into detàggio, o Levànte o l'é stæto spartîo inti çìnque dipartiménti do Bezàgno, do Górfo do Tigùlio, de l'Entélla, da Vâa e do Górfo de Spézza. Do [[1805]] a Ligùria a l'é però finîa inte l'[[inpêro françéize]], dond'a l'é restâ pe tànto ch'o no l'é chéito do [[1814]], co-a Rivêa de Levànte ch'a l'êa spartîa tra-i [[Dipartiménto de Zêna|dipartiménti de Zêna]], ch'o finîva a levànte con [[Recco|Récco]], e [[Dipartiménto di Apenìn|di Apenìn]]. Do [[1815]], pasòu a cùrta existénsa da [[Repùbrica Zenéize]], pe-e decixoìn do [[Congresso de Vienna|Congrèsso de Viénna]] a Rivêa de Levànte a l'é stæta consegnâ a-o [[Regno de Sardegna|Régno de Sardégna]] insémme a-o rèsto da Ligùria, dond'a l'é stæta scistemâ inta nêuva [[Çittæ metropolitann-a de Zena|provìnsa de Zêna]]. Da sta provìnsa, do [[1926|1927]], o l'é stæto destacòu o [[Circondâio de Sànn-a|circondâio do Levànte]] pe creâ a nêuva [[Provinsa dea Spèza|provìnsa de Spézza]], ch'a conprendéiva cómme ancheu i pàixi de [[Maissann-a|Maisànn-a]] e de [[Vàise|Vàize]] da-o [[circondâio de Ciâvai]], ciù che quélli de [[Calice|Càlice]] e da [[A Rocheta (Vara)|Rochétta]] (da-o [[circondâio de Màssa]]) ascì. == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === <gallery mode="packed" widths="200" heights="150"> Cattedrale di San Lorenzo Genoa.jpg|A catedrâle de Zêna Cattedrale di Nostra Signora dell'Orto (Chiavari) - facciata 2 2023-04-22.jpg|Ciâvai, a catedrâle de Nòstra Scignôa de l'Òrto Concathédrale Santa Maria Assunta - Sarzana (IT42) - 2022-08-28 - 6.jpg|A concatedrâle de Sarzànn-a Brugnato-cattedrale-facciata.jpg|Brignæ, a concatedrâle di Sànti Pê, Loénso e Conbàn </gallery> Da-o pónto de vìsta da Gêxa catòlica, i pàixi da Rivêa de Levànte són conpréixi inta [[región eclesiàstica Ligùria]] e, in particolâ, inte træ diòcexi [[Arçidiòcexi de Zêna|de Zêna]] (da [[Zena|Zêna]] a [[Camuggi|Camóggi]]), de [[Diòcexi de Ciävai|Ciâvai]] (da [[Portofin|Pòrtofìn]] a [[Monegia|Monêgia]]) e de [[Diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ|Spézza-Sarzànn-a-Brignæ]] (ch'a coincìdde co-a [[Provinsa dea Spèza|provìnsa de Spézza]]). E gêxe ciù inportànti, e catedrâle de ste diòcexi, són: * [[Cattedrale de San Loenso|Catedrâle de Sàn Loénso]]: a l'é a catedrâle de l'[[arçidiòcexi de Zêna]], mìssa into céntro stòrico da çitæ, co-a seu costruçión a l'é comensâ into [[XI secolo|sécolo XI]] a-o pòsto de 'na gêxa ciù antîga, pe êse consacrâ do [[1118]] da-o [[Pàppa Gelasio II]]. A costruçión da catedrâle a l'é anæta avànti pe tànto ténpo, pe finî sôlo into [[XIV secolo|Trexénto]], fæto ch'o móstra perché a l'à di eleménti tànto into stîle romànico che gòtico. * [[Catedrâle de Nòstra Scignôa de l'Òrto (Ciâvai)|Catedrâle de Nòstra Scignôa de l'Òrto]]: a [[Ciävai|Ciâvai]], a l'é stæta tiâ sciù tra-o [[1613]] e o [[1633]] e, a-i [[3 lûggio|3 de lùggio]] do [[1907]], a l'é a stæta elevâ a catedrâle da [[diòcexi de Ciâvai]]. Da-a ricostruçión fæta tra-i [[XIX secolo|sécoli XIX]] e [[XX secolo|XX]] a l'à pigiòu o seu stîle neoclàscico. * [[Catedrâle de Crìsto Rè (Spézza)|Catedrâle de Crìsto Rè]]: a s'atrêuva a [[A Spèza|Spézza]] e a l'é 'na costruçión bén bén ciù modèrna, realizâ tra-o [[1956]] e o [[1975]] segóndo o stîle raçionalìsta. A-a giornâ d'ancheu a l'é vegnûa a sêde vescovîle da [[diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ]]. * [[Concatedrâle de Sànta Màia Sónta (Sarzànn-a)|Concatedrâle de Sànta Màia Sónta]]: a [[Sarzànn-a]], a l'é unn-a de dôe concatedrâle da [[diòcexi de Spézza-Sarzànn-a-Brignæ]]. A seu costruçión a l'é comensâ do [[1204]] e, pe tànto ch'a l'é stæta finîa sôlo che do [[XVIII secolo|Seteçénto]], a móstra 'n insémme de eleménti romànichi, gòtichi e baròcchi, che ne vêgnan da ingrandiménti e travàggi fæti into gùsto de etæ che pasâvan. * [[Concatedrâle di Sànti Pê, Loénso e Conbàn (Brignæ)|Concatedrâle di Sànti Pê, Loénso e Conbàn]]: a l'é 'na gêxa do [[XII secolo|sécolo XII]] ch'a s'atrêuva into pàize de [[Brignê|Brignæ]]. A l'é stæta inandiâ segóndo o stîle romànico ma, ciù tàrdi, a l'é stæta interesâ da di travàggi de gùsto baròcco; a l'é l'âtra concatedrâle da diòcexi insémme a quélla de Sarzànn-a. === Architetûe civîli === <gallery mode="packed" widths="200" heights="150"> Bocca di Magra Villa terme.jpg|E tèrme da vìlla de Bócca de Mâgra Villa romana del Varignano.jpg|Vìsta da vìlla do Varignàn </gallery> * [[Vìlla romànn-a do Varignàn|Vìlle romànn-e do Varignàn]] e [[Vìlla româna de Bócca de Mâgra|de Bócca de Mâgra]]: én de vìlle romànn-e do [[I secolo a.C.|I sécolo prìmma de Crìsto]] che s'atrêuvan, rispetivaménte, inti comùn de [[Pòrtivene|Pòrtovénere]] e de [[Mègia|Améggia]]. === Architetûe militâri === <gallery mode="packed" widths="200" heights="150"> Castello (Rapallo) - facciata e lato sud-ovest 3 2023-04-28.jpg|Vìsta do castéllo de Rapàllo Portovenere, castello Doria.jpg|O castéllo di Döia a Pòrtovénere Castello di Lerici Liguria.jpg|Vìsta do castéllo de Lèrxi Château San Giorgio - La Spezia (IT42) - 2022-09-02 - 13.jpg|Castéllo Sàn Zòrzo de Spézza Forteresse Castracani - Sarzana (IT42) - 2022-08-28 - 10.jpg|A fortéssa de Sarzanéllo Forteresse Firmafede - Sarzana (IT42) - 2022-08-28 - 10.jpg|A fortéssa de Firmafêde </gallery> * [[Castéllo de Rapàllo]]: o l'é o scìnbolo da çitæ de [[Rapallo|Rapàllo]], co-a seu costruçión ch'a remónta a-o [[XVI secolo|sécolo XVI]], fæta pi-â necescitæ d'avardâ o pàize da-i atàcchi di pirâti saracìn. * [[Castéllo de Pòrtovénere]]: o l'é stæto costroîo pi-â prìmma vòtta da-i zenéixi, do [[1161]], sùbito dòppo a fondaçión do pàize. A ògni mòddo, o castéllo o l'é stæto ingrandîo ciù vòtte, pe pigiâ coscì a seu fórma d'ancheu, into [[XVII secolo|sécolo XVII]]. * [[Castéllo de Lèrxi]]: fabricòu a partî da-o [[1152]] in sce 'n promontöio ch'o l'avàrda a bâia ch'a gh'é sótta, o seu contròllo o l'é stæto conbatûo ciù vòtte tra-i zenéixi e i pizén. A seu fórma d'ancheu a ne vêgne da-o [[XVI secolo|sécolo XVI]] e, into detàggio, da-o [[1555]], quànde són finîi i travàggi pe ingrandîlo. * [[Castéllo Sàn Zòrzo (Spézza)|Castéllo Sàn Zòrzo]]: fortificaçión prinçipâ de [[A Spèza|Spézza]] a-i ténpi da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]], a remónta a l'ànno [[1371]], vegnìndone da-a ricostruçión de 'n castéllo ciù antîgo da [[Èrta Etæ de Mêzo|prìmma Etæ de Mêzo]]. A-a giornâ d’ancheu o l'é a sêde do Musêo cìvico archiològico "[[Ubaldo Formentini]]". * [[Fortéssa de Sarzanéllo]]: a l'é 'na fortificaçión inponénte scitoâ inta localitæ de [[Sarzànn-a]] co-o mæximo nómme e che, insémme a-a [[Fortéssa de Firmafêde]], a formâva o scistêma de diféiza da çitæ. A seu costruçión a l'é stæta comensâ da-i [[Medici]] inti àni da dominaçión toscànn-a, pe êse finîa da-i zenéixi inti sécoli de dòppo. === Musêi === [[Immaggine:Arsenal_of_La_Spezia_2.jpg|miniatura|L'arsenâ de Spézza, sêde do musêo ténico navâle.]] * [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)|Cìvico Musêo mainâ "Gio Bono Ferrari"]]: a Camóggi * [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Sâla Archiològica]]: a Camóggi * Musêo do pisétto: a Rapàllo * Musêo diocezàn d'àrte sâcra: a Ciâvai * Musêo stòrico do risorgiménto: a Ciâvai * Musêo archiològico de Ciâvai * Musêo geopaleontològico: a Lèrxi * Musêo ténico navâle: a Spézza * Musêo diocezàn: a Spézza * Musêo naçionâle traspòrti: a Spézza * Musêo cìvico archiològico "Ubaldo Formentini": a Spézza * Céntro d'àrte modèrna e contenporània: a Spézza * Palasìnn-a de àrte "Lucio Roberto Rosaia": a Spézza * Musêo diocezàn: a Sarzànn-a * Musêo archiològico naçionâle de Lûni === Âtro === * [[Çinque Tære|Çìnque Tære]]: e Çìnque Tære són unn-a de destinaçioìn pe-i turìsti ciù avoxæ e apresæ a livéllo italiàn e internaçionâle e, da-o [[1997]], én stæte diciaræ cómme patrimònio de l'umanitæ da l'[[UNESCO]] insémme a [[Pòrtivene|Pòrtovénere]] e-e îzoe de l'[[arçipélago spezìn]]<ref name=":0" />. * [[Portofin|Pòrtofìn]]: sto pàize o l'é 'n'âtra destinaçión turìstica de livéllo internaçionâle inta Rivêa de Levànte. * Rèsti da çitæ de ''[[Luna]]'': a-o confìn co-a Toscànn-a, o l'é o pàrco archiològîco ciù grànde de tùtta a región. * [[Canposànto de Cafàggio]]: o l'é in antîgo çimitêio do [[IV secolo a.C.|sécolo IV prìmma de Crìsto]], ch'o l'êa adêuviòu za da-i ''[[Apuani]]'', ch'o no raprezénta unn-a de testimoniànse ciù inportànti. * [[Vîa de l'Amô]]: fòscia o camìn ciù avoxòu de Çìnque Tære, o lîga [[Rimazô]] con [[Manaròlla]]. * [[Sentê celestìn]]: âtro sentê inportànte inte Çìnque Tære, ch'o ne lîga insémme tùtti i seu pàixi. == Anbiénte == === Flöra === [[Immaggine:19025_Porto_Venere,_Province_of_La_Spezia,_Italy_-_panoramio_(11).jpg|miniatura|Vìsta da [[A Parmæa|Parmæa]] tra-a [[màccia mediterània]]. Tra-e vàrie ciànte se pêuan riconósce 'n ezenplâre d'[[eofòrbia arbòrea]] (a sx) e di [[Pìn marìtimo|pìn marìtimi]] (a dx).|sinistra]] A flöra ch'a se peu atrêuvâ lóngo a Rivêa, tànto a Ponénte che a Levànte, a l'é pò-u ciù de tîpo mediterànio, scibén che gh'é stæto portòu da l'òmmo tànte âtre spêce, ciù che-e [[Plantae|ciànte]] domèsteghe prezénti da sécoli inta zöna cómme o [[castàgno]], o [[pìn domèstego]] e l'[[oîvo]]. Tra-e ciànte coltivæ, l'é difûzo sorviatùtto i [[Oîvo|oîvi]], i [[Frûta|èrboi da frûta]] e a [[vìgna]], e, ciù de ræo, i [[agrùmmi]], sorviatùtto [[Limon|limoìn]]. A flöra òriginâia da fàscia costêa, mêno difûza pe caxón da fòrte urbanizaçión da Rivêa, a l'é formâ da ciànte tìpiche da [[màccia mediterània]] cómme e [[Ciantagallettu|zenèstre]], o [[latèrno]], o [[lentìsco]], o [[mortìn]], l'[[Murta|armón]] e l'[[èrxo]], èrbo che into pasòu o formâva de grénde forèste ch'anâvan da-a còsta scìnn-a 600-700 m in sciô livéllo do mâ. Ciù de ræo gh'é de asociaçioìn vegetâli, prezénti sorviatùtto inti pòsti ciù câdi e arsoîi, formæ da l'olivàstro (a variêtæ sarvæga de l'[[oîvo]]) ò da-o [[caróbbo]], che de vòtte s'atrêuvan asociæ a l'[[eofòrbia arbòrea]]. Tra-i [[Arbùsto|arbùsti]] e-e [[Ciànta aromàtica|aromàtiche]] gh'é o [[tùmou]], l'[[Auföggio|öféuggio]] e o [[romanìn]], ciànte che, insémme a âtri arbùsti, són a sôla vegetaçión di pòsti ciù ventôxi, fæto ch'o pòrta a-o svilùppo da coscì dîta [[garîga]], 'n tîpo de màccia mediterània caraterizòu da-a fàrta de ciànte a âto fùsto. Inta fàscia costêa e quélla de prìmme colìnn-e i èrboi ciù comùn són sorviatùtto o [[pìn marìtimo]] e, ciù de ræo, o [[pìn d'Aléppo]] ascì. A ògni mòddo, conscideròu o fòrte inpàtto de l'òmmo inti pòsti ciù vixìn a-o mâ, inta fàscia costêa se peu atrovâ vàrie spêce de [[Ciànta òrnamentâle|ciànte òrnamentâli]] inportæ, a partî da-o [[XIX secolo|sécolo XIX]], da-o [[Nordàfrica]] e da-e regioìn sub-tropicâli de [[America do Nòrd|América setentrionâle]], [[Asia|Àzia]] e [[Oçeania|Òceània]]. Prezénpio, se peu aregordâ e spêce de pàrme, màscime [[Pàrma da dàtai|quélla da dàtai]] e a [[Pàrma de Canaîe|pàrma de Canàie]]. Âtre ciànte arivæ de fêua e comùn a-a giornâ d'ancheu inta Rivêa són a [[magnòlia]], òriginâia de l'Àzia, e o [[fîgo d'Ìndia]], ch'o vêgne da-o [[Méscico]]. === Fàona === [[Immaggine:Barn_swallow_in_Vernazza_(Italy).jpg|miniatura|Dôe ezenplâri de [[Rundanin-a|rondanìnn-a]] a [[Vernassa|Vernàssa]].]] A fàona da fàscia costêa, scibén ch'a patìsce 'na fòrte presción da-e ativitæ de l'òmmo, a prezénta ancón 'na çèrta variàbilitæ, con de béstie ànche endémiche da zöna. Tra-e spêce ciù comùn gh'é sorviatùtto i öxélli cómme o [[mèrlo]], o [[frengoéllo]], a [[sîa]] e o [[pecétto]], prezénti co-in gràn nùmero di ezenplâri, ciù che i [[Ochin de mâ|öchìn de mâ]] e i [[Cónbo|cónbi]]. Âtri öxélli són a [[pàsoa solitâia]], l'[[éuggiochéutto]], a [[sterpassolinn-a]], o [[picónso]], o [[pitaformîgoe]], o [[cùcco]] e o [[coarosön]]. Gh'é de spêce d'öxélli da rapìnn-a ascì, ségge da néutte (cómme l'[[alochétto]], a [[çivétta]], a [[barbanèlla]], l'[[alòcco]], a [[tésta de gàtto]] e o [[dûgo]]) che da giórno (cómme l'[[Agugia|àgogia]], l'[[Agugia neigra|àgogia néigra]], o [[farchétto]], o [[nìbio]] e o [[fàrco]]). Tra i [[Amphibia|anfìbbi]] un di ciù caraterìstici o l'é o [[scilvèstro]], ''Salamandra salamandra'', néigro e a màcce giâne, béstia ch'a se peu atrovâ sorviatùtto inte gròtte e inti pòsti ùmidi. === Àree naturâli === [[Immaggine:ESC_large_ISS014_ISS014-E-17038.JPG|miniatura|O Promontöio de Pòrtofìn vìsto da-o spàçio. A seu pàrte de meridión a l'é conpréiza into [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|pàrco naturâle co-o mæximo nómme]].]] [[Immaggine:BrugnatoVaraRiverPonteRomano1.JPG|miniatura|O sciùmme [[Vâa]] in corispondénsa de l'antîgo pónte romàn. O se tràtta do sôlo habitat lóngo 'n sciùmme da Ligùria a êse restòu a-o seu stâto òriginâle.]] Inta Rivêa de Levànte són stæte creæ træ risèrve naturâli da pàrte da [[Liguria|región Ligùria]], a-e quæ o va azónto o [[pàrco naçionâle de Çìnque Tære]]. Co-a creaçión da pàrte de l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]] do progètto [[Natûa 2000]] a l'é stæta creâ 'n'inportànte ræ de [[Scîto d'Interèsse Comunitâio|Scîti d'Interèsse Comunitâio]], a quæ a l'inclùdde e zöne ciù rìcche de biodiverscitæ. * Pàrco naçionâle de Çìnque Tære * Pàrco naturâle regionâle de Pòrtovénere (SIC ascì<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic94/index.htm|tìtolo=SIC Portovenere - Riomaggiore - S.Benedetto|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref>) * Pàrco naturâle regionâle de Móntemarçéllo-Mâgra-Vâa (SIC ascì<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic84/index.htm|tìtolo=SIC Parco della Magra - Vara|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref>) * [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Pàrco naturâle regionâle de Pòrtofìn]] (SIC ascì<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic68/index.htm|tìtolo=SIC Parco Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref>) * Scîto d'Interèsse Comunitâio Mónte Fàsce<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic63/index.htm|tìtolo=SIC Monte Fasce|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Tôre Quéssi<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic61/index.htm|tìtolo=SIC Torre Quezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Pinæa - Erxéllo de Ciâvai<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic69/index.htm|tìtolo=SIC Pineta - Lecceta di Chiavari|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Riàn Tuia - Montalêgro<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic70/index.htm|tìtolo=SIC Pineta - Rio Tuia - Montallegro|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Fôxe e córso do sciùmme Entélla<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic71/index.htm|tìtolo=SIC Foce e medio corso del Fiume Entella|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Pónta Bàffe - Pónta Monêgia - Vàl Petrònio<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic72/index.htm|tìtolo=SIC Punta Baffe - Punta Moneglia - Val Petronio|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Pónta Manæa<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic73/index.htm|tìtolo=SIC Punta Manara|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Rócche de Sànta Nétta - Vàlle do Fîgo<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic73/index.htm|tìtolo=SIC Rocche di S. Anna - Valle del Fico|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Déiva - Bràcco - Prîa de Vàsca - Mêua<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic80/index.htm|tìtolo=SIC Deiva - Bracco - Pietra di Vasca - Mola|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Guaitarola<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic81/index.htm|tìtolo=SIC Guaitarola|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Mónte Særo<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic82/index.htm|tìtolo=SIC Monte Serro|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Pónta Mesco<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic89/index.htm|tìtolo=SIC Punta Mesco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Còsta de Bonasêua - Framûa<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic90/index.htm|tìtolo=SIC Costa di Bonassola - Framura|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Còsta Rimazô - Monterósso<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic92/index.htm|tìtolo=SIC Costa Riomaggiore - Monterosso|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Ciànn-a da Mâgra<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic95/index.htm|tìtolo=SIC Piana del Magra|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio O Tìn-O Tinétto<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic96/index.htm|tìtolo=SIC Isole Tino-Tinetto|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio A Parmæa<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic97/index.htm|tìtolo=SIC Isola Palmaria|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Móntemarçéllo<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic98/index.htm|tìtolo=SIC Montemarcello|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> * Scîto d'Interèsse Comunitâio Còsta de Maralónga<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic99/index.htm|tìtolo=SIC Costa di Maralunga|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> == Economîa == === Primâio === [[Immaggine:Terrazzi_verso_Manarola.JPG|miniatura|De [[fàsce]] coltivæ inte [[Çinque Tære|Çìnque Tære]], co-o pàize de [[Manaròlla]] de darê.|sinistra]] Ciù chò-u turìsmo, l'ativitæ econòmica ciù inportànte da Rivêa de Levànte, coscì cómme into rèsto da Ligùria, a l'é stæta de lóngo l'[[agricoltûa]]. O seu teritöio, bén açidentòu, o l'à dæto 'n gràn sponción a-o difóndise de coltivaçioìn in scê rîve di mónti, ch'én stæte dónca arangiæ pe mêzo de [[fàsce]]. Into detàggio, pe inportànsa o seu aregordâ a coltivaçión de [[Oîvo|oîve]], màscime inta zöna tra [[Lavagna|Lavàgna]] e [[Monegia|Monêgia]], di òrtàggi e, sorviatùtto, de vàrie [[Vìn da Ligùria|vìgne tìpiche de ste tære]]. Tra-e variêtæ tradiçionâli gh'é o [[Bòsco (vitìgno)|bòsco]], l'[[ûga gianchétta]], a [[gianchétta zenéize]] e o [[vermentìn]], tùtte de vìgne a grànn-a giànca, ma o gh'é coltivòu de variêtæ a grànn-a néigra ascì, cómme o [[sangiovéize]], o [[çêxìn]] e o [[canaiô]]. === Secondâio === L'ativitæ industriâle inta Rivêa a no l'é mâi stæta goæi svilupâ, co-e pöche inpréize che gh'àn de sêde che s'én specializæ màscime inte costruçioìn navâli e inta mecànica. Tra-i âtri se peu aregordâ i cantê [[OTO Melara]] de [[A Spèza|Spézza]], de propiêtæ da [[Leonardo (inpréiza)|Leonardo]], e quélli do [[Mugiàn (Spézza)|Mugiàn]] e de [[Rîva Trigôzo]], de propiêtæ de [[Fincantieri]]. Pe cóntra, o gh'à de òrìgine bén bén ciù antîghe l'ativitæ inte minêe pe câvaghe e [[Ciàppa (prîa)|ciàppe]], che into pasòu êan bén spantegæ a l'in gîo de [[Lavagna|Lavàgna]] scibén che, a-a giornâ d’ancheu, e minêe da [[valàdda Fontann-a Bónn-a|Fontànn-a Bónn-a]] én vegnûe e ciù inportànti. Pi-â produçión d'energîa elétrica, ciù che de pâe mesciæ da-a fòrsa do vénto ch'én stæte tiæ sciù in scî brìcchi, into [[Gorfo dea Spèza|górfo de Spézza]] o s'atrêuva 'n grànde inpiànto pe trasformâ o [[Gàzzo naturâle deslengoòu|GNL]] inta seu fórma gasôza, o coscì dîto o rigasificatô de ''Panigaglia''. === Tersiâio === A-a giornâ d’ancheu, unn-a de ativitæ econòmiche de prìmmo cónto pi-â Rivêa de Levànte a l'é quélla ligâ a-o turìsmo, tànto de italién che de vixitatoî internaçionâli, tiæ inta región da-o seu clìmma e da-e belésse da natûa che se gh'atrêuvan. A ciù pàrte di moviménti di turìsti a l'é ligâ a-e seu ciàzze e, in generâle, a-a còsta ma, a ògni mòddo, gh'é de ativitæ inportànti ligæ a-e escurscioìn pe-i bòschi e a-e manifestaçioìn colturâli ascì. == Comunicaçioìn == === Stràdde === [[Immaggine:Viadotto_Sori,_autostrada_A12.jpg|miniatura|O pónte de l'[[Outostràdda A12|A12]] ch'o l'atravèrsa a canâ de [[Söi]].]] A Rivêa de Levànte a l'é ligâ a-e regioìn vixìnn-e da-e outostràdde chi aprêuvo: * [[Outostràdda A12|A12]]: conosciûa pe comùn cómme l'Outostràdda Azùrra, a l'é a outostràdda prinçipâ da Rivêa de Levànte. A va d'inti confìn co-a [[Toscann-a|Toscànn-a]] (vegnìndone da [[Pisa|Pîza]]) scìn a [[Zena|Zêna]], pe 'na longhéssa de 210&nbsp;km inte tùtto e 11 cazélli into teritöio da Ligùria, a-o servìçio da ciù pàrte de localitæ in sciô mâ. * [[Outostràdda A15|A15]]: dîta "''Autocamionale della Cisa''" ascì, a se lîga a l'A12 in corispondénsa de [[A Spèza|Spézza]] e a permétte d'arivâ inta Rivêa pe chi o ne vêgne da-a [[Cianûa padann-a|Cianûa Padànn-a]] e, in particolâ, da [[Parma|Pàrma]]. * [[Outostràdda A7|A7]]: dîta a "Seravàlle", a l'é l'outostràdda ch'a permétte d'arivâ in tùtte dôe e Rivêe pe chi o ne vêgne sorviatùtto da-a [[Screivia|valàdda da Scréivia]] e da-a [[Lombardïa|Lonbardîa]]. Tra e stràdde d'âtro génere, a ciù inportànte da región a l'é de lóngo a [[Stràdda Statâle 1 Aurelia|SS1 Aurelia]], ch'a travèrsa tùtta a Rivêa da levànte a ponénte. E âtre stràdde che, partindo da l'Aurelia, vàn vèrso i brìcchi, e dónca into [[Piemonte|Piemónte]], inte l'[[Emilia-Romagna|Emìlia Romàgna]] e inta [[Toscann-a|Toscànn-a]], són: * SS35: a l'é stràdda ch'a pàssa pe-i [[Pàsso di Zôvi|Zôvi]], ch'a ghe mónta anàndo aprêuvo pi-â ciù pàrte a-o mæximo camìn de l'outostràdda A7, a-o mànco scìn a [[Pusö|Poseu]]. * SS45: dîta pe comùn a stràdda da [[Valâ do Trébia]], a pàrte da [[Zena|Zêna]], da-o quartê de [[Strùppa]], e a l'arîva a [[Piaçensa|Piaxénsa]], pasòu ciù ò mêno 120&nbsp;km. * SS586: ò stràdda da [[Valâ de l'Àveto]], insémme a-a SS225 (ch'a va da [[Ciävai|Ciâvai]] a [[Carasco|Caràsco]]) a lîga a Rivêa con l'Emìlia, pe arivâ a Piaxénsa. * SS26: a l'é a stràdda ch'a lîga l'estremitæ de levànte da Ligùria co-a Cianûa Padànn-a, pasàndo pò-u pàsso da Cîza co-in percórso scìmile a quéllo de l'A15. === Ferovîe === Lóngo a Rivêa de Levànte, ciù che a SS1 e a A12, a côre ànche a lìnia feroviària [[Ferovîa Zêna-Pîza|Zêna-Pîza]], fæta tra-o [[1861]] e o [[1874]] pe ligâ a Ligùria co-a Toscànn-a. Da-a Zêna-Pîza se deràmman âtre dôe lìnie feroviàrie che lîgan o mâ co-a Cianûa Padànn-a, sàiva a dî a [[Ferrovia Milan-Zena|Milàn-Zêna]], tra-a Lonbardîa e a Ligùria, e a [[ferovîa Pàrma-Spézza]], dîta a "Pontremoléize" ascì, che pasàndo pi-â valàdda da [[Magra|Mâgra]] a lîga ste dôe çitæ. === Pòrti === [[Immaggine:Santa_Margherita_Ligure-IMG_1046.JPG|miniatura|O pòrto de Sànta Margàita.]] [[Immaggine:Porto_3-Rapallo.JPG|miniatura|Vìsto do pòrto de Rapàllo.]] [[Immaggine:Porto_di_Lavagna.JPG|miniatura|O pòrto turìstico de Lavàgna.]] Inta Rivêa de Levànte s'atrêuva l'inportànte pòrto de [[A Spèza|Spézza]], pàrte de l'Aotoritæ de Scistêma Portoâle do Mâ Lìgure de Levànte insémme a-o pòrto de [[Caræa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.adspmarligureorientale.it/|tìtolo=ADSP Mar Ligure Orientale - Scîto ofiçiâ|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-29}}</ref>, atresòu pi-â movimentaçión tànto de mèrçe che de pasagê, ciù che êse 'na bâze da [[Marìnn-a Militâre]]. Ciù che i pòrti comerciâli, inta Rivêa se peu atrovâ bén bén de pòrti turìstichi pe l'òrmézzo de inbarcaçioìn da dipòrto. In particolâ, in órdine pe nùmero de pòsti bàrca a dispoxiçión, gh'é i pónti d’ormézzo de<ref>{{Çitta web|url=https://www.ligurianautica.com/categorie-porti/porti-a-genova/|tìtolo=Porti a Genova|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-29}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.ligurianautica.com/categorie-porti/porti-riviera-di-levante/|tìtolo=Porti Riviera di Levante|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-06-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" !Nòmme do pòrto !Comùn !Pòsti !Max l.o.a !Redòssi !Traverscîe |- | style="text-align:center;" |Pòrtixeu de Lèrxi | style="text-align:center;" |[[Lerze|Lèrxi]] | style="text-align:right;" |1.600 | style="text-align:right;" |14&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Lavàgna | style="text-align:center;" |[[Lavagna|Lavàgna]] | style="text-align:right;" |1.509 | style="text-align:right;" |51&nbsp;m | style="text-align:center;" |Gregâ, Levànte e Mainàsso | style="text-align:center;" |Oustrâle |- | style="text-align:center;" |Pòrto ''Mirabello'' | style="text-align:center;" |[[A Spèza|Spézza]] | style="text-align:right;" |1.100 | style="text-align:right;" |135&nbsp;m | style="text-align:center;" |Da tùtti i quadrànti | style="text-align:center;" |Mainàsso |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Sànta Margàita | style="text-align:center;" |[[Santa Margaita (comun)|Sànta Margàita]] | style="text-align:right;" |600 | style="text-align:right;" |60&nbsp;m | style="text-align:center;" |Meistrâ | style="text-align:center;" |Mainàsso e Lebéccio |- | style="text-align:center;" |Pòrto Lotti | style="text-align:center;" |[[A Spèza|Spézza]] | style="text-align:right;" |534 | style="text-align:right;" |180&nbsp;m | style="text-align:center;" |Da tùtti i quadrànti | style="text-align:center;" |Lebéccio |- | style="text-align:center;" |Mænn-a de Zêna Ariopòrto | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:right;" |500 | style="text-align:right;" |130&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Pòrto pùblico comunâle de Rapàllo | style="text-align:center;" |[[Rapallo|Rapàllo]] | style="text-align:right;" |500 | style="text-align:right;" |12&nbsp;m | style="text-align:center;" |Gregâ, Levànte e Mainàsso | style="text-align:center;" |Meistrâ |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Lévanto | style="text-align:center;" |[[Levanto|Lévanto]] | style="text-align:right;" |460 | style="text-align:right;" |8&nbsp;m | style="text-align:center;" |Tramontànn-a, Gregâ e Levànte | style="text-align:center;" |Oustrâle, Lebéccio e Ponénte |- | style="text-align:center;" |Mænn-a de Ciâvai | style="text-align:center;" |[[Ciävai|Ciâvai]] | style="text-align:right;" |459 | style="text-align:right;" |25&nbsp;m | style="text-align:center;" |Da tùtti i quadrànti | style="text-align:center;" |Lebéccio |- | style="text-align:center;" |Pòrto Carlo Riva | style="text-align:center;" |[[Rapallo|Rapàllo]] | style="text-align:right;" |400 | style="text-align:right;" |42&nbsp;m | style="text-align:center;" |Tramontànn-a e Meistrâ | style="text-align:center;" |Ponénte |- | style="text-align:center;" |Pòrtixeu Dùcca di Abrùssi | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:right;" |380 | style="text-align:right;" |25&nbsp;m | style="text-align:center;" |Gregâ | style="text-align:center;" |Oustrâle |- | style="text-align:center;" |Pòrto Antîgo - Mænn-a da Fêa | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:right;" |305 | style="text-align:right;" |90&nbsp;m | style="text-align:center;" |Da tùtti i quadrànti | style="text-align:center;" |Levànte (limitæ) |- | style="text-align:center;" |Mænn-a do Pòrto Antîgo | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:right;" |270 | style="text-align:right;" |75&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Mænn-a de Pòrtofìn | style="text-align:center;" |[[Portofin|Pòrtofìn]] | style="text-align:right;" |260 | style="text-align:right;" |60&nbsp;m | style="text-align:center;" |Meistrâ | style="text-align:center;" |Gregâ |- | style="text-align:center;" |Pòrtixeu de Bócca de Mâgra | style="text-align:center;" |[[Mègia|Améggia]] | style="text-align:right;" |256 | style="text-align:right;" |30&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Lebéccio |- | style="text-align:center;" |Mænn-a do Fezàn | style="text-align:center;" |[[Pòrtivene|Pòrtovénere]] | style="text-align:right;" |250 | style="text-align:right;" |28&nbsp;m | style="text-align:center;" |Mainàsso, Lebéccio e Meistrâ | style="text-align:center;" |Gregâ |- | style="text-align:center;" |Mænn-a do Meu Vêgio | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:right;" |160 | style="text-align:right;" |90&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Séstri Levànte | style="text-align:center;" |[[Sestri Levante|Séstri Levànte]] | style="text-align:right;" |150 | style="text-align:right;" |20&nbsp;m | style="text-align:center;" |Ponénte | style="text-align:center;" |Gregâ e Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Pòrto Antîga Conpagnîa da Véia | style="text-align:center;" |[[Mègia|Améggia]] | style="text-align:right;" |90 | style="text-align:right;" |20&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- | style="text-align:center;" |Mænn-a do Pónte | style="text-align:center;" |[[Mègia|Améggia]] | style="text-align:right;" |85 | style="text-align:right;" |22&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |- | style="text-align:center;" |Dàrsena Ar-Nav | style="text-align:center;" |[[Mègia|Améggia]] | style="text-align:right;" |75 | style="text-align:right;" |30&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Meistrâ |- | style="text-align:center;" |Cecar Nautica | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:right;" |54 | style="text-align:right;" |12&nbsp;m | style="text-align:center;" |Oustrâle | style="text-align:center;" |Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Sàn Frutôzo | style="text-align:center;" |[[Camuggi|Camóggi]] | style="text-align:right;" |37 | style="text-align:right;" |24&nbsp;m | style="text-align:center;" |Lebéccio | style="text-align:center;" |Meistrâ e Ponénte |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Pòrtovénere | style="text-align:center;" |[[Pòrtivene|Pòrtovénere]] | style="text-align:right;" |32 | style="text-align:right;" |50&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Gregâ e Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Vernàssa | style="text-align:center;" |[[Vernassa|Vernàssa]] | style="text-align:right;" |15 | style="text-align:right;" |10&nbsp;m | style="text-align:center;" |Tramontànn-a, Gregâ e Levànte | style="text-align:center;" |Oustrâle, Lebéccio e Ponénte |- | style="text-align:center;" |Pòrto de Gràçie | style="text-align:center;" |[[Pòrtivene|Pòrtovénere]] | style="text-align:right;" |14 | style="text-align:right;" |70&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" |Gregâ e Tramontànn-a |- | style="text-align:center;" |Pòrto Carolìnn-a | style="text-align:center;" |[[Lerze|Lèrxi]] | style="text-align:right;" | - | style="text-align:right;" |15&nbsp;m | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - |} === Ariopòrti === Inta Rivêa de Levànte, bén ch'o no ségge goæi trafegòu, gh'é 'n ariopòrto ascì, scitoòu into teritöio do comùn de [[Sarzànn-a]]. L'[[ariopòrto de Sarzànn-a-Lûni]] o l'é nasciûo do [[1918]] cómme 'n inpiànto militâre ma, a-a giornâ d'ancheu, o l'é a sêde de 'n arioclub civîle ascì, ch'o ghe inàndia de ativitæ cómme córsci de xêuo e de paracadutìsmo. == Comùn == [[Immaggine:Lavagna-Liguria-Italy_-_Creative_Commons_by_gnuckx_(3621305607).jpg|miniatura|Vìsta da l'aéreo de [[Lavagna|Lavàgna]].]] [[Immaggine:Golfo_di_La_Spezia_Italy_aerial_view.jpg|miniatura|Vìsta da l'aéreo do [[Gorfo dea Spèza|Górfo de Spézza]].]] [[Immaggine:Palmaria_Tino.jpg|miniatura|Vìsta da l'aéreo de [[Pòrtivene|Pòrtovénere]].]] In sciô Mâ Lìgure, lóngo a Rivêa de Levànte, s'avànsa 26 comùn, pàrte de dôe provìnse diferénti. Inte l'órdine, da [[Zena|Zêna]] vèrso levànte, gh'é: {| class="wikitable sortable" !Nùmero !Pàize !Provìnsa !Popolaçión (31/03/2024)<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B|tìtolo=Balànso demogràfico mensîle|outô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2026-07-16}}</ref> !Superfìcce (km²) |- | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |[[Zena|Zêna]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |562.143 | style="text-align:right;" |240,29 |- | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |[[Boggiasco|Bogiàsco]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |4.309 | style="text-align:right;" |4,42 |- | style="text-align:center;" |3 | style="text-align:center;" |[[A Ceive de Söi|Céive]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |2.402 | style="text-align:right;" |3,56 |- | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |[[Söi]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |3.977 | style="text-align:right;" |13,07 |- | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" |[[Recco|Récco]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |9.323 | style="text-align:right;" |9,77 |- | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" |[[Camuggi|Camóggi]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |4.901 | style="text-align:right;" |10,07 |- | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" |[[Portofin|Pòrtofìn]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |364 | style="text-align:right;" |2,53 |- | style="text-align:center;" |8 | style="text-align:center;" |[[Santa Margaita (comun)|Sànta Margàita]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |8.417 | style="text-align:right;" |10,04 |- | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center;" |[[Rapallo|Rapàllo]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |29.455 | style="text-align:right;" |33,61 |- | style="text-align:center;" |10 | style="text-align:center;" |[[Zoaggi|Zoâgi]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |2.366 | style="text-align:right;" |7,79 |- | style="text-align:center;" |11 | style="text-align:center;" |[[Ciävai|Ciâvai]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |27.412 | style="text-align:right;" |12,23 |- | style="text-align:center;" |12 | style="text-align:center;" |[[Lavagna|Lavàgna]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |12.320 | style="text-align:right;" |13,88 |- | style="text-align:center;" |13 | style="text-align:center;" |[[Sestri Levante|Séstri Levànte]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |17.259 | style="text-align:right;" |33,62 |- | style="text-align:center;" |14 | style="text-align:center;" |[[Monegia|Monêgia]] | style="text-align:center;" |{{IT-GE}} | style="text-align:right;" |2.508 | style="text-align:right;" |15,61 |- | style="text-align:center;" |15 | style="text-align:center;" |[[Deiva|Déiva]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |1.286 | style="text-align:right;" |14,09 |- | style="text-align:center;" |16 | style="text-align:center;" |[[Framûa]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |558 | style="text-align:right;" |19,26 |- | style="text-align:center;" |17 | style="text-align:center;" |[[Bonasseua|Bonasêua]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |779 | style="text-align:right;" |9,19 |- | style="text-align:center;" |18 | style="text-align:center;" |[[Levanto|Lévanto]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |5.089 | style="text-align:right;" |36,81 |- | style="text-align:center;" |19 | style="text-align:center;" |[[Monterosso|Monterósso]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |1.323 | style="text-align:right;" |10,94 |- | style="text-align:center;" |20 | style="text-align:center;" |[[Vernassa|Vernàssa]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |709 | style="text-align:right;" |12,30 |- | style="text-align:center;" |21 | style="text-align:center;" |[[Rimazô]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |1.312 | style="text-align:right;" |10,27 |- | style="text-align:center;" |22 | style="text-align:center;" |[[Pòrtivene|Pòrtovénere]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |3.229 | style="text-align:right;" |7,66 |- | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |[[A Spèza|Spézza]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |92.619 | style="text-align:right;" |51,39 |- | style="text-align:center;" |24 | style="text-align:center;" |[[Lerze|Lèrxi]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |9.360 | style="text-align:right;" |16,01 |- | style="text-align:center;" |25 | style="text-align:center;" |[[Mègia|Améggia]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |4.270 | style="text-align:right;" |14,17 |- | style="text-align:center;" |26 | style="text-align:center;" |[[Sarzànn-a]] | style="text-align:center;" |{{IT-SP}} | style="text-align:right;" |21.756 | style="text-align:right;" |34,52 |} == Nòtte == <references responsive="" /> {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] qycbyhi11hj2bjs2dkj33gkr5qkmj54 0 30053 271861 242524 2026-07-16T19:06:07Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Tîxi" 271861 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Genova - Via Bertani (1961).jpg|miniatura|250x250px|Vìsta da Stràdda de Agostìn Bertâni inte l'ànno [[1961]]]] A '''Stràdda de Agostìn Bertâni''' a l'é 'na stràdda de [[Zena|Zêna]], scitoâ into quartê de [[Castelétto (Zêna)|Castelétto]]. Sta stràdda chi, ch'a pìggia o sò nómme da-o [[Agostìn Bertâni|mêgo e polìtico milanéize]] ch'o l'é stæto pe tànti ànni a Zêna ascì, a colêga [[Córso Magénta (Zêna)|Córso Magénta]], a nòrd, co-a Ciàssa di Capuçìn, a sùd<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Amedeo Pescio|tìtolo=I nomi delle strade di Genova|url=https://books.google.it/books?id=m3tEAQAAMAAJ|ànno=1912|editô=A. Forni editore|léngoa=IT|p=26}}</ref><ref>{{Çitta|Pastorino, 1968|vol. I, p. 117}}</ref>. == Stöia == Sta stràdda chi a l'é stæta realizâ inte l'ànbito do colegaménto tra a pàrte za exìstente da çitæ, spécce quélla d'in gîo [[Ciàssa Corvétto (Zêna)|Ciàssa Corvétto]], co-e zöne de nêuva urbanizaçión aprêuvo a l'avertûa da [[Circonvalaçión a Mónte (Zêna)|Circonvalaçión a Mónte]] tra a fìn do [[XIX secolo|sécolo XIX]] e o prinçìpio do [[XX secolo|sécolo XX]]. Ciù antigaménte, a-o pòsto de sta stràdda chi gh'êa sôlo de [[Crêuza|crêuze]] cómme quélla da [[Montâ de Batistìnn-e]] e da [[Montâ de Sant'Ànna]]. == Descriçión == A tabélla chi de sótta a contêgne tùtti i scîti d'interésse che s'avànsan in sce Stràdda de Agostìn Bertâni. Pe de ciù, gh'é ascì o pàrco pùblico di Giardìn Àldo Acquarón e, a-o cìvico 4, a sêde da Direçión de l'ASL 3 "Zenéize" do [[Servìçio sanitâio da Ligùria|servìçio sanitâio lìgure]]. {| class="wikitable" !Inmàgine !N° !Nómme !Descriçión |- |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|senza_cornice|125x125px]] |1 |Ecs sêde da facoltæ de economîa |Tiòu sciù into córso do sécolo XIX da-arénte a-o [[Gêxa da Santìscima Conceçión (Zêna)|convénto di fràtti capuçìn]], o grànde palàçio a-o cìvico 1 o l'é stæto pe vàrri decénni unn-a de sêde da facoltæ d'economîa de l'[[Universcitæ di Studdi de Zena|Universcitæ di Stùddi de Zêna]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700208561|tìtolo=Facoltà di Economia e Commercio (ex)|léngoa=IT|vìxita=2022-07-28}}</ref>. O l'é stæto pöi dêuviòu cómme sêde do céntro sociâle "''Buridda''" e, into [[2017]], o l'é stæto vendûo a 'n'inpréiza privâ pe trasformâlo inte 'na rescidénsa universcitâia<ref>{{Çitta web|url=https://genova.repubblica.it/cronaca/2017/05/25/news/il_comune_ha_venduto_l_ex_centro_sociale_buridda-166398592/|tìtolo=Il Comune ha venduto l'ex facoltà di via Bertani|outô=Michela Bompani|dæta=2017-05-25|léngoa=IT|vìxita=2022-07-28}}</ref>. D'ancheu o cazaménto o se trêuva inte 'n stâto de abandón. |- |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|senza_cornice|125x125px]] |6 |Licêo Lengoìstico Internaçionâle "Gràçia Delédda" |O Licêo Lengoìstico Internaçionâle "Gràçia Delédda" o l'é 'n [[Schêue secondâie de segóndo gràddo in Itàlia|institûto secondâio de segóndo gràddo]] de indirìsso [[Licêo lengoìstico|lengoìstico]]. O l'é gestîo, pe cónto do Comùn, da-a fondaçión F.U.L.G.I.S.<ref>{{Çitta web|url=https://www.deledda.eu/chi-siamo/|tìtolo=Liceo Linguistico Internazionale Grazia Deledda - Chi siamo|léngoa=IT|vìxita=2022-07-28}}</ref>, a mæxima de l'institûto secondâio de segóndo gràddo "Duchéssa de Galêa". O palàçio dónde o licêo o l'à a sò sêde, scitoòu a-o cìvico 6, o l'é stæto tiòu sciù a-o prinçìpio do sécolo XX<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700109423|tìtolo=Liceo linguistico Grazia Deledda|léngoa=IT|vìxita=2022-07-28}}</ref>. |- |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|senza_cornice|125x125px]] |7 |Cazaménto Scolàstico "Unbèrto I" |Tiòu sciù tra o 1905 e o 1906, in prinçìpio o l'êa dêuviòu pe òspitâ a palèstra "Unbèrto I", pöi trasformâ inte 'na schêua de l'infànçia. Realizòu inte l'ànbito de l'urbanizaçión de l'àrea da Circonvalaçión, o l'é decoròu segóndo o stîle neoclàsico<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210501|tìtolo=Edificio Scolastico "Umberto I"|léngoa=IT|vìxita=2022-07-28}}</ref>. D'ancheu o l'é a sêde da Schêua de l'Infànçia Bertâni e, in sciô sò téito, gh'é stæta realizâ a Teràssa Andrîa Corâdo, con intrâ da Córso Magénta. |- |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|senza_cornice|125x125px]] |9 |Ecs anbolatöio |Cazaménto ciù a mónte tra quélli in sce Stràdda Bertâni, o l'é stæto tiòu sciù into córso do sécolo XIX e, inte l'ànno [[1919]], adatòu a distrobotô de remédi cóntra a [[Tîxi|tubercolôxi]]. In sciâ fìn, o l'êa diventòu 'na sêde da Lîga Italiànn-a pi-â Lòtta cóntra i Tumoî<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700109424|tìtolo=Ambulatorio medico per la prevenzione tumori|léngoa=IT|vìxita=2022-07-28}}</ref>. D'ancheu o l'é dêuviòu pe âtri ûxi. |- |[[Immaggine:Sant'Anna_funicular.jpg|senza_cornice|125x125px]] |N/A |[[Funicolâre de Sant'Anna|Funicolâre de Sant'Ànna]]<br /><small>(staçión de mónte)</small> |Gestîa da-a socjêtæ de traspòrto pùblico [[AMT]], a funicolâre de Sant'Ànna a l'é 'na lìnea de traspòrto [[funicolâre]] ch'a colêga Ciàssa Portéllo co-a Stràdda Bertâni. A l'é stæta inougurâ a-i 26 de novénbre do [[1891]] e, a-a giornâ d'ancheu, a l'é asæ utilizâ pò-u traspòrto pùblico di abitànti da zöna. |} == Comunicaçioìn == A stràdda a no l'é colegâ da-e coriêre do traspòrto pùblico locâle de l'[[AMT]] ma gh'é stæto ativòu o servìçio "''TaxiBus''" de traspòrto pùblico a ciamâta. In particolâ, pe de chi ghe pàssa a lìnia nùmero 12, co-a fermâta de: * Stràdda Bertâni (''Via Bertani'', còdice i381 - {{coord|44.413680|8.937446}}) Pe de ciù in sce Stràdda Bertâni, da-arénte a l'incrôxo con Córso Magénta, gh'é a staçión superiôre da [[Funicolâre de Sant'Anna|funicolâre de Sant'Ànna]] e, a quàrche dêxénn-a de mêtri ciàù a nòrd, l'intrâ de unn-a galerîe de bâze de l'[[ascensô Magénta-Cròcco]]. == Nòtte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Tommaso Pastorino|tìtolo=Dizionario delle strade di Genova|url=https://books.google.it/books?id=QJ9MngEACAAJ|ànno=1968|editô=Edizioni Tolozzi|çitæ=Zêna|léngoa=IT|cid=Pastorino, 1968}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Stràdde de Zêna]] h0z7jn8ian9fx9ouzrix5crsfzf8wtx 0 31472 271869 271302 2026-07-16T23:37:38Z InternetArchiveBot 12666 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 271869 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Massimiliano Torregino (Festival de San Zorzu 2024)-Ezibisiun da prìmma sêa 02.jpg|thumb|Max Turigìn a-o Festival de San Zòrzo (2024)]] == Biografîa == '''Max Turigìn''' (in grafîa ofiçiâ: ''Max Torigìn''), nasciûo Mascimiliâno Torrigino (Buzalla, 15 de Frevâ do 1972), o l'é 'n scritô, cantante e conpoxitô folk-country-pop zenéize ligòu a-o struménto ch'o l'à de lóngo contradistìnto: l'armònica a bócca, ch'o séunn-a scìn da quand'o l'êa 'n figeu. O l'incìdde a sò primma cansón doî giórni dòppo chò-u [[Ponte Morandi|pónte Morandi]] o l'é deruòu, indûto da-a ràggia che de manimàn a càngia into bezéugno de contâ a sò tæra. Nasce l'àlbon "Terra mia", gràçie ascì a-a colaboraçión ténica do Lisciàndro Badàn (Alessandro Badano, za muxicìsta e sunòu de zonzûro do grùppo muxicâle Enragedh) 'n'arecugéita de dêxe cansoìn de stöie viâxe che parlan de Zêna e di sò contórni, e che tócan varri argoménti: i pescoéi, i zenéixi emigræ pe çercâ fortùnn-a, i canpioìn do balón (o Prùsso, sàiva a dî o Lìvio pe quélli da [[A Croxe|Crôxe]]), i dezandiæ, e l'amô pi-â sò çitæ ascì e pe-e dònne intopæ in sciâ sò stràdda, scinn'arivâ a-o racónto de ûn scanpòu a-o stermìnio de Auschwitz, e pe finî con l'amô fra doî loî. == Discografîa == Into 2023 Max o conpónn-e "Il Tifoso", 'na cansón dedicâ a-a promoçión in Série A da sò squàddra de balón do cheu e pe de ciù o ciù antîgo club italiàn: o [[Zena (Genoa CFC)|Genoa]]. O Max Torigìn o scrîve cansoìn in italiàn e in zenéize. Inte l'ànno 2017 o scrîve 'na série de stöie ligæ a-o sò teritöio che són arecugéite inte 'n librétto a tiadûa limitâ: "Stöie vêe e garsonàie". Into Màzzo do 2024 sciòrte "O Cristo da Rûa", cansón dedicâ a-a valentîxe di Portoéi de Crìsti, 'n'antîga tradiçión zenéize inte procescioìn religiôze. Into Zùgno do 2024 o scrîve "Fòrsa Zêna", 'na cansón p'aregordâ e inpréize zenéixi da-o [[Cristoffa Combo|Cristòffa Colónbo]] scinn'arivâ a-o Genoa. Into Lùggio do 2024 sciòrte o libbro di Provèrbi Zenéixi "Sciûsciâ e sciorbî no se peu", stöie vêe da lê scrîte in italiàn, sótto fórma de romànzo, in scî provèrbi in dialétto. In sciô mæximo lìbbro contìnoa ascì a cansón "A Zêna ghe dimmo" ch'a parteçipa a-o [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansón in Léngoa Lìgure]], in [[Arbénga]], inte l'anno [[2024]]. Inte l'anno 2025 o goâgna o primmo pòsto pe solisti<ref>https://telenord.it/albenga-festival-della-canzone-in-lingua-ligure-trionfo-di-mike-fc-con-il-ragazzino-guido-perata-90314</ref> <ref>https://lokkio.it/grande-successo-per-il-24esimo-festival-della-canzone-ligure/</ref> a-o [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansón in Léngoa Lìgure]] Ancón into 2025 sciòrte o CD intitolòu "Terra mia" con ûnn-a cançon in zeneize co-o titolo "Jacob o releuiâ" e 9 cançioìn in italiàn, in particolâre ûnn-a dedicâ a-o famôzo zugòu [[Roberto Pruzzo|Prûsso]], ciamòu da-i seu amixi da [[A Croxe|Croxe]] "Livio". Inte l'anno 2026 o Max o goâgna tórna o primmo pòsto pe solisti<ref>https://web.archive.org/web/20260616115833/https://www.ilsecoloxix.it/liguria/2026/06/14/news/leggenda_brugnato_conquista_festival_della_canzone_lingua_ligure-15658614/</ref> a-o [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansón in Léngoa Lìgure]] co-a cançon "Wimbledon"<ref>https://www.quienonsolo.it/Notizia/Index/2709</ref>. == Video in sce youtube == * [https://www.youtube.com/watch?v=LE9OxPZ_ty4 Lùnn-a bónn-a (asémme a Davide Cabona e [[Mike fC]])] * [https://www.youtube.com/watch?v=BvrJainmUT4 A richêssa da lêngua] - Cançon vincitrice do 24mo [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da cançon in lengoa ligure]] * [https://www.youtube.com/watch?v=iEcwi2SflIM&list=RDiEcwi2SflIM&start_radio=1 U Crisctu da rûa] == Nòtte == == Ligammi esterni == {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Muxica da Liguria]] [[Categorîa:Muxicisti]] [[Categorîa:Cantaotoî]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] bqk4wo48ejt2ckf6c0mjgbosojafy69 0 32722 271858 270764 2026-07-16T18:57:41Z N.Longo 12052 + tl 271858 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Ôtri |Panorama = Panorama di Voltri.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vìsta de Ôtri da-o Moìn de Crêvei</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = quartê |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = Zena |Data istituzione = [[1861]] |Data soppressione = [[1926]] |Abitanti = 11 632 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Nome abitanti = Ôtrìn, Vôtrìn |Patrono = [[Sàn Càrlo Boromêo]] |Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Muniçìpio VII Ponénte]] |Mappa = Municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} '''Ôtri''' ò '''Vôtri''' (''Voltri'' in italiàn) o l'é o quartê ciù a Ponénte do comùn de [[Zena|Zêna]], ch'o s'atrêuva tra-o quartê de [[Pêgi]] e-o comùn de [[Rensén]], into Muniçìpio VII Ponénte. L'àrea de Ôtri a conprénde e unitæ urbanìstiche de Ôtri, [[Crêvei]], [[Fràbiche]] e [[Scioìn]], insémme a-e fraçioìn de [[Vêxima]] e da pàrte zenéize de l'[[Ægoasànta]]. == Giögrafîa == Ôtri a s'atrêuva into setô ciù intèrno do [[Górfo de Zena|Górfo de Zêna]] e-a seu còsta a reprezénta o pónto ciù a nòrd do [[Mâ Mediterraneo|Mâ Mediterànio]] de ponénte. A-e spàlle do tê se tîan sciù e artûe, che tóccan i 1200 m co-a çìmma do [[mónte Reixa]]. Ôtri a l'é atraversâ da-i rién Léia e Cerûza. == Stöia == Conosciûa cómme Hasta Veiturium, prìmma da dominaçión romànn-a Ôtri a l'é stæta a capitâle da tribû [[Liguri Antighi|lìgure]] di [[Viturii]], da dónde a pìggia o nómme. Do 1796 a l'é stæta tiâtro da [[Batàggia de Ôtri]], tra l'exérçito de [[Napolion Bonaparte|Napolión Bonapàrte]] e-i [[oustrìachi]] aleæ di [[Regno de Sardegna|sardo-piemontéixi]]. Ôtri a l'é stæta 'n comùn outònomo da-o 1798 a-o 1926, quànde co-a costitoçión da [[Grànde Zêna]] deçîza da-o [[Fascismo|regimme fascìsta]] a l'é stæta unîa a-o comùn de Zêna. == Abitànti == === Evoluçión demogràfica === {{Demografia/Ôtri}} == Pòsti d'interèsse == === Architetûe religiôze === * Santoâio da Madònna de Gràçie ([[IV secolo|IV sécolo]]), conosciûo cómme San Nicolò ascì * Santoâio de Nòstra Scignôra Sónta de l'Ægoasànta inta localitæ de l'Ægoasànta ([[XVII secolo|XVII sécolo]] ) * Gêxa e convénto de Nòstra Scignôra di Àngei * Gêxa de Sant'Anbrêuxo * Gêxa di Sànti Nicolò e Eràsmo ([[XVII secolo|XVII sécolo]]), conosciûa ciufîto cómme gêxa de Sant'Eràmo, nasciûa in sciô pòsto de 'n ötöio do [[XIII secolo|XIII sécolo]] di Ospitalieri de Pre intitolòu a San Zâne * Gêxa de Sant'Ànna (za intitolâ a-a Madònna do Càrmo e Sànta Terêza) con l'anéso convénto carmelitàn òua sêde da schêua média statâle * Gêxa de Sànta Linbania ([[XIII secolo|XIII sécolo]]), inte l'òmònima ciasétta de Bórgo Cerûza, a l'é a sêde da Confratèrnita N.S. do Rozâio, dîta "di Turchìn" pe-o cô de càppe; sótta l'artâ gh'é o pertûzo dónde pe tradiçión se métte a tèsta pe baxâ e relìchie da sànta e òtegnî proteçión * Gêxa de Sant'Eogénio a Crêvei inte l'òmònima localitæ * Ötöio se Sant'Eogénio inte l'òmònima localitæ * Gêxa de Sant'Antönio Abòu a Crêvei inte l'òmònima localitæ * Ötöio de Sant'Eràmo * Ötöio "Mòrte e Òraçión" ([[XVII secolo|XVII sécolo]]), riavèrto do [[2010]] dòppo di travàggi de restòuro * Gêxa de San Pê a-a Vêxima ([[XII secolo|XII sécolo]]), za convénto de móneghe cistercénsi * Convénto e Gêxa de San Françésco, òua seròu <gallery widths="150" heights="250" mode="packed"> Immaggine:Voltri chiesa di S Limbania.JPG|A gêxa de Santa Linbania Immaggine:Voltri-chiesa santi Nicolò ed Erasmo1.jpg|A gêxa parochiâle di Sànti Nicolò e Eràsmo </gallery> === Architetûe çivîli === [[File:Vecchio ospedale di Voltri.jpg|thumb|O vêgio uspiâ "San Càrlo" de Ôtri, pöi Rescidénsa sanitâia ascistençiâle e ancheu Distréito sanitâio|218x218px]] * Vìlla Brìgnoe Sale Duchéssa de Galêa ([[XVII secolo|XVII sécolo]]), constroîa in scê colìnn-e de Castelâ, Gîvi, Belvedêre e San Nicolò, a l'à 'n pàrco de 32 ètari avèrto a-o pùbrico * Vìlla Lomelìn Mameli ([[XVIII secolo|XVIII sécolo]]), che ne rèsta sôlo o palàçio, purtròppo co-e faciæ de fêua òrmâi sénsa decoraçioìn. A-o moménto a l'é dêuviâ da de câze privæ e a se peu vixitâ in pàrte inte di giórni predefinî; se consèrva e decoraçioìn de pitûa intêrne do Giöxèppe Cànepa * Monuménto a-i chéiti: o monoménto òriginâio, inougoròu do [[1925]] e distrûto a-o coménso da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segónda Goæra Mondiâ]] pe ricavâ do materiâle da destinâ a-e àrmi (brónzo a-a pàtria) o l'é stæto fæto da-o scultô Prof. Vitöio Lavezzari (1864-1938). A configuraçión d'ancheu do monuménto a l'é conpòsta da-o bazaménto òriginâio e da l'êuvia astræta de l'artìsta contenporànio Chimeri; a fìrma in sciâ bâze do Prof. Vitöio Lavezzari dónca a no dêve indûe in àro in sciâ paternitæ de l'êuvia into seu conplèsso. <gallery widths="150" heights="250" mode="packed"> Immaggine:Voltri-1.jpg|Monuménto òriginâio do scultô Prof. Vitöio Lavezzari Immaggine:Monumento voltri attuale.jpg|Monuménto d'ancheu </gallery> == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Comunicaçioìn == Ôtri a l'é 'na staçión da [[ferovîa Zêna-Sànn-a]]. O l'é 'n çéntro stradâle inportànte, dæto che chi se destàcca da l'[[Ourélia]] a stràdda che, pe-o [[Passo do Turchin|Pàsso do Turchìn]], a pòrta a [[Uà|Oâ]] in [[Piemonte|Piemónte]]; in càngio a [[ferovîa Zêna-Oâ]] a l'arîva a-a carosàbile a mónte de Ôtri. === Ferovîe === {{Véddi ascì|Staçión de Zêna Ôtri}} {{Seçión vêua}} == Nòtte == ; Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ; Nòtte bibliogràfiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] 84jak1p1fozu8cp8q3qitcqaqlby8ah 0 32947 271859 271793 2026-07-16T19:02:53Z Michæ.152 13747 /* Exénpi */ 271859 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} 'Na '''moutîa''' a l'é 'na condiçión anormâle ch'a corpìsce 'na strutûa ò 'na fonçión de tùtto ò de 'na pàrte de 'n [[òrganîximo]] e ch'a l'é de sòlito ligâ a ségni e scìntomi speçìfichi<ref>NCI Dictionary of Cancer Terms: [https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/disease Definition of disease]</ref>. E moutîe pêuan êse caxonæ da fatoî de fêua, cómme i patògeni, l'espoxiçión anbientâle e-i tràomi, ò de drénto, cómme a genética, l'invegî e-e magàgne do scistêma inmunitâio. [[File:Peste bubonique - enluminure.jpg|thumb|A ciâga di ciavélli de l'Antîgo Testaménto (Bìbia de Toggenburg, XIV sécolo)|centro]] A moutîa a constitoìsce 'n stâto dónde a capaçitæ de l'òrganîximo a càngia e a reprezénta 'na deviaçión da-a seu nòrma biomédica ò da-a condiçión comùn. Defæti, de sòlito gh'é 'n sotî equilìbrio fixològico tra-i proçèsci [[Chimica|chìmichi]], [[Fixica|fìxichi]] e fonçionâli do còrpo e dónca a moutîa a peu êse consciderâ cómme a consegoénsa do faliménto di mecanîximi de contròllo òmeostàtichi<ref>Kotas and Medzhitov, 2015</ref>. A tùtti i mòddi, o conçètto o l'é difìçile da definî con preçixón e o l'é infloensòu da fatoî [[Soçiêtæ|soçiâli]], [[Coltûa|colturâli]] e [[Economìa|econòmichi]] che són cangiæ into ténpo. A scénsa ch'a s'òcupa de prevegnî, diagnosticâ e cuâ e moutîe a l'é a [[Mëxinn-a|mêxìnn-a]]. == Stöia == A paròlla ''moutîa'' (ant. ''marotia'') a ne vêgne da l'agetîvo ''maròtto''/''mòuto'', da-o latìn ''male habitum'', in sciô càrco do grêgo ''κακῶς ἔχων'' "ch'o sta mâ". Inte l'antighitæ a moutîa a l'êa de spésso consciderâ cómme 'n'entitæ de fêua ch'a l'intrâva into còrpo, caxonâ da 'n castîgo divìn, da-a poscesción de 'n demònio ò da 'na malediçión. A cûa a l'êa bazâ dónca in sce rîti d'ezorcìsmo, òraçioìn, ofèrte e l'ûzo d'èrbe màgiche. Tra-o [[V secolo a.C.|V]] e-o [[IV secolo a.C.|IV secolo prìmma de Crìsto]], con [[Ippocrate de Coo|Ipòcrate de Kos]], conscideròu o poæ da mêxìnn-a òcidentâle, o conçètto de moutîa o finìsce d'êse 'n fenòmeno sorvianaturâle e o vêgne 'n fæto naturâle. Ipòcrate o desvilùppa a teorîa di umoî, ch'a saiâ pöi perfeçionâ da-o mêgo româno [[Galén]] into [[II secolo|II sécolo dòppo de Crìsto]] e ch'a regniâ a mêxìnn-a òcidentâle pe sécoli. Segóndo sta teorîa, o còrpo umàn o contegniéiva quàttro umoî fondamentâli (sàngoe, flémma, chéulera, melanconîa) e-a moutîa a saiéiva caxonâ da-a pèrdia do seu equilìbrio: scibén chò-u scistêma ipocràtico o no l'é ciù riconosciûo da-a mêxìnn-a d'ancheu, o l'à reprezentòu o prìmmo tentatîvo de dâ 'na spiegaçión raçionâle a-e moutîe. [[File:Paul Fürst, Der Doctor Schnabel von Rom (Holländer version).png|thumb|Inçixón do Dotô Schnabel: o bécco da seu màscara o l'êa inpîo de èrbe profumæ pe schivâ e spùsse che, segóndo a teorîa do ténpo, caxonâvan a pèsta (Paul Fürst, ciù ò mêno 1656)]] Do [[1546]] o mêgo veronéize [[Girolamo Fracastoro]] o pùbrica o ''De contagione et contagiosis morbis'' e o l'acapìsce che e moutîe ne vêgnan da de ''seminaria contagionis'' ("seménse de contagión"), che pêuan trasméttise da 'na persónn-a a l'âtra. A tùtti i mòddi, scìn a-a fìn do XIX sécolo o spantegâse de moutîe o saiâ spiegòu co-a teorîa di miàsmi, ch'a l'identificâva o mêzo do contàggio inti fùmmi téusceghi provocæ da-o marçî da matêia òrgànica. Inte l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], o [[Rudolf Virchow]] o descrêuve che e moutîe són di cangiaménti do fonçionaménto normâle de [[Çélola|çélole]] e gràçie a-o [[Louis Pasteur]] e a-o [[Robert Koch]] se dimóstra sperimentalménte che e moutîe infetîve són caxonæ da microrganîximi speçìfichi. I critêi de Koch stabilìscian pe-a prìmma vòtta inta stöia 'na relaçión de caxón ciæa e [[Sciensa|scentìfica]], ch'a lîga i microrganîximi a moutîe speçìfiche. Into córso do [[XX secolo|XX sécolo]] o conçètto o s'é evolûo pe spiegâ ascì âtre moutîe cómme tumoî, moutîe do cheu, destùrbi outoinmûni. Ancheu a moutîa a no l'é ciù consciderâ sôlo 'na magàgna de 'n mecanîximo biològico, ma 'n proçèsso dinàmico dónde a génetica da persónn-a a l'interagìsce de lóngo con l'anbiénte in gîo e co-a seu dimensción psicològica. == Exénpi == {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:90%;" |+ '''Moutîe pe aparâto''' |- ! Aparâto corpîo !! Moutîa !! Descriçión |- | rowspan="7" | '''Scistêma nervôzo'''<br> | Açidénte ò pénn-a | Scìndrome caxonâ da 'n evénto di vâxi do çervéllo, che se pêuan tapâ ò ronpî, e caraterizâ da 'n inprovîza magàgna neorològica focâle ch'a dûa ciù de 24 ôe |- | Mangrània | Destùrbo caraterizòu da mâ de tèsta inprovîzo pe-o ciù unilaterâle, de sòlito dòppo cangiaménti da fonçión da vìsta, véumito e angóscia |- | Mâ cadûto | Scìndrome dovûa a caxoìn no do tùtto ciæe, caraterizâ da-o sciortî e da-o finî lèsto de vàrie manifestaçioìn piscofìxiche, cómme pèrdia de coscénsa, stâto de confuxón, moviménti outomàtichi, convurscioìn di móscoli |- | Depresción ò pecóndria | Moutîa psichiàtrica caraterizâ da-o cangiaménto do tón do sentiménto in sénso malincònico |- |[[Raggia|Ràggia]] |Moutîa caxonâ da ''Rhabdovirus'' trasmìssa co-a dentâ de béstie infètte, ch'a pòrta a 'n'encefalopatîa acûta squæxi de lóngo mortâ, caraterizâ da agrescivitæ e idrofobîa (poîa de l'ægoa) |- |[[Botulismo|Botulîximo]] |Moutîa caxonâ da-e toscìnn-e do ''Clostridium botulinum'', ch'a pòrta a paràlixi mòlla di móscoli scìn a-a mòrte |- | Mâ do çèrvo ò tétano | Moutîa caxonâ da-a contaminaçión de ferîe da-o bacìllo ''Clostridium tetani'', ch'o prodûe 'na toscìnn-a ch'a se spàntega pe-o scistêma nervôzo e a pòrta a-a contraçión de tùtti i móscoli do còrpo scìn a-a mòrte |- | rowspan="2" | '''Aparâto vixîvo''' | Òrzeu ò berbexìn |Insciamaçión con màrsa de parpélle, de sòlito caxonâ da l'infeçión de streptocòcchi e stafilocòcchi, ch'a se prezénta cómme 'n gróppo picìn e dûo insémme a insciàggia |- | Cateràtta | Moutîa da goàsto do cristalìn de l'éuggio, tìpica da vegiàia ò ligâ a moutîe scistémiche (diabête), ch'a peu portâ co-o ténpo a vegnî òrbi |- | rowspan="9" | '''Tèsta e còllo'''<br> | Zebìbbo ò bocaiêua (''herpes labialis'') | Moutîa da infeçión de ''Herpes simplex virus'' (HSV-1) ch'a se pìggia pe mêzo da saîva, caraterizâ da vescîghe che sciòrtan in scî bòrdi de lèrfe |- | Càmoa di dénti ò càrie | Proçèsso crònico de distruçión di tesciûo dûi do dénte, sostegnûo pe-o ciù da l'açión di batérri, sorviatùtto ''Streptococcus mutans'' |- | Pistéma | Arecugéita de màrsa caxonâ da batérri, ch'a se fórma inti tesciûi in gîo a-i dénti, a-a zenzîa ò a l'òsso |- | Mâ bageu ò àfta | Lexoìn da mocôza da bócca, che se prezéntan cómme ùlçere dolorôze |- |Fanghétto |Infeçión da-i fónzi do génere ''Candida'', pe-o ciù ''Candida albicans'', che sorviatùtto inti figeu a corpìsce e mocôze da bócca, dónde se fórma de tìpiche plàcche giànche |- |Strangogioìn |Insciamaçión caxonâ da l'infeçión da [[Bacteria|batérri]] ò da [[Virus|vîro]] de tonscìlle do çê da bócca, caraterizâ da mâ de gôa, frêve e ingrosciamémto di [[Gróppo linfàtico|gróppi linfàtichi]] do còllo ("gæli") |- |Götàsse ò oêgioìn |Moutîa infetîva sorviatùtto di figeu caxonâ da-o ''Paramyxovirus parotidis'', caraterizâ da ingrosciamémto da paròtide e de vòtte de âtre gandùgge da saîva ascì |- |Gìffre (mononucleôxi) |Moutîa caxonâ da-o vîro de Epstein-Barr e caraterizâ da frêve, ségni particolæ do sàngoe, ingrosciaménto di gróppi linfàtichi e da mìnsa |- |Göme ò scròfola |Moutîa caxonâ da ''Mycobacterium'' e caraterizâ da ingrosciamémto di gróppi linfàtichi do còllo che se désfan, fan de ciâghe, màndan fêua do materiâle cazeôzo, pe risòlvise con de çicatrixe |- | rowspan="10" | '''Aparâto de covertûa (pèlle e anésci)'''<br> | [[Zèrbia#Eczema|Zèrbia]] | Moutîa comùn da pèlle caraterizâ da rosô, vescîghe e smangiaxón, dovûa a iritaçión ò alergîa |- | Rosàzze | Moutîa tìpica di figeu caxonâ da ''Rubivirus'' e a trasmisción aérea, caraterizâ da sfêugo e ingrosciamémto di gróppi linfàtichi |- |Morbìllo |Moutîa caxonâ da ''Morbillivirus'' e a trasmisción aérea tìpica di figeu, caraterizâ da frêve, tóssa, sfêugo |- |Voiêue |Moutîa gréive caxonâ da-o ''Variola virus'' e caraterizâ da sfêugo con ciavélli che evòlvan in cròste e pöi in çicatrîxe |- |Voiêue xoattìnn-e [[Zèrbia#Herpes zoster|èrpete]] (fêugo de Sant'Antönio) |Moutîe caxonæ da-o mæximo patògeno, ö sæ o ''Varicella-Zoster virus'' (VZV); a prìmma a l'é tìpica di figeu e a se prezénta con frêve, sfêugo e smangiaxón, a segónda a reprezénta a riativaçión sorviatùtto inti vêgi, con sfêugo e ràppi de vescîghe "a bìscia" che van aprêuvo a-o córso de 'n nèrvo |- |Porìn |Lexón da pèlle a caràtere iperplàstico ligâ a l'infeçión de 'n vîro (sorviatùtto HPV-2), frequénte in sciô dórso de moén e in scê dîe |- |[[Risìpola]] ò ventoservìn |Insciamaçión da pèlle e de mocôze caxonâ da ''Streptococcus pyogenes'' e caraterizâ da rosô ch'o ténde a spantegâse intànto ch'o se risòlve into pónto dónde a l'é comensâ |- |Lêpra ò mâ de san Làzou |Moutîa gréive caxonâ da ''Mycobacterium leprae'' caraterizâ da pèrdia da senscibilitæ, gróppi e lexoìn in sciâ pèlle |- | [[Zèrbia#Tinea corporis|Tìgna]] | Moutîa da pèlle e di seu anésci caxonâ da fónzi cómme ''Trichophyton'' e ''Microsporum'', che pêuan corpî scîti despægi (tésta, córpo, pê) |- | Rógna |Infestaçión da l'àcaro ''Sarcoptes scabiei'', ch'o scâva di conìggi into spesô da pèlle pe pösâghe e êuve, a se prezénta tipicaménte con smangiaxón |- | rowspan="4" | '''Aparâto locomotô'''<br> | [[Artrôxi]] | Moutîa dovûa a-a degeneraçión de zónte tìpica da vegiàia, caraterizâ da consùmmo de cartilàgine, zontûe rédene e dô |- | Mâ de zónte ò artrîte | Moutîa caxonâ da l'insciamaçión di tesciûi de zontûe pe infeçión, tràomi o reaçión outoinmûne |- |Òsteoporôxi |Moutîa do schéletro ch'a pòrta e òsse a vegnî mêno scciasse insémme a-o goàsto da seu strutûa, sciché se fàssan ciù stocæze e téndan a fratuâse |- |Fratûa |Rotûa da strutûa de 'n òsso caxonâ da 'n tràoma |- | rowspan="6" |'''Aparâto respiatöio'''<br> | Infroénsa | Moutîa contagiôza de vîe de l'âia caxonâ da l'infeçión di vîro da famìggia de ''Orthomyxoviridae'', caraterizâ da frêve, tóssa e mâ de tèsta |- | Âxima ò patànscia | Moutîa caraterizâ da insciamaçión crònica de vîe de l'âia, ch'a provoca restrenziménto di brónchi e dificoltæ a respiâ |- |Premonîa |Insciammaçión di pormoìn pe-o ciù a caxón de l'infeçión de microrganîximi patògeni, sorviatùtto batérri (prezénpio ''Streptococcus pneumoniae''), con inpiménto de lìquido ò màrsa e dificoltæ a respiâ |- | Mâ do gróppo |Moutîa caxonâ da l'infeçión da-o bacìllo ''Corynebacterium diphtheriae'', ch'o l'ìntra inte prìmme vîe de l'âia ò o s'atàcca de drîto a-e mocôze, a l'é caraterizâ da tonscìlle rósse, ìnsce e covèrte da pseodomenbrànn-e, frêve, stâto téuscego |- | Tóssa âzenìnn-a | Moutîa di figeu caxonâ da ''Bordetella pertussis'' e caraterizâ da atàcchi de tóssa interótti da àtti respiratöi da-o són tìpico |- |[[Tîxi]] | Moutîa caxonâ da ''Mycobacterium tuberculosis'' e caraterizâ da-a produçión inti òrgani, sorviatùtto inti pormoìn, de lexioìn tìpiche dîte tubèrcoli, con nécroxi e arecugéita de materiâle cazeôzo |- | rowspan="3" | '''Aparâto çircolatöio'''<br> | Córpo ò crìcca | Nécroxi (mòrte) de 'na pàrte do móscolo do [[cheu]] caxonâ da-a mancansa inprovîza de sàngoe, de sòlito dòppo che 'na coronâia a s'é tapâ, con fòrte mâ do pêto, dô ch'o se spàntega sovénte a-e bràsse, tìpico "sénso de mòrte iminénte" |- |Angìnn-a |Dô into pêto de tîpo costritîvo, caxonòu da l'ischemîa do cheu, ö sæ 'na condiçión de discrepànsa tra-a provixón de sàngoe e-a domànda do móscolo do cheu pe fonçionâ |- |Ipertensción arteriôza |Condiçión crònica caraterizâ da 'na presción do sàngoe de lóngo èrta inte artêie, ö sæ sórvia a 140/90 mmHg |- | rowspan="7" | '''Aparâto digerénte e metabolîximo'''<br> | Agrûa (reflùsso do canoêzo) |Destùrbo caraterizòu da-a rimontâ do contegnûo àçido do stéumago into canoêzo, con tìpico sénso de cheubrûxo |- |Gastrîte |Moutîa da insciamaçión do stéumago, caxonâ sorviatùtto da ''H. pylori'', fàrmachi e àlcol, ch'a peu êse [[Gastrite acüta|acûta]] ò crònica |- | Epatîte |Moutîa da insciamaçión do figæto, caxonâ sorviatùtto da vîro, fàrmachi e àlcol, ch'a peu êse acûta ò crònica |- |Colêra |Moutîa infetîva caxonâ da ''Vibrio cholerae'' ch'a corpìsce l'intestìn, caraterizâ da descàreghe violénte de frùscio da-o tìpico aspêto a "ægoa de rîzo" |- |[[Diabete Mellìo|Diabête]] |Moutîa crònica caraterizâ da èrti livélli de sùcai do sàngoe, caxonâ da 'n problêma de quantitæ ò de fonçión de l'insulìnn-a |- |Podrâga |Moutîa do metabolîximo de l'àçido ùrico, ch'o s'amùggia inti tesciûi e-o pròvoca mâ de zontûe, sorviatùtto di pê |- |Mâ do scimión (''[[Kwashiorkor]]'') |Condiçión de gréive mânutriçión e mancànsa de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] inti figeu, caraterizâ da insciàggia da pànsa e aspêto tìpico do vîzo |- | rowspan="4" | '''Aparâto urogenitâle'''<br> | [[Mä d'a pria (Calcolosi vescicale)|Mâ da prîa]] |Moutîa caxonâ da-a prezénsa de depòxiti de crestàlli inte vîe de l'oénn-a (dîta arenélla ascì inte fórme ciù lêgie) |- |Cistîte |Insciamaçión acûta ò crònica da vescîga de l'oénn-a, provocâ inta ciù pàrte di câxi da microrganîximi, ciù de ræo da parascîti, sostànse chìmiche iritànte ò stìmoli fìxichi |- | Scolaçión |Moutîa caxonâ ''Neisseria gonorrheae'' trasméssa pe-o ciù co-o sèsso, caraterizâ da descàrego de màrsa da l'urêtra |- | Mâ françéize |Moutîa da infeçión do ''Treponema pallidum'', trasméssa sorviatùtto co-o rapòrto sesoâle, che inte fórme avansæ a peu arivâ a corpî tutti i òrgani con lexoìn distrutîve (gómma) |- | rowspan="2" | '''Moutîe neoplàstiche'''<br> | Tumô malìgno ([[càncou]]) |Moutîa dónde dötræ de çélole do còrpo créscian inte ‘na mainêa incontrolâ e se spàntegan a âtre pàrte do còrpo |- | Tumô benìgno | Nêuva formaçión de çélole ch'a crésce cianìn, a rèsta localizâ, a no l'invàdde i tesciûi vixìn e a no prodûe de metàstaxi |} == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] r57hps692fkpcuz1pbajhyfiekb39qu 0 32994 271863 271792 2026-07-16T19:13:06Z Michæ.152 13747 271863 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} [[File:J. L. M. Alibert, Description des maladies de la peau. Wellcome L0020971.jpg|thumb|Reprezentaçión de "Zèrbia crostôza giânénte" do J. L. M. Alibert (''Description des maladies de la peau'')|292x292px]] Pe '''zèrbia''' ò '''zærbia''' (da-o bàsso latìn ''derbita'' "moutîa da pélle, impetigo", d'òrìgine gàllica) s'inténde de sòlito 'na [[Moutîa|moutîa]] da [[pélle]], caraterizâ in generâle da rosô, formaçión de scàgge ò cróste e smangiaxón. Defæti con sto nómme popolâ se ghe riferìsce de spèsso a ciù moutîe despæge pe caxoìn, caraterìstiche biològiche, svilùppo e cûa ma che a prìmma vìsta pêuan sconpartî dötréi mòddi de prezentâse scìmili. Sta categorîa a tîa drénto tùtte quélle condiçioìn da pélle che into pasòu pigiâvan ascì o nómme genérico de "èrpete", cómme pe exénpio quélle che inta mêxìnn-a d'ancheu són dîte ''tinea corporis'', ''impetigo'', ''herpes zoster'' e ''eczema''. == Condiçioìn médiche == === ''Tinea corporis'' === A ''tinea corporis''<ref>A sta moutîa se riferìsce con tùtta probabilitæ a definiçión de "zèrbia" dæta da-o [[Gioanìn Cazàssa|Casàzza]]: "''Volatica. T. med.'' ''Herpes furfuraceus circinatus. Malattia cutanea, che si manifesta con macchie scabrose, di colore più o meno rossiccio, pruriginose, per solito circolari, più elevate ne' margini, men colorite, anzi pallide nel centro, ove si cuoprono di squame decidue e rinaenti, tenuissime e furfuracee. Occupa per lo più una piccola estensione di cute in una volta, ed è cosi nominata perchè trasportasi facilmente sotto la medesima forma, e talvolta anche sotto la stessa dimensione da un sito all'altro della pelle. Dicesi anche Erpete, Serpigine, e in qualche luogo d'Italia Zerbite e Derbia.''"</ref> a l'é 'n'[[infeçión]] superfiçiâle da pélle, caxonâ da-i [[Fungi|fónzi]] di géneri ''Trichophyton'', ''Epidermophyton'' e ''Microsporum''. Sta condiçión a se prezénta tipicaménte cómme 'na ciàstra ò 'na plàcca scabrôza, ciù ò mêno róssa, de fórma riónda ò òvâle, bén delimitâ e co-ìn bórdo in gîo rilevòu; 'na lêgia smangiaxón a l'é comùn. A l'é a tìgna ciù comùn (prevalénsa do 20-25%) e a corpìsce sorviatùtto i figeu; a trasmisción do fónzo a l'é favorîa da-i anbiénti ùmidi e câdi, da-o spartîse picagétte e vestî e da-o métte vestî stréiti. O fónzo o prodûe di enzîmi che ghe perméttan de invàdde o seu dûo da pélle e de spantegâse a-o fêua. A diàgnoxi a l'é pò-u ciù clìnica, sorviatùtto si-â lexón a l'é caraterìstica, ma a diàgnoxi diferençiâle a l'é ància e a tîa drénto tùtte e moutîe che se pêuan prezentâ con lexoìn "a mòddo d'anéllo". O trataménto o prevédde e pràtiche p'amermâ i fatoî de réizego, ö sæ mantegnî a pélle sciûta e nétta, e l'ûzo de antimicòtichi pò-u ciù tòpichi; se tratâ cómme se dêve, a ''tinea corporis'' a ténde de lóngo a goarî<ref>National Library of Medicine: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7375854/ Tinea corporis: an updated review]</ref>. [[File:Ringworm on the arm, or tinea corporis due to Trichophyton mentagrophytes PHIL 2938 lores.jpg|thumb|Zèrbia (''tinea corporis'') in sciô bràsso|centro]] === ''Impetigo'' === L'''impetigo'' a l'é 'n'[[infeçión]] comùn di seu superfiçiâli da pélle ch'a l'é asæ contagiôza e a l'é caxonâ da [[Bacteria|batérri]] di géneri ''Staphylococcus'' e ''Streptococcus'', sorviatùtto ''Staphylococcus aureus'' e ''Streptococcus pyogenes''. A se prezénta con dôe fórme, ö sæ cómme ''impetigo non bullosa'', caraterizâ da cróste cô de l'amê in sciâ fàccia e-e estremitæ, ò ''impetigo bullosa'', caraterizâ da làrghe brîgoe mòlle sorviatùtto inte céighe da pélle. A l'é l'infeçión batérica ciù difûza inti figeu, màscime inti clìmmi câdi e ùmidi (prevalénsa do 11,2%). I batérri pêuan atacâ e invàdde de drîto a pélle sànn-a ò dónca l'infeçión a peu interesâ de lexoìn za prezénti. A diàgnoxi a l'é pò-u ciù clìnica e a diàgnoxi diferençiâle a tîa drénto tànte âtre condiçioìn con brîgoe e sfêugo. O trataménto o prevédde l'ûzo de antibiòtichi tòpichi ò scistémichi, in azónta a-e mezûe de netîxe pe sghindâ o contàggio; ciù ò mêno o 20% di câxi o goarìsce in mòddo spontànio e-o trataménto o l'acélera a goaixón. [[File:Bullous impetigo1.jpg|thumb|Zèrbia (''impetigo bullosa'') in sciâ pànsa|centro]] === ''Herpes zoster'' === L'<nowiki/>''herpes zoster''<ref>A sta moutîa se riferìsce con tùtta probabilitæ a definiçión de "zèrbia" dæta da l'[[Gioxeppe Oivê|Oivê]]: "''Serpigine, macchia o infiammazione della pelle, che con diverse pustulette e scorticature va serpeggiando per la medesima pelle. Detta anche erpete, impetigine.''"</ref> ò fêugo de Sant'Antönio o l'é 'n'[[infeçión]] caxonâ da-a riativaçión do ''Varicella-Zoster Virus'' (ZVZ), o mæximo [[Virus|vîro]] ch'o pròvoca e [[voiêue xoatìnn-e]]. A caraterìstica de l'herpes zoster a l'é a distribuçión dermatomérica de seu lexoìn, con brîgoe rósse, che pêuan vegnî ciavélli e pöi cróste; e lexoìn sciórtan de spésso dòppo di scìntomi prodròmichi cómme dô, formigoaménto e bruxô. L'é 'na condiçión comùn e-o 32% de persónn-e o-a desvilùppa inta seu vìtta, ma o réizego o l'ouménta co-o crésce de l'etæ. Dòppo l'infeçión primâia, ö sæ e voiêue xoatìnn-e che corpìscian pò-u ciù i figeu, o vîro o s'aretîa inti gróppi nervôxi, dónd'o peu restâ ascôzo pe ànni ascì prìmma de riativâse e caxonâ l'''herpes zoster'', sorviatùtto inta vegiàia ò into câxo de l'abasciâse da sorvegiànsa inmunitâia. A diàgnoxi a l'é de sòlito clìnica in sciâ bâze de lexoìn tìpiche "a mòddo de picàggia" ma inte dötréi câxi a peu êse confermâ co-a [[PCR]]. O trataménto co-i antivirâli o l'agiùtta a acelerâ a goaixón e a sghindâ e conplicaçioìn, cómme a neoralgîa ''post-''erpética sorviatùtto inti vêgi. [[File:Herpes zoster chest.png|thumb|Zèrbia (''Herpes zoster'') in sciô pêto|centro]] === ''Eczema'' === L'''eczema'' o l'é 'n'insciamaçión no contagiôza da pélle ch'a se prezénta con fórme despæge: o tîpo ciù comùn o l'é a [[Dermatite atopica|dermatîte atòpica]], ma gh'é l'eczema da contàtto ascì, l'eczema dizidròzico, a dermatîte asteatòtica, l'eczema a mòddo de monæa e-a dermatîte seboròica. O l'é caxonòu in generâle da fatoî genétichi e inmunitâi, che pòrtan a 'na deboléssa da barêa da pélle, ch'a no l'é ciù bónn-a a trategnî l'umiditæ e a làscia pasâ i fatoî de fêua che danézzan a pélle. O se prezénta tipicaménte con rosô, fòrte smangiaxón, sciughêa e formaçión de brîgoe ò cróste. A l'é 'na condiçión comùn (prevalénsa de l'1-8% tra-i gréndi e do 15-20% tra-i figeu), o corpìsce de ciù e [[Femmina|fémine]] (1:2) con de preferénse de ràzza; a l'é ciù difûza inti pàixi svilupæ e inte zöne de çitæ e l'é de spésso acobiâ a de condiçioìn d'alergîa cómme l'[[âxima]] e-a frêve da fén. A diàgnoxi a l'é fæta pò-u ciù in sciâ clìnica e in sce l'anàlixi da stöia do paçiénte ma-a peu arenbâse a-i ''[[patch test]]'' ascì e a-a [[biopsîa]]. O trataménto o se bâza in sce l'apricâ tùtti i giórni di prodûti pe inumeî a pélle, l'ûzo de corticosteròidi tòpichi p'amermâ o rescâdaménto e-o sghindâ i fatoî iritànti. [[File:Eczema-arms.jpg|thumb|Zèrbia (''eczema'') in sce bràsse|centro]] == Mêxìnn-a popolâ == {{Disclaimer|alternative}} [[File:Mantis religiosa (egg case).jpg|thumb|'Na zèrbia ò tìgno (ötêca de ''Mantis religiosa'')]] Inta mêxìnn-a popolâ da [[Liguria|Ligùria]] l'êa difûzo l'ûzo de ötêche da ''Mantis religiosa'' pe segnâ ste moutîe da pélle. Defæti e mæxime sàcche de êuve da [[Cattænn-a divota|catænn-a divöta]] êan ciamæ "zèrbie" e sta somegiànsa de nómme, inta dotrìnn-a de segnatûe, a l'êa con tùtta probabilitæ tegnûa pe ségno da seu capaçitæ de cuâ ste condiçioìn, con transferî e propietæ da moutîa a l'ògètto in caxón da seu analogîa. O mæximo remédio o l'êa difûzo inte dötræ zöne da Frànsa pe schivâ ò mêgâ i brignoìn de moén ò di pê; in Ligùria l'é atestòu ascì a pràtica de dònne d'arechéugge e "zèrbie" ò "tìgni" co-a lùnn-a a favô e de dêuviâli pe cuâ o mâ de dénti<ref>Scortecci G., 1960. Insetti, 2 volumi. Labor, Milano</ref>. Cómme pe tànte âtre moutîe, tra-i remédi popolæ gh'êa de fórmole ascì tegnûe pe bónn-e a caciâ vîa a zèrbia. {{Çitaçión|Zèrbia, zèrbia, vànni inta tæra,</br> vànni inta pélle de càn,</br> lévite inta pélle de crestiàn</br>|Fórmola pe caciâ vîa a zèrbia}} E sàcche de êuve da catænn-a divöta són dêuviæ inta mêxìnn-a tradiçionâ cinéize ascì, dónde pìgian o nómme de ''Sangpiaoxiao'' (桑螵蛸), in particolâ pe tratâ i destùrbi di rén, e pèrdie d'oénn-a e l'inpoténsa. Scibén che e ötêche de ''Mantis'' contêgnan de sostànse con vàrie ativitæ biològiche (antiinsciamatöie, antidiorétiche, anticàncou, antiòscidànti e relasciànti di vâxi<ref>National Library of Medicine: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33920120/ Chemical Constituents of the Egg Cases of Tenodera angustipennis (Mantidis ootheca) with Intracellular Reactive Oxygen Species Scavenging Activity]</ref>), no gh'é de evidénse scentìfiche, stùddi ò aprovaçioìn regolatöie che supòrtan e-a seguéssa de sti trataménti. == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] og625nx9xvso3uzvdbmxb3m5uiqtjil 0 33004 271864 271849 2026-07-16T20:42:40Z Luensu1959 1211 puntezatüa 271864 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} A '''risìpola''' (da-o grêgo antîgo ''ἐρυσίπελας, erysípelas'', "pélle róssa"), dîta ascì '''ventoservìn''' ò '''bisciæa'''<ref>A moutîa a pìggia, a segónda da zöna, di nómmi despægi cómme ''rusìpula'' (Zêna), ''resìpula'' (Sarzànn-a), ''uxipélla'' (Inpêia), ''sipela'' (Pìgna), ''lüxipìlla'' (Valàdda de l'Arêuscia), ''lüxepìlla'' (Andêua), ''biscèa'' (Savónn-a), ''rixipola'', ''bisceřa'' e ''serpanteina'' (Osìlia).</ref>, a l'é 'n'infeçión acûta da [[pélle]] ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi [[Bacteria|batérri]]. O prinçipâ responsàbile o l'é o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A e de vòtte o ''Staphylococcus aureus'' ò di âtri gèrmi mêno comùn. [[File:Érysipèle jambe- Leg erysipelas - profil.jpg|thumb|Risìpola in sce 'na gànba|centro]] O pónto dónde o batério o s'infîa o peu êse 'na lexón picìnn-a da pélle, cómme pe exénpio 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo. == Difuxón == A risìpola a l'é ciù frequénte tra-e [[Femmina|fémine]] e-a seu inçidénsa a l'é anæta zu dòppo o svilùppo di [[Antibiòtico|antibiòtichi]] e-o megioaménto de condiçioìn sanitâie. A moutîa a peu tocâ tùtti i grùppi d'etæ, ma a l'é ciù comùn inti vêgi e inti figeu. In [[Euròpa|Ouröpa]] a l'à 'n'inçidénsa de 10-100 câxi l'ànno ògni 100.000 abitànti, ma a l'é ciù èrta inte dötræ zöne giögràfiche cómme i Pàixi do Nòrd. I fatoî de réizego prinçipæ tîan drénto l'insciàggia linfàtica, o ristàgno venôzo, o [[Diabete Mellìo|diabête]], l'êse gràsso, l'inmunodepresción e l'etæ. [[File:Mortalitæ da risipola in Liguria.jpg|thumb|Tàscio de mortalitæ da risìpola in [[Liguria|Ligùria]] da-o 1887 a-o 1955; i antibiòtichi sorfamìdichi són arivæ in Itàlia dòppo o 1935 e-e penicilìne dòppo o 1946.|centro|350x350px]] == Caxón == I [[Bacteria|batérri]] responsàbili da moutîa són pò-u ciù quélli do génere ''Streptococcus'', in particolâ i Streptocòcchi β-emolìtichi, ö sæ quélli che in cortivaçión destrûan do tùtto e çélole rósse so [[sàngoe]]. Tra quésti, de sòlito o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A (''Streptococcus pyogenes'') o l'é tegnûo pò-u responsàbile prinçipâ. L'infeçión a l'é de spésso sostegnûa da Streptocòcchi de grùppo B, C e G ascì, sorviatùtto o ''Streptococcus dysgalactiae subspecies equisimilis'', insémme a-o ''Streptococcus equi subspecies zooepidemicus'', in càngio o ròllo do ''Staphylococcus aureus'' inta moutîa o no l'é do tùtto ciæo<ref>National Library of Medicine: Anna Bläckberg et al., [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4590694/ Erysipelas, a large retrospective study of aetiology and clinical presentation]</ref>. Storicaménte a risìpola a corpîva pò-u ciù a fàccia e a l'êa caxonâ da-i Streptocòcchi de grùppo A, ma inti ànni gh'é stæto 'n càngio da distribuçión e de l'eçiologîa, cosci che i Streptocòcchi de grùppo no A són stæti trovæ sénpre ciù cómme caxón da moutîa. In generâle e scitoaçioìn che pòrtan o batério a descadenâ a moutîa són a prezénsa de lexoìn da pélle, i problêmi do gîo do sàngoe e-o diabête<ref>2013, Medicine; M.E. Török, C.P. Conlon<nowiki></ref> [[File:Streptococcus pyogenes.jpg|thumb|''Streptococcus pyogenes''|centro]] == Svilùppo == L'infeçión ch'a caxónn-a a risìpola a l'é permìssa da-a prezénsa de 'na lexón ch'a rónpe a fonçión de barêa da pélle, cómme pe exénpio 'na ferîa picìnn-a, 'na pontûa d'insètto, 'n'ùlçera, l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] ò 'na [[zèrbia]]. A lexón a làscia intrâ inta pélle e inte mucôze danezæ i batérri, che fan partî 'na chéita de reaçioìn de l'[[insciamaçión]] ch'a pòrta a-i ségni e a-i scìntomi clìnichi caraterìstichi da moutîa. Un ròllo fondamentâle into svilùppo da risìpola o l'é zugòu da-i fatoî de virolénsa di Streptocòcchi, cómme a proteìnn-a M, a streptolizìnn-a O e S, a streptochinâxi, a jaluronidâxi e âtri enzîmi d'agresción. Quésto o l'asegûa l'adexón di batérri a-e [[Çélola|çélole]] de l'epitêlio, l'invaxón di tesciûi e l'evaxón da-e rispòste inmunitâie. I batérri se spàntegan into [[scistêma linfàtico]] superfiçiâle e pròvocan 'na fòrte insciamaçión locâle ch'a fa tapâ i vâxi da lìnfa. O blòcco linfàtico o l'inpedìsce o normâle drenàggio di lìquidi e o caxónn-a a tìpica insciàggia dûa e lùstra da pélle. O scistêma inmunitâio o rispónde a-o batério e a-e seu toscìnn-e, cómme e ezotoscìnn-e pirògene, con relasciâ de citochìnn-e d'insciamaçión (IL-1, IL-6, TNF-alfa). Quésto o pòrtà i vâxi a inlarghîse, con rosô e rescâdaménto, e o descadénn-a i prìmmi scìntomi scistémichi, cómme [[frêve]] èrta inprovîza e fòrte tremaxón, che de spésso vêgnan prìmma da ciàstra in sciâ pélle. == Diàgnoxi == A diàgnoxi de risìpola a l'é clìnica e no gh'é bezéugno di exàmmi de laboratöio. E [[globuli gianchi|çélole giànche]], a [[VES]] e-a [[PCR]] èrte són comùn ma no càngian o manézzo ò o ciàn de cûa pi-â ciù pàrte de persónn-e. A cortivaçión do sàngoe a l'é de ræo de bónn-a réiza e de sòlito a no l'é domandâ, ma a peu êse tegnûa in conscideraçión pe-i paçiénti inmunoconpromìsci con scìntomi. Peu êsighe bezéugno d'anâ ciù a fóndo co-i exàmmi pe-i paçiénti che fan ûzo de dröghe in endovénn-a, con pròtexi de vàlvole do cheu ò con âtri apægi intravascolâri. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immaggine:Facial erysipelas.jpg|Risìpola in sciâ fàccia Immaggine:Erysipel.JPG|Risìpola in sce 'n bràsso Immaggine:Recurrent erysipelas on edematous leg.jpg|Risìpola in sce 'na gànba </gallery> === Istopatologîa === A l'exàmme istopatològico se peu amiâ 'n inlarghiménto scignificatîvo di vâxi, l'insciàggia do dèrma e l'invaxón di batérri into tesciûo linfàtico e conetîvo; l'invaxón di vâxi do sàngoe a l'é ræa. === Diàgnoxi diferençiâle === Gh'é de moutîe che pêuan asomegiâ a-a risìpola, dæto che se prezéntan con rosô, rescâdaménto, insciàggia e dô. E diàgnoxi ciù gréivi tîan drénto a borscîte sètica, l'artética sètica, a fascîte necrotizànte, a celulîte òrbitâia, a tronbôxi venôza profónda, a ''phlegmasia cerulea dolens'', a tenoscinovîte di flesoî e-a scìndrome da ''shock'' téuscego; diàgnoxi mêno pezànti són a celulîte, a [[pistéma]], o panerìsso e-a [[podrâga]]. == Cûa == A penicilìnn-a cómme terapîa da sôla a rèsta l'[[antibiòtico]] de prìmma lìnia dêuviòu pe cuâ a risìpola. A covertûa cóntra o ''Staphylococcus aureus'' rexisténte a-a meticilìnn-a (MRSA) a l'é controvèrsa e pò-u sòlito a l'é arecomandâ inti paçiénti con tràoma profóndo, evidénsa d'infeçión da MRSA inte di âtri scîti, ûzo de dröghe in endovénn-a ò scìndrome da rispòsta insciamatöia scistémica. A ciù pàrte di paçiénti co-a risìpola pêuan êse cuæ a câza con antibiòtichi pe bócca; a terapîa arecomandâ a dûa 5 giórni ma o perîodo o peu êse prolongòu a 10 giórni se l'infeçión a no megiôa. Inte dötréi câxi però s'arecomànda de mêgâ o paçiénte into contèsto de l'uspiâ. E infeçioìn ciù sevêre pêuan avéi bezéugno in azónta da cûa co-i corticosteròidi e-a prezénsa de 'na pistéma ò de cancrêna a l'inpónn-e a rimoçión chirùrgica. Âtri trataménti de supòrto són l'idrataçión, conprescioìn fréide e acetaminofêne pe-a frêve e-o tiâ sciù e estremitæ. Pe prevegnî e rechéite inte çèrti paçiénti, l'ûzo de penicilìnn-e o móstra 'na riduçión do 69% do réizego de desvilupâ tórna l'infeçión (pe exénpio, a profilàsci con penicilìnn-a pe bócca o eritromicìnn-a dôe vòtte a-o dì pe 4-52 setemànn-e ò penicilìnn-a G benzatìnn-a intramóscolo). A tùtti i mòddi rèsta inportànte o trataménto ò o contròllo di fatoî de réizego. == Prògnoxi == In generâle a risìpola a rispónde bén a-i antibiòtichi pe bócca e-a prògnoxi a l'é bónn-a. E conplicaçioìn pêuan êse a formaçión de 'na pistéma, a scarlatìnn-a, a premonîa, a meningîte, a nécroxi da pélle, a pòrpora emoràgica, a tronboflebîte e-a formaçión de vescîghe. A probabilitæ de rechéita da moutîa a l'é èrta, tra-o 11% into prìmmo ànno pe-i paçiénti d'anbolatöio e-o 46% in tréi ànni pe-i paçiénti inti uspiæ. == Mêxìnn-a popolâ == {{Disclaimer|alternative}} Into pasòu a risìpola a l'êa 'na moutîa bén bén difûza, sorviatùtto in caxón de scàrse coniçioìn de netîxe e da mancànsa de antibiòtichi. A tocâva in particolâ i contadìn e-i pastoî inte canpàgne, dónde o travàggio da tæra e-a cûa de béstie favorîvan l'infeçión de lexoìn da pàrte di batérri. Defæti, prìmma de l'arivâ di antibiòtichi inti ànni Trénta, a moutîa a l'avéiva 'na mortalitæ do 15% e a l'êa squæxi de lóngo mortâ inti vêgi e inti figeu, ma co-a difuxón di sorfamìdichi a mortalitæ a l'é chéita a-o 2% (ancheu mêno de l'1%). Tra-i remédi da mêxìnn-a popolâ l'êa difûzo a [[segnatûa]], ö sæ a pràtica de dêuviâ di gésti ò di ògètti speçìfichi, de spésso pe trasferî a moutîa da-o maròtto a 'n ògètto; o mêgón o poéiva prononçiâ ascì de fórmole màgiche trasmìsse a vôxe ò de òraçioìn crestiànn-e. Pâ che segnâ a risìpola o fîse 'na pràtica bén bén antîga, dæto che za 'n documénto do 23 de dexénbre do [[1555]] o ripòrta 'n proçèsso cóntra 'na dònna de Ségno, a Pessana Gentile, acusâ da-o Vicâio de l'Inquixiçión de strionézzo perché a dêuviâva di remédi pe-e moutîe cómme a segnatûa da ''bixera''<ref>Furio Ciciliot, Tra magia, medicina e tradizione popolare. Atti e memorie della Società savonese di storia patria, p. 99; 101-102</ref>. {{Çitaçión|se alcuno homo o dona ha alcuna bixera, gli dixe parole per farnela andare: Bixia serpentina per una via se n'andava. Jesu Christo se intopava: Onde vai bixa serpentina? Jo vado in la carne de l’homo et de la femina. Tornatene indrieto bixia serpentina; te ne anderai in Mescina, te ne anderai in Babilonia, te farano le come, ti te dislocrai come fa la giasa al sole, e lo sale in lo lavezo|Documénto do proçèsso cóntra a Gentile Pessana<ref>Botta, p. 186</ref>}} De sòlito a risìpola a l'êa segnâ co-ìn anéllo d'öo, ma a segónda da zöna e do mêgón se poéiva dêuviâ de monæe de ràmmo, scûi d'argénto, conbinaçioìn d'ògètti de [[Rammo (elemento)|rammo]], [[Argento|argénto]] e [[öo]] insémme ò dónca de [[færo]], argénto e öo ascì. Quànde a risìpola a corpîva a fàccia, a segnatûa a l'êa praticâ co-ìn camìn particolâ pe fâ corî o sàngoe, dæto che gh'êa a credénsa che fâlo arivâ a-o [[cheu]] o l'aviéiva portòu a-a mòrte. Inte l'àrea d'[[Imperia|Inpêia]] l'é atestòu l'ûzo de 'na prîa pe tocâ a zöna de pélle maròtta, de mainêa da inprexonâ o mâ drénto de l'ògètto, con reçitâ e paròlle aprêuvo<ref>Lucetto Ramella: Vita contadina, p.103</ref>: {{Çitaçión|Và vîa, camìnn-a,</br> inte sta prîa te confìnn-a!|Fórmola pe cuâ a risìpola}} A tùtti i mòddi e fórmole poéivan cangiâ asæ a segónda da persónn-a che e conoscéiva e-e dêuviâva. {{Çitaçión|Uscipélla serpentina </br> te sutàro in tra marina|Fórmola pe cuâ a risìpola a [[Ressu|Rèsso]]}} In càngio, inte l'[[Zena|entrotæra zenéize]] l'é documentòu o "remédio di nêuve færi", dónde a risìpola a vegnîva segnâ con nêuve qualitæ de færi despæge, cómme pe exénpio 'n ciöo, 'n cotéllo e cosci vîa, tànto chò-u mêgón o reçitâva de fórmole che vegnîvan trasmìsse a vôxe. I nêuve færi vegnîvan pöi mìssi sótta a-o lètto do maròtto e-o rîto o l'êa ripetûo pe træ vòtte<ref>Paolo Giardielli: Tradizioni popolari liguri, interviste effettuate nell'entroterra chiavarese negli anni 1961-'62 da Leopoldo Cimaschi e Renato Lagosmarino</ref>. Into [[Savonn-a|savonéize]], in càngio, se mensónn-a a pràtica de dêuviâ 'na làmma de metàllo, pe exénpio de 'n vêgio cotéllo ò 'na coétta ascì pe pasâla de ciàtto in sciâ zöna de pélle maròtta. A làmma a vegnîva fæta strisciâ da de d'âto vèrso o bàsso pe 'n nùmeo fìsso de vòtte, con reçitâ in cheu e paròlle: "biscia, biscia serpentinn-a vattine via" Inte dötræ zöne da Ligùria a risìpola a l'êa ciamâ bisciæa ascì, dæto che se credéiva ch'a fîse provocâ da 'na [[bìscia]] intrâ inte càrne, in caxón do camìn "a mòddo de serpénte" de l'insciàggia. A ciànta da bisciæa (''Dragunculus vulgaris Sch.'') a l'êa dêuviâ pe mêgâ a risìpola<ref>Mezzana Nicolò - Lagomaggiore Nicolò: Contributo allo studio dei nomi volgari delle piante in Liguria</ref>, con tùtta probabilitæ pe l'analogîa do nómme tra-a moutîa e-o seu supòsto remédio, cómme capitâva pe tànti âtri câxi inta mêxìnn-a popolâ. Inta [[Burmia (valä)|Bórmia]] s'aregòrda a pràtica d'apricâ a pélle da mûta da bìscia (''šföie ed biša'') in sciô maròtto, ma ànche l'ûzo de 'n anéllo d'öo (''ané d'oř'') da pàrte de dötréi ch'êan boìn a segnâ a bisciæa (''šñé a bišeřa'')<ref>Hugo Plomteux, Giacomo Bocca: Osiglia e Alta Val Bormida. Inchieste dialettali (1975-1980)</ref>. L'é ciæo che nisciùnn-a de quéste pràtiche a l'é riconosciûa da-a mêxìnn-a ofiçiâ d'ancheu e dónca ricorî a remédi scimìli in càngio de cûe scentificaménte vàlide o reprezénta 'n réizego pi-â salûte. == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] kymmhpi5e05qs97aacjcn0f6qua20i6 0 33011 271851 2026-07-16T18:21:16Z N.Longo 12052 + rdr 271851 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Rivêa de Levànte]] 1uslwn6lhh52cli1wzhwaqjn1nkltmt 0 33012 271852 2026-07-16T18:21:34Z N.Longo 12052 + rdr 271852 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Rivêa de Ponénte]] 7noy04b85w1279ay9crnkojldtxlr17 10 33013 271857 2026-07-16T18:54:53Z N.Longo 12052 + tl 271857 wikitext text/x-wiki {{Demografia |titolo=Abitànti censîi{{#tag:ref|[[1861]]: popolaçión rexidénte, quélla prezénte a l'êa de 11.802 persónn-e<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Statistica del Regno d'Italia|tìtolo=Censimento generale 31 dicembre 1861|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1861/IST7874censpop1861_popolazione_diritto.pdf|ànno=1865|editô=Tipografia letteraria e degli ingegneri|çitæ=Firénse|léngoa=IT|p=127}}</ref>.<br />[[1871]]: popolaçión prezénte<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: ufficio centrale di statistica|tìtolo=Popolazione presente ed assente per comuni, centri e frazioni di comune: censimento 31 dicembre 1871|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1871/IST7908Censimento_1871vol-I+OCR_ottimizzato.pdf|ànno=1874|editô=Stamperia Reale|çitæ=Rómma|léngoa=IT|p=170|volùmme=Vol. I}}</ref>.<br />[[1881]]: popolaçión rexidénte, quélla prezénte a l'êa de 13.621 persónn-e<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: ufficio centrale di statistica|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 31 dicembre 1881|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1881/UBO295569cp1881vol1p1+OCRottimizzato.pdf|ànno=1883|editô=Tipografia Bodoniana|çitæ=Rómma|léngoa=IT|p=162|volùmme=Vol. I, Pt. I}}</ref>.<br />[[1901]]: popolaçión rexidénte, quélla prezénte a l'êa de 14.719 persónn-e<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: direzione generale della statistica|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 10 febbraio 1901|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1901/to0308066cp1901_vol1rilegato+OCR_ottimizzato.pdf|ànno=1902|editô=Tipografia Nazionale di G. Bertero e C.|çitæ=Rómma|léngoa=IT|p=169|volùmme=Vol. I}}</ref>.<br />[[1911]]: popolaçión rexidénte, quélla prezénte a l'êa de 15.543 persónn-e<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ministero di agricoltura, industria e commercio: direzione generale della statistica e del lavoro|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 10 giugno 1911|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1911/ufi192608cp11vol1rilegato+ocrottimizzato.pdf|ànno=1914|editô=Tipografia Nazionale di G. Bertero e C.|çitæ=Rómma|léngoa=IT|p=245|volùmme=Vol. I}}</ref>.<br />[[1921]]: popolaçión rexidénte, quélla prezénte a l'êa de 15.890 persónn-e<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Presidenza del consiglio dei ministri: istituto centrale di statistica|tìtolo=Censimento della popolazione del regno d'Italia al 1° dicembre 1921|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1921/VolumeII_Regioni/UBO0296183_V_Liguria+OCR_ottimizzato.pdf|ànno=1926|editô=Tipografia Nazionale di G. Bertero e C.|çitæ=Rómma|léngoa=IT|p=20, töa 1|volùmme=Vol. V}}</ref>.<br />[[1931]]: popolaçión rexidénte inte tùtto o teritöio do vêgio comùn, quélla prezénte a l'êa de 16.003 persónn-e<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica del regno d'Italia|tìtolo=VII censimento generale della popolazione: 21 aprile 1931-IX|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1931/IST0005829VolumeII_Popolazione_comuni_e_frazioni_Parte_prima_ITALIA_SETTENTRIONALE+OCRottimizz.pdf|ànno=1933|editô=Tipografia Operaia Romana|çitæ=Rómma|léngoa=IT|pp=198-199|volùmme=Vol. II, Pt. I}}</ref>.<br />[[1936]]: popolaçión rexidénte inte tùtto o teritöio do vêgio comùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica del regno d'Italia|tìtolo=VIII censimento generale della popolazione: 21 aprile 1936-XIV|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1936/IST0005672Volume2Province/IST0005683_Vol2_Province_8_Genova+OCRottimizz.pdf|ànno=1937|editô=Tipografia Ippolito Failli|çitæ=Rómma|léngoa=IT|p=11, töa II|volùmme=Vol. II, Fasc. VIII}}</ref>.<br />[[1951]]: popolaçión rexidénte inte tùtto o teritöio do vêgio comùn<ref name="Annuario2021p160">{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Annuario Statistico: Edizione 2021|url=http://statistica.comune.genova.it/pubblicazioni/download/annuario/ANNUARIO%202021/ANNUARIO%202021.pdf|ediçión=LXXXIXI|ànno=2021|editô=Comùn de Zêna|çitæ=Zêna|léngoa=IT|p=160|capìtolo=4.1 Censimenti della Popolazione - Serie storiche}}</ref><br />[[1961]]: popolaçión rexidénte inte tùtto o teritöio do vêgio comùn<ref name="Annuario2021p160" /><br />[[1971]]: popolaçión rexidénte inte tùtto o teritöio do vêgio comùn<ref name="Annuario2021p160" />.<br />[[1981]]: popolaçión rexidénte inte tùtto o teritöio do vêgio comùn<ref name="Annuario2021p160" />.<br />[[1991]]: popolaçión rexidénte inte tùtto o teritöio do vêgio comùn<ref name="Annuario2021p160" />.<br />[[2001]]: popolaçión rexidénte inte tùtto o teritöio do vêgio comùn<ref name="Annuario2021p160" />.<br />[[2011]]: popolaçión rexidénte inte dôe unitæ urbanìstiche de Ôtri (11.601 persónn-e) e de [[Crêvei|Crêvai]] (1.211 persónn-e)<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Annuario Statistico: Edizione 2021|url=http://statistica.comune.genova.it/pubblicazioni/download/annuario/ANNUARIO%202021/ANNUARIO%202021.pdf|ediçión=LXXXIXI|ànno=2021|editô=Comùn de Zêna|çitæ=Zêna|léngoa=IT|p=175|capìtolo=4.1 Censimenti della Popolazione - Serie storiche}}</ref>|group=n.}} |dimx=560 |dimy=373 |popmax=17500 |passo1=2500 |passo2=500 |a1=1861|p1=12300 |a2=1871|p2=13255 |a3=1881|p3=13749 |a4=1901|p4=14853 |a5=1911|p5=15688 |a6=1921|p6=16011 |a7=1931|p7=16095 |a8=1936|p8=16234 |a9=1951|p9=16814 |a10=1961|p10=17053 |a11=1971|p11=15748 |a12=1981|p12=14665 |a13=1991|p13=15500 |a14=2001|p14=13584 |a15=2011|p15=12812 |a16=2021|p16= }}<noinclude><references group="n." /><references/> [[Categorîa:Template demogràfichi de fraçioìn da Ligùria|Ôtri]]</noinclude> 2y9y5pfezk5sdfq0c4e394kpon8ifet 0 33014 271860 2026-07-16T19:04:07Z Michæ.152 13747 Ò creòu a pàgina conligâ a "Moutîa" 271860 wikitext text/x-wiki A '''tîxi''' ò '''etixîa''' (da-o grêgo antîgo ''ϕϑίσις, phthisis'' "malôa, consumón") a l'é a tubercolôxi di [[Pormón|pormoìn]], 'na [[moutîa]] infetîva crònica caxonâ da-o [[Bacteria|bacìllo]] do ''Mycobacterium tuberculosis.'' Defæti, scibén chò-u pormón o l'é l'òrgano ciù de spésso corpîo, a tubercolôxi a peu tocâ tùtte e pàrte do còrpo, cómme e òsse, o bêlo, o çervéllo, i rén e-i gróppi linfàtichi. [[File:Tuberculosis-x-ray-1.jpg|thumb|Radiografîa do pêto de 'na persónn-a con tîxi avansâ (l'infeçión inte tùtti doî i pormoìn a l'é marcâ con de frécce giànche e-e frécce néigre màrcan a formaçión de 'n pertûzo)|centro]] Inta ciù pàrte de fórme o bacìllo o se spàntega ciàn cianìn inti pormoìn, con caxonâ a formaçión di caraterìstichi gróppi dûi, ciamæ tubèrcoli, ò gròsse màsse "scìmili a-o formàggio" che destrûan i tesciûi respiatöi e fórman di pertûxi inti pormoìn. I vâxi do sàngoe ascì pêuan êse smangiæ e portâ o maròtto a toscî [[sàngoe]] de cô rósso vîvo. == Stöia == A tîxi a l'é tra-e prìmme moutîe conosciûe da l'òmmo e-e evidénse ciù antîghe da seu prezénsa s'atrêuvan za inte de òsse do [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]]. O mêgo grêgo [[Ippocrate de Coo|Ipòcrate de Kos]], tegnûo pe poæ da mêxìnn-a òcidentâle, o-a descrîve inta seu êuvia "E Pedìmie" con frêve, oénn-a sénsa cô, tóssa ch'a pòrta a 'n spûo scciâso, pèrdia da sæ e da coæ de mangiâ. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] no gh'é stæto nisciùn progrèsso scignificatîvo pe cuâ a tîxi. In particolâ s'aregòrda a credénsa, anæta avànti scìn a-o XVIII sécolo sorviatùtto in [[Fransa|Frànsa]] e in [[Inghiltæra]], che l'êse tocæ da-o rè o poése goarî sto tîpo de moutîe. Do 1882 o [[Robert Koch]] o l'à dimostròu chi-â tîxi a l'êa caxonâ da-o ''Mycobacterium tuberculosis'', che defæti o pìggia o nómme de "bacìllo do Koch" ascì. Co-a conprensción da natûa contagiôza da moutîa, a partî de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]] coménsa sanatöi, ö sæ de strutûe dónde i tîxichi vegnîvan cuæ pò-u ciù co-o ripöso, a diêta e l'espoxiçión a-o [[sô]]. In caxón do seu clìmma tenpiòu e de l'âia sarmâxa, a [[Liguria|Ligùria]] a l'é stæta into pasòu 'n çéntro avoxòu pi-â cûa da tîxi e a l'à acugéito dötréi tra-i ciù inportànti sanatöi do Pàize. In particolâ, into contèsto de l'inpégno da región pò-u svilùppo da cûa pe sta moutîa, se mensónn-a o mêgo zenéize [[Doàrdo Maragiàn]], che do [[1903]] o l'à realizòu o prìmmo vacìn pi-â tîxi inta stöia. Do [[1944]] o [[Selman Waksman]] o descrêuve a streptomicìnn-a, o prìmmo [[antibiòtico]] bón a cuâ a tîxi. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:Ospedale Santa Corona Pietra Ligure (88082).jpg|L'uspiâ de Sànta Corónn-a a [[A Prìa|Prîa]], dêuviòu cómme sanatöio pe-i maròtti de tîxi scìn a-i ànni Setànta Immagine:EdoardoMaragliano1.jpg|O Doàrdo Maragiàn </gallery> == Difuxón == A tîxi a l'é 'na moutîa ligâ in mòddo ciæo a-a povertæ, dæto ch'a corpìsce e persónn-e ciù vulneràbili di Pàixi ciù pövei, e ancheu a ciù pàrte di câxi se regìstra in [[India|Ìndia]], [[Indonexia|Indonêxia]], [[Filippinn-e|Filipìnn-e]], [[Cinn-a|Cìnn-a]], [[Pakistan|Pakistàn]] e [[Nigeria|Nigéria]]. Segóndo l'[[Organizaçión Mondiâle da Sanitæ]] (OMS), do [[2024]] l'é mòrto 1,23 mioìn de persónn-e into móndo pi-â tubercolôxi, ch'a rèsta dónca tra-e prinçipæ caxoìn de mòrte<ref>World Health Organisation: [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis Tuberculosis]</ref>. A partî da-i ànni Çinquànta, l'inçidénsa da moutîa in [[Italia|Itàlia]] a l'é anæta zu, cosci cómme into rèsto de l'Ocidénte, ma into Pàize gh'é ancón ciù de 4 mioìn de câxi ògni ànno<ref>Istituto Superiore di Sanità - Epicentro: [https://www.epicentro.iss.it/tubercolosi/FocolaioScuolaMaterna La tubercolosi in Italia: una patologia ancora attuale]</ref>. [[File:Mortalitæ da tubercolôxi.jpg|thumb|Mortalitæ da tubercolôxi (tùtte e fórme) in [[Liguria|Ligùria]] da-o 1987 a-o 1955; se nòtte i doî màscimi in corispondénsa de dôe goære mondiâli.|centro|350x350px]] == Caxoìn == A tîxi a l'é caxonâ da-o ''Mycobacterium tuberculosis'', ciamòu "bacìllo do Koch" ascì da-o nómme do seu scrovitô. O [[Bacteria|bacìllo]] o l'é asæ contagiôzo, o se trasmétte pe mêzo de l'[[âia]] e o l'é bón a adatâse pe sorvevîve inte l'òspite. O l'é 'n batério aeròbio òbligòu, intraçelolâre facoltatîvo, inmòbile, ch'o no prodûe de spöre; a seu caraterìstica prinçipâ a l'é l'açido-rexisténsa, ligâ a-a conplèssa miâgia da çélola pìnn-a de gràsci e àçidi micòlichi, che ghe dan a rexisténsa a-i disinfetànti e 'na cresciànsa ciutòsto lénta. O ''Mycobacterium tuberculosis'' o l'é o prinçipâ responsàbile de [[göme]] ò scròfola ascì, 'na fórma de tubercolôxi ch'a corpìsce i [[Gróppo linfàtico|gróppi linfàtichi]] (in càngio inti figeu a l'é provocâ pò-u ciù da-o ''Mycobacterium avium''). [[File:Mycobacterium tuberculosis Bacteria, the Cause of TB (5149398656).jpg|thumb|Microfotografîa eletrònica a scansción con di bacìlli de ''Mycobacterium tuberculosis''|centro]] A-o de là do ''Mycobacterium tuberculosis'', gh'é de âtre spéçie do génere ''Mycobacterium'' che pêuan caxonâ de fórme de tubercolôxi, sorviatùtto di pormoìn ma ànche di gróppi linfàtichi, da pélle, di tesciûi mòlli e de òsse. Tra quésti s'aregòrda pe exénpio o ''Mycobacterium bovis'', ch'o s'atrêuva pò-u ciù into [[læte]] no pastorizòu e inte vàcche, ch'o l'é a prinçipâ caxón da tubercolôxi bovìnn-a ma ch'o peu pasâ a-i òmmi. == Svilùppo == == Diàgnoxi == == Cûa == == Prògnoxi == == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] pv07perg8tj29pg98qshxrobectc371 271862 271860 2026-07-16T19:08:00Z Michæ.152 13747 271862 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} A '''tîxi''' ò '''etixîa''' (da-o grêgo antîgo ''ϕϑίσις, phthisis'' "malôa, consumón") a l'é a tubercolôxi di [[Pormón|pormoìn]], 'na [[moutîa]] infetîva crònica caxonâ da-o [[Bacteria|bacìllo]] do ''Mycobacterium tuberculosis.'' Defæti, scibén chò-u pormón o l'é l'òrgano ciù de spésso corpîo, a tubercolôxi a peu tocâ tùtte e pàrte do còrpo, cómme e òsse, o bêlo, o çervéllo, i rén e-i gróppi linfàtichi. [[File:Tuberculosis-x-ray-1.jpg|thumb|Radiografîa do pêto de 'na persónn-a con tîxi avansâ (l'infeçión inte tùtti doî i pormoìn a l'é marcâ con de frécce giànche e-e frécce néigre màrcan a formaçión de 'n pertûzo)|centro]] Inta ciù pàrte de fórme o bacìllo o se spàntega ciàn cianìn inti pormoìn, con caxonâ a formaçión di caraterìstichi gróppi dûi, ciamæ tubèrcoli, ò gròsse màsse "scìmili a-o formàggio" che destrûan i tesciûi respiatöi e fórman di pertûxi inti pormoìn. I vâxi do sàngoe ascì pêuan êse smangiæ e portâ o maròtto a toscî [[sàngoe]] de cô rósso vîvo. == Stöia == A tîxi a l'é tra-e prìmme moutîe conosciûe da l'òmmo e-e evidénse ciù antîghe da seu prezénsa s'atrêuvan za inte de òsse do [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]]. O mêgo grêgo [[Ippocrate de Coo|Ipòcrate de Kos]], tegnûo pe poæ da mêxìnn-a òcidentâle, o-a descrîve inta seu êuvia "E Pedìmie" con frêve, oénn-a sénsa cô, tóssa ch'a pòrta a 'n spûo scciâso, pèrdia da sæ e da coæ de mangiâ. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] no gh'é stæto nisciùn progrèsso scignificatîvo pe cuâ a tîxi. In particolâ s'aregòrda a credénsa, anæta avànti scìn a-o XVIII sécolo sorviatùtto in [[Fransa|Frànsa]] e in [[Inghiltæra]], che l'êse tocæ da-o rè o poése goarî sto tîpo de moutîe. Do 1882 o [[Robert Koch]] o l'à dimostròu chi-â tîxi a l'êa caxonâ da-o ''Mycobacterium tuberculosis'', che defæti o pìggia o nómme de "bacìllo do Koch" ascì. Co-a conprensción da natûa contagiôza da moutîa, a partî de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]] coménsa sanatöi, ö sæ de strutûe dónde i tîxichi vegnîvan cuæ pò-u ciù co-o ripöso, a diêta e l'espoxiçión a-o [[sô]]. In caxón do seu clìmma tenpiòu e de l'âia sarmâxa, a [[Liguria|Ligùria]] a l'é stæta into pasòu 'n çéntro avoxòu pi-â cûa da tîxi e a l'à acugéito dötréi tra-i ciù inportànti sanatöi do Pàize. In particolâ, into contèsto de l'inpégno da región pò-u svilùppo da cûa pe sta moutîa, se mensónn-a o mêgo zenéize [[Doàrdo Maragiàn]], che do [[1903]] o l'à realizòu o prìmmo vacìn pi-â tîxi inta stöia. Do [[1944]] o [[Selman Waksman]] o descrêuve a streptomicìnn-a, o prìmmo [[antibiòtico]] bón a cuâ a tîxi. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:Ospedale Santa Corona Pietra Ligure (88082).jpg|L'uspiâ de Sànta Corónn-a a [[A Prìa|Prîa]], dêuviòu cómme sanatöio pe-i maròtti de tîxi scìn a-i ànni Setànta Immagine:EdoardoMaragliano1.jpg|O Doàrdo Maragiàn </gallery> == Difuxón == A tîxi a l'é 'na moutîa ligâ in mòddo ciæo a-a povertæ, dæto ch'a corpìsce e persónn-e ciù vulneràbili di Pàixi ciù pövei, e ancheu a ciù pàrte di câxi se regìstra in [[India|Ìndia]], [[Indonexia|Indonêxia]], [[Filippinn-e|Filipìnn-e]], [[Cinn-a|Cìnn-a]], [[Pakistan|Pakistàn]] e [[Nigeria|Nigéria]]. Segóndo l'[[Organizaçión Mondiâle da Sanitæ]] (OMS), do [[2024]] l'é mòrto 1,23 mioìn de persónn-e into móndo pi-â tubercolôxi, ch'a rèsta dónca tra-e prinçipæ caxoìn de mòrte<ref>World Health Organisation: [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis Tuberculosis]</ref>. A partî da-i ànni Çinquànta, l'inçidénsa da moutîa in [[Italia|Itàlia]] a l'é anæta zu, cosci cómme into rèsto de l'Ocidénte, ma into Pàize gh'é ancón ciù de 4 mioìn de câxi ògni ànno<ref>Istituto Superiore di Sanità - Epicentro: [https://www.epicentro.iss.it/tubercolosi/FocolaioScuolaMaterna La tubercolosi in Italia: una patologia ancora attuale]</ref>. [[File:Mortalitæ da tubercolôxi.jpg|thumb|Mortalitæ da tubercolôxi (tùtte e fórme) in [[Liguria|Ligùria]] da-o 1987 a-o 1955; se nòtte i doî màscimi in corispondénsa de dôe goære mondiâli.|centro|350x350px]] == Caxoìn == A tîxi a l'é caxonâ da-o ''Mycobacterium tuberculosis'', ciamòu "bacìllo do Koch" ascì da-o nómme do seu scrovitô. O [[Bacteria|bacìllo]] o l'é asæ contagiôzo, o se trasmétte pe mêzo de l'[[âia]] e o l'é bón a adatâse pe sorvevîve inte l'òspite. O l'é 'n batério aeròbio òbligòu, intraçelolâre facoltatîvo, inmòbile, ch'o no prodûe de spöre; a seu caraterìstica prinçipâ a l'é l'açido-rexisténsa, ligâ a-a conplèssa miâgia da çélola pìnn-a de gràsci e àçidi micòlichi, che ghe dan a rexisténsa a-i disinfetànti e 'na cresciànsa ciutòsto lénta. O ''Mycobacterium tuberculosis'' o l'é o prinçipâ responsàbile de [[göme]] ò scròfola ascì, 'na fórma de tubercolôxi ch'a corpìsce i [[Gróppo linfàtico|gróppi linfàtichi]] (in càngio inti figeu a l'é provocâ pò-u ciù da-o ''Mycobacterium avium''). [[File:Mycobacterium tuberculosis Bacteria, the Cause of TB (5149398656).jpg|thumb|Microfotografîa eletrònica a scansción con di bacìlli de ''Mycobacterium tuberculosis''|centro]] A-o de là do ''Mycobacterium tuberculosis'', gh'é de âtre spéçie do génere ''Mycobacterium'' che pêuan caxonâ de fórme de tubercolôxi, sorviatùtto di pormoìn ma ànche di gróppi linfàtichi, da pélle, di tesciûi mòlli e de òsse. Tra quésti s'aregòrda pe exénpio o ''Mycobacterium bovis'', ch'o s'atrêuva pò-u ciù into [[læte]] no pastorizòu e inte vàcche, ch'o l'é a prinçipâ caxón da tubercolôxi bovìnn-a ma ch'o peu pasâ a-i òmmi. == Svilùppo == == Diàgnoxi == == Cûa == == Prògnoxi == == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] fxl6hj2m9tz2aq3v9vdp6bgli8z5hjw