Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1614 271888 271840 2026-07-17T18:30:50Z N.Longo 12052 + wl 271888 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbenga |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Albenga.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div> |Bandiera = Flag of Albenga.svg |Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga |Stemma = Albenga-Stemma.svg |Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu |var-detàggi = detai |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Riccardo Tomatis |Partito = liste siviche de sèntru-scinistra |Data elezione = 9-6-2019 |Mandato = 2 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 23470 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1203 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setembre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina sitè e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref> Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patisce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref> Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref> {{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}} == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]] </gallery> A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51&nbsp;kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref> U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668&nbsp;m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282&nbsp;m), ch'u l'è zà au de là. Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efèttu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/> === Frasiùi === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda </gallery> * '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref> * '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispèttu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpèttu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> * '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11| léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/> * '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi. * '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispèttu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316&nbsp;m). === Climma === Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispèttu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref> De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |11,7 |12,4 |14,6 |17,4 |21,2 |25,0 |28,7 |28,5 |25,3 |21,1 |15,7 |12,7 |12,3 |17,7 |27,4 |20,7 |19,5 |- !T. min. media (°C) |0,5 |1,3 |3,2 |6,2 |9,8 |13,3 |15,9 |15,7 |13,1 |9,1 |4,4 |1,4 |1,1 |6,4 |15,0 |8,9 |7,8 |- !Precipitasiùi (mm) |101,4 |89,7 |90,4 |81,6 |76,1 |38,3 |21,3 |43,3 |55,0 |105,5 |96,8 |78,9 |270,0 |248,1 |102,9 |257,3 |878,3 |- !Giurni d'ègua |6,2 |5,2 |6,1 |6,6 |6,5 |4,0 |2,8 |3,8 |4,4 |6,4 |6,3 |5,0 |16,4 |19,2 |10,6 |17,1 |63,3 |- !Ümiditè relatìva media (%) |73 |73 |72 |79 |79 |79 |77 |77 |78 |78 |75 |76 |74 |77 |78 |77 |76 |} == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se rife(r)ìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)à fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà intu seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" /> === U periudu prerumàn === A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixine, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" /> Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" /> I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref> === Dòppu e guère püniche === L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specialmènte sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref> E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti anni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" /> === U svilüppu du municipium === [[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]] Da l'annu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna. A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime. Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref> Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persùne: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref> === Da l'impe(r)u au mediuevu === A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref> In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" /> Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref> === U periudu medievâle === Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübisce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref> Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref> ==== A nascita du Cumitàu ==== A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" /> Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (ben ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispèttu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finisce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2"> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref> Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> In bréve tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilêgi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref> Sti li i prevedêvan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, andandu a purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxendu ciü grossu u sèntru abitàu. ==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ==== [[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]] Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref> Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref> I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispèttu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref> U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva. Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref> A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/> ==== Sutta aa Repübbrica de Zena ==== {{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}} Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref> ==== A fundasiùn de vìlle növe ==== Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref> Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncèssi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilégi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> ==== Quattrusèntu ==== A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscùnti.<ref name="Arbenga2"/> A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/> A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scigù(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref> Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' ben chinz'ànni. I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpisce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref> Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è prugrescivamènte abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref> === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in Santa Ma(r)ia in Fontibus, distrüta du Növesèntu Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du Maté Vinzoni, [[1773]] </gallery> A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pézzu. Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref> A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref> Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" /> === Etè cuntempuranea === [[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]] Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref> Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref> A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref> Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref> [[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de Santa Marìa in Fontibus]] Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], ben dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu annu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna. Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulùpixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva. === Scìmbuli === ==== Bande(r)a de Arbenga ==== [[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Albenga}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref> === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref> === Persune lighèi cun Arbenga === [[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]] * San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref> * Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre&nbsp;[[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref> * [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref> * Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref> * Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref> * Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref> * Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref> * Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref> * Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref> * Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref> * Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref> * Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref> * Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref> * Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref> * Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref> * Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref> * Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref> * Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> == Pòsti de interesse == [[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]] === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu. ==== Paròcchia de San Michê ==== [[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]] * A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de dùe navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du paviméntu, sbasciâ, rispèttu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref> [[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]] * '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi cìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispèttu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> ==== Batisté(r)u paleucristiàn ==== {{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]] L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batézzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]]. Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" /> L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref> ==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ==== [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]] Sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref> A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Santua(r)iu de Puntelungu ==== [[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelòngu daa stradda]] U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/> Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma caûlla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella presedente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> ==== Gêxa du Sacru Cö ==== [[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]] A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]]. Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ==== [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]] A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispèttu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Leca ==== [[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" /> * '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref> ==== Paròcchia de Campugexa ==== [[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', ben ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17| léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, ben ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Zorzu ==== [[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]] * '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia da Bastìa ==== [[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finiscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a dui campàe. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16| léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Sàlia ==== [[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]] * '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batézzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispèttu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispèttu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)àe.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Lüxignàn ==== [[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]] * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèi pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunacàe. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Fé ==== [[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Aree archeulogiche === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta'' </gallery> * '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref> * '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixina abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a ben dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref> * '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === ==== Palassi stò(r)ichi ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi </gallery> * '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], annu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispèttu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref> * '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partendu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. * '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref> * '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de rife(r)imèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù ben due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref> ==== Vìlle stò(r)iche ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé) Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' </gallery> *'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)isce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù ben a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref> * '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref> * '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, ben vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura. * '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'e(r)an mustrèi ben dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di anni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> ==== Âtre architetü(r)e ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu </gallery> * '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squèxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" /> * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'e(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref> * '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100&nbsp;m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa maìna Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasina de cumandu </gallery> * '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] sciben ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], annu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> * '''Caserma Turinetto''', inta regiun de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref> * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispèttu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> ==== E pòrte ==== <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a </gallery> Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref> * A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù ben vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspèttu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lisce e squadràe. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13| léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref> * A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispèttu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" /> === Natü(r)a === Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ: * [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11&nbsp;ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref> * Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420&nbsp;ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45&nbsp;ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541&nbsp;ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213&nbsp;ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11&nbsp;ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189&nbsp;ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalàe.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60&nbsp;ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù: * '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|anni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> ;Scö(r)e In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun: * Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" /> === Teâtru === [[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]] Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti anni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref> === Dialettu arbenganese === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]] In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref> Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixine ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu''). == Ecunumia == === Prima(r)iu === Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patiscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre rife(r)imèntu aa nòtta n.115 </ref> Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è ben svilupàu l'ambitu de arumatiche. Ben difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref> Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. Ben cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispèttu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> === Segunda(r)iu === [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]] Limitàu rispèttu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se ben difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'e(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura |léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref> === Tersia(r)iu === U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e ben dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" /> Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun ben seguii di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lézüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn. == Fèste e fe(r)e == * Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'e(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du [[Pigàu|vìn pigàu]] e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Sport == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva" Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre </gallery> In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve: * Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16&nbsp;m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi d'Arbenga === [[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]]. Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> === Feruvìa === [[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]] Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di pasege(r)i,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}} {{Vedrìnn-a}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga| ]] eomtg30fkt1v11ivrrwd7dvteaquvr3 271940 271888 2026-07-18T11:50:14Z N.Longo 12052 è 271940 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbenga |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Albenga.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div> |Bandiera = Flag of Albenga.svg |Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga |Stemma = Albenga-Stemma.svg |Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu |var-detàggi = detai |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Riccardo Tomatis |Partito = liste siviche de sèntru-scinistra |Data elezione = 9-6-2019 |Mandato = 2 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 23470 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1203 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina sitè e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref> Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patisce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref> Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref> {{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}} == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]] </gallery> A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51&nbsp;kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref> U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668&nbsp;m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282&nbsp;m), ch'u l'è zà au de là. Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efèttu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/> === Frasiùi === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda </gallery> * '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref> * '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispèttu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpèttu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> * '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11| léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/> * '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi. * '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispèttu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316&nbsp;m). === Climma === Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispèttu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref> De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |11,7 |12,4 |14,6 |17,4 |21,2 |25,0 |28,7 |28,5 |25,3 |21,1 |15,7 |12,7 |12,3 |17,7 |27,4 |20,7 |19,5 |- !T. min. media (°C) |0,5 |1,3 |3,2 |6,2 |9,8 |13,3 |15,9 |15,7 |13,1 |9,1 |4,4 |1,4 |1,1 |6,4 |15,0 |8,9 |7,8 |- !Precipitasiùi (mm) |101,4 |89,7 |90,4 |81,6 |76,1 |38,3 |21,3 |43,3 |55,0 |105,5 |96,8 |78,9 |270,0 |248,1 |102,9 |257,3 |878,3 |- !Giurni d'ègua |6,2 |5,2 |6,1 |6,6 |6,5 |4,0 |2,8 |3,8 |4,4 |6,4 |6,3 |5,0 |16,4 |19,2 |10,6 |17,1 |63,3 |- !Ümiditè relatìva media (%) |73 |73 |72 |79 |79 |79 |77 |77 |78 |78 |75 |76 |74 |77 |78 |77 |76 |} == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se rife(r)ìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)à fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà intu seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" /> === U periudu prerumàn === A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixine, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" /> Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" /> I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref> === Dòppu e guère püniche === L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specialmènte sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref> E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti anni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" /> === U svilüppu du municipium === [[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]] Da l'annu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna. A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime. Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref> Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persùne: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref> === Da l'impe(r)u au mediuevu === A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref> In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" /> Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref> === U periudu medievâle === Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübisce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref> Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref> ==== A nascita du Cumitàu ==== A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" /> Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (ben ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispèttu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finisce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2"> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref> Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> In bréve tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilêgi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref> Sti li i prevedêvan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, andandu a purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxendu ciü grossu u sèntru abitàu. ==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ==== [[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]] Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref> Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref> I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispèttu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref> U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva. Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref> A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/> ==== Sutta aa Repübbrica de Zena ==== {{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}} Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref> ==== A fundasiùn de vìlle növe ==== Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref> Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncèssi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilégi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> ==== Quattrusèntu ==== A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscùnti.<ref name="Arbenga2"/> A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/> A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scigù(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref> Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' ben chinz'ànni. I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpisce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref> Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è prugrescivamènte abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref> === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in Santa Ma(r)ia in Fontibus, distrüta du Növesèntu Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du Maté Vinzoni, [[1773]] </gallery> A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pézzu. Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref> A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref> Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" /> === Etè cuntempuranea === [[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]] Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref> Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref> A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref> Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref> [[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de Santa Marìa in Fontibus]] Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], ben dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu annu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna. Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulùpixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva. === Scìmbuli === ==== Bande(r)a de Arbenga ==== [[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Albenga}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref> === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref> === Persune lighèi cun Arbenga === [[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]] * San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref> * Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre&nbsp;[[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref> * [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref> * Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref> * Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref> * Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref> * Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref> * Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref> * Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref> * Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref> * Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref> * Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref> * Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref> * Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref> * Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref> * Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref> * Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref> * Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> == Pòsti de interesse == [[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]] === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu. ==== Paròcchia de San Michê ==== [[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]] * A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de dùe navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du paviméntu, sbasciâ, rispèttu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref> [[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]] * '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi cìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispèttu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> ==== Batisté(r)u paleucristiàn ==== {{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]] L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batézzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]]. Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" /> L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref> ==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ==== [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]] Sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref> A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Santua(r)iu de Puntelungu ==== [[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelòngu daa stradda]] U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/> Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma caûlla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella presedente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> ==== Gêxa du Sacru Cö ==== [[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]] A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]]. Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ==== [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]] A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispèttu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Leca ==== [[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" /> * '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref> ==== Paròcchia de Campugexa ==== [[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', ben ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17| léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, ben ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Zorzu ==== [[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]] * '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia da Bastìa ==== [[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finiscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a dui campàe. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16| léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Sàlia ==== [[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]] * '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batézzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispèttu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispèttu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)àe.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Lüxignàn ==== [[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]] * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèi pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunacàe. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Fé ==== [[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Aree archeulogiche === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta'' </gallery> * '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref> * '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixina abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a ben dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref> * '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === ==== Palassi stò(r)ichi ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi </gallery> * '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], annu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispèttu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref> * '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partendu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. * '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref> * '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de rife(r)imèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù ben due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref> ==== Vìlle stò(r)iche ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé) Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' </gallery> *'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)isce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù ben a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref> * '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref> * '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, ben vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura. * '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'e(r)an mustrèi ben dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di anni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> ==== Âtre architetü(r)e ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu </gallery> * '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squèxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" /> * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'e(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref> * '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100&nbsp;m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa maìna Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasina de cumandu </gallery> * '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] sciben ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], annu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> * '''Caserma Turinetto''', inta regiun de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref> * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispèttu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> ==== E pòrte ==== <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a </gallery> Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref> * A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù ben vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspèttu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lisce e squadràe. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13| léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref> * A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispèttu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" /> === Natü(r)a === Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ: * [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11&nbsp;ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref> * Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420&nbsp;ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45&nbsp;ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541&nbsp;ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213&nbsp;ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11&nbsp;ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189&nbsp;ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalàe.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60&nbsp;ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù: * '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|anni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> ;Scö(r)e In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun: * Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" /> === Teâtru === [[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]] Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti anni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref> === Dialettu arbenganese === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]] In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref> Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixine ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu''). == Ecunumia == === Prima(r)iu === Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patiscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre rife(r)imèntu aa nòtta n.115 </ref> Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è ben svilupàu l'ambitu de arumatiche. Ben difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref> Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. Ben cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispèttu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> === Segunda(r)iu === [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]] Limitàu rispèttu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se ben difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'e(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura |léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref> === Tersia(r)iu === U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e ben dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" /> Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun ben seguii di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lézüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn. == Fèste e fe(r)e == * Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'e(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du [[Pigàu|vìn pigàu]] e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Sport == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva" Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre </gallery> In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve: * Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16&nbsp;m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi d'Arbenga === [[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]]. Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> === Feruvìa === [[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]] Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di pasege(r)i,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}} {{Vedrìnn-a}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga| ]] md84u9lbxewdunpihtpsb4drz3sj25u 0 1667 271887 270718 2026-07-17T18:30:19Z N.Longo 12052 + wl 271887 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Ransu |Panorama = Ranzo-centro storico.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du Burgu de Ransu</div> |Tipo = [[Comun|cumüna]] |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Imperia |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Giancarlo Cacciò |Partito = lista sivica "Uniti per Ranzo" |Data elezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1947]] |var-teritöio = Teritò(r)iu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 554 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dàtu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = 21 burgàe ciü A Costa de Basé(r)ega |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Aquila (cumüne)|Aquila d'Aròscia]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu d'Aròscia]], [[Casanöva]] (SV), [[Naxin]] (SV), [[Unsu]] (SV) |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 2103 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Dunàu |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[7 agosto|7 aùstu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Ranzo (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiun da cumüna de Ransu inta pruvinsa de Impe(r)ia |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Ransu'''{{#tag:ref|Scritu a stu moddu ascì inta grafia du Gastaldi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=118|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Rōnzu'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Ranso'' in [[Lengoa zeneize|zenese]] |group=n.}} (''Ranzo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 554 abitànti da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impe(r)ia]]<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. {{Çitaçión|Ransu, de ün ghe n'è d'avànsu|''dìtu pupulàre''}} == Geugrafìa == [[File:Arroscia a Ranzo.png|thumb|U scciümme A(r)òscia a Rànsu|sinistra|279x279px]] Ransu u se tröva inte l'entrutèra de Arbenga, inta valà de l'A(r)òscia, inta zona da mediu-bassa valle. U paesaggiu u l'è caraterizàu da di boschi de castagnu in sce a rìva destra, mentre a scinistra a l'è ciü dûse e curtivà. U l'è distante 30 chilometri da [[Inéia|Ineia]], 20 da [[Arbenga]] e 110 da [[Zena|Zéna]]. U teritò(r)iu de Ransu u l'è facciu da ina frasiùn, Costa Basérga, ciü 21 burgàe: U Faudu, A Ciassa, I Favài(r)i, L'Urivéu, U Cuniu, Basé(r)ga Parocchia, Ponteruttu, A Stra', U Mu(r)ìn, Degolla, A Canâ, U Ma(r)tinettu, Calabria, L'A(r)ma, U Canéu, Fantinùn, A Villa, Costa Parocchia, A(r)acà, Bunfigliai(r)a e I Rissi). Cun ste chi u teritò(r)iu da cumüna u cröve 10,58 km².<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ranzo.im.it/statuto/|tìtolo=Ransu, u statüu cumünàle|vìxita=2021-07-06|léngoa=IT}}</ref> U teritò(r)iu cumünâle de Ransu u cunfìna a nord cun [[Aquila (cumüne)|L'Àuguia]], a punènte cu'[[U Burghettu (Aròscia)|u Burghettu]], a nord e vèrsu levànte cun [[Unsu]] (SV), mèntre cun [[Casanöva]] (SV) e [[Naxin]] (SV) a levànte. == Stò(r)ia == Zà in epuca pre rumàna i teritò(r)i da valâ de l'A(r)òscia i l'é(r)an stài ucupài dae pupulasiùi [[Liguri Antighi|ligü(r)i antighe]], ligàe ai [[Ingauni|Ingàuni]], ch'i se spunciavan fin ascì inte l'entrutèra de valàe da vixìn. Sti chi i vegnen pe(r)ò scacciài da l'avansâ rumana avegnüa aturnu au [[180 a.C.]]<ref name="IM">{{çitta lìbbro|outô=Andrea Gandolfo|tìtolo=La provincia di Imperia: storia, arti, tradizioni. Volume 1|ànno=2005|editô=Blu Edizioni|çitæ=Peveragno|léngoa=IT}}</ref> Doppu l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] ascì u teritò(r)iu du Burghettu u l'è stàu interessau dae invaxuì di barbari<ref name="IM" />, cun duminasiùi di lungubardi e di Franchi. Intu periudu carulingiu u l'é(r)a pasàu assèmme ai autri paixi du funduvalle sutta u Cuntadu de [[Arbenga]] e, ancùa de doppu, sutta aa [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]] inse(r)ìu inta giü(r)isdisiun du [[Cumitàu d'Arbenga|cumitàu arbenganese]].<ref name="IM"/> A primma mensiùn de l'insediamèntu, inta pusisiùn che cunuscemmu ancöi, a se(r)éva da fa remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]] cun u nomme de ''Rantium ad Plebem'', poi vegnüu ''Rancio''. A denuminasiùn ligü(r)e pe(r)ò a pö êsse ch'a ne vegne dau nomme "panciu", che in antìgu u vuxéva dì "difesa".<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ranzo.im.it/cenni-storici/|tìtolo=Cumün de Rànsu, cenni stòici|vìxita=2021-07-03|léngoa=IT}}</ref> Quande a se và a desfà a Marca Ardüinica u cuntrollu in sciu feudu du pòstu u pàssa ai marchexi de Clavesana, du mèximu periudu a sta duminasiùn chi a l'è a custrusiùn d'in castellu furtificàu, de prubabile pé frenà e vuluntài de espansciùn du lìbe(r)u cumün de Arbenga, ma ascì pé schivâse e scurerìe di saracén, a partì dau [[X secolo|seculu X]].<ref name="IM" /> Aturnu au [[1233]], cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn de Ransu a pija parte a l'incremèntu da [[Demografia|demugrafìa]] du növu burgu cevàscu, cum'u l'è slavegnüu cun e autre pupulasiùi da valâ a quelli tèmpi. I Clavesana, cuscì intu [[1355]] i dàn ina pursiùn du teritò(r)iu de Ransu ai Del Carretto, mèntre a parte ch'u ghe rèsta a vegne in man aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], che pe(r)ò a se gestìsce u paìse pe' vìa du marchese Emanuele de Clavesana. Doppu i sucedden di növi scuntri, fra e famìe de Séva, di Del Carretto e di Clavesana pe'i pusedimènti inta bassa valâ, cun l'intervelèntu intu [[1386]] du düxe de Zena [[Antoniotto Adorno (1340-1398)|Antoniotto Adorno]]. Stu lì u se spartisce pe' in quartu u feudu cun i Del Carretto. Ransu u vegne pe(r)ò zenese a tütti i efètti numma che intu [[1393]]. Intu mènte du cuntrollu dricciu di zenesi Ransu u và a fa parte, cumme pé i autri burghi da valâ, du capitanàu da Cêve. A situasiùn a cangia du tüttu quande u 'rìva l'esercitu fransese, guidàu da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]]. U teritò(r)iu da cumüna u entra ducca a fa pàrte da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], u vegne ascì sede d'in cantùn, ch'i ghe cazzen drentu ascì i burghi da media vàlle primma, poi desfàu e sciurbìu da quellu cevàscu). Quande a repübbrica a vegne smembrâ intu [[1802]], i teritò(r)i cunquistài i vàn a fà parte de l'Impe(r)u Fransese, sutta u [[dipartimentu de Muntenötte]]. Cu'a restaurasiùn du [[1815]] u passa sutta i pusedimènti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], divegnüu poi [[Regno d'Italia|Regnu d'Italia]] dau [[1861]], inse(r)ìu inta pruvinsa de Impe(r)ia. I ürtimi cangiamènti de cunfìn ch'u gh'è stàu i i remuntan au [[1928]], difatti i teritò(r)i de Ransu e L'Àuguia i vegnen piài daa cumüna du Burghettu e i turnan pe' sò còntu numma du [[1947]], in ànnu doppu a custitusiùn da növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Ransu}} === Minu(r)ànse furèste === Segundu u [[ISTAT]], ai 31 de dexembre du 2019, a Ransu u gh'è 73 rexidenti furèsti. === Cugnòmmi ch'u gh'è de ciü === I cugnommi ch'u se tröva de ciü a Ransu i sun: Guido, Margoni, Beatrici, Alessandri e Sommadossi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difüxi cumüna pé cumüna, Ransu|vìxita=2025-07-31|léngoa=IT}}</ref> === Persune legàe a Ransu === Pé(r)u e Zorzu Guîdu da Ransu, espunenti de üna de famìe ciü impurtanti du cumün, sun famùsi pé avé afrescàu a magiurànsa de géxe da valà de l'Aroscia, ma ascì a Arbenga e Impe(r)ia, tantu che a vélli u l'è dedicàu u percursu museàle du paìse, upe(r)atìvu a Basé(r)ega e Ransu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.culturainliguria.it/cultura/it/Temi/Luoghivisita/museiRaccolte.do;jsessionid=E2A85E16D9C9160E1353D47FF636C648.node1?contentId=29245&localita=2308&area=214|tìtolo=U Museu di Guîdu da Ransu|vìxita=2021-07-06|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beniculturali.it/luogo/gdr-museo-dei-guido-da-ranzo|tìtolo=Scheda du museu di Guîdu da Ransu|vìxita=2021-07-06|léngoa=IT}}</ref> == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery widths="150" mode="packed"> Gêxa de San Dunàu (Ransu)-Faciâ 03.jpg|Faciâ da gêxa de San Dunàu Gêxa de San Pantalêu (Ransu) 01.jpg|A vista fruntàle de San Pantaleu Uatòiu da Madònna de Vigne (U Burgu, Ransu) 05.jpg|L'uatòiu da Madonna de Vigne Gêxa da Sunta (Basérega Paròcchia, Rànsu)-Faciâ 02.jpg|A gêxa da Sunta a Basé(r)ega Uatòiu de San Bastiàn (A Ciàssa, Rànsu) 04.jpg|L'uatòiu de San Bastiàn aa Ciassa Capélla de l'Imaculâ Cuncesiun (I Favài, Ransu) 01.jpg|A capella de l'Imaculà Cuncesciùn ai Favà(r)i </gallery> A livellu de gêxa u teritò(r)iu de Rànsu u l'è spartìu inte due parocchie, quella da Sunta e de San Dunàu a Basé(r)ega e quella de San Bernardu (a A Costa de Basé(r)ega). ;Parocchia da Sunta e de San Dunàu * '''Gêxa da parocchia de San Dunàu''', a se tröva inta burgà de Costa Paròcchia. De ciànta baròcca a cunta sei atàe tutàli, ciü in impurtante du Cristu in Crùxe, òpe(r)a de Orazio De Ferrari<ref name="IM"/>. Fin au [[1964]] u l'éa sede de l'ufissiu lucàle da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia. * '''Gêxa de San Pantaleu''' a se tröva intu Burgu de Ransu. Custruìa intu [[XV secolo|XV seculu]] in sce ina ciànta zà existénte, de stìle rumanicu, prubabilmente du [[XI secolo|XI seculu]]. Chi a l'è cunservà in pà(r)a d'atuà dipinta da Zorzu Guîdu de Ransu du [[1554]], ch'u l'ha ascì dipìntu e decuràu u portegu da gêxa, assèmme aa scöa di Lapicidi Sénu(r)a. * '''U(r)atò(r)iu da Madonna de Vigne''', intu Burgu de Ransu, u cunserva a pà(r)a d'autà dipinta da Zorzu Guîdu, realisàu intu [[1544]]. * '''U(r)atò(r)iu de l'Imaculà Cuncesciùn e de Santa Lüsìa''', a l'estremitàe de punènte da burgâ de Canéu. * '''U(r)atò(r)iu de San Bastiàn''', inta burgà da Ciassa. * '''U(r)atò(r)iu de Santa Cruxe''' inta burgà de Costa Paròcchia. * '''U(r)atò(r)iu de San Giacumu''' inta burgà de Canà. * '''U(r)atò(r)iu de San Mauru''' inta burgà de A(r)acà. * '''Capella de l'Angéu Cüstode''', de d'autu da burgà de Uivéu. * '''Capella de l'Imaculà Cuncesciùn''' ai Favà(r)i, custruìa du [[1755]], grassie aa vuluntàe da pupulasiùn da burgà. * '''Capella de Sant'Antunìn''' inta burgà de Degolla. * '''Capella di Santi Fabiàn e Sebastiàn''' inta burgà de Bunfia(r)a. * '''Capella de Santa Lüsìa''', inta burgà di Favà(r)i. * '''Santuà(r)iu da Madonna da Miseicordia''', de d'autu da burgà de Canéu. * '''Gêxa da parocchia da Sunta''', se tröva inta frasiùn de Basé(r)ega, edificà intu [[XV secolo|XV seculu]]<ref name="IM"/>, a g'ha in purtà e di dipinti de Péu Guîdu de Rànsu, pà(r)e de Zorzu, du [[XVI secolo|XVI seculu]]. * '''U(r)atò(r)iu de San Bertumé''' inta frasiùn de Basé(r)ega, faciàu in sciù veju camìn du stradùn. ;Parocchia de San Benardu * '''Gêxa parucchiàle de San Benardu''' a A Costa de Base(r)ega, custruìa fra u [[1618]] e u [[1628]]. * '''U(r)atò(r)iu de San Carlu''' a A Costa de Base(r)ega. * '''U(r)atò(r)iu da Madonna da Neve''', u se tröva a A Costa Base(r)ega, vixin aa paròcchia. * '''U(r)atò(r)iu di Santi Péu e Paulu''' inta burgà de Faudu. * '''Capeletta de San Bertumé''' inta burgà de Fantinùn, restaurâ intu [[2007]]. === Castéllu === Pé scansà e incursciùi di piràtti sa(r)acéi a pupulasiùn lucàle a l'ingì(r)u de l'[[1000|ànnu Mìlle]] a l'axéva edificàu in primmu scistemma de difésa, pöi vegnüu ciü meju sutta ai marchexi de Clavesana, chi i l'axevan culegàu cun quellu de L'Àuguia, ancöi pe(r)ò i se ponen vegghe numma che pochi resti de sta furtificasiùn chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ranzo.im.it/cenni-storici/|tìtolo=A stò(r)ia de Ransu|léngoa=IT|vìxita=2021-07-06}}</ref> == Ecunumìa == L'ecunumia du paise a l'è basâ in sce l'agricultü(r)a, svilupâ a cultivasiùn de l'u(r)ivu tagiascu e a prudusiun de ö(r)iu e u(r)ive da ménsa. Difüzs ascì curtivasiùn inte vigne, pregiàu difatti u [[pigàu]] de prudusiùn lucâle. == Cultü(r)a == === Dialettu de Ransu === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a Ransu u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligü(r)e de sèntru-punènte]], u presènta carateristiche pe(r)ò ciü particulàri, ch'e turnan inte tütta a valâ de l'A(r)òscia, legâ in antìgu [[Arbenga]], ma ascì aa sitàe de [[Imperia|Impe(r)ia]]. === Enugastrunumìa === E tradisiùi legàe aa cuxìna e sun dife(r)ènti, nu mancan sulitamente u cunìu aa ligü(r)e, i raviöi, a buridda, e lümasse e ascì u [[Pàn frîto|pàn frìtu]]. De lungu sti piatti tipichi i se trövan abinài cun u [[Pigàu|vin pigàu]], ma ascì l'ö(r)iu e l'àgliu i sun bèn cunusciüi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ranzo.im.it/prodotti-tipici/|tìtolo=Prudotti tipici du cumün|vìxita=2021-07-06|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fé(r)e == * '''A festa di Ciappagòtti''', a se tegne aa Pro loco de Ransu cun müxica dau vìvu e roba da mangià, a se tegne u fìn da setemàna primma de Natàle. * '''Presepiu vivènte''', u se tegne intu Burgu de Ransu aa vigilia de Natàle. * '''E Rüstìe''', castagnà de l'autunnu, cun e castagne fàe cöxe pé e vìe du paìse. * '''Fé(r)a du primmu de màzzu''', cun mercatìn e bancarelle pé e vie de Ransu. * '''U Rumpe pignàtta''' pé Carlevà, dedicàu ai matti e urganisàu da a Pro Loco. * '''Festa patrunâle''', ai 7 d'aùstu, dedicà a San Dunàu. == Aministrasiùn == [[Immaggine:Ranzo-municipio.jpg|miniatura|A ca' cumünà de Ransu]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3 utùbre 1988|27 mazzu 1990|Giovanni Allegro|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrassìa Cristiana]]|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|19 zügnu 1990|24 arvì 1995|Giovanni Allegro|Demucrassìa Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zügnu 1999|Giovanni Allegro|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Giovanni Allegro|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Agnese Vinai|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Agnese Vinai|Uniti per Ranzo<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|26 mazzu 2019|Piero Raimondi|X Ranzo<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Piero Raimondi|X Ranzo<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Giancarlo Cacciò|Uniti per Ranzo<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn == U teritò(r)iu de Ransu u l'è traversàu da a Stradda Nasiunàle 453 da valà de l'A(r)òscia, che permette u culegamèntu cun [[Casanöva]], [[Unsu]] e [[Utuê|Utuvé]] versu levante e [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]] versu punènte. Impurtanti ascì e stradde pruvinsâli, cumme quella ch'a culega Ransu cun [[Aquila (cumüne)|Àuguia]] (SP 14), cun ascì a Stradda Pruvinsâle 78, che a pàssa pé A Costa de Base(r)ega, versu Ùnsu e L'Àuguia. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Ransu| ]] bmskhnu5rg76j36s05swtcqx89nul1s 0 1733 271885 270720 2026-07-17T18:29:35Z N.Longo 12052 + wl 271885 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Garlénda |Tipo = [[Comun|cumün]] |Panorama = Garlenda-castello1.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U castéllu da famìa Còsta-Del Carretto, scimbulu de Garlenda</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Alessandro Navone |Partito = lista sivica "Collaborazione e progresso" |Data elezione = 10-6-2024 |Data rielezione = |Mandato = |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1248 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Pa(r)avenna, U Burgu (Castelli) |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Andôa|Andöa]], [[Casanöva]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Villanöva]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1362 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = Nativitài de Ma(r)ìa |var-festîvo = Festìvu |Festivo = 8 setembre |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Garlenda (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn de Garlenda inta pruvinsa de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Garlénda''' (''Garlenda'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ascì) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligüe]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'u g'ha 1248 abitanti (nüméri agiurnài ai 30 de zügnu du [[2019]]). == Geugrafìa == U teritòiu cumünàle de Garlenda u se tröva inta media valà du Lerùn, s-ciümme afluénte de l'Aròscia, in te l'entrutèra d'[[Arbenga]] da a quàle a dista tòstu 10 chilometri. I munti ch'i sircundan l'abitàu sun prinsipalmènte de culétte o di pözzi, cumme u Pözzu Carràu (270 m), surva l'abitàu de Pa(r)avenna, o ascì u Munte Carchéa (510 m), ch'u segna u cunfìn cun u cumün de [[Staanéllu|Stelanellu]]. === Frasiùi === U paìse u l'è cumpostu, nu cunsciderandu u sentru, ascì dae lucalitài de: * '''Pa(r)avenna''', a l'è ina frasiùn de Garlenda ch'a se tröva inte 'na valà lateràle, scituà a 285 m in sciu livellu du mà a cunta dixöttu abitànti, a dista 1,13 chilometri dau sentru.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_paravenna.html|tìtolo=A frasiùn de Paravenna|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U Burgu (Castelli)''', a se tröva vixìn ai resti du castellu di Lenguéia, in sce a parte ciü àta da còlla ch'a dividde u teritòiu cumünàle cun quellu de [[Villanöva]], difatti au de là de sta chi a gh'è Marta, frasiùn villanuvese, u burgu stòicu u l'è au mumentu tutelàu, viste e sò particulari caratteristiche, cun e ca' veie custruìe cun i mateiàli chi i vegnìvan dae custrusiùi da furtessa. A lucalitài a dista 1,76 chilometri dau sentru de Garlenda.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_castelli.html|tìtolo=A frasiùn de Castelli-U Burgu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> Grassie a ste chi u teritòiu cumünàle u cröve in estensciùn tutàle de 8,03 km².<ref name=":0" /> === Cunfìn === U cumün u cunfìna a nord-est cun [[Villanöva]], a sud cun [[Staanéllu|Stellanellu]] e [[Andôa|Andöa]], e a punente cun [[Casanöva]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140721054324/http://www.comune.garlenda.sv.it/Default.aspx?pageid=page486|tìtolo=Statüu cumünàle de Garlénda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> == Stòia == === E primme testimuniànse === E primme testimuniànse che e sun zùnte a nuiàtri riguardu u teritòiu cumünàle de Garlenda e sun rizalenti a l'àtu [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], cun l'ingressu da parte de Garlenda inta ''Marca Albigane'', teritòiu aministratìvu scìmile au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]] di seculi de primma. Finìa peò l'esperiensa [[Marca ardüinica|arduinica]] a zòna a finisce in màn de Bonifacio del Vasto, fin a l'ànnu [[1091]], quande u paìse u vegne ereditàu dai Marchesi de Clavesana. === Fra i Clavesana e i Lenguéia === Nunustantu u passàggiu de prupietài du feudu a famìa Clavesana a nu mantegnià pé in tempu lungu u duminiu, difatti zà dau [[1127]] u libé(r)u cumün de Arbenga u mustra interesse versu sta parte de entrutèra chi, andandu in cumpetisiùn cun i scignùi lucàli. Intu [[1150]] u véscu de Zena u ùrdina a quellu de Arbenga de evità ina mazù estensciùn du cumün, inte stu mòddu u vegne infeudàu ufissialmente intu [[1153]] Anselmo dei Quaranta, cappustipite da famìa di Lengueglia, alleàu stòricu di marchesi de Clavesana.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=A stòia de Garlenda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> Inte stu mòddu chi a furtüna pulitica de sta famìa a divegne bén avvià, grassie ascì ae tàsce recampàe nu sulu da Garlenda, ma ascì dai teritòi vixìn (cumme Paravenna, Marta, Bòscu, Bussureu, Ligu, Maremu e Marmö), ma ascì quelli versu [[Imperia|Impéia]]. Da quellu mumentu a famìa de Anselmo Quaranta a vegne ascì ricunusciüa dae àtre càreghe de istitusiùi, tantu che da quellu mumentu u vegnîà mensciunàu cumme Scignù da Lenguéia, vistu che a sò rexidensa prinsipale a l'éa scitüà a Leingueiétta. Düante stu periudu chi a valà du Lerun a guàgna in növu periudu de stabilitài, cun u benestà du cumün de [[Zena]] intu [[1182]], cun l'infeudamentu ufisiale a Lingueiétta pé i sò vasti teritòi intu [[Rivêa de Ponénte|punente]], ma ascì di Clavesana che intu [[marso|marsu]] du [[1202]], chi i l'afìdan au fìu de Anselmo, l'aministrasiùn du feudu da ''Lerronia'', cumprendente a parte da valà du Lerun ucupà da Garlenda e da [[Casanöva]] ascì. A ste ricunferme intu teritòiu lucale a l'è da zunze quella a livellu imperiale da parte de Federicu Barbarussa che cun di scrìti ufisiali, cuscì cumme acegnüu in epuca suscescìva cun sò fìu, u và a ricunusce a legitimitài du duminiu di Lengueia, scibén che se segundu serti studiùsi, aa giurnà d'ancöi, i ducumenti in questiùn i saiévan semplicemente di fàrsi stòici, scicumme che né Anselmo né i sòi discendenti i g'axévan u titulu de cunti, benscì de Scignùi (''Domini'', in latìn). Nunustante sta falscificasiùn chi i Lengueia, grassie a ina seie de opere pulitiche e diplumatiche i sciòrtan ascì a utegnì a citadinànsa arbenganese intu [[1251]], scicumme che inti ànni presedenti i stacan divenendu ascì alleài cun a sitài de Zena, che a cuncedde a ricunferma intu [[1227]] de l'investimentu pé l'aministrasiùn da parte di Lenguéia de tütta a zòna de vàlli Lerun (Casanöva e Garlenda), Merula ([[Andôa|Andöa]] e relatìvu entrutèra) e Ginestru [[U Téstegu|(U Testegu)]], in càngiu di diritti feudali in sce [[Tàgia (cumüna)|Taggia]], [[U Duseu|Dusséu]] e [[U Portu|Pòrtu Mau(r)ìssiu]], lucalitài che da quellu mumentu i pàssan sutta u ciü strétu cuntrollu zenese. U cumün d'Arbenga dunca u speàva de recampà suttu aa sò influensa ascì l'à(r)ia ciü a punente du bacìn d[[a Sènta]], cun a cuncesciùn da citadinansa, còsa che peò a nu riesce in moddu cumplétu, vistu che u se dröve pòcu doppu in véu e propiu periudu de battàia fra i marchesi e a sitài. Düante stu chi i teritòi da Lengueia i se trövan in mézzu, fra e dùi parti, anche se pocu doppu i scignùi lucàli i se trövan a dà u cunsensu ai marchesi, eventu ch'u va a tucà a stabilitài du feudu. Cun a mòrte de Anselmo II, avegnüa intu [[1280]] i teritòi restanti aa famìa i vegnan spartìi fra i dui frài Giacomo e Bonifacio: au prìmmu i van teritòi de Ma(r)emu e quelli de Vellegu, che doppu i se van a espande versu l'àta valà de l'Aròscia e fìn ai cunfin cun u Piemunte ([[Briga Auta|Briga Àta]]), mentre a l'ürtimu a zòna de Garlenda, du Burgu de Casanöva e de Lingueietta. === Dai Zenesi aa Cuntéa de Cunscente === Da quellu mumentu i Lengueia de Garlenda i divegniàn aleài di zenesi, utenèndu càreghe de prestìgiu, cumme l'aministrasiùn de Pòrtu Mauissiu intu [[1335]], dunde Giacomo da Lengueia, fìu de Bonifacio, u divegne pudestà. Ma u l'è sulu cun u [[1385]] che Garlenda a va a fà ufisialmente pàrte da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], cun a suttumisciùn di Lengueia, chi i vàn cumunque a cruvì l'aministrasiùn du feudu uriginàiu, esattamente cumme i l'axévan fàu düante i primmi tempi sutta ai Clavesana. I decenni sucescìvi i sun segnài dau decadimentu da furtüna da famìa stessa cun ina séie de rivolte da pupulasiùn, fra ste chi a ciü viulenta a l'è quella du [[1543]] s-ciupà propiu intu burgu pé u malguvernu di feudi in t'in clima de tensciùn armenu fin au [[1564]], quande a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] a decidde de infeudà Antoniotto da Lenguéia, ch'u sciòrte grassie a ina fìtta réa de rapòrti diplumatici e matrimuniàli a garantì in rafursamentu di dumini zenesi a punente, garantenduse cumme alleà a famìa Costa de Cunscente, ancöi frasiùn de [[Cixan|Cixàn]] e nunustante e àspre cuntése fra i zenesi e i Savòia ascì u benestà du marchése de Séva. Stu periudu u nu düa peò a lungu perché doppu a morte de stu chi i feudi de Pa(r)avenna e Garlenda i vegnan requisìi, scicumme che u nu l'axéva eredi diretti. Doppu in àtru periudu instabile de dùi ànni i saiàn propiu i Costa de Cunscente a uccupà e dui lucalitài cun di òmmi armài, chi i pìan pusessu du castellu fàu custruì da l'urtimu di Lenguéia a guvernà u paìse. Sucescivamente sta ucupasiùn chi a divegne in gròssu càxu diplumaticu, vistu che àtre famìe du pòstu e i eredi di Lenguéia vönan impadrunise du stò(r)icu feudu, tantu che ina sulusiùn finà a saià truvà sulu cun a mediasiùn de l'impeatù a [[Praga]], difatti a famìa Costa a pìa u pussessu du feudu acquistandulu ufissialmente pé dexemìlla fiurìn [[Öo|duài]], intu [[1599]], cumensa cuscì ina növa fàze pé stu teritòiu chi. I Costa de Cunscente intu [[1618]] i cunceddan a revixùn di statüi emanài dai Lenguéia intu [[1564]], cumensa cuscì a növa pruspeitài du feudu, grassie a Ottavio e de so frài Alessandro, grassie ai quàli i dumini da famìa vegnan elevài da feudu a cuntéa, sutta au numme de Cuntea de Cunscente. Da segnalà l'invaxùn di surdatti piemuntesi intu [[1624]], chi entran a Garlenda e a Pa(r)avénna, pé tentà de strappà i dumini intu punente aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], doppu che u [[Marchesàu de Süccaellu]] u l'éa stàu sciurbìu da sti chi. L'ataccu u vegne cacciàu au de là da valà du Lerùn grassie ascì ae rivolte da pupulasiùn de l'entrutèra, che assemme ai cuntingenti zenesi, a và a scunfizze i [[Savoia]] a [[Castrevegliu|Castreveiu]], cu'e vicende du Bastian Cuntràiu, intu [[1672]]. === Dai Del Caretto a l'Italia ünìa === A partì dau [[1723]], pé mancansa de eredi mas-ci a cuntéa a passa de màn a in ràmmu da famìa di Del Carretto, zà scignùi du feudu de Barestin, u l'è dunca u periudi di marchesi Costa Del Carretto, chi i vàn a duminà u paìse fin a l'ànnu [[1747]], difatti da quell'ànnu u paìse u vegne scuinvòltu dae invaxùi de truppe austru-piemuntesi, cun i eventi ch'i càzzen drentu aa [[Goæra de sucescion aostriaca|Guèra de Sucesciùn Austriaca]], ch'a se tegnüa fra u [[1740]] e u [[1748]]. De li a pòchi anni u teritòiu cumünàle u saià dunca anéssu aa [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligüe]] cun l'arìvu de [[Napolion Bonaparte|Napuleun]] e du sò esercitu, a partì dau [[1797]]. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese. Cun a restaurasiùn du [[1815]] u passa sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], divegnüu poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. Fra u [[1973]] e fìn au 31 dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn. == Abitànti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Garlenda}} === Minuànse furèste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2017]], i sitadìn furèsti a Garlenda i sun 138, 44 de sti chi i vegnan da l'[[Albania]] e 36 dau [[Maròcco|Ma(r)òccu]]. == Pòsti de interesse == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Garlenda-chiesa della natività-complesso1.jpg|Garlénda, vista da géxa da Nativitài de Maìa File:Garlenda-chiesa della natività-oratorio.jpg|L'uatòiu da géxa da Nativitài File:Garlenda-chiesa della natività-facciata.jpg|A facià da paruchiàle File:Garlenda-chiesa della natività-navata centrale.jpg|L'internu da géxa File:Garlenda-monumento ai caduti.jpg|U munumentu ai caütti </gallery> === Architetüe religiùse === U cumün de Garlenda u fa eclesiasticamènte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impeia]], chi dunca a ghe a parocchia dedicà aa Nativitài de Maìa, cumprendente ascì e seguenti géxe: * '''Géxa da Parocchia da Nativitài''' a l'è scituà intu burgu de Garlenda, custruìa intu [[XVII secolo|XVII seculu]], a presenta in'impunente cupola de bàze utagunàle cun ascì u grossu campanì baròccu. A l'internu, assemme ai pregiài marmi u se tröva in quaddru du [[1600|Seisentu]] du Guercino pruveniente da [[Romma|Rumma]]. * '''Géxetta de San Roccu''', a se tröva vixìn ae spunde du turente Lerun, inta zòna du campu da golf, a strutüa uriginàia a l'è crulà intu [[1887]] cun u teramòttu ch'u l'axéva culpìu u punente ligüe, ricustruìa intu [[1890]] cun a furma de ancöi. * '''Capeletta de San Steva''' inta frasiùn de Pa(r)avenna, inta zòna du burgu. * '''Capeletta de San Benardu''', sempre a Pa(r)avenna a se incontra aa fìn du paìse rivandu da Garlenda, a l'è afrescà cun dipinti du [[XV secolo|seculu XV]] datài foscia au [[1561]]. === Architetüe militari === * '''Castellu da famìa Costa Del Carretto''', u se tröva a Garlenda, u l'ea stàu custruìu intu [[XVII secolo|XVII seculu]], u l'è dìtu ascì u ''Castellu da Meridiana'', uiginaiamènte u l'éa ina ca' de guardia, poi divegnüa a rexidensa ufisià da famìa arbenganese Costa, scignùi da zòna, pòi acquistàu cun u feudu dai Del Caretto de Barestin. Ancöi a prupietài a l'è cumünàle, duveàu cumme sede de spetaculi e mustre. * '''Castellu derucàu di Lengueia''', du [[XII secolo|XII seculu]] u l'è stàu cacciàu tòstu zü aa metài du [[XVI secolo|XVI seculu]], cun l'insuresiùn cuntru a famìa ch'a duminava u paise. Se ponan aù vegghe sulu a parte ciü bàssa de ina tùre de sud est e u perimetru da strütüa. == Ecunumia == L'ativitài prinsipà du cumün a l'è l'agricultüa, cun a vendita di prudòtti lucàli, specialmente de l'öiu e du vìn, cumme u Rusese e u [[Pigàu]]. A livellu spurtivu, ma ascì turisticu a mazù atrasiùn a l'è raprezentà dau campu da Golf, ch'u prezenta 18 gàrbi, fàu custruì fra u [[1964]] e u [[1965]] dai architetti [[Inghiltæra|inglesi]] John Morrison e John Harris, pe in estensciùn de 6.085 m², cun lì vixin ascì di alberghi e in maneggiu cu'i cavàlli. == Cultüa == ===Dialettu de Garlenda=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a Garlenda u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Lerùn, ligà stuticamènte a [[Arbenga]], ma ascì a a sitài de [[Arasce|A(r)àsce]]. === Scöe === Garlenda a g'ha in sò scistémma de scöe tòstu cumpletu (da a matèrna fin ae elemantari), grassie ae quàli u recàmpa ascì i studenti dai àtri paìsi vixìn. E scöe elementari e l'asìlu i sun racòlti inte l'istitüu cumprenscivu de [[Arasce|A(r)àsce]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.istitutocomprensivoalassio.edu.it|tìtolo=E scöe de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> === Musei === Üna de prinsipàli atratìve du paìse h l'è u museu mürtimedà da 500, gestìu dau Club Italiàn da Fiat 500 ch'u g'ha sede a Garlenda, mustra a l'è stà presentà in mòddu ufisià u [[6 lûggio|6 de lüiu]] du [[2007]], dedicà a Dante Giacosa, ün di prugetìsti de stu mudellu de macchina.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/museo-multimediale-della-500-dante-giacosa-37138-1-847452bdb85217fc17fb273bc9962046|tìtolo=U museu da 500 de Garlenda |vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/museo|tìtolo=Scìtu ufisià du museu da 500 de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fée == * '''Festa de l'agricultüa''', a l'è cü(r)à daa CIA (Cunfederasiùn italiana di agricultùi) de Arbenga, a se tegne aa metài d'aùstu, au parcu Villafranca, chi i se pònan tastà e pietanse tipiche lucali, cun ascì e bancarelle de aziende lucàli che e mettan in mustra i prudotti tipici de valàe ingàune.<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-dellagricoltura-garlenda/|tìtolo=A festa de l'agricultüa au pàrcu Vilafrànca de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa de San Ròccu''', au Burgu (frasiùn Castelli), a se tegne u 16 d'austu cun a tradisiunàle celebrasiùn inta capeletta vixìna au campu da golf. In cuntempuranea u se tegne ascì u tradisiunale rinfrescu inte l'àia pic-nic e ascì a mustra du cuncursu futugraficu prepaàu daa scöa de àrti vixìve arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/oratorio-di-san-rocco-37184-1-3de3f7a31f4eb4cc578ecb037e6c7aff|tìtolo=A tradisiunale festa de San Roccu au Burgu Castelli|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-san-rocco-78222-1-9ac894dc675f5ab004fdda0ad35c26a1|tìtolo=San Roccu 2021|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Radün nasiunàle du Club italiàn da Fiat 500''', u se tegne tütti i ànni au pàrcu Vilafranca de Garlenda, u reciamma sempre in gràn nümeu de apasciunài da quaxi ùnze nasiùi spàrse in gìu pé u mundu, cun tòstu növesentu macchine espòste. Cun a pandemìa du Covid Dixinöve u s'è tegnüu in furmàu ridottu, cu peò eventi legài au club spàrsi in tüttu u mundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.repubblica.it/motori/sezioni/classic-cars/2021/04/14/news/fiat_500_in_arrivo_il_piu_grande_raduno_del_mondo-296345860/|tìtolo=Ninte u ferma a Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/500-club-italia/la-storia-del-club|tìtolo=A stòia du radün ciü grànde d'Italia dedicàu aa Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == [[File:Garlenda-municipio.jpg|thumb|A ca' cumünà de Garlenda]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3 avrì 1987|22 mazzu 1990|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|22 mazzu 1990|21 freva 1992|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevà 1992|24 avrì 1995|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 avrì 1995|14 zügnu 1999|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Dario Braggio|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|27 zügnu 2024|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 zügnu 2024|''in càrega''|Alessandro Navone|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn== U teritòiu cumünàle de Garlenda u l'è traversàu prinsipalmente daa stradda pruvinsale 6 ch'a permette u culegamentu stradale cun [[Villanöva]] ad levante, e cun [[Casanöva]] a punente, vixìn au cunfin de Garlenda, zà in teritòiu vilanuvese a se pö truvà a sciurtìa dedicà au Campu pé l'Aviasiùn di Aparecchi de Villanöva, ma ascì au servissiu de due sitadìne li vixin. == Nòtte == <references/> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Garlenda| ]] icpk1hf2mmpcj145eabwl9kmeau513e 0 1749 271889 270737 2026-07-17T18:31:48Z N.Longo 12052 + wl 271889 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Utuê |Panorama = Ss 453 a ortovero.jpg |Didascalia = <div align="center">Vista du sentru de Utuê, a Stradda Nasiunàle 453</div> |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo= 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Osvaldo Geddo |Partito = lìsta sìvica "L'altra Ortovero" |Data elezione = 10-6-2024 |Data rielezione = |Mandato = |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |Abitanti = 1605 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-teritöio = Te(r)ito(r)iu |var-cordinæ = Cu(r)dinài |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Campi, Pûi |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti=[[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Casanöva]], [[Unsu]], [[Vendùn]], [[Villanöva|Vilanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu urariu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1335 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = d'Utuê |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Silvestru |var-festîvo = Festivu |Festivo = 31 dixembre |Mappa = Map of comune of Ortovero (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Utuê inta pruvinsa de Savùna }} '''Utuê'''{{#tag:ref|ascì scrìtu ''Utué''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Barbaria|tìtolo=Ortovero. Una comunità ligure nella storia|ànno=1995|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=99|capìtolo=Toponomastica di Ortovero}}</ref> o U Tué<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Bartolomeo Usanna|tìtolo=Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA30262|ànno=2000|editô=Amedeo|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=288}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=117|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, dìtu püe ''Utuvé''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi, Simonetta Maccioni e Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle. La tradizione orale nelle valli di Albenga| ànno=|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=La Val Lerrone|p=44|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/138/c/11/s/11/in-saccu-de-parolle-la-tradizione-orale-nelle-valli-di-albenga.html}}</ref> o ''U Tuvé''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi, Simonetta Maccioni e Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle. La tradizione orale nelle valli di Albenga| ànno=|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=La Valle Arroscia|p=109|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/138/c/11/s/11/in-saccu-de-parolle-la-tradizione-orale-nelle-valli-di-albenga.html}}</ref>, ''Tuvé'' in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]], ''Utuvéu'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Ortoê'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]|group="n."}} (''Ortovero'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 1.605 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Geugrafìa == U terito(r)iu d'Utuê u se tröva inta bàssa valâ de l'A(r)òscia, primma che inte stu chi u se ghe càccia u Lerùn. U paise dunca u l'è ai limiti da [[Ciâna d'Arbenga|ciâna de Arbenga]], e u se tröva sutta aa Còlla da Gêxa e a Còlla da Villa. I âtri paixi abitài ch'i furman Utuê i sun I Campi e Pûi, che assèmme au restu i cröven ina superficie de 9,66 km² inte tüttu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/territorio-e-autonomie-locali/statuti/comune-ortovero|tìtolo=Statütu cumünàle de Utuê|léngoa=IT|vìxita=2021-07-11}}</ref> === Cunfin === U cumün u cunfìna cun [[Vendùn|Vendun]] e [[Arnascu]] a setentriùn, cun [[Arbenga]] a levante, a meridiùn [[Villanöva|Vilanöva]] e a punente cun [[Casanöva]] e [[Unsu|Ùnsu]].<ref name=":1" /> == Stò(r)ia == E primme testimuniànse de in insediamèntu inta zona d'Utuê e sa(r)evan de l'epuca rumàna, quande a zona a l'éa ciamà in latìn ''Ortus Vetus''. E nutissie pe(r)ò ciü segü(r)e in scia fundasiùn du paìse de ancöi e sun du mediuevu, quande u feudu du postu u l'é(r)a parte di dumini da famìa Clavesana doppu a fìn da [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/storia-e-territorio/|tìtolo=Utuê, a stòia e u teritòiu|vìxita=2021-07-11|léngoa=IT}}</ref> St'eventu chi u và a scuntentà u libe(r)u cumün d'[[Arbenga]], ch'u vuxeva tegnì daa distante i marchesi. Propiu pé scansâse dau cuntrollu Clavesana intu [[1288]] a vegne fundà dai arbenganesi l'insediamentu de Pùi, ciü a munte du burgu d'Utuê, inte 'na pulitica de espansciùn nu in scia ma(r)ìna, ma versu l'entrutèra. Pochi ànni primma, difatti, a l'éan stài fundài asci i burghi de Vilanöva e [[Cixan|Cixàn]] (inta [[Valâ du Neva|valâ du Néva]]), cun de mutivasiùi du tüttu scìmili. L'è de doppu a fundasiùn du növu insediamèntu, intu [[1341]], che i marchesi i l'axévan vendüu sti pusedimènti chi aa famìa di Cassulìn. U burgu u cunfluìsce doppu quarche tempu inta giü(r)isdissiùn d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=http://www.italiapedia.it/comune-di-ortovero_Storia-009-045|tìtolo=A stòia de Utuê|vìxita=2021-07-11|léngoa=IT}}</ref> U cumün u segue poi e vicende arbenganesi, fin a quande a sitài a vegne sutta aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]]. Intu [[1763]] a pupulasiùn a se regi(r)a aa duminasiùn di zenesi, scicumme ch'a gh'é(r)a ina presciùn ecunòmica troppu elevâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/comune/ortovero|tìtolo=Scheda du cumün de Utuê|vìxita=2021-07-11|léngoa=IT}}</ref> A situasiùn a cangia pòi quande u 'rìva l'esercitu fransése, guidàu da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]], a partì dau [[1797]]. U terito(r)iu cumünâle u entra dunca a fa pàrte da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], sutta au cantun arbenganése, ina 'òtta desfà sta chi intu [[1802]], quande i teritò(r)i cunquistài i vàn a fà parte de l'Impe(r)u Fransese, sutta u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Cun a restaurasiùn du [[1815]] u passa sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], vegnüu poi [[Regno d'Italia|Regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inse(r)ìu intu sircundà(r)iu d'Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. I ürtimi cangiamènti de cufìn i remuntan aa duminasiùn fransese, quande difatti u vegne smembràu u cumün de Pûi, che avanti de stu mumèntu u l'é(r)a pe' sò cuntu, aù vegnüu frasiùn. Fra u [[1973]] e fìn au 31 dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumünitài muntana Ingauna, poi vegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sòa supresciùn. == Abitànti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Utuê}} === Minuànse Fu(r)èste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2017]], i sitadìn furèsti a Utuê i sun 181. === Persune ligàe cun Utuê === '''• Fràtte Ave Ma(r)ìa''' ([[1900]]-[[1964]]), nasciüu Cesare Pisano, u l'è stàu in fràtte da cungregasiùn de don Orione, a sòa vucasiùn a l'è rivâ quande, da zuenu, u vegne rézu òrbu pé via de 'na s-ciuppetâ partìa pé sbàiu dü(r)ante in zögu cu'i cumpagni.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/frate-ave-maria/|tìtolo=A stòia de fratte Ave Maìa|vìxita=2021-07-13|léngoa=IT}}</ref> === Cugnòmmi ciü difüsi === I cugnommi ciü difüsi a Utuê i sùn: Bonifazio, Barbàira, Ferrari e Geddo.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuzi cumüne pé cumüne, Utuê|vìxita=2021-07-12|léngoa=IT}}</ref> == Pòsti de interesse == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Pogli casa natale cesare pisano.jpg|A ca' ch'u gh'è nasciüu Fràtte Ave Ma(r)ì, a Pùi File:Ortovero-chiesa san silvestro.jpg|A géxa de San Silvestru File:Ortovero-chiesa san giovanni battista.jpg|L'u(r)atò(r)iu de San Giuvanni Batìsta, in lucalitài Fasceu </gallery> === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Utuê u fa parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impe(r)ia]], chi dunca u gh'è due dife(r)enti parocchie: de San Silvestru (sentru de Utuê) e quella de San Steva e San Matteu (pé a frasiùn de Pûi). ==== Géxe de Utuê ==== '''• Géxa da parocchia dedicà a San Silvestru''', a se tröva fö(r)a dau burgu de Utuê, de stile inissialmente rumanicu (a cunserva difatti de decurasiùi tipiche de stu stìle chi), ma cun ina se(r)ie de travaji fài fra i seculi [[XVII secolo|XVII]] e il [[XVIII secolo|XVIII]], l'ürtima restaurasiùn a sa(r)éva du [[XIX secolo|XIX seculu]]. '''• U(r)atò(r)iu de Santa Cata(r)ìna de Lisciandria''', vixìn aa paruchiàle. A l'è sede dau [[1417]] da lucàle [[Cazàsse|cungrega]]. De stìle ba(r)occu, a cuntegne e casce pe'a prucesciùn de Santa Cata(r)ìna e de San Leunàrdu, ciü in atâ de cuntu e a rapresentasiùn da Madonna cu'u bambìn du [[1636]]. '''• U(r)atò(r)iu de San Bernardìn''' a Strà, lucalitài ch'a se tröva ai cunfin cun [[Ransu|Rànsu]] e u presenta ina ciànta de furma reùnda, datàu du [[XV secolo|XV seculu]], u cunserva ascì in dipintu du santu, cun de deré ina vìsta da sitài de [[Arbenga]]. '''• U(r)atò(r)iude San Giuvanni Batìsta''', inta lucalitài de Fasceu, de stìle baoccu, a l'è frequentà pé a sò culucasiùn surva a in pözzu vixìn au paìse, pocu distante u se truvàva ascì u castéllu di Clavesana.<ref name=":0" /> ==== Géxe de Frasiùi ==== '''• Géxa da parocchia de San Steva''', a se tröva a Pûi, vixin aa stràdda pruvinsàle. A ciànta uriginàia a saieva de l'[[Etæ de Mëzo|Etài de Mézzu]], poi rimanezà cun 'na cunfurmasiùn a elisse düante u [[XIX secolo|XIX seculu]]. A cuntegne ascì ina pàa d'atà dipinta da Péu Guìdu de Ransu, rizalènte au [[1537]]. '''• U(r)atò(r)iude Sant'Antòniu''', u se tröva inru burgu de Pûi, sede da lucàle cunfraternita, cun a carateristica meridiàna in sce u müau lateràle. U l'è stàu edificàu du [[XVI secolo|XVI seculu]]. '''• Capeletta de l'Imaculà''', a se tröva a Pûi, inta lucalitài de Marta. De cianta reùnda a l'è stà custruìa intu [[XVIII secolo|XVIII seculu]] in stìle baoccu. '''• U(r)atò(r)iude San Benàrdu''', se tröva inta frasiùn di Campi, a custrusiùn a l'è presendente au [[1612]], u l'è sede da cunfraternita lucàle. ===Tùre e castélli=== '''•''' Tipiche de tüttu u terito(r)iu cumünàle e sun e tùre merlàe, inglubàe aù inte rexidense intu burgu de Utuê, ma prinpalmente ascì a Pûi, e sun nasciüe pé difende i dùi paìsi dae incursciùi dau de fö(r)a.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/cosa-visitare/|tìtolo=Cose vegghe a Utuê|vìxita=2021-07-11|léngoa=IT}}</ref> '''• Resti du castéllu di Clavesana''': pàssandu pé i senté, inta lucalitài de Pözzu i se pònan vegghe ancù i mü(r)ai de prìa chi i custituìvan u primmu nucleu de Utuê, cun ascì sta furtificasiùn chi. U castéllu u l'éa stàu custruìu dai marchesi de Clavesana pé difendise dae sempre ciü periculùse incursciùi du cumün de Arbenga inte l'entrutèra. Cun u càngiu de prupietài u finisce a esse duveàu sempre de ménu, fin a l'abandun. Ancöi inta zona a resta a gexétta de San Giuvanni.<ref>{{Çitta web|url=https://www.24orenews.it/home/turismonews/82583-alle-origini-della-nostra-civilta-il-castello-di-ortovero|tìtolo=A e urigini da nostra siviltài, u castéllu de Utuê|vìxita=2021-07-11|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe sivìli === '''• Ca' dund'u l'è nasciüu u Fratte Ave Ma(r)ìa''', a se tröva a Pûi, chi a l'è stà inse(r)ìa 'na lapide pé ricurdà u munegu òrbu da cungregasiùn de Uriun. A véllu l'è dedicàu ascì in pilùn vutìvu inta ciasetta da frasiùn. == Ecunumìa == L'ativitài ecunomica prinsipale du paìse de Utuê a l'è a cultivasiùn da vigna, chi difatti u l'è prudòttu de lungu u [[Pigàu|vin pigàu]], assèmme au vermentìn, ma u nu mancan e ciànte da frütu, cumme i [[Pèrsego|pèrseghi]]. Particulàre ascì l'ativitài turistica, prinsipalmente da i àtri stàtti. == Cultü(r)a == ===Dialettu d'Utuê=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a Utuê u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligü(r)e de sentru-punente]], u presenta carateristiche pe(r)ò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valâ de l'A(r)oscia, ligà tantu cun [[Arbenga]], quantu cun [[Inéia|Ineja]] e [[U Portu]]. ===U vìn pigàu=== {{Véddi ascì|Pigàu|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U [[Pigàu|vìn pigàu]] u l'è in genere de vìn giàncu, rivàu in Ligü(r)ia in tempi antìghi, aturnu au [[1600]]. Se caraterizza pé u cu(r)ù gianu ben marcàu di sòi axinélli, pichetài a macce ciü scü(r)eintu mentre ch'e maü(r)an, da dunde u de(r)ive(r)ea u numme in léngua ligüre. U vin u g'ha dunca in güstu delicàu, ben abinàu cun i piàtti da tradisiùn du postu. E aziènde lucali de lungu e sun divegnüe famùse pé a cultivasiùn de sta varietài d'üga (cun ascì prugetti dife(r)enti, cumme u Pigàu Basu(r)a, vin fàu vegnì veju inta grotta da Basura a [[Tuiran|Tui(r)àn]]), tantu che aù u vin u vegne espurtàu ascì a l'esteru. Dau [[2014]] u l'è cumensàu u prucessu pé l'inse(r)imentu intu terito(r)iu cumünâle da sêde de l'enuteca da Regiùn Ligü(r)ia, ancöi ativà e vixitàbile, tantu che chi i vegnen urganisài diferenti eventi ligài au vìn lucàle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.quattrocalici.it/vitigni/pigato/|tìtolo=U vìn pigàu, descrisiùn|vìxita=2021-07-12|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.durin.it/bollicine/|tìtolo=U pigàu bàsu(r)a|vìxita=2021-07-12|léngoa=IT}}</ref> === Istrusiùn === Utuê u g'ha in sò scistémma de scö(r)e cumpletu (da a matèrna fin ae meddie), ch'u se ghe recampa a stu moddu ascì i stüdenti dai âtri paìsi vixìn, ascì zà in pruvinsa de [[Imperia|Impe(r)ia]]; ste chi e sun inte l'istitüu cumprenscivu d'[[Arasce|A(r)àsce]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.istitutocomprensivoalassio.edu.it/pvw/app/default/pvw_sito.php?sede_codice=SVME0006&page=2291084|tìtolo=E scöe de Utuê|vìxita=2021-07-12|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fé(r)e == '''• Festa di perseghi cu'u [[pigàu]]''', a l'è ina festa estiva ch'a se tegne in aùstu, chi i se pònen tastà i piàtti da tradisiùn ligü(r)e, cumme e lasàgne cun u tùccu, u cunìu aa ligü(r)e e ascì u zemìn de céxi, acumpagnài dau famùsu vìn du postu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/sagra-delle-pesche-del-pigato-ortovero/|tìtolo=A sàgra di perseghi cun u pigàu a Utuê|vìxita=2021-07-12|léngoa=IT}}</ref> '''• Sàgra de röse a Pûi''', a se tegne generalmente aa fin de lüiu, inta frasiun, cun roba da mangià tipica lucâle e müxica dau vìvu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.rivieraeventi.it/it/e/15276-venerdi-27-luglio-pogli-ortovero-sagra-delle-rose|tìtolo=A sagra de röse, Pûi|vìxita=2021-07-12|léngoa=IT}}</ref> '''• Festa patrunàle de San Silvestru''', aa fìn de l'ànnu, a se tegne a Utuê, cun a prucesciùn de cungreghe e a celebrasiùn religiùsa. == Aministrasiùn == {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|6 zügnu 1985|18 mazzu 1990|Giacomo Gaggino|Partìu Sucialista Italiàn|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 mazzu 1990|24 avrì 1995|Sergio Bonifazio|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 avrì 1995|14 zügnu 1999|Daniele Capello|lista sivica de sentru|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Osvaldo Geddo|lista sivica de sentru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Osvaldo Geddo|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Mariagrazia Timo|Progetto Ortovero<br/>(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Andrea Delfino|Lega Nord|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Andrea Delfino|Lega Nord|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Osvaldo Geddo|lista sivica "L'altra Ortovero"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn== U sentru d'Utuê u l'è traversàu da a Stràdda Nasiunàle 453, che culega u cumün cun [[Villanöva|Vilanöva]] a levànte e Pûi, [[Ransu]] e [[Unsu]] (Ponteruttu) versu punente. U terito(r)iu cumünâle u l'è culegàu ascì cu'a Stradda Pruvinsâle 21, a [[Vendùn|Vendun]] e aa frasiùn di Campi. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Utuê| ]] 2rs6h913qvbcsuuu8lg2z0i1j27mozh 0 7244 271936 201914 2026-07-18T10:50:11Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Càncou" 271936 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[File:SolarAcanthosis.jpg|thumb|200px|SolarAcanthosis|'Na forma de cheratôxi solare inte 'na man]] A ''' Cheratôxi solare ''' a l'è unna forma de ipercheratoxi de origine solare da [[pelle]]: a l'è unna lexion pre-cancerosa displastica che a pö evolve in te unna [[Càncou|forma maligna]] (carcinoma spinocellulare); pe via da poscibile evolusion a vegne ciammä precanceroxi e no [[tumô benigno]]. == Descriçion == === Epidemiologia === Molto ciü diffusa in te personne con pelle ciæa, l'etæ de maggiô diffüxion a l'è dä quarta decade in poi. Fra i fattoî de rischio gh'è a prezensa de efelidi: unna correlasion genetica a no l'è següa ma sotto attension da letteratüa. E zone ciü a rischio son o dorso de man e i padiggioin de oege. === Eziologia === A causa a l'è l'espoxision continua ä lüxe do [[sô]], che a pö causä unn'atra forma scimile: a cheilite solare o ''cheilite attinica''. Pö esse presente anche un'infesion virale da [[Papilloma virus]]. === Morfologia === Lexion a aumentou potensiale proliferativo, displastico, con svilüppo do strato corneo paracheratoxico. Presenti atipie in to strato basale. Existe de forme ciü iperplastiche, atre ciü infiammatoie. A proliferasion, comunque, a no passa ao de là da membranna basale. Ghe pö esse di aree de acantolixi (de vescicolasion). A cheratôxi a pö esse associä a elastoxi solare. === Manifestasioin cliniche === O diametro da massa o l'è de dimenscioin piccinne (solitamente 1-2 mm), se nottan de iperplaxie. Anche se se dovesse svilüppä a forma maligna diffiçilmente s'ha de metastaxi. A crescita a l'è lenta. === Diagnoxi differensiale === Diverse son e patologie co-e quaæ va fæta unna diagnoxi differensiale: - Carcinoma basocellulare<br> - Lupus eritematoso discoide<br> - Cheratôxi seborroica === Terapia === Son diversci i trattamenti poscibili soviatütto quande a neoplaxia a l'è circoscrîta: crioterapia, laserchirurgia e diatermocoagulasion. Pe quante riguarda e somministrasioin de meixinne, in forma topica se dövia: imiquimod, tretinoina e 5-fluorouracile. Da o punto de vista da ''prevension'', e personne co-i öggi ciæi (i ciü esposti) pöen difendise con di appoxiti fotoprotettoî. == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Tullio Cainelli|outô2=Alberto Giannetti|outô3=Alfredo Rebora|tìtolo=Manuale di dermatologia medica e chirurgica|url=https://books.google.it/books?id=lRD_MAAACAAJ|ediçión=6|ànno=2017|editô=McGraw-Hill Education|léngoa=IT|ISBN=88-38-61534-9}} == Colegaménti esterni == {{interprogetto}} [[Categorîa:Mouttie]] 2nro5xgvfwk9sir2z7wwnyqnp2b61tv 0 10405 271934 262325 2026-07-18T10:38:57Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Tîxi" e "Cànou" 271934 wikitext text/x-wiki {{ZeneizeP}} '''Blaise (Giaxo) Pascal''' ([[Clermont-Ferrand]], 19 zugno 1623 – [[Pariggi]], 19 agosto 1662) o l'è stæto un matematico, fixico, filosofo e teologo françeise. Figgiœu precoxe, o fu istruio da-o poæ. I primmi loei do Pascal son relativi a-e [[scienze naturæ]] e a-e [[scienze applicæ]]. O contribuì in moddo scignificativo a-a costruçion de carcolatoî meccanichi e a-o studio di [[fluidi]]. O l'ha ciario i concetti de [[prescion]] e de [[vœuo (fixica)|vœuo]] pe ampliâ o lao de [[Evangelista Torricelli|Torricelli]]. Pascal o scrisse di importanti testi in sce-o metodo scientifico. A sezz'anni o scrisse un trattao de [[geometria proiettiva]] e, da-o 1654 laoò con [[Pierre de Fermat]] in sce-a [[teoria de probabilitæ]] ch'a l'influenzò fortemente e moderne teorie economiche e e [[scienze sociæ]].<ref>Tony Crilly, ''çinquanta grande idee de matematica'', Ediçioin Dedalo, 2009, p.125</ref> doppo un'esperiença mistica seguia a un incidente into quæ o l'aveiva areizegao a vitta <ref>Maio Bonfantin, ''Disegno storico da lettiatua françeize'', e. a Goliardica, 1966 p.95</ref>, into 1654, o l'abbandonò [[matematica]] e [[fixica]] pe dedicase a-e riflescioin religiose e filosofiche. O moì doi meixi doppo o so 39º compleanno, into 1662, doppo una longa maotia ch'a l'affrizzeiva fin da piccin. {{Biografia |inmàgine = |px = |descriçión = |nàscita = Clermont-Ferrand, 19 zugno 1623 |mòrte = Pariggi, 19 agosto 1662 |paize = |profesción = [[matematico]], [[fixico]], [[filosofo]], [[teologo]] |move = }} {{Çitaçión|Tutta a nostra dignitæ a consciste dunque into [[pensceo]]. L'é con questo che demmo nobilitase e no za co-o spazio e co-o tempo che no poriemo impî. Studiemmoghe dunque de pensâ ben: questo o l'é o prinçipio da morâ|''[[Penscei (Pascal)|Penscei]]'', 139}} == Biografia == Nasciuo a [[Clermont-Ferrand]], inte l'[[Auvergne]], Pascal o perse a moæ, Antoinette Begon, a l'etæ de trei anni, quande a no se repiggiò da-o parto da figgia Jacqueliñe Pascal ([[1625]] - [[1662]]). A caosa de questo o poæ, [[Étienne Pascal]] ([[1588]] - [[1651]]), [[Magistratua (diritto)|magistrato]] e matematico, o s'ócupò personalmente da so educaçion. O zoeno Blaise o se rivelò assæ precoxe int'o studio e inta comprenscion da [[matematica]]<ref>Comme pe tutti i ciu gren matematichi do passao, pe Pascal ascì, son noti di aneddoti cuioxi che evidenzian a personalitæ e l'intelligença do protagonista. Un giorno, mentre o frequentava ancon l'universcitæ, Pascal o l'arrivò in ritardo a una leçion e o vidde a-a lavagna i testi de trei problemi scriti da-o professô. Lê ritegnindo che se trattesse de di esercizi da risolve aotonomamente, i ricopiò diligentemente sença però savei che se trattava di testi de trei famoxi dilemmi matematichi conscideræ scin a quello momento "irrisolti", e che o professô o l'aveiva illustrao poco primma do so arrivo. O giorno doppo, Pascal o l'andò da-o professô dindoghe: "Sciâ scuse professô, un di trei esercizi che sciâ n'ha assegnao vei o no m'é ariescîo!" (in Gioxeppe Tomaxi de Lampedusa, Gioacchin Lança Tomaxi, Nicoletta Polo, ''œuvie'', Mondadoî, 1995 p. 1536)</ref> e da [[fixica]], tanto ch'o fu ammisso a-e riunioin scientifiche do circolo intorno a [[Marin Mersenne]], ch'o l' ea in corispondença co-i ciu gren ricercatoî do tempo, tra-i quæ [[Girard Desargues]], [[Galileo Galilei]], [[Pierre de Fermat]], [[René Descartes]] e [[Evangelista Torricelli]].<ref name=Penscei7>Penscei|p. 7.</ref> Da-o [[1639]] a-o [[1647]] o fu a [[Rouen]], dove so poæ o l'aveiva avuo un incarego da parte do [[cardinâ]] [[Armand-Jean du Plescis de Richelieu|Richelieu]]. Chì, into [[1640]], Blaise Pascal o compose a so primma œuvia scientifica "in sce-e seçioin coniche" (''Essai pour les coniques''),<ref name=Penscei7/> basâ in sce-o lao de Desargues, e into [[1644]] o costruì a so primma macchina [[calcolatrixe]], a [[Pascaliña]].<ref name=Penscei7/> into [[1646]], inoltre, so poæ, ch'o s'ea ferio cazzendo, o fu curao da doi gentilommi da setta de [[Giansenio]], che in breve convinsan segge lê che i figgi a abbraççâ e idee religiose e moræ gianseniste.<ref>Battista Mondin, ''Stoia de l'antropologia filosofica'', Volume 1, Ediçioin studio Domenican, 2002 p. 475 e sgg.</ref> Into [[1650]], a caosa da so salute caxoneive, Pascal o lasço temporaniamente o studio da matematica. Into [[1653]], quande a salute a l'amegioò, o scrisse o ''Traité du triangle arithmétique'', into quæ o descrisse o [[Triangolo de Tartaggia|triangolo aritmetico]] ch'o porta appunto o so nomme. [[File:Port-royal gravure.jpg|250px|thumb|L'abbazia de Port-Royal des Champs]] A prœuvo a un incidente avvegnuo into [[1654]] in sce-o ponte de Neuilly, into quæ i cavalli finin otre o paapeto ma a carrozza a se sarvò miacosamente, Pascal o l'abbandonò definitivamente o studio da [[matematica]] e da [[fixica]] pe dedicase a-a [[filosofia]] e a-a [[teologia]].<ref>Cfr. M.Bonfantin, ''op. cit.'', ''ibidem'': «o peigo mortâ into quæ Pascal o se trovò pe un incidente de carrozza e, circa un anno doppo, a famosa nœutte de crixi e estaxi ...»</ref> Da quello momento, Pascal o l'intrò a fâ parte di "solitai", de l'[[Port-Royal des Champs|abbazia de Port-Royal]], laici dediti a-a meditaçion e a-o studio, fra i quæ gh'ea za so sœu, e chì o diventò membro da setta di [[Giansenismo|giansenisti]], fondâ e guidâ da-o vescovo [[Giansenio]]. Proprio in quello periodo se ea acceisa un'aspia controversia tra i giansenisti e i teologhi de l'Universcitæ da [[Sorboña]] de [[Pariggi]], e lê o l'intervegne in tâ disputa in difeisa do Giansenismo. O [[23 gennaio]] [[1656]] o pubbricò e so primme lettie, co-o psœüdonimo de ''Louis de Montalte'', scrite da un provinciâ a un di so amixi, in sce-e dispute da Sorboña. A queste seguin atre 17 lettie (l'urtima l'é datâ [[24 marzo]] [[1657]]). Into [[1660]], o re [[Luigi XIV de França|Luigi XIV]] o l'ordinò però a destruçion de ''[[lettie provinciæ]]'' de Pascal, scrite in difeisa do giansenista [[Antoine Arnaold]]. [[File:Saint-etienne-du-mont 01.JPG|200px|left|thumb|A gexa de Saint-Étienne-du-Mont dov'é seppellio o Pascal]] Proprio mentre o pubblicava e so ''lettie'', Pascal o l'aveiva concepio l'intençion de scrive una grande œuvia apologetica do [[Cristianeximo]] (otre che do giansenismo). A so salute za mâferma, a l'ea divegnua ancon ciu fragile: o moì o [[19 agosto]] [[1662]], a soli trentenœuv'anni. L'[[aotopsia]] a-a quæ o fu sottoposto a rivelò di gravi disturbi a carego do stœumago e de l'addome, nonché di danni a-o tesciuo [[çervello|çerebrâ]] <ref>Introd. a Blaise Pascal. ''Pensées'' a cua de Ernest Havet, e.Dezobry et E. Magdeleiñe, 1852 p.XXVIII</ref>, tuttavia a caosa da morte e da salute cronicamente malferma no fun mai do tutto ciarie. Se pensa a-a [[Tîxi|tubercoloxi]], a un [[Càncou|tumô]] a-o stœumago, oppù a una combinaçion de doe maotie. O seguiva comunque, pe de raxoin etiche e moræ, una dieta leggia, de tipo [[vegetarismo|vegetarian]]<ref>Cfr. AA.VV., ''a grande cuxiña | Vegetariaña'', RCS, Milan, 2005, p. 140. ISSN 1824-5692.</ref> e emicranie che afflissan Pascal fun ben probabilmente caosæ da-i danni a-o çervello. O fu seppellio inta [[gexa de Saint-Étienne-du-Mont]]. E bozze e i appunti de so lettie fun arecugeite da parenti e amixi inti so celebri ''Penscei'', una profonda œuvia filosofica, morâ e teologica dove l'é za tracciâ a linia apologetica in favô do cristianeximo. Pe riassumme a so vitta e o so pensceo, o scritô e pensatô françeize [[François-René de Chateaobriand]] o scrisse: {{Çitaçión|ghe fu un ommo che a 12 anni, con aste e çerci, o creò a matematica; che a 16 o compose o ciu dotto trattao in sce-e coniche da l'antighitæ in ça; che a 19 o condensò inte 'na macchina una sciença ch'a l'é de l'intelletto; che a 23 o dimostrò i fenommeni do peiso de l'aia e o l'eliminò un di grandi erroî da fixica antiga; che inte l'etæ inta quæ i atri començan appeña a vive, avendo za percorio tutto l'itineraio de scienze umañe, o s'accorze da so vanitæ e voze a mente a-a relixon; [...] che, infin, [...] o risolse quæxi distrætamente un di maggioî problemi da geometria e o scrisse di penscei che gh'han segge do divin che de l'uman. O nomme de questo genio o l'é Blaise Pascal.|François-René de Chateaobriand, ''O genio do Cristianeximo'' <ref>In Ernesto Riva, ''Manuâ de filosofia da-e origine a ancœu'', p.153.</ref>}} == O pensceo scientifico == === O triangolo, i fluidi, a probabilitæ, e invençioin === [[File:Arts et Metiers Pascaline dsc03869.jpg|200px|thumb|a Pascaliña ([[1652]])]] Tra i so apporti matematichi gh'é o [[triangolo de Pascal]] (noto in [[Italia]] comme ''[[Triangolo de Tartaggia]]''), ch'o l'é un moddo de presentâ i [[coefficiente binomiâ|coefficienti binomiæ]], e o porta appunto o so nomme, sciben che i matematichi conosceivan tæ coefficienti za da tempo. Inotre, o so noteive contribuo int'o studio di fluidi ([[fluidodinamica|idrodinamica]] e [[idrostatica]]); in particolâ s'incentrò in sce-o prinçipio de [[idraolica|fluido idraolico]]. E so invençioin comprendan a pressa idraolica (ch'a dœuvia a prescion pe moltiplicâ a forza) e a [[sciringa (attrezzo medico)|sciringa]]. Pascal asccei ascì di concetti quæ "[[prescion]]" (d'a quæ l'unitæ de mezua a porta o so nomme) e "[[vœuo (fixica)|vœuo]]": riguardo a-a prescion, o formulò o coscì dito [[prinçipio de Pascal]], ossæ o prinçipio segondo o quæ a prescion esercitâ inte 'n punto qualunque de un liquido incomprimibile, a se trasmette inalterâ inte tutti i atri punti de tâ liquido;<ref>Turchetti|p. 73.</ref> riguardo a-o vœuo, invece, o l'ariescì a dimostrane l'existença, confutando quindi o pensceo da fixica antiga, ch'a-o negava. O feççe inoltre de brillante conscideraçioin in sce-a [[teoria da probabilitæ]], e a l'etæ de sezz'anni o l'elaborò ascì un trattao in sce-e [[seçion conica|seçioin coniche]]. Into [[1654]], spinto da l'interesse de un amigo inte di problemi ligæ a-e scommesse, o l'inandiò una corispondença con [[Pierre de Fermat|Fermat]] e o steise un picceno sazzo in sce-e [[probabilitæ]]. Pascal o l'é ascì consciderao un di precursoî de l'[[informatica]] percose, appeña 18enne, o progettò e costruì circa çinquanta esemplæ de un [[Calcolo meccanico|calcolatô meccanico]], dito [[Pascaliña]], capaxe de eseguî addiçioin e sottraçioin (arcuñi de questi esemplæ originæ son stæti conservæ scin a ancœu, comme quello a-o [[Zwinger (Dresda)|Museo Zwinger]] de [[Dresda]]).<ref>AA. VV., ''L'aotoritæ da raxon into Pascal scienziao'', in ''L'inçerto poei da raxon'', a cua de G. Pezzin, [[Catània|Catania]], CUECM, 2005, pp. 109-138.</ref> === O Teorema de Pascal === Un atro so importante apporto a-a matematica o l'é o [[Teorema de Pascal]], ch'o l'é un di teoremi-base da [[Seçion conica|teoia de coniche]]. Premesso che sei punti ordinæ A1, A2, A3, A4, A5, A6 de una conica individuan un [[esagono]] inscrito in a, o teorema de Pascal o fornisce una condiçion grafica caratteristega affinché un dæto esagono o segge inscrivibile inte 'na conica. Percose una conica a l'é individuâ da 5 so punti, tâ teorema o fornisce una condiçion affinché un sesto vertixe de l'esagono o l'appartegne a-a conica individuâ da-i atri 5 vertixi de tâ poligono. A condiçion a l'é a seguente: seggian A1, A2, A3, A4, A5, A6 sei punti dæti ordinaamente into cian e seggian B1, B2, B3 i punti comun, rispettivamente, a-e rette A1-A2 e A4-A5, a-e rette A2-A3 e A5-A6, a-e rette A3-A4 e A6-A1; i sei punti appartegnan a una conica se, e soltanto se, i trei punti B1, B2, B3 appartegnan a una retta, ch'a l'é ciammâ ''[[retta de Pascal]]''. O caxo particolâ into quæ i sei punti son contegnui inte 'na ''conica degenere'', saiv'a dî l'union de doe rette, o se traduxe into [[teorema de Pappo-Pascal]].<ref>Guido Castelnœuvo, ''Leçioin de geometria analitica e proiettiva'', Volume 1, e. Albrighi, Segæ e c., 1919, p.221.</ref> == O pensceo filosòfico == === I ''Penscei'' === Segondo di studioxi, Pascal o l'aveiva in cœu de scrive un'inmensa œuvia in ta quæ riversâ tutto o so genio, una ''[[Apologetica|Apologia]] do [[Cristianeximo]]'' (l'[[apologetica]] a l'é uña de scienze sacre, e se propoñe a difeisa, saiv'a dî l'apologia do Cristianeximo contro i attacchi di avversai) da quæ, a so dî, chiunque l'avesse lezzua pe intrego o l'aviæ dovuo infin confessâ a so fe' ò ammette a so completa matteia. Segondo di atri, invece, o progetto de una grande œuvia o no fu mai inte intençioin do Pascal. De questo ambizioso progetto, incompleto a caosa da so morte prematua a soli trentanœuve anni, restan in realtæ di frammenti sparsci, intitolæ ''[[Penscei (Pascal)|Penscei]]'' (in françeize, ''Les pensées''), pubblicæ postumi, into [[1670]]. Pascal o l'aveiva l'abitudiñe, quande o l'aveiva un quarche progetto, de elaborâ e revixonâ e frase e i varri capitoli tegnindo tutto a mente, avendo una [[memoia (psicologia)|memoia]] prodigiosa, e de scrivili in sce carta solo quand'o foise convinto da so forma definitiva. Perçò o començò a scrive i ''Penscei'', aomanco comme appunti sparsci, solo quande ocapì che a maotia a no gh' aviæ permisso de portâ a compimento l'œuvia. Arcuñi de questi fun scriti (da-i so familiæ e amixi fidæ) sotto so dettatua, perché a-a fin o no l'ea manco ciu in grao de scrive. ==== L'ommo fra doi abisci ==== [[File:Epitaph Blaise Pascal Saint-Etienne.jpg|200px|left|thumb|Epitaffio de Pascal]] A filosofia de Pascal a gh'ha comme centro a profonda analixi da condiçion umaña, in rapporto a-a veitæ diviña rivelâ da-o [[Gexo|Cristo]]. Lê o scrive:{{Çitaçión|[...] Noi naveghemmo insce un vasto mâ, sempre inçerti e instabili, sballottæ da un cappo a l'atro. Qualunque scœuggio, a-o quæ pensemmo de attaccase e restâ sadi, o vegne meno e o n' abbandoña e, se l'inseguimmo, o sguscia a-a nostra preisa, ne scuggia de man e o fuzze in te 'na fuga eterna. Pe noi nulla se ferma. [...]|Blaise Pascal, ''Penscei'', 72}}Dunque, pe Pascal a condiçion umaña a n'é nint'atro che estremma precarietæ, imposcibilitæ de razonze di punti fermi, insanabile contraddiçion fra o voei e l'ótegnî, volubilitæ e continuo movimento inte l'avei e into voei mæximo. L'ommo l'é 'na pua contraddiçion in lê, posto tra ''i doi abisci de l'infinio e do nulla'', fra l'infiniamente grande e l'infiniamente piccin, fra l'ese spiituâ (eterno) e l'ese corporeo (temporâ). L'ommo no pœu savei ni ignorâ totalmente. In sostança:{{Çitaçión|[...] cos'o l'é l'ommo inta natua? Un nulla a peto de l'infinio, un tutto in confronto a-o nulla, un quarcosa de mezo fra nulla e tutto. [...] |Blaise Pascal, ''Penscei'', 72}} Pe descrive a natua umaña, Pascal o l'ha piggiao comme meistri [[Epitteto]] e [[Michel de Montaigne]], otre a rimandase a [[Pico da Mirandola]] <ref>B. Pascal, ''Colloquio co-o Segnô de Saci in sce Epitteto e Montagne'' in B. Pascal, ''Penscei'', a cua de Paolo Serin, Einaudi, Turin, 1967, pagg. 423–439</ref>; o primmo de fæto o l'ha evidenziao a grandezza e a dignitæ de l'ommo, che, pù essendo un ese infiniamente piccin e debole, o pœu ritrovâ o so valô inta propria cosciença e into proprio pensceo. Montaigne, invece, o n'ha eviddenziao soviatutto a debolezza, traççando un limite a-o so conosce e a-o so vive, pù sostegnindo lê ascì a duplixe natua (misea e dignitosa) de l'ommo. Infin, Pico da Miandoa o l'ha espressamente parlao da dignitæ de l'ommo, che, unico fra e creatue, o pœu çerne che creatua ese. Pascal o scrive ancon:<ref>Penscei|p. 27.</ref>{{Çitaçión|S'o se vanta, l'asbascio; s'o s'asbascia, o vanto; o contradiggo de longo scin a ch'o comprende ch'o l'é mostro incomprenscibile.|Blaise Pascal, ''Penscei'', 420}}In sostança, o Pascal o vœu dâ a l'ommo l'aotentica mezua da so condiçion, ch'a l'é un intreçço de ''"angeo"'' e de ''"bestia"''. Inoltre, segondo Pascal, l'ommo o vive perennemente inte l'inluxon e inte l'errô, induti soviatutto da l'inmaginaçion, lasciandose ingannâ scin da-i prinçippi etichi e moræ, che mutan in realtæ da lœugo a lœugo, da tempo a tempo, dimostrandone a relativitæ; quest'urtimo pensceo, ch'o l' ea stæto doeuviao da-i mæximi libertin pe sostegnî a so poxiçion, o vegne regiao da Pascal contro a limitatezza da raxon umaña, ch'a no basta mai a lê mæxima, ma ch'a necescita da fe', pe avei scignificao e fin. ==== O ''divertissement'' ==== Un punto ben importante da filosofia pascaliaña l'é a critica a-o ''divertissement'', saiv'a dî o ''divertimento'', inteiso da lê into senso originâ de ''deviaçion'' e ''allontanamento'' (da-o latin ''devertere'', saiv'a dî ''deviâ'', ''allontanase''). Tâ divertimento o no l'é dunque a festa ò o zœugo, ma o l'é ogni açion e attivitæ ch'a conduxe l'ommo "lontan" da-o pensâ a lê mæximo e da-o consciderâ a propria interioritæ.<ref>Ernesto Riva, ''Manuâ de filosofia. da-e origine a ancœu'', e.Lulu.com p.153 e sgg.</ref> O scrive de fæto:{{Çitaçión|[...] Ho scoverto che tutta l'infeliçitæ di ommi a proven da una cosa sola: da-o no savei restâ tranquilli in te 'na camera. [...] Ho vosciuo scrovine a raxon, ho scoverto che ghe n'l uña effettiva, ch'a consciste inte l' infeliçitæ naturâ da nostra condiçion, debole, mortâ e cosci miserabile che ninte ne pœu consolâ quande a conscideremmo seriamente.|Blaise Pascal, ''Penscei'', 139}}O divertimento, pe Pascal, o l'é dunque a pezo e a ciu vasta ciaga do mondo, in quanto ogni ommo o cerca de "distrase" da-a propria condiçion ''debole, mortâ e cosci miserabile'', pe questo o se disperde in infinie attivitæ che l' inluddan e, a-o contempo, o s'impegna lê mæximo a inludde i atri. L'ommo o l'é sempre in movimento, ma, s'o se ferma, o sente o nulla; ma stâ sempre in movimento l'é dannoso, percose l'ommo o l'é veo solo inta ''staxi''; o ''stâ tranquillo inte 'na cammia'' no saiæ dunque a caosa de l'infeliçitæ, ma solo a rivelaçion de tâ infeliçitæ, che in realtæ a l'é sempre presente. Quindi, pe-a vitta de un crestian, dixe Pascal, o ''divertissement'' o l'é una cosa ignobile e assæ peigoosa, in quanto solo inta meditaçion (una sorta de ''otium'' latin) l'ommo o pœu, riconoscendo a propria miseia, accostase a Dê Gexo attraverso a preghea e o pensceo. In atri so penscei, poi, o dixe:{{Çitaçión|I ommi, no avendo posciuo guarî a morte, a miseia, l'ignorança, han deciso de no pensaghe pe rendise feliçi.|Blaise Pascal, ''Penscei'', 168}} {{Çitaçión|L'unica cosa che ne consola da-e nostre miseie o l'é o divertimento, e intanto questa a l'é a maggiô tra e nostre miseie.|Blaise Pascal, ''Penscei'', 171}}O divertimento a l'é a nostra ciu gran miseia percose, pe Pascal, ne distœugge da-a nostra unica dignitæ e ricchezza, çoè o pensceo, co l'inluxon da dignitæ stessa (çoè a demoa). de fæto, l'ommo o no g'ha dignitæ se no into riconosce ch'o l'é sença dignitæ, e questo o-o rende ciu che 'na ''bestia'', sciben che o continue a ese meno de un ''angeo''. Into divertimento no se ghe pœu dunque accostâ a Dê, perché tâ accostamento o dev'ese l'umiliaçion (e quindi o riconoscimento) de lê mæximi e da propria infinia miseia appe' de l'Onnipotente, pe riçevine coscì a so miseicordia e a so Grazia. [[File:Blaise Pascal 1423.jpg|thumb|Retræto do Blaise Pascal]] === A critica a-a "caxistica" === Pascal o fu avoxao ascì pe o so forte attacco a-a "[[caxistica (teologia)|caxistica]]",<ref>Michele Federico Sciacca,''œuvie complete: Pascal'', Marzoræ, 1962 p.103 e sgg.</ref> ossæ un metodo [[etica|etico]] deouviao da-i pensatoî cattolichi do prinçipio de l'era moderna (specialmente i [[Gexuiti]]); o l' ea un scistema d'interpretaçion accomodante verso e debolezze umañe, ch'o riconduxeiva tæ atti (saiv'a dî i peccoei) a una caxistica che i clascificava e i valutava in moddo tâ da redue a corpa (e quindi a penitença) do peccatô. Pascal, inte so ''Lettres provinciales'' (''Lettie provinciæ''), o denonçiò a caxistica comme un mero utilizzo de ragionamenti vœui e complesci pe giustificâ o [[lascismo]] morâ de l'epoca e redue cosci a responsabilitæ etica de l'ommo de fronte a lê mæximo e de fronte a Dê. O mæximo [[Pappa Lusciandro VII]], spinto ascì da-e ''Lettie provinciæ'' de Pascal, o condannò diverse propoxiçioin e texi di gexuiti caxisti. === O Dê di filosofi e quello di crestien === Dunque, a miseia de l'ommo, segondo Pascal, a l'é de ese sença Dê; a so natua a l'é decadua da-a natua immortâ e diviña inta quæ o l'ea nasciuo, a caosa do [[peccao originâ]]: {{Çitaçión|Dê ha creao l'ommo con doi amoî, l'un pe Dê, l'atro pe lê mæximo; ma con questa lezze: che l'amô de Dê o doveiva ese infinio, saiv'a dî senz'atro limite che Dê mæximo, e l'amô de lê mæximo o doveiva ese limitao, e riferio a Dê. L'ommo, in questa condiçion, no solo o s' amava sença peccao, ma o no poeiva amase che sença peccao. Poeuscia, vegnuo o peccao, l'ommo o perdette o primmo de questi do amoî, e essendo arestao solo l'amô pe lê inte quella gran anima capaçe d'un amô infinio, l'amô proprio o s'é esteiso e diffuso into vœuo che l'amô de Dê ha lasciao; e cosci o l'ha amao solo lê mæximo, e tutte e cose pe lê mæximo, saiv'a dî infiniamente. Ecca l'origine de l'amô proprio, o quæ o l'ea naturâ in Adammo, e giusto inta so innoxença; ma l'é diventao corpeive e smodao, a prœuvo a-o peccao.|Blaise Pascal, lettia inviâ a-a sœu in ócaxon da morte do poæ, 17 ottobre 1651}} L'ommo, abbandonao co-o peccao l'amô pe Dê, o g'ha inte l'anima un spazio vœuo de dimenscion infinia (primma occupao da l'amô pe Dê), ch'o tenta de impî co l'amô proprio e verso i ben terren, che vegnan quindi investii de amô infinio che no son in grao de soddisfâ, essendo finii. Da ço deriva o senso de finitezza e incompletezza che, segondo Pascal, o fa parte da natua umaña.<ref>M. Schoepflin, ''A feliçitæ segondo i filosofi'', çittæ Nœuva, 2003 p.97 e sgg.</ref> Solo l'infinio pin do divin pœu impî l'infinio vœuo de l'uman, e, tra e tante, solo a relixon crestiaña, segondo Pascal, a ne conduxe a tâ idea de dupliçitæ e de contraddiçion, che l'é a-a base de reixe de l'ommo. L'unico moddo pe desfâ tâ, inestricabile "groppo" o l'é umiliase, renegando a propria natua e ponendose de fronte a Dê pascivamente, liberi da-a propria volontæ pe accoeugge a so. Dunque, e dimostraçioin razionæ de l'existença de Dê, pe Pascal, son insensæ, percose: {{Çitaçión|[...] o Dê di Crestien o no l'é un Dê sempliçemente aotô de veitæ geometriche e de l'orde di elementi, comme a pensavan i [[paganeximo|paghen]] e i [[Epicuro|Epicurei]]. [...] o Dê di Cristien o l'é un Dê d'amô e de consolaçion, o l'é un Dê ch'o l' impe l'anima e o cœu do quæ Lê o s'é impossessao, o l'é un Dê ch'o fa internamente sentî a ognun a propria miseia e a so miseicordia infinia, ch'o se unisce co l'intimo da so añima, ch'o l'inonda de umiltæ, de gioia, de confidença, de amô, ch'o i rende incapaçi d'avei atro fin che lê mæximo. [...]|Blaise Pascal, ''Penscei'', 556}}Con queste parolle o rimarcava a differença fra un Dê ch'o l'é pensao solamente comme Architetto de l'universo, comme Ente meccanico e no comme ese libero, poæ di ommi e nostro Sarvatô, ch'o l'opera inta stoia pe amô; in Pascal gh'é ascì un riferimento a un'esperiença comuña a di atri filosofi (comme [[Plotin]]), oltre che a di religioxi, de un contatto co-a divinitæ, do quæ o parliâ ampiamente. Inoltre, doppo a morte fu rinvegnuo un so scrito cuxio into so vestî ch'o ne documenta o so spiito. Veive de frase:{{Çitaçión|Dê de [[Abrammo]], Dê de [[Isacco]], Dê de [[Giacobbe]]. No di filosofi e di dotti. Çertezza. Çertezza. Sentimento. Gioia. Paxe. Dê de [[Gexù Cristo]]. [...]|Blaise Pascal, ''Memoriâ''}} ==== E critiche a-o cartexanismo ==== Pascal o l'ebbe ascì moddo de scontrase co-o [[Cartexo|cartexanismo]], assæ diffuso inta Francia da so epoca. Co-o criticâ o cartexanismo, Pascal o metteiva sotta accusa sorvetutto o razionalismo de [[Cartexo]] pe-o quæ criteio de veitæ e de conoscença son e idee ciæe e evidenti do nostro intelletto. De fæto, tæ obiettivi no saieivan perseguibili da l'ommo, che, a-o contraio, pe so natua o l'é pin de inçertezza, de dubbio e de contraddiçion.<ref>Ernst Cascirer, ''sazzo in sce l'ommo'', Armando Editô, 2004, p.59</ref> Seguindo o percorso razionâ de Cartexio, Pascal o critica ço a-o quæ zonze o filosofo co-a so raxon, ossæ a dimostraçion de l'existença de Dê attraverso o ''metodo do dubbio''. Quande de fæto Pascal o nega o mero "Dê di filosofi", o se rifeisce sorvetutto a-o Dê pensao da Cartexio comme ''motô de l'universo''.<br /> O dixe, de fæto: {{Çitaçión|No posso perdonala a Cartexio, o quæ in tutta a so filosofia o l'aviæ vosciuo poei fâ a meno de Dê, ma o no l'ha posciuo evitâ de faghe dâ un corpetto a-o mondo pe mettilo in moto; doppo de che o no sa ciu che fane de Dê.|Blaise Pascal, ''Penscei'', 77}} Pascal o se rifeisce a-o pensceo de Cartexio segondo o quæ noi gh'emmo çertezza do mondo fixico solo perché gh'é un Dê a dane garanzia; tuttavia, critica Pascal, tâ divinitæ a no saiæ affæto utile, ma una sempliçe idea doeuviâ pe dâ raxon di atre cose. Cartexio, dunque, segondo Pascal o s'ascorda che IdDê o no l'é una sempliçe ''macchina'' ch'a serve a mœuve ogni atra macchina, ma l'é o Dê d'infinio amô e miseicordia do quæ scrive da pœu into ''Memoriâ''. Atre doe critiche precise mosse da Pascal contro o pensceo de Cartexio son a negaçion do ''conatus recedendi'' (a forza centrifuga ch'a l'animiæ tutti i corpi) e di ''spiiti vitæ'' (caose de pascioin), e a critica a-a spiegaçion de l'[[Eucaristia]] dæta da-o mæximo Cartexio (''union de l'[[anima]] de Gexo Cristo a-a mateia de l'[[Ostia (liturgia)|ostia]], e dunque l'ostia a saiæ l'intrego [[corpo uman|corpo]] de Cristo''). Riguardo a-a primma critica, Pascal o nega, quæxi ironicamente, segge o ''conatus recedendi'' che i ''spiiti vitæ''; riguardo a-a segonda, invece, Pascal o rebatte che l'ostia a no l'é una sempliçe union de anima e mateia, ma a l'é tutto o ''corpo'' de Cristo, inteiso comme carne, anima, sangue e divinitæ.<br /> Questo recedieiva una cangiamento da sostança de l'ostia inta sostança do corpo de Gexo. Pascal, dunque, o sostegne che l'Eucaristia segge un pin misteio, nonostante a ciarezza che voeiva daghe o Cartexio. === A scommessa de Pascal === Pascal o l'afferma che bezœugna, doppotutto, "scommette" in sce l'existença de Dê. Bezœugna, saiv'a dî, decidde de vive comme se Dê o ghe foise ò comme se Dê o no ghe foise; no se pœu no çerne, percose o no çerne o l'é za una çernia. In realtæ, comme dixe o commentatô pascalian [[Jacques Chevalier]], a scommessa a l'é meno banâ e superfiçiâ de quant'a pagge: de fæto, o dixe:{{Çitaçión|[...] Valutemmo questi doi caxi: se guagnæ, guagnæ tutto, se perdei no perdei ninte. Scommettei, dunque, che Dê existe, sença exitâ.[...]|Blaise Pascal, ''Penscei'', 233}} ossæ, "scommettendo" che Dê o no l'existe, no se guagna nulla, ma se perde tutto (saiv'a dî o ben finio); a-o contraio, "scommettendo" che Dê o l'existe se guagna tutto (saiv'a dî a beatitudiñe eterna e infinia) e no se perde nulla; e o fæto che a scommessa a favô de Dê a l'é totalmente e infinitamente propizia e vantaggiosa a chi a fa, scignifica ch'a l'é fondâ, e diventa dunque a scommessa mæxima una "proeuva" de tâ existença diviña, e dunque a "vittoia" da scommessa l'é inta scommessa æxima, che in tâ moddo a no l'é ciu scommessa, ma a l'é za vittoia çerta.<ref>Cfr. Pe Aldo Rovatti, ''o bolacco pertuzao. a nostra condiçion paradossâ'', Raffaello Cortiña Editô, 1998, pp. 201-209</ref> == Œuvie == * ''Essai sur les coniques'' (''Sazzo in sce-e coniche''), [[1642]] * ''Expériences nouvelles touchant e vide'' (''Nœuve esperienze riguardanti o vœuo''), [[1647]] * ''Mémorial'' (''Memoriâ''), [[1654]] * ''Traité du triangle arithmétique'' (''Trattao do triangolo aritmetico''), [[1654]] * ''[[Les lettres provinciales]]'' (''E lettie provinciæ''), [[1656]]-[[1657]] * ''De l'esprit géométrique'' (''Do spiito de geometria''), [[1657]] * ''Élément de géométrie'' (''Elementi de geometria''), [[1657]] * ''L'art de persuader'' (''L'arte de persuadde''), [[1657]] * ''De l'équilibre des liqueurs'' (''De l'equilibrio di liquidi''), [[1663]] * ''De la pesanteur de l'air'' (''da pesantezza de l'aia''), [[1663]] * ''Les pensées'' (''Penscei''), [[1670]] (postuma) == Notte == <references/> == Atri progetti == {{interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Matemàtichi|Pascal, Blaise]] [[Categorîa:Fìxichi|Pascal, Blaise]] [[Categorîa:Teologia|Pascal, Blaise]] [[Categorîa:Filòzofi|Pascal, Blaise]] a4bifkeki6dhxdvemvxgg0ns3wk6n0k 271935 271934 2026-07-18T10:42:40Z Michæ.152 13747 "Link rósci" che no s'êan conligæ 271935 wikitext text/x-wiki {{ZeneizeP}} '''Blaise (Giaxo) Pascal''' ([[Clermont-Ferrand]], 19 zugno 1623 – [[Pariggi]], 19 agosto 1662) o l'è stæto un matematico, fixico, filosofo e teologo françeise. Figgiœu precoxe, o fu istruio da-o poæ. I primmi loei do Pascal son relativi a-e [[scienze naturæ]] e a-e [[scienze applicæ]]. O contribuì in moddo scignificativo a-a costruçion de carcolatoî meccanichi e a-o studio di [[fluidi]]. O l'ha ciario i concetti de [[prescion]] e de [[vœuo (fixica)|vœuo]] pe ampliâ o lao de [[Evangelista Torricelli|Torricelli]]. Pascal o scrisse di importanti testi in sce-o metodo scientifico. A sezz'anni o scrisse un trattao de [[geometria proiettiva]] e, da-o 1654 laoò con [[Pierre de Fermat]] in sce-a [[teoria de probabilitæ]] ch'a l'influenzò fortemente e moderne teorie economiche e e [[scienze sociæ]].<ref>Tony Crilly, ''çinquanta grande idee de matematica'', Ediçioin Dedalo, 2009, p.125</ref> doppo un'esperiença mistica seguia a un incidente into quæ o l'aveiva areizegao a vitta <ref>Maio Bonfantin, ''Disegno storico da lettiatua françeize'', e. a Goliardica, 1966 p.95</ref>, into 1654, o l'abbandonò [[matematica]] e [[fixica]] pe dedicase a-e riflescioin religiose e filosofiche. O moì doi meixi doppo o so 39º compleanno, into 1662, doppo una longa maotia ch'a l'affrizzeiva fin da piccin. {{Biografia |inmàgine = |px = |descriçión = |nàscita = Clermont-Ferrand, 19 zugno 1623 |mòrte = Pariggi, 19 agosto 1662 |paize = |profesción = [[matematico]], [[fixico]], [[filosofo]], [[teologo]] |move = }} {{Çitaçión|Tutta a nostra dignitæ a consciste dunque into [[pensceo]]. L'é con questo che demmo nobilitase e no za co-o spazio e co-o tempo che no poriemo impî. Studiemmoghe dunque de pensâ ben: questo o l'é o prinçipio da morâ|''[[Penscei (Pascal)|Penscei]]'', 139}} == Biografia == Nasciuo a [[Clermont-Ferrand]], inte l'[[Auvergne]], Pascal o perse a moæ, Antoinette Begon, a l'etæ de trei anni, quande a no se repiggiò da-o parto da figgia Jacqueliñe Pascal ([[1625]] - [[1662]]). A caosa de questo o poæ, [[Étienne Pascal]] ([[1588]] - [[1651]]), [[Magistratua (diritto)|magistrato]] e matematico, o s'ócupò personalmente da so educaçion. O zoeno Blaise o se rivelò assæ precoxe int'o studio e inta comprenscion da [[matematica]]<ref>Comme pe tutti i ciu gren matematichi do passao, pe Pascal ascì, son noti di aneddoti cuioxi che evidenzian a personalitæ e l'intelligença do protagonista. Un giorno, mentre o frequentava ancon l'universcitæ, Pascal o l'arrivò in ritardo a una leçion e o vidde a-a lavagna i testi de trei problemi scriti da-o professô. Lê ritegnindo che se trattesse de di esercizi da risolve aotonomamente, i ricopiò diligentemente sença però savei che se trattava di testi de trei famoxi dilemmi matematichi conscideræ scin a quello momento "irrisolti", e che o professô o l'aveiva illustrao poco primma do so arrivo. O giorno doppo, Pascal o l'andò da-o professô dindoghe: "Sciâ scuse professô, un di trei esercizi che sciâ n'ha assegnao vei o no m'é ariescîo!" (in Gioxeppe Tomaxi de Lampedusa, Gioacchin Lança Tomaxi, Nicoletta Polo, ''œuvie'', Mondadoî, 1995 p. 1536)</ref> e da [[fixica]], tanto ch'o fu ammisso a-e riunioin scientifiche do circolo intorno a [[Marin Mersenne]], ch'o l' ea in corispondença co-i ciu gren ricercatoî do tempo, tra-i quæ [[Girard Desargues]], [[Galileo Galilei]], [[Pierre de Fermat]], [[René Descartes]] e [[Evangelista Torricelli]].<ref name=Penscei7>Penscei|p. 7.</ref> Da-o [[1639]] a-o [[1647]] o fu a [[Rouen]], dove so poæ o l'aveiva avuo un incarego da parte do [[cardinâ]] [[Armand-Jean du Plescis de Richelieu|Richelieu]]. Chì, into [[1640]], Blaise Pascal o compose a so primma œuvia scientifica "in sce-e seçioin coniche" (''Essai pour les coniques''),<ref name=Penscei7/> basâ in sce-o lao de Desargues, e into [[1644]] o costruì a so primma macchina [[calcolatrixe]], a [[Pascaliña]].<ref name=Penscei7/> into [[1646]], inoltre, so poæ, ch'o s'ea ferio cazzendo, o fu curao da doi gentilommi da setta de [[Giansenio]], che in breve convinsan segge lê che i figgi a abbraççâ e idee religiose e moræ gianseniste.<ref>Battista Mondin, ''Stoia de l'antropologia filosofica'', Volume 1, Ediçioin studio Domenican, 2002 p. 475 e sgg.</ref> Into [[1650]], a caosa da so salute caxoneive, Pascal o lasço temporaniamente o studio da matematica. Into [[1653]], quande a salute a l'amegioò, o scrisse o ''Traité du triangle arithmétique'', into quæ o descrisse o [[Triangolo de Tartaggia|triangolo aritmetico]] ch'o porta appunto o so nomme. [[File:Port-royal gravure.jpg|250px|thumb|L'abbazia de Port-Royal des Champs]] A prœuvo a un incidente avvegnuo into [[1654]] in sce-o ponte de Neuilly, into quæ i cavalli finin otre o paapeto ma a carrozza a se sarvò miacosamente, Pascal o l'abbandonò definitivamente o studio da [[matematica]] e da [[fixica]] pe dedicase a-a [[filosofia]] e a-a [[teologia]].<ref>Cfr. M.Bonfantin, ''op. cit.'', ''ibidem'': «o peigo mortâ into quæ Pascal o se trovò pe un incidente de carrozza e, circa un anno doppo, a famosa nœutte de crixi e estaxi ...»</ref> Da quello momento, Pascal o l'intrò a fâ parte di "solitai", de l'[[Port-Royal des Champs|abbazia de Port-Royal]], laici dediti a-a meditaçion e a-o studio, fra i quæ gh'ea za so sœu, e chì o diventò membro da setta di [[Giansenismo|giansenisti]], fondâ e guidâ da-o vescovo [[Giansenio]]. Proprio in quello periodo se ea acceisa un'aspia controversia tra i giansenisti e i teologhi de l'Universcitæ da [[Sorboña]] de [[Pariggi]], e lê o l'intervegne in tâ disputa in difeisa do Giansenismo. O [[23 gennaio]] [[1656]] o pubbricò e so primme lettie, co-o psœüdonimo de ''Louis de Montalte'', scrite da un provinciâ a un di so amixi, in sce-e dispute da Sorboña. A queste seguin atre 17 lettie (l'urtima l'é datâ [[24 marzo]] [[1657]]). Into [[1660]], o re [[Luigi XIV de França|Luigi XIV]] o l'ordinò però a destruçion de ''[[lettie provinciæ]]'' de Pascal, scrite in difeisa do giansenista [[Antoine Arnaold]]. [[File:Saint-etienne-du-mont 01.JPG|200px|left|thumb|A gexa de Saint-Étienne-du-Mont dov'é seppellio o Pascal]] Proprio mentre o pubblicava e so ''lettie'', Pascal o l'aveiva concepio l'intençion de scrive una grande œuvia apologetica do [[Crestianêximo|Cristianeximo]] (otre che do giansenismo). A so salute za mâferma, a l'ea divegnua ancon ciu fragile: o moì o [[19 agosto]] [[1662]], a soli trentenœuv'anni. L'[[aotopsia]] a-a quæ o fu sottoposto a rivelò di gravi disturbi a carego do stœumago e de l'addome, nonché di danni a-o tesciuo [[çervello|çerebrâ]] <ref>Introd. a Blaise Pascal. ''Pensées'' a cua de Ernest Havet, e.Dezobry et E. Magdeleiñe, 1852 p.XXVIII</ref>, tuttavia a caosa da morte e da salute cronicamente malferma no fun mai do tutto ciarie. Se pensa a-a [[Tîxi|tubercoloxi]], a un [[Càncou|tumô]] a-o stœumago, oppù a una combinaçion de doe maotie. O seguiva comunque, pe de raxoin etiche e moræ, una dieta leggia, de tipo [[vegetarismo|vegetarian]]<ref>Cfr. AA.VV., ''a grande cuxiña | Vegetariaña'', RCS, Milan, 2005, p. 140. ISSN 1824-5692.</ref> e emicranie che afflissan Pascal fun ben probabilmente caosæ da-i danni a-o çervello. O fu seppellio inta [[gexa de Saint-Étienne-du-Mont]]. E bozze e i appunti de so lettie fun arecugeite da parenti e amixi inti so celebri ''Penscei'', una profonda œuvia filosofica, morâ e teologica dove l'é za tracciâ a linia apologetica in favô do cristianeximo. Pe riassumme a so vitta e o so pensceo, o scritô e pensatô françeize [[François-René de Chateaobriand]] o scrisse: {{Çitaçión|ghe fu un ommo che a 12 anni, con aste e çerci, o creò a matematica; che a 16 o compose o ciu dotto trattao in sce-e coniche da l'antighitæ in ça; che a 19 o condensò inte 'na macchina una sciença ch'a l'é de l'intelletto; che a 23 o dimostrò i fenommeni do peiso de l'aia e o l'eliminò un di grandi erroî da fixica antiga; che inte l'etæ inta quæ i atri començan appeña a vive, avendo za percorio tutto l'itineraio de scienze umañe, o s'accorze da so vanitæ e voze a mente a-a relixon; [...] che, infin, [...] o risolse quæxi distrætamente un di maggioî problemi da geometria e o scrisse di penscei che gh'han segge do divin che de l'uman. O nomme de questo genio o l'é Blaise Pascal.|François-René de Chateaobriand, ''O genio do Cristianeximo'' <ref>In Ernesto Riva, ''Manuâ de filosofia da-e origine a ancœu'', p.153.</ref>}} == O pensceo scientifico == === O triangolo, i fluidi, a probabilitæ, e invençioin === [[File:Arts et Metiers Pascaline dsc03869.jpg|200px|thumb|a Pascaliña ([[1652]])]] Tra i so apporti matematichi gh'é o [[triangolo de Pascal]] (noto in [[Italia]] comme ''[[Triangolo de Tartaggia]]''), ch'o l'é un moddo de presentâ i [[coefficiente binomiâ|coefficienti binomiæ]], e o porta appunto o so nomme, sciben che i matematichi conosceivan tæ coefficienti za da tempo. Inotre, o so noteive contribuo int'o studio di fluidi ([[fluidodinamica|idrodinamica]] e [[idrostatica]]); in particolâ s'incentrò in sce-o prinçipio de [[idraolica|fluido idraolico]]. E so invençioin comprendan a pressa idraolica (ch'a dœuvia a prescion pe moltiplicâ a forza) e a [[sciringa (attrezzo medico)|sciringa]]. Pascal asccei ascì di concetti quæ "[[prescion]]" (d'a quæ l'unitæ de mezua a porta o so nomme) e "[[vœuo (fixica)|vœuo]]": riguardo a-a prescion, o formulò o coscì dito [[prinçipio de Pascal]], ossæ o prinçipio segondo o quæ a prescion esercitâ inte 'n punto qualunque de un liquido incomprimibile, a se trasmette inalterâ inte tutti i atri punti de tâ liquido;<ref>Turchetti|p. 73.</ref> riguardo a-o vœuo, invece, o l'ariescì a dimostrane l'existença, confutando quindi o pensceo da fixica antiga, ch'a-o negava. O feççe inoltre de brillante conscideraçioin in sce-a [[teoria da probabilitæ]], e a l'etæ de sezz'anni o l'elaborò ascì un trattao in sce-e [[seçion conica|seçioin coniche]]. Into [[1654]], spinto da l'interesse de un amigo inte di problemi ligæ a-e scommesse, o l'inandiò una corispondença con [[Pierre de Fermat|Fermat]] e o steise un picceno sazzo in sce-e [[probabilitæ]]. Pascal o l'é ascì consciderao un di precursoî de l'[[informatica]] percose, appeña 18enne, o progettò e costruì circa çinquanta esemplæ de un [[Calcolo meccanico|calcolatô meccanico]], dito [[Pascaliña]], capaxe de eseguî addiçioin e sottraçioin (arcuñi de questi esemplæ originæ son stæti conservæ scin a ancœu, comme quello a-o [[Zwinger (Dresda)|Museo Zwinger]] de [[Dresda]]).<ref>AA. VV., ''L'aotoritæ da raxon into Pascal scienziao'', in ''L'inçerto poei da raxon'', a cua de G. Pezzin, [[Catània|Catania]], CUECM, 2005, pp. 109-138.</ref> === O Teorema de Pascal === Un atro so importante apporto a-a matematica o l'é o [[Teorema de Pascal]], ch'o l'é un di teoremi-base da [[Seçion conica|teoia de coniche]]. Premesso che sei punti ordinæ A1, A2, A3, A4, A5, A6 de una conica individuan un [[esagono]] inscrito in a, o teorema de Pascal o fornisce una condiçion grafica caratteristega affinché un dæto esagono o segge inscrivibile inte 'na conica. Percose una conica a l'é individuâ da 5 so punti, tâ teorema o fornisce una condiçion affinché un sesto vertixe de l'esagono o l'appartegne a-a conica individuâ da-i atri 5 vertixi de tâ poligono. A condiçion a l'é a seguente: seggian A1, A2, A3, A4, A5, A6 sei punti dæti ordinaamente into cian e seggian B1, B2, B3 i punti comun, rispettivamente, a-e rette A1-A2 e A4-A5, a-e rette A2-A3 e A5-A6, a-e rette A3-A4 e A6-A1; i sei punti appartegnan a una conica se, e soltanto se, i trei punti B1, B2, B3 appartegnan a una retta, ch'a l'é ciammâ ''[[retta de Pascal]]''. O caxo particolâ into quæ i sei punti son contegnui inte 'na ''conica degenere'', saiv'a dî l'union de doe rette, o se traduxe into [[teorema de Pappo-Pascal]].<ref>Guido Castelnœuvo, ''Leçioin de geometria analitica e proiettiva'', Volume 1, e. Albrighi, Segæ e c., 1919, p.221.</ref> == O pensceo filosòfico == === I ''Penscei'' === Segondo di studioxi, Pascal o l'aveiva in cœu de scrive un'inmensa œuvia in ta quæ riversâ tutto o so genio, una ''[[Apologetica|Apologia]] do [[Crestianêximo|Cristianeximo]]'' (l'[[apologetica]] a l'é uña de scienze sacre, e se propoñe a difeisa, saiv'a dî l'apologia do Cristianeximo contro i attacchi di avversai) da quæ, a so dî, chiunque l'avesse lezzua pe intrego o l'aviæ dovuo infin confessâ a so fe' ò ammette a so completa matteia. Segondo di atri, invece, o progetto de una grande œuvia o no fu mai inte intençioin do Pascal. De questo ambizioso progetto, incompleto a caosa da so morte prematua a soli trentanœuve anni, restan in realtæ di frammenti sparsci, intitolæ ''[[Penscei (Pascal)|Penscei]]'' (in françeize, ''Les pensées''), pubblicæ postumi, into [[1670]]. Pascal o l'aveiva l'abitudiñe, quande o l'aveiva un quarche progetto, de elaborâ e revixonâ e frase e i varri capitoli tegnindo tutto a mente, avendo una [[memoia (psicologia)|memoia]] prodigiosa, e de scrivili in sce carta solo quand'o foise convinto da so forma definitiva. Perçò o començò a scrive i ''Penscei'', aomanco comme appunti sparsci, solo quande ocapì che a maotia a no gh' aviæ permisso de portâ a compimento l'œuvia. Arcuñi de questi fun scriti (da-i so familiæ e amixi fidæ) sotto so dettatua, perché a-a fin o no l'ea manco ciu in grao de scrive. ==== L'ommo fra doi abisci ==== [[File:Epitaph Blaise Pascal Saint-Etienne.jpg|200px|left|thumb|Epitaffio de Pascal]] A filosofia de Pascal a gh'ha comme centro a profonda analixi da condiçion umaña, in rapporto a-a veitæ diviña rivelâ da-o [[Gexo|Cristo]]. Lê o scrive:{{Çitaçión|[...] Noi naveghemmo insce un vasto mâ, sempre inçerti e instabili, sballottæ da un cappo a l'atro. Qualunque scœuggio, a-o quæ pensemmo de attaccase e restâ sadi, o vegne meno e o n' abbandoña e, se l'inseguimmo, o sguscia a-a nostra preisa, ne scuggia de man e o fuzze in te 'na fuga eterna. Pe noi nulla se ferma. [...]|Blaise Pascal, ''Penscei'', 72}}Dunque, pe Pascal a condiçion umaña a n'é nint'atro che estremma precarietæ, imposcibilitæ de razonze di punti fermi, insanabile contraddiçion fra o voei e l'ótegnî, volubilitæ e continuo movimento inte l'avei e into voei mæximo. L'ommo l'é 'na pua contraddiçion in lê, posto tra ''i doi abisci de l'infinio e do nulla'', fra l'infiniamente grande e l'infiniamente piccin, fra l'ese spiituâ (eterno) e l'ese corporeo (temporâ). L'ommo no pœu savei ni ignorâ totalmente. In sostança:{{Çitaçión|[...] cos'o l'é l'ommo inta natua? Un nulla a peto de l'infinio, un tutto in confronto a-o nulla, un quarcosa de mezo fra nulla e tutto. [...] |Blaise Pascal, ''Penscei'', 72}} Pe descrive a natua umaña, Pascal o l'ha piggiao comme meistri [[Epitteto]] e [[Michel de Montaigne]], otre a rimandase a [[Pico da Mirandola]] <ref>B. Pascal, ''Colloquio co-o Segnô de Saci in sce Epitteto e Montagne'' in B. Pascal, ''Penscei'', a cua de Paolo Serin, Einaudi, Turin, 1967, pagg. 423–439</ref>; o primmo de fæto o l'ha evidenziao a grandezza e a dignitæ de l'ommo, che, pù essendo un ese infiniamente piccin e debole, o pœu ritrovâ o so valô inta propria cosciença e into proprio pensceo. Montaigne, invece, o n'ha eviddenziao soviatutto a debolezza, traççando un limite a-o so conosce e a-o so vive, pù sostegnindo lê ascì a duplixe natua (misea e dignitosa) de l'ommo. Infin, Pico da Miandoa o l'ha espressamente parlao da dignitæ de l'ommo, che, unico fra e creatue, o pœu çerne che creatua ese. Pascal o scrive ancon:<ref>Penscei|p. 27.</ref>{{Çitaçión|S'o se vanta, l'asbascio; s'o s'asbascia, o vanto; o contradiggo de longo scin a ch'o comprende ch'o l'é mostro incomprenscibile.|Blaise Pascal, ''Penscei'', 420}}In sostança, o Pascal o vœu dâ a l'ommo l'aotentica mezua da so condiçion, ch'a l'é un intreçço de ''"angeo"'' e de ''"bestia"''. Inoltre, segondo Pascal, l'ommo o vive perennemente inte l'inluxon e inte l'errô, induti soviatutto da l'inmaginaçion, lasciandose ingannâ scin da-i prinçippi etichi e moræ, che mutan in realtæ da lœugo a lœugo, da tempo a tempo, dimostrandone a relativitæ; quest'urtimo pensceo, ch'o l' ea stæto doeuviao da-i mæximi libertin pe sostegnî a so poxiçion, o vegne regiao da Pascal contro a limitatezza da raxon umaña, ch'a no basta mai a lê mæxima, ma ch'a necescita da fe', pe avei scignificao e fin. ==== O ''divertissement'' ==== Un punto ben importante da filosofia pascaliaña l'é a critica a-o ''divertissement'', saiv'a dî o ''divertimento'', inteiso da lê into senso originâ de ''deviaçion'' e ''allontanamento'' (da-o latin ''devertere'', saiv'a dî ''deviâ'', ''allontanase''). Tâ divertimento o no l'é dunque a festa ò o zœugo, ma o l'é ogni açion e attivitæ ch'a conduxe l'ommo "lontan" da-o pensâ a lê mæximo e da-o consciderâ a propria interioritæ.<ref>Ernesto Riva, ''Manuâ de filosofia. da-e origine a ancœu'', e.Lulu.com p.153 e sgg.</ref> O scrive de fæto:{{Çitaçión|[...] Ho scoverto che tutta l'infeliçitæ di ommi a proven da una cosa sola: da-o no savei restâ tranquilli in te 'na camera. [...] Ho vosciuo scrovine a raxon, ho scoverto che ghe n'l uña effettiva, ch'a consciste inte l' infeliçitæ naturâ da nostra condiçion, debole, mortâ e cosci miserabile che ninte ne pœu consolâ quande a conscideremmo seriamente.|Blaise Pascal, ''Penscei'', 139}}O divertimento, pe Pascal, o l'é dunque a pezo e a ciu vasta ciaga do mondo, in quanto ogni ommo o cerca de "distrase" da-a propria condiçion ''debole, mortâ e cosci miserabile'', pe questo o se disperde in infinie attivitæ che l' inluddan e, a-o contempo, o s'impegna lê mæximo a inludde i atri. L'ommo o l'é sempre in movimento, ma, s'o se ferma, o sente o nulla; ma stâ sempre in movimento l'é dannoso, percose l'ommo o l'é veo solo inta ''staxi''; o ''stâ tranquillo inte 'na cammia'' no saiæ dunque a caosa de l'infeliçitæ, ma solo a rivelaçion de tâ infeliçitæ, che in realtæ a l'é sempre presente. Quindi, pe-a vitta de un crestian, dixe Pascal, o ''divertissement'' o l'é una cosa ignobile e assæ peigoosa, in quanto solo inta meditaçion (una sorta de ''otium'' latin) l'ommo o pœu, riconoscendo a propria miseia, accostase a Dê Gexo attraverso a preghea e o pensceo. In atri so penscei, poi, o dixe:{{Çitaçión|I ommi, no avendo posciuo guarî a morte, a miseia, l'ignorança, han deciso de no pensaghe pe rendise feliçi.|Blaise Pascal, ''Penscei'', 168}} {{Çitaçión|L'unica cosa che ne consola da-e nostre miseie o l'é o divertimento, e intanto questa a l'é a maggiô tra e nostre miseie.|Blaise Pascal, ''Penscei'', 171}}O divertimento a l'é a nostra ciu gran miseia percose, pe Pascal, ne distœugge da-a nostra unica dignitæ e ricchezza, çoè o pensceo, co l'inluxon da dignitæ stessa (çoè a demoa). de fæto, l'ommo o no g'ha dignitæ se no into riconosce ch'o l'é sença dignitæ, e questo o-o rende ciu che 'na ''bestia'', sciben che o continue a ese meno de un ''angeo''. Into divertimento no se ghe pœu dunque accostâ a Dê, perché tâ accostamento o dev'ese l'umiliaçion (e quindi o riconoscimento) de lê mæximi e da propria infinia miseia appe' de l'Onnipotente, pe riçevine coscì a so miseicordia e a so Grazia. [[File:Blaise Pascal 1423.jpg|thumb|Retræto do Blaise Pascal]] === A critica a-a "caxistica" === Pascal o fu avoxao ascì pe o so forte attacco a-a "[[caxistica (teologia)|caxistica]]",<ref>Michele Federico Sciacca,''œuvie complete: Pascal'', Marzoræ, 1962 p.103 e sgg.</ref> ossæ un metodo [[etica|etico]] deouviao da-i pensatoî cattolichi do prinçipio de l'era moderna (specialmente i [[Gexuiti]]); o l' ea un scistema d'interpretaçion accomodante verso e debolezze umañe, ch'o riconduxeiva tæ atti (saiv'a dî i peccoei) a una caxistica che i clascificava e i valutava in moddo tâ da redue a corpa (e quindi a penitença) do peccatô. Pascal, inte so ''Lettres provinciales'' (''Lettie provinciæ''), o denonçiò a caxistica comme un mero utilizzo de ragionamenti vœui e complesci pe giustificâ o [[lascismo]] morâ de l'epoca e redue cosci a responsabilitæ etica de l'ommo de fronte a lê mæximo e de fronte a Dê. O mæximo [[Pappa Lusciandro VII]], spinto ascì da-e ''Lettie provinciæ'' de Pascal, o condannò diverse propoxiçioin e texi di gexuiti caxisti. === O Dê di filosofi e quello di crestien === Dunque, a miseia de l'ommo, segondo Pascal, a l'é de ese sença Dê; a so natua a l'é decadua da-a natua immortâ e diviña inta quæ o l'ea nasciuo, a caosa do [[peccao originâ]]: {{Çitaçión|Dê ha creao l'ommo con doi amoî, l'un pe Dê, l'atro pe lê mæximo; ma con questa lezze: che l'amô de Dê o doveiva ese infinio, saiv'a dî senz'atro limite che Dê mæximo, e l'amô de lê mæximo o doveiva ese limitao, e riferio a Dê. L'ommo, in questa condiçion, no solo o s' amava sença peccao, ma o no poeiva amase che sença peccao. Poeuscia, vegnuo o peccao, l'ommo o perdette o primmo de questi do amoî, e essendo arestao solo l'amô pe lê inte quella gran anima capaçe d'un amô infinio, l'amô proprio o s'é esteiso e diffuso into vœuo che l'amô de Dê ha lasciao; e cosci o l'ha amao solo lê mæximo, e tutte e cose pe lê mæximo, saiv'a dî infiniamente. Ecca l'origine de l'amô proprio, o quæ o l'ea naturâ in Adammo, e giusto inta so innoxença; ma l'é diventao corpeive e smodao, a prœuvo a-o peccao.|Blaise Pascal, lettia inviâ a-a sœu in ócaxon da morte do poæ, 17 ottobre 1651}} L'ommo, abbandonao co-o peccao l'amô pe Dê, o g'ha inte l'anima un spazio vœuo de dimenscion infinia (primma occupao da l'amô pe Dê), ch'o tenta de impî co l'amô proprio e verso i ben terren, che vegnan quindi investii de amô infinio che no son in grao de soddisfâ, essendo finii. Da ço deriva o senso de finitezza e incompletezza che, segondo Pascal, o fa parte da natua umaña.<ref>M. Schoepflin, ''A feliçitæ segondo i filosofi'', çittæ Nœuva, 2003 p.97 e sgg.</ref> Solo l'infinio pin do divin pœu impî l'infinio vœuo de l'uman, e, tra e tante, solo a relixon crestiaña, segondo Pascal, a ne conduxe a tâ idea de dupliçitæ e de contraddiçion, che l'é a-a base de reixe de l'ommo. L'unico moddo pe desfâ tâ, inestricabile "groppo" o l'é umiliase, renegando a propria natua e ponendose de fronte a Dê pascivamente, liberi da-a propria volontæ pe accoeugge a so. Dunque, e dimostraçioin razionæ de l'existença de Dê, pe Pascal, son insensæ, percose: {{Çitaçión|[...] o Dê di Crestien o no l'é un Dê sempliçemente aotô de veitæ geometriche e de l'orde di elementi, comme a pensavan i [[paganeximo|paghen]] e i [[Epicuro|Epicurei]]. [...] o Dê di Cristien o l'é un Dê d'amô e de consolaçion, o l'é un Dê ch'o l' impe l'anima e o cœu do quæ Lê o s'é impossessao, o l'é un Dê ch'o fa internamente sentî a ognun a propria miseia e a so miseicordia infinia, ch'o se unisce co l'intimo da so añima, ch'o l'inonda de umiltæ, de gioia, de confidença, de amô, ch'o i rende incapaçi d'avei atro fin che lê mæximo. [...]|Blaise Pascal, ''Penscei'', 556}}Con queste parolle o rimarcava a differença fra un Dê ch'o l'é pensao solamente comme Architetto de l'universo, comme Ente meccanico e no comme ese libero, poæ di ommi e nostro Sarvatô, ch'o l'opera inta stoia pe amô; in Pascal gh'é ascì un riferimento a un'esperiença comuña a di atri filosofi (comme [[Plotin]]), oltre che a di religioxi, de un contatto co-a divinitæ, do quæ o parliâ ampiamente. Inoltre, doppo a morte fu rinvegnuo un so scrito cuxio into so vestî ch'o ne documenta o so spiito. Veive de frase:{{Çitaçión|Dê de [[Abrammo]], Dê de [[Isacco]], Dê de [[Giacobbe]]. No di filosofi e di dotti. Çertezza. Çertezza. Sentimento. Gioia. Paxe. Dê de [[Gêxù|Gexù Cristo]]. [...]|Blaise Pascal, ''Memoriâ''}} ==== E critiche a-o cartexanismo ==== Pascal o l'ebbe ascì moddo de scontrase co-o [[Cartexo|cartexanismo]], assæ diffuso inta Francia da so epoca. Co-o criticâ o cartexanismo, Pascal o metteiva sotta accusa sorvetutto o razionalismo de [[Cartexo]] pe-o quæ criteio de veitæ e de conoscença son e idee ciæe e evidenti do nostro intelletto. De fæto, tæ obiettivi no saieivan perseguibili da l'ommo, che, a-o contraio, pe so natua o l'é pin de inçertezza, de dubbio e de contraddiçion.<ref>Ernst Cascirer, ''sazzo in sce l'ommo'', Armando Editô, 2004, p.59</ref> Seguindo o percorso razionâ de Cartexio, Pascal o critica ço a-o quæ zonze o filosofo co-a so raxon, ossæ a dimostraçion de l'existença de Dê attraverso o ''metodo do dubbio''. Quande de fæto Pascal o nega o mero "Dê di filosofi", o se rifeisce sorvetutto a-o Dê pensao da Cartexio comme ''motô de l'universo''.<br /> O dixe, de fæto: {{Çitaçión|No posso perdonala a Cartexio, o quæ in tutta a so filosofia o l'aviæ vosciuo poei fâ a meno de Dê, ma o no l'ha posciuo evitâ de faghe dâ un corpetto a-o mondo pe mettilo in moto; doppo de che o no sa ciu che fane de Dê.|Blaise Pascal, ''Penscei'', 77}} Pascal o se rifeisce a-o pensceo de Cartexio segondo o quæ noi gh'emmo çertezza do mondo fixico solo perché gh'é un Dê a dane garanzia; tuttavia, critica Pascal, tâ divinitæ a no saiæ affæto utile, ma una sempliçe idea doeuviâ pe dâ raxon di atre cose. Cartexio, dunque, segondo Pascal o s'ascorda che IdDê o no l'é una sempliçe ''macchina'' ch'a serve a mœuve ogni atra macchina, ma l'é o Dê d'infinio amô e miseicordia do quæ scrive da pœu into ''Memoriâ''. Atre doe critiche precise mosse da Pascal contro o pensceo de Cartexio son a negaçion do ''conatus recedendi'' (a forza centrifuga ch'a l'animiæ tutti i corpi) e di ''spiiti vitæ'' (caose de pascioin), e a critica a-a spiegaçion de l'[[Eucaristia]] dæta da-o mæximo Cartexio (''union de l'[[anima]] de Gexo Cristo a-a mateia de l'[[Ostia (liturgia)|ostia]], e dunque l'ostia a saiæ l'intrego [[corpo uman|corpo]] de Cristo''). Riguardo a-a primma critica, Pascal o nega, quæxi ironicamente, segge o ''conatus recedendi'' che i ''spiiti vitæ''; riguardo a-a segonda, invece, Pascal o rebatte che l'ostia a no l'é una sempliçe union de anima e mateia, ma a l'é tutto o ''corpo'' de Cristo, inteiso comme carne, anima, sangue e divinitæ.<br /> Questo recedieiva una cangiamento da sostança de l'ostia inta sostança do corpo de Gexo. Pascal, dunque, o sostegne che l'Eucaristia segge un pin misteio, nonostante a ciarezza che voeiva daghe o Cartexio. === A scommessa de Pascal === Pascal o l'afferma che bezœugna, doppotutto, "scommette" in sce l'existença de Dê. Bezœugna, saiv'a dî, decidde de vive comme se Dê o ghe foise ò comme se Dê o no ghe foise; no se pœu no çerne, percose o no çerne o l'é za una çernia. In realtæ, comme dixe o commentatô pascalian [[Jacques Chevalier]], a scommessa a l'é meno banâ e superfiçiâ de quant'a pagge: de fæto, o dixe:{{Çitaçión|[...] Valutemmo questi doi caxi: se guagnæ, guagnæ tutto, se perdei no perdei ninte. Scommettei, dunque, che Dê existe, sença exitâ.[...]|Blaise Pascal, ''Penscei'', 233}} ossæ, "scommettendo" che Dê o no l'existe, no se guagna nulla, ma se perde tutto (saiv'a dî o ben finio); a-o contraio, "scommettendo" che Dê o l'existe se guagna tutto (saiv'a dî a beatitudiñe eterna e infinia) e no se perde nulla; e o fæto che a scommessa a favô de Dê a l'é totalmente e infinitamente propizia e vantaggiosa a chi a fa, scignifica ch'a l'é fondâ, e diventa dunque a scommessa mæxima una "proeuva" de tâ existença diviña, e dunque a "vittoia" da scommessa l'é inta scommessa æxima, che in tâ moddo a no l'é ciu scommessa, ma a l'é za vittoia çerta.<ref>Cfr. Pe Aldo Rovatti, ''o bolacco pertuzao. a nostra condiçion paradossâ'', Raffaello Cortiña Editô, 1998, pp. 201-209</ref> == Œuvie == * ''Essai sur les coniques'' (''Sazzo in sce-e coniche''), [[1642]] * ''Expériences nouvelles touchant e vide'' (''Nœuve esperienze riguardanti o vœuo''), [[1647]] * ''Mémorial'' (''Memoriâ''), [[1654]] * ''Traité du triangle arithmétique'' (''Trattao do triangolo aritmetico''), [[1654]] * ''[[Les lettres provinciales]]'' (''E lettie provinciæ''), [[1656]]-[[1657]] * ''De l'esprit géométrique'' (''Do spiito de geometria''), [[1657]] * ''Élément de géométrie'' (''Elementi de geometria''), [[1657]] * ''L'art de persuader'' (''L'arte de persuadde''), [[1657]] * ''De l'équilibre des liqueurs'' (''De l'equilibrio di liquidi''), [[1663]] * ''De la pesanteur de l'air'' (''da pesantezza de l'aia''), [[1663]] * ''Les pensées'' (''Penscei''), [[1670]] (postuma) == Notte == <references/> == Atri progetti == {{interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Matemàtichi|Pascal, Blaise]] [[Categorîa:Fìxichi|Pascal, Blaise]] [[Categorîa:Teologia|Pascal, Blaise]] [[Categorîa:Filòzofi|Pascal, Blaise]] g7jjnt5iuogz8osphrw2eehoo78ykqg 0 17491 271870 271854 2026-07-17T12:21:48Z Arbenganese 12552 +tl Wikipedia parlâ, pe'u ricunuscimentu da vuxe inta categuria 271870 wikitext text/x-wiki {{Nuvaize|variànte=, inta variante de l'Òta Val Burbaia}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbêa |Panorama = Albera Ligure.jpg |Didascalia = Panuròma de Arbêa |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |Divisione amm grado 2 = Alesàndria |Amministratore locale = Renato Lovotti |Partito = lista civica "Insieme per Albera" |Data elezione = 26-5-2014 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 3 |Abitanti = 301 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S1&Reg=R07&Pro=P010&Com=39&anno=2023&submit=Tavola Dòtu Istat] - Popolación rezidènte a-i 31 d'òtôbre dl'âno 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Astrò, Bòsco, Ca d'öto, Ciapèi, Figìn, Moìn d'Santamâia, [[San Nazò]], [[Santa Mâia]], San Martìn, Spìndoa, [[Vendèrsi]], Vignàssa, [[Vîgo]], [[Vurpòia]] |Divisioni confinanti = [[Cabela|Cabæla]], [[Cantalô|Cantalòvvo]], [[Munteigu]], [[Fràuga]], [[A Rocheta (Piemonte)|Rochétta]] |Nome abitanti = Alberéizi |Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuâni Batista]] |Festivo = 24 de zügnu |Mappa = Map of comune of Albera Ligure (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisción du cumün d'Arbêa inta pruvinsa d'Alesàndria. }} '''Arbea''' (''Albéra Lìgure'' in italian) u l'è 'n paize ch'u gh'à 301 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> e u s'tröva inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvinsa d'Alesandria]] inte l'ota [[Val Borbêa|val Burbeia]]. == Giugrafîa == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Albera panorama.jpg|Panuròma de Arbêa inte l'òta Val Burbeja Il rio di Albera.jpg|Arbêa e u sö riò, l'[[Riu Arbiêua|Arbiöa]] </gallery> U centru abitou u l'è intu puntu dunde l'[[Riu Arbiêua|Arbiöa]] (in riò ch'u nasa suvra a-a frascion d'[[Vurpòia|Vurpoia]], sutta a-u [[Munte Giaieu|munte Giajeu]]) a va drentu a-u [[Borbëa|Burbèia]]. L'Arbiöa a divide Arbea da-a frascion d'[[San Martìn (Arbêa)|San Martìn]], ch'a l'è sünt’a riva drita, anche s'i vegnu spessu cunsiderè in paize ünicu. == Stoia == U numme “Arbea” u gh'a n'urigine ben ben antiga: u prefissu "Alb" u vrè<ref group="n.">In zeneize "voeiva": A Arbea a tersa persun-na singulare du pasou indicativo (levou a quarta coniugasciun) a finisce pe "è", mentre u sun "u" ({{IPA|/w/}}) semiconsonànticu u l'e de spessu cangiou in "r".</ref> indicò, pre-i [[Liguri Antighi|antighi Liguri]], u centru ciü impurtante de tribü, mentre "arius" u l'e in süfissu d'apartenensa. Infèti u pò ch'i Ligüri i agian fundou Arbea za in giu a-u 1000 a.c., pru ciü dunde ouva u gh'è a frascion d'San Martin<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.alberaligure.al.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Comune di Albera Ligure - Storia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-18}}</ref>. A-a meitè du [[XV seculu| XV seculu]] l’è cminsou u tempu di Feudi Imperioli Liguri, ma Arbêa, a diferensa de tütti i otri feudi da vale, ch’i eu sutta a l’imperatù, u l'ea feudu du Papa. U feudu u l’ea aministrou da ‘n prevustu, ch’u gniva spessu da impurtanti famije zeneizi o turtuneizi. Sta situasciun chi l’è andò avanti fin a l'abulisciun di feudi imperioli du löiu du [[1797]]. Da-u 1797 a-u [[1805]] u l'a fètu pòrte da [[Repùbrica Lìgure|Repübrica Ligure]] demucratica<ref>{{Çitta lìbbro|outö=Clelio Goggi|tìtolo=Storia dei Comuni e delle Parrocchie della diocesi di Tortona|ediçión=3|ànnu=1973|editö=Litocoop|çitæ=Turtùn-a|léngoa=IT}}</ref>, agregou a-u capitanòtu di Munti Liguri cun sede a-a [[Rucheta Ligure|Ruchetta]], pö fin' a-u [[1814]] u l'ea sutta l'[[Prìmmo Inpero franseize|inpero napuleunicu]] fandu pòrte du [[Circunduiu 'd Növe]], [[Dipartiméntu de Zêna|dipartimentu de Zena]], e da-u [[1815]] pòrte du [[Regnu de Sardegna]] inta Divisiun de[[Zena|Zena]], [[Pruveincia 'd Nueve|Pruvinsa d'Növe]]. Du [[1859]] u l'e stou inclüzu inta [[Pruvinsa de Lisciandria|Pruvinsa d'Alesandria]]. == Pòsti de interesse == [[File:A rainbow in Albera Ligure.jpg|thumb|250x250px|U canpanin da geza a Arbea|sinistra]] <div style="text-align: left; margin: 10px;">{{Wikipedia parlâ|Posti de interesse.ogg|271854|16-07-2026|[[User:Aereus646|Aereus646]], Arbea}}<div> * A geza d'San Gioani Batista. A geza ch'òuva a premmu vegghe a l'è stò custruija a cmensò da-u [[XVI secolo|'500]] da-a famija zeneize di [[Fiésco (famìggia)|Fieschi]], intu mezmu postu dunde primma a s'trovè quâ vegia, da quòle a gh'emmu nutisce za da-u [[X secolo|X seculu]]. U canpanin, culurou cu-u stile giònu e röza zeneize, i l'an finiju du [[1690]]. * A geza d'Vendèrsi. A gezetta di Santi Furtunou e Mateu d'[[Vendèrsi]] a pò ch'a gh'agge n'urìgine ancun ciü antiga de quâ d'Arbea. Cumme l'è ditu da [[Ötón II de Sasònia|Utun II]] inte 'n diploma du [[976]], a l'ea stò caciò zü ''a perversi hominibus'' (furse [[Saracìn]]) za inti primmi quarant'ani du X seculu. A-a meitè du mezmu seculu a n'l'ea tegnija<ref group="n.">Tegnûa: i partiçìppi che in zenéize finìscian pe "ûo" subìscian o iòtacìsmo in "ìio".</ref> nò<ref group="n.">Pe negâ in Arbêa s'adêuvia squæxi senpre 'na doggia negaçión, de spesso azonzéndo 'n "nò" dòppo o vèrbo (es. ''io sono'' = mi a son, ''io non sono'' = mi a n'son nò).</ref> ben e a l'ea quezi du tüttu abandunò: u diza licsin<ref group="n.">coscì: se però a pòula a vêgne prìmma do nomme de spesso se dîxe "csì" (coscì comme= csì côme).</ref> u [[Diocezi 'd Turtun-a|vescuvu de Turtun-na]] Gineprandu inte 'n'attu dunde u s'pö leze asin ch'u l'avè ordinou ch'i gh'andessan di prèvi a stòghe. Du [[1157]] u [[Pàppa Adriàn IV|Papa Adriano IV]] u canbia a dedicasciun da geza da San Peu (ch'u l'ea u numme originoiu) a San Furtonou martire, e osse du quòle i eu conservè lì drentu za da primma du [[926]]. Doupu, a tradisciun a cunta che a geza a segge stò caciò zü da 'na lübia<ref group="n.">lìggia in zenéize, scibén che in Arbêa a gh'à ciù o scignificòu de ''frana'' che de ''burrone''.</ref>. Du vegiu munesté u n’ resta ninte, levou o fètu che anche ouva u pòstu dunde u s'trovè (ciü in çimma a-e ca du mudèrnu paize d'Vendèrsi) u l'è ciamou "Pian di Prèvi". A gezetta ch'a gh'é ouva a l'è stò tiò sü a cmensò da-u [[XVIII secolo|'700]], doupu che za du [[XV secolo|'400]] i n'aveivu custruija 'n'òtra intu mezmo postu. == Ecunumia == L'ecunumia du paize a l'è bazò sünt l'agricultüa e l'alevamentu. A Arbêa u s'cultîva a [[Faxoæla|fazòula]]<ref group="n.">"fazolàn-a" inta bòssa Val Borbàia, "faxoæla" in zenéize</ref>, ch'a l'è squezi paegia a-u fazö biancu d'Spàgna, ma ciü grousa. In tempu a gniva 'rguieita<ref group="n.">Partiçìpio pasòu de "rghêuie", in zenéize rachéugge.</ref> inte tüttu u teritoiu du cumün, incö prinsipalmente inta frasciun d'[[Figìn]] (u gh'è 'na varietè ciamò propiu "bianca d'Figin"). Ötri prodüti tìpichi i én a [[Patàtta quarantìnn-a giànca zenéize|patöta quarantînn-na bianca zenéize]], o [[Timoàsso|Timuasu]] (in tipu de üga bianca) e a [[Méi Càrlo|pumma Corla]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.saporidelpiemonte.net/blog/prodotti-tipici-del-piemonte/mela-carla-della-val-borbera/|tìtolo=Mela Carla della Val Borbera|léngoa=IT|vìxita=2024-01-18}}</ref>, ch'a l'è 'na varietæ tìpica dl'[[Appennin ligure|Apenin Ligüre]]. Fra i vòri furmagi i ciü rinumè i en u [[Montébore]] e a [[Molânn-na]], a quole, in tempu, a l'ea purtò fin a [[Recco|Récco]] percurìndo a via da sò, dunde a l'ea drêuvò p'fò a [[Fugàssa de Récco|figasa cu-u furmagiu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.fondazioneslowfood.com/it/arca-del-gusto-slow-food/mollana-della-val-borbera/|tìtolo=Mollana della Val Borbera|léngoa=IT|vìxita=2024-01-18}}</ref>. == Cultüa == A Arbea u s'porla ancun a [[Lengoa ligure|lengua ligüre]], csì comme l'è stò scrîta ista pagina chei. Anche a cuzin-na a l'è prinsipalmente ligüre. [https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-AlberaLigureACarlucci.mp3 Chi] u gh'é 'n ezempiu de cumme u s’porla a Arbea. == Feste e fee == <div style="text-align: left; margin: 10px;">{{Wikipedia parlâ|Feste e fee.ogg|271854|16-07-2026|[[User:Aereus646|Aereus646]], Arbea}}<div> U santu patrun u l'è [[San Gioâne Batista|San Giuani Batista]], ch'u s'festezza a-i 24 de Zügnu; a seia primma da festa u s'fa in falò intl'Arbiöa. Fin-a i [[Anni 1970|ani '70]], quande u gh'ea ciü gente, i falò i eu dui, iün da-a porte d'[[San Martìn (Arbêa)|San Martin]] e iün inte qua d'Arbea: u s'fè csì 'na gora, anche bastansa aseiza, dunde a guognò l'ea u fögu ciü grande e belu, o ch'u se smurtè ciü tordi. I falò però i brüzeivu tütta a nöute e a-a fin nisün u savè ben dì quole u s'ea smurtò primma. A-a fin d'agustu u vegna organizou, inta frasciun du [[Moìn d'Santamâia]], a Festa du pan, dunde u l'è vendiju u pan fetu in ca da-e famije d'Arbea. U s'pö vegghe in funsciun u vegiu muin a ègua ch'u da u numme a-u burgu. <div style="text-align: left; margin: 10px;">{{Wikipedia parlâ|Feste e fee 2.ogg|271854|16-07-2026|[[User:Aereus646|Aereus646]], Arbea}}<div> De stè, da-i [[Anni 1990|ani nuvanta]] fin a-a segunda meitè di [[Anni 2000|ani duimia]], a [[Spìndoa]]<ref group="n.">Fraçion d'Arbêa. In italiàn: ''Spìnola''</ref> u s'curiva a cursa di [[Sgànpo|gaampi]]. I gaampi i eu drövè 'n tempu p'andò inti campi e inti boschi da l'otra porte du Burbeia quande l'egua a l'ea erta e freida e u n's'prè nò andoghe drentu a pe. P'fò a cursa i cinteivu 'n tuccu d'giea in manea ch'u s'pasesse ciü d'na vota drent'a l'egua: i cuncurenti, ch'i gnivu da-i paizi che 'n tenpu i feivu porte de "strè da sò", i partivu iün doupo l'otru e u guognè chi finiva u percursu intu tempu minù. == Curiuzitæ == Inte l'ota vale i abitanti d'Arbêa i en ciamè pe schersu "Testun". Istu numme chi u l'è ligou a-a tradisciun d'mette sünt l'otò da geza di grandi büsti prâ festa di Corpi Santi. == Vuze culeghè == * [[Val Borbêa]] == Nóte == ;Nóte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nóte bibliografiche <references responsive="" /> == Ötri progetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} {{Contròllo de outoritæ}} ha71b6aupmqbp5zpyyyn2oix2fezz4p 271881 271870 2026-07-17T14:44:26Z Luensu1959 1211 nomme do parlante 271881 wikitext text/x-wiki {{Nuvaize|variànte=, inta variante de l'Òta Val Burbaia}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbêa |Panorama = Albera Ligure.jpg |Didascalia = Panuròma de Arbêa |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |Divisione amm grado 2 = Alesàndria |Amministratore locale = Renato Lovotti |Partito = lista civica "Insieme per Albera" |Data elezione = 26-5-2014 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 3 |Abitanti = 301 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S1&Reg=R07&Pro=P010&Com=39&anno=2023&submit=Tavola Dòtu Istat] - Popolación rezidènte a-i 31 d'òtôbre dl'âno 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Astrò, Bòsco, Ca d'öto, Ciapèi, Figìn, Moìn d'Santamâia, [[San Nazò]], [[Santa Mâia]], San Martìn, Spìndoa, [[Vendèrsi]], Vignàssa, [[Vîgo]], [[Vurpòia]] |Divisioni confinanti = [[Cabela|Cabæla]], [[Cantalô|Cantalòvvo]], [[Munteigu]], [[Fràuga]], [[A Rocheta (Piemonte)|Rochétta]] |Nome abitanti = Alberéizi |Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuâni Batista]] |Festivo = 24 de zügnu |Mappa = Map of comune of Albera Ligure (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisción du cumün d'Arbêa inta pruvinsa d'Alesàndria. }} '''Arbea''' (''Albéra Lìgure'' in italian) u l'è 'n paize ch'u gh'à 301 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> e u s'tröva inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvinsa d'Alesandria]] inte l'ota [[Val Borbêa|val Burbeia]]. == Giugrafîa == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Albera panorama.jpg|Panuròma de Arbêa inte l'òta Val Burbeja Il rio di Albera.jpg|Arbêa e u sö riò, l'[[Riu Arbiêua|Arbiöa]] </gallery> U centru abitou u l'è intu puntu dunde l'[[Riu Arbiêua|Arbiöa]] (in riò ch'u nasa suvra a-a frascion d'[[Vurpòia|Vurpoia]], sutta a-u [[Munte Giaieu|munte Giajeu]]) a va drentu a-u [[Borbëa|Burbèia]]. L'Arbiöa a divide Arbea da-a frascion d'[[San Martìn (Arbêa)|San Martìn]], ch'a l'è sünt’a riva drita, anche s'i vegnu spessu cunsiderè in paize ünicu. == Stoia == U numme “Arbea” u gh'a n'urigine ben ben antiga: u prefissu "Alb" u vrè<ref group="n.">In zeneize "voeiva": A Arbea a tersa persun-na singulare du pasou indicativo (levou a quarta coniugasciun) a finisce pe "è", mentre u sun "u" ({{IPA|/w/}}) semiconsonànticu u l'e de spessu cangiou in "r".</ref> indicò, pre-i [[Liguri Antighi|antighi Liguri]], u centru ciü impurtante de tribü, mentre "arius" u l'e in süfissu d'apartenensa. Infèti u pò ch'i Ligüri i agian fundou Arbea za in giu a-u 1000 a.c., pru ciü dunde ouva u gh'è a frascion d'San Martin<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.alberaligure.al.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Comune di Albera Ligure - Storia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-18}}</ref>. A-a meitè du [[XV seculu| XV seculu]] l’è cminsou u tempu di Feudi Imperioli Liguri, ma Arbêa, a diferensa de tütti i otri feudi da vale, ch’i eu sutta a l’imperatù, u l'ea feudu du Papa. U feudu u l’ea aministrou da ‘n prevustu, ch’u gniva spessu da impurtanti famije zeneizi o turtuneizi. Sta situasciun chi l’è andò avanti fin a l'abulisciun di feudi imperioli du löiu du [[1797]]. Da-u 1797 a-u [[1805]] u l'a fètu pòrte da [[Repùbrica Lìgure|Repübrica Ligure]] demucratica<ref>{{Çitta lìbbro|outö=Clelio Goggi|tìtolo=Storia dei Comuni e delle Parrocchie della diocesi di Tortona|ediçión=3|ànnu=1973|editö=Litocoop|çitæ=Turtùn-a|léngoa=IT}}</ref>, agregou a-u capitanòtu di Munti Liguri cun sede a-a [[Rucheta Ligure|Ruchetta]], pö fin' a-u [[1814]] u l'ea sutta l'[[Prìmmo Inpero franseize|inpero napuleunicu]] fandu pòrte du [[Circunduiu 'd Növe]], [[Dipartiméntu de Zêna|dipartimentu de Zena]], e da-u [[1815]] pòrte du [[Regnu de Sardegna]] inta Divisiun de[[Zena|Zena]], [[Pruveincia 'd Nueve|Pruvinsa d'Növe]]. Du [[1859]] u l'e stou inclüzu inta [[Pruvinsa de Lisciandria|Pruvinsa d'Alesandria]]. == Pòsti de interesse == [[File:A rainbow in Albera Ligure.jpg|thumb|250x250px|U canpanin da geza a Arbea|sinistra]] <div style="text-align: left; margin: 10px;">{{Wikipedia parlâ|Posti de interesse.ogg|271854|16-07-2026|[[User:Aereus646|Andrea Carlucci]], Arbea}}<div> * A geza d'San Gioani Batista. A geza ch'òuva a premmu vegghe a l'è stò custruija a cmensò da-u [[XVI secolo|'500]] da-a famija zeneize di [[Fiésco (famìggia)|Fieschi]], intu mezmu postu dunde primma a s'trovè quâ vegia, da quòle a gh'emmu nutisce za da-u [[X secolo|X seculu]]. U canpanin, culurou cu-u stile giònu e röza zeneize, i l'an finiju du [[1690]]. * A geza d'Vendèrsi. A gezetta di Santi Furtunou e Mateu d'[[Vendèrsi]] a pò ch'a gh'agge n'urìgine ancun ciü antiga de quâ d'Arbea. Cumme l'è ditu da [[Ötón II de Sasònia|Utun II]] inte 'n diploma du [[976]], a l'ea stò caciò zü ''a perversi hominibus'' (furse [[Saracìn]]) za inti primmi quarant'ani du X seculu. A-a meitè du mezmu seculu a n'l'ea tegnija<ref group="n.">Tegnûa: i partiçìppi che in zenéize finìscian pe "ûo" subìscian o iòtacìsmo in "ìio".</ref> nò<ref group="n.">Pe negâ in Arbêa s'adêuvia squæxi senpre 'na doggia negaçión, de spesso azonzéndo 'n "nò" dòppo o vèrbo (es. ''io sono'' = mi a son, ''io non sono'' = mi a n'son nò).</ref> ben e a l'ea quezi du tüttu abandunò: u diza licsin<ref group="n.">coscì: se però a pòula a vêgne prìmma do nomme de spesso se dîxe "csì" (coscì comme= csì côme).</ref> u [[Diocezi 'd Turtun-a|vescuvu de Turtun-na]] Gineprandu inte 'n'attu dunde u s'pö leze asin ch'u l'avè ordinou ch'i gh'andessan di prèvi a stòghe. Du [[1157]] u [[Pàppa Adriàn IV|Papa Adriano IV]] u canbia a dedicasciun da geza da San Peu (ch'u l'ea u numme originoiu) a San Furtonou martire, e osse du quòle i eu conservè lì drentu za da primma du [[926]]. Doupu, a tradisciun a cunta che a geza a segge stò caciò zü da 'na lübia<ref group="n.">lìggia in zenéize, scibén che in Arbêa a gh'à ciù o scignificòu de ''frana'' che de ''burrone''.</ref>. Du vegiu munesté u n’ resta ninte, levou o fètu che anche ouva u pòstu dunde u s'trovè (ciü in çimma a-e ca du mudèrnu paize d'Vendèrsi) u l'è ciamou "Pian di Prèvi". A gezetta ch'a gh'é ouva a l'è stò tiò sü a cmensò da-u [[XVIII secolo|'700]], doupu che za du [[XV secolo|'400]] i n'aveivu custruija 'n'òtra intu mezmo postu. == Ecunumia == L'ecunumia du paize a l'è bazò sünt l'agricultüa e l'alevamentu. A Arbêa u s'cultîva a [[Faxoæla|fazòula]]<ref group="n.">"fazolàn-a" inta bòssa Val Borbàia, "faxoæla" in zenéize</ref>, ch'a l'è squezi paegia a-u fazö biancu d'Spàgna, ma ciü grousa. In tempu a gniva 'rguieita<ref group="n.">Partiçìpio pasòu de "rghêuie", in zenéize rachéugge.</ref> inte tüttu u teritoiu du cumün, incö prinsipalmente inta frasciun d'[[Figìn]] (u gh'è 'na varietè ciamò propiu "bianca d'Figin"). Ötri prodüti tìpichi i én a [[Patàtta quarantìnn-a giànca zenéize|patöta quarantînn-na bianca zenéize]], o [[Timoàsso|Timuasu]] (in tipu de üga bianca) e a [[Méi Càrlo|pumma Corla]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.saporidelpiemonte.net/blog/prodotti-tipici-del-piemonte/mela-carla-della-val-borbera/|tìtolo=Mela Carla della Val Borbera|léngoa=IT|vìxita=2024-01-18}}</ref>, ch'a l'è 'na varietæ tìpica dl'[[Appennin ligure|Apenin Ligüre]]. Fra i vòri furmagi i ciü rinumè i en u [[Montébore]] e a [[Molânn-na]], a quole, in tempu, a l'ea purtò fin a [[Recco|Récco]] percurìndo a via da sò, dunde a l'ea drêuvò p'fò a [[Fugàssa de Récco|figasa cu-u furmagiu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.fondazioneslowfood.com/it/arca-del-gusto-slow-food/mollana-della-val-borbera/|tìtolo=Mollana della Val Borbera|léngoa=IT|vìxita=2024-01-18}}</ref>. == Cultüa == A Arbea u s'porla ancun a [[Lengoa ligure|lengua ligüre]], csì comme l'è stò scrîta ista pagina chei. Anche a cuzin-na a l'è prinsipalmente ligüre. [https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-AlberaLigureACarlucci.mp3 Chi] u gh'é 'n ezempiu de cumme u s’porla a Arbea. == Feste e fee == <div style="text-align: left; margin: 10px;">{{Wikipedia parlâ|Feste e fee.ogg|271854|16-07-2026|[[User:Aereus646|Andrea Carlucci]], Arbea}}<div> U santu patrun u l'è [[San Gioâne Batista|San Giuani Batista]], ch'u s'festezza a-i 24 de Zügnu; a seia primma da festa u s'fa in falò intl'Arbiöa. Fin-a i [[Anni 1970|ani '70]], quande u gh'ea ciü gente, i falò i eu dui, iün da-a porte d'[[San Martìn (Arbêa)|San Martin]] e iün inte qua d'Arbea: u s'fè csì 'na gora, anche bastansa aseiza, dunde a guognò l'ea u fögu ciü grande e belu, o ch'u se smurtè ciü tordi. I falò però i brüzeivu tütta a nöute e a-a fin nisün u savè ben dì quole u s'ea smurtò primma. A-a fin d'agustu u vegna organizou, inta frasciun du [[Moìn d'Santamâia]], a Festa du pan, dunde u l'è vendiju u pan fetu in ca da-e famije d'Arbea. U s'pö vegghe in funsciun u vegiu muin a ègua ch'u da u numme a-u burgu. <div style="text-align: left; margin: 10px;">{{Wikipedia parlâ|Feste e fee 2.ogg|271854|16-07-2026|[[User:Aereus646|Andrea Carlucci]], Arbea}}<div> De stè, da-i [[Anni 1990|ani nuvanta]] fin a-a segunda meitè di [[Anni 2000|ani duimia]], a [[Spìndoa]]<ref group="n.">Fraçion d'Arbêa. In italiàn: ''Spìnola''</ref> u s'curiva a cursa di [[Sgànpo|gaampi]]. I gaampi i eu drövè 'n tempu p'andò inti campi e inti boschi da l'otra porte du Burbeia quande l'egua a l'ea erta e freida e u n's'prè nò andoghe drentu a pe. P'fò a cursa i cinteivu 'n tuccu d'giea in manea ch'u s'pasesse ciü d'na vota drent'a l'egua: i cuncurenti, ch'i gnivu da-i paizi che 'n tenpu i feivu porte de "strè da sò", i partivu iün doupo l'otru e u guognè chi finiva u percursu intu tempu minù. == Curiuzitæ == Inte l'ota vale i abitanti d'Arbêa i en ciamè pe schersu "Testun". Istu numme chi u l'è ligou a-a tradisciun d'mette sünt l'otò da geza di grandi büsti prâ festa di Corpi Santi. == Vuze culeghè == * [[Val Borbêa]] == Nóte == ;Nóte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nóte bibliografiche <references responsive="" /> == Ötri progetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} {{Contròllo de outoritæ}} jlsddoq873jvw2dbrzxzbz1emz5hdfb 0 25202 271882 266459 2026-07-17T14:45:59Z Luensu1959 1211 nomme locale 271882 wikitext text/x-wiki '''Cadorago''' (''Cadoragh'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Cadorago |Panorama = Cadorago staz ferr E.840.jpg |Didascalia = A staçión feroviària de Cadorago |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Paolo Clerici |Partito = lìsta cìvica ''Vivere'' |Data elezione = 26-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Bregnano]], [[Cermenate]], [[Fino Mornasco]], [[Guanzate]], [[Lomazzo]], [[Vertemate con Minoprio]] |Nome abitanti = (it) ''Cadoraghesi'' |Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]] |Festivo = 11 novénbre |Mappa = Map_of_comune_of_Cadorago_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Cadorago inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] t79oin49783w66j3r6oh96xtw26ypmr 0 25203 271883 252532 2026-07-17T14:46:59Z Luensu1959 1211 nomme locale 271883 wikitext text/x-wiki '''Caglio''' (''Caj'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Caglio |Panorama = Caglio - municipio da Via Roma.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Vittorio Molteni |Partito = lìsta cìvica ''Uniti per Caglio'' |Data elezione = 8-6-2009 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Asso (Italia)|Asso]], [[Caslino d'Erba]], [[Faggeto Lario]], [[Nesso (Italia)|Nesso]], [[Rezzago]], [[Sormano]] |Nome abitanti = (it) ''Cagliesi'' |Patrono = Sàn Zervâxo e Protâxo |Festivo = 19 lùggio |Mappa = Map_of_comune_of_Caglio_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Caglio inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] dt3uu10zbfo7ax5q9qru9f80x2ch6e3 14 28009 271892 271836 2026-07-17T18:34:42Z N.Longo 12052 + 1 271892 wikitext text/x-wiki Sta categorîa a l'arechéugge e pàgine ch'én scrîte in ''arbenganese'', a-a mainêa da çitæ ò inte unn-a de variànte da lìsta chi de sótta. Into detàggio, gh'é: * 62 pàgine in ''arbenganese sitadìn'' ** 9 pàgine inta ''grafia du Gastaldi'' ** 1 pàgina inta ''grafia du Bolia'' * 11 pàgine in ''tuiranìn'' * 9 pàgine intu ''parlâ de Castrevegliu'' * 6 pàgine in ''parlà d'Èrli'' * 4 pàgine in ''burghetìn'' * 4 pàgine in ''burghetìn di Prigè'' * 3 pàgine in ''castergianchìn'' * 2 pàgine in ''baresté'' * 2 pàgine in ''lecaiö'' * 1 pàgina in ''carendìn'' * 1 pàgina in ''parlà de Villanöva'' * 1 pàgina in ''carporu'' [[Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Arbenganese]] n24fsnwieknojqhdkb8tde28dbzbpb8 0 28165 271891 270224 2026-07-17T18:33:31Z N.Longo 12052 + wl 271891 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:VineyardsNearVolastra.JPG|miniatura|De [[Fàscia (terén)|fàsce]] a vìgna inte [[Çinque Tære|Çìnque Tære]].]] O '''vìn da Ligùria''' o l'é ligòu a-e træti particolæ do teritöio da región, formòu da valàdde stréite, colìnn-e ràpide e montàgne avansæ in sciô [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]], caraterìstiche che fàn bén difìçile a coltivaçión de [[Vìgna|vìgne]] e d'ògni âtra produçión, tànto chi-â [[viticoltûa]] lìgure a l'é dîta "eròica". O mâ e o paizàggio àn avûo de lóngo 'na fòrte infloénsa in scî vìn e a viticoltûa da [[Liguria|Ligùria]]. E vìgne lìguri, espòste a-a brîxa do mâ e coltivæ in scê còste di mónti che chìnn-an vèrso o mâ, prodûan di vìn co-îna "salinitæ" particolâ, ch'a no s'atrêuva fàçile da âtre pàrte. A produçión di vìn in Ligùria a veu dónca 'na grànde pasción e tànto spìrito de sacrifìçio, che in scàngio ò dà però do vìn da-a qualitæ milîa. {{Çitaçión|De de chi e vìgne inluminæ da l'éuggio bón do sô e diletìscime a Bàcco s'avànsan in sciô Mónte Rósso e in scî zôvi de Cornìggia, da tùtte e pàrte çelebræ pò-u vìn dôçe.|[[Françesco Petrarca|Françésco Petrarca]], ''[[Africa (Petrarca)|Africa]]''|Da qui i vigneti illuminati dall'occhio benefico del sole e dilettissimi a Bacco si affacciano su Monte Rosso e sui gioghi di Corniglia, ovunque celebrati per il dolce vino.|lingua=IT}} == Stöia == [[Immaggine:0090025554-MIBAC-PICT0380-Nave_romana_Albenga.JPG|miniatura|Giâre române pò-u traspòrto do vìn into coscì dîto "relìtto A", a-o làrgo de [[Arbenga|Arbénga]].]] E prìmme testimoniànse da coltivaçión da vìgna in Ligùria remóntan a l'etæ di români, dæto che l'agrûa do teritöio a n'àiva inpedîo o svilùppo inte de etæ ciù antîghe. I vìn lìguri én mensonæ za da-o [[Plinio o Vêgio]], scibén che-e prìmme coltivaçioìn són stæte squæxi de segûo inportæ da-i [[Etrùschi]], dæto che l'é ligòu a ste génte e testimoniànse ciù antîghe de sta produçión atrovæ inta [[Rivêa de Levànte]], tra [[A Spèza|Spézza]] e-e [[Çinque Tære|Çìnque Tære]]. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] o montâ da poténsa comerciâle da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]] o l'à sponciòu a viticoltûa e a produçión de vìn, màscime gràçie a-i contàtti con de âtre génte e coltûe ch'àn permìsso a-a región de inrichîse da-o pónto de vìsta da [[Anpelografîa|anpelogràfico]]. A qualitæ de ûghe da [[Rivêa]] a l'êa famôza scìn da-i ténpi do [[Françesco Petrarca|Petrarca]], ch'o l'à dedicòu 'na löde a-i vìn de Çìnque Tære dond'o scrîve che êan ancón mêgio de quélli da [[Meroe]] de legénde. Do [[XVI secolo|Çinqueçénto]] gh'é i prìmmi riferiménti a de vìgne specìfiche, cómme l'[[ûga gianchétta]] (''Albarola''). Da l'inprinçìpio de l'[[XIX secolo|Eutoçénto]] gh'é i prìmmi repertöi de variêtæ d'ûga e de vìn da Ligùria, co-o [[Vermentìn]] e a [[Ûga gianchétta|Gianchétta]] che gh'êan za mensonæ, e into sécolo de dòppo s'arîva a ciù ò mêno 600 qualitæ. A-a giornâ d'ancheu e condiçioìn de l'anbiénte e do teritöio no perméttan pægio de grénde coltivaçioìn, e pe sto fæto o setô vitivinìcolo lìgure o l'é formòu pò-u ciù da de cantìnn-e picìnn-e, da-a produçión che pò-u sòlito a l'é bén limitâ<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.quattrocalici.it/regione/liguria/|tìtolo=Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-06-02}}</ref>. == Vìgne == L'entrotæra lìgure o l'é covèrto pi-â ciù pàrte da mónti e dónca a produçión vitivinìcola da Ligùria a l'é se concéntra pò-u ciù inta [[Rivêa]], co-ina pàrte ciù picìnn-a ch'a ne vêgne pe cóntra da l'entrotæra. E qualitæ de vìgna ciù spantegæ én quélle a grànn-a giànca, màscime into çéntro e into levànte, con quélle a grànn-a néigra che se trêuvan pò-u ciù into ponénte da región. === Vìgne a grànn-a giànca === [[Immaggine:Rolle_ou_Vermentino.jpg|miniatura|In ràppo de Vermentìn|sinistra|299x299px]] * [[Vermentìn]]: vìgna coltivâ inte tùtte e zöne vinìcole lìguri, ciù che in [[Sardegna|Sardégna]] e in [[Toscann-a|Toscànn-a]]. O vermentìn lìgure, ch'o l'intra inte tùtte e DOC da región con de perçentoâle diferénti, o prodûxe di vìn fréschi, acìdoli, caraterizæ da 'n aröma minerâle (màscime into [[Rivêa de Ponénte|Ponénte]]) e de scioî ò frutòu (into [[Rivêa de Levànte|Levànte]]). * [[Pigàu|Pigòu]]: vìn do pòsto, clöne particolâ do vermentìn, o l'é coltivòu inta Rivêa de Ponénte. O dà di vìn fréschi, da-a strutûa bónn-a e co-în gùsto minerâle piaxéive e de èrbe aromàtiche. * [[Gianchétta zenéize]]: coltivâ in gîo a [[Zena|Zêna]] e into [[Górfo do Tigùlio]], o caraterìzza i vìn giànchi da [[Valadda do Ponçeivia|valàdda do Ponçéivia]], fréschi, acìdoli, frutæ e no goæi corpôxi. * [[Bòsco (vitìgno)|Bòsco]]: coltivòu into Levànte, o l'ìntra inte DOC Çìnque Tære e Çìnque Tære Sciachetrà. * [[Ûga gianchétta|Gianchétta]]: coltivâ inta Rivêa de Levànte, a peu êse dêuviâ cómme ûga mésccia co-o Bòsco inte dôe DOC mensonæ de d'âto. * [[Lumasìnn-a]]: coltivâ inte tære in gîo a-e çitæ de Zêna e de Sànn-a * [[Moscâto]]: o l'é coltivòu into Górfo do Tigùlio, o fà pàrte da DOC Górfo do Tigùlio Moscâto. * [[Rollo (vitìgno)|Rollo]]: vìgna coltivâ inte tære in gîo a Zêna. * [[Scimiscià]]: bén antîgo e ræo, o l'é coltivòu inte l'IGT de Colìnn-e de Zêna. === Vìgne a grànn-a néigra === [[Immaggine:VIVC10680_SANGIOVESE_Cluster_in_the_field_20354.jpg|miniatura|In ràppo de Sangiovéize|220x220px]] * [[Roséize]]: coltivòu a [[Dussaiga|Dosàiga]] e inta [[Rivêa de Ponénte]], o seu vìn o l'é do rósso da-o còrpo intermédio e con di arömi de frûta e de spéçie. * [[Ormeàsco]]: o l'é 'n clöne do [[Dôçétto]] piemontéize, coltivòu inta mæxima región do Roséize. * [[Granàccia (vitìgno)|Granàccia]]: coltivâ pò-u ciù in gîo a [[Cuggiæn|Cugén]], inte tære de Sànn-a, o l'é 'n clöne de l'[[Alicànte (vitìgno)|Alicànte]] e da [[Grenache Noir]] e, de ciù, do [[Cannonau]] sàrdo. O l'é inte l'IGT [[Colìnn-e Savonéixi (Vìn)|Colìnn-e Savonéixi]]. * [[Çêxìn]]: dêuviòu inta DOC Górfo do Tigùlio Çêxìn. * [[Sangiovéize]]: o l'é tra e vìgne ciù inportànti a livéllo naçionâle. * [[Barbera (vitìgno)|Barbêa]]: a l'é 'na vìgna ch'a ne vêgne da-o [[Piemonte|Piemónte]]. * [[Vermentìn a grànn-a róssa]] * [[Pollera néigra]]: vìgna coltivâ de ræo tra a Ligùria de Levànte e a [[Lunigiànn-a]]. == Lìsta di vìn lìguri == <gallery widths="150" heights="200" mode="packed"> Immaggine:Cinque Terre DOC de Forlini et Cappellini.jpg|Botìggia de [[Çìnque Tære (Vìn)|Çìnque Tære]] DOC Immaggine:Colli di Luni Vermentino di Liguria.jpg|Botìggia de [[Colli di Luni (vino)|Còlli de Lûni]] DOC ([[Còlli de Lûni giànco|giànco]]) Immaggine:Cinque Terre white wine.jpg|Botìggia de [[Colìnn-e de Lévanto]] DOC ([[Colìnn-e de Lévanto giànco|giànco]]) Immaggine:Rossese Dolceacqua BMK.jpg|Botìggia de [[Roséize de Dosàiga]] DOC </gallery> === Vìn a Denominaçión de Òrìgine Controlâ e Garantîa === Inta Ligùria no gh'é di vìn co-a [[Denominaçión de Òrìgine Controlâ e Garantîa|DOCG]]. === Vìn a Denominaçión de Òrìgine Controlâ === * [[Çìnque Tære (Vìn)|Çìnque Tære]] (Giànco) prodûto inta [[Provinsa dea Spèza|provìnsa de Spézza]], o peu avéighe de indicaçión da sotozöna. ** [[Çìnque Tære Còsta de Sera|Còsta de Sera]] (Giànco) ** [[Çìnque Tære Còsta de Campu|Còsta de Campu]] (Giànco) ** [[Çìnque Tære Còsta de Posa|Còsta de Posa]] (Giànco) * [[Çìnque Tære Sciachetrà]] (Giànco inte ménn-e normâle e Risèrva) prodûto inta [[Provinsa dea Spèza|provìnsa de Spézza]]. * [[Colli di Luni (vino)|Còlli de Lûni]] (Giànco; Rósso inte ménn-e normâle e Risèrva); con l'indicaçión da vìgna: Vermentìn (Giànco); DOC interregionâle prodûta inte [[Provinsa dea Spèza|provìnse de Spézza]] e [[Provinsa de Massa-Carræa|de Màssa-Caræa]], in [[Toscann-a|Toscànn-a]]. ** [[Còlli de Lûni giànco]] ** [[Còlli de Lûni rósso]] ** [[Còlli de Lûni rósso risèrva]] ** [[Còlli de Lûni Vermentìn]] * [[Colìnn-e de Levànto]] (Giànco; Rósso inte ménn-e normâle e Noêlo) prodûto inta [[Provinsa dea Spèza|provìnsa de Spézza]]. ** [[Colìnn-e de Levànto giànco]] ** [[Colìnn-e de Levànto noêlo]] ** [[Colìnn-e de Levànto rósso]] * [[Górfo do Tigùlio (vìn)|Górfo do Tigùlio]] (Giànco inte ménn-e normâle, Spumànte, co-o pesîgo e Pasîo; Rozòu inte ménn-e normâle e co-o pesîgo; Rósso inte ménn-e normâle, co-o pesîgo e Noêlo); con l'indicaçión da vìgna: Gianchétta zenéize (Giànco); Moscato (Giànco inte ménn-e normâle e Pasîo); Vermentìn (Giànco); Çêxìn (Rósso); prodûto inta [[provìnsa de Zêna]]. ** [[Górfo do Tigùlio giànco]] ** [[Górfo do Tigùlio giànco co-o pesîgo]] ** [[Górfo do Tigùlio Moscâto pasîo]] ** [[Górfo do Tigùlio noêlo]] ** [[Górfo do Tigùlio pasîo]] ** [[Górfo do Tigùlio rozòu]] ** [[Górfo do Tigùlio rozòu co-o pesîgo]] ** [[Górfo do Tigùlio rósso]] ** [[Górfo do Tigùlio rósso co-o pesîgo]] ** [[Górfo do Tigùlio spumànte]] * [[Rivêa Lìgure de Ponénte (vìn)|Rivêa Lìgure de Ponénte]] (Giànco; Rósso); con l'indicaçión da vìgna: Pigòu (Giànco), Roséize (Rósso), Vermentìn (Giànco); sôlo che a-i vìn con l'indicaçión da vìgna peu êse azónto de indicaçioìn co-e sotodenominaçioìn giögràfiche. ** [[Rivèa de Scioî (vìn)|Rivèa de Scioî]] *** [[Rivêa Lìgure de Ponénte Pigòu Rivêa de Scioî]] *** [[Rivêa Lìgure de Ponénte Vermentìn Rivêa de Scioî]] ** [[Arbénga (vìn)|Arbénga]] ò Arbenganéize *** [[Rivêa Lìgure de Ponénte Pigòu Arbenganéize]] *** [[Rivêa Lìgure de Ponénte Roséize Arbenganéize]] *** [[Rivêa Lìgure de Ponénte Vermentìn Arbenganéize]] ** [[Finâ (vìn)|Finâ]] ò Finarìn *** [[Rivêa Lìgure de Ponénte Pigòu Finarìn]] *** [[Rivêa Lìgure de Ponénte Roséize Finarìn]] *** [[Rivêa Lìgure de Ponénte Vermentìn Finarìn]] ** [[Rivêa Lìgure de Ponénte Pigòu]] ** [[Rivêa Lìgure de Ponénte Roséize]] ** [[Rivêa Lìgure de Ponénte Vermentìn]] * [[Roséize de Dosàiga]] ò Dosàiga ** [[Roséize de Dosàiga superiôre]] * [[Valàdda do Ponçéivia (vìn)|Valàdda do Ponçéivia]] (Giànco inte ménn-e normâle, Spumànte, co-o pesîgo e Pasîo; Rozòu inte ménn-e normâle e co-o pesîgo; Rósso inte ménn-e normâle, co-o pesîgo e Noêlo); con l'indicaçión da vìgna: Gianchétta zenéize (Giànco inte ménn-e normâle e co-o pesîgo); Vermentìn (Giànco inte ménn-e normâle e co-o pesîgo); prodûto inta [[provìnsa de Zêna]], o peu avéighe de indicaçión da sotozöna. ** [[Valàdda Ponçéivia Cônâ]] ò [[Giànco de Cônâ]] (Giànco) prodûto into comùn de [[Zena|Zêna]] * [[Pornàsce (vìn)|Pornàsce]] ò Ormeàsco de Pornàsce === Vìn a Indicaçión Giögràfica Tìpica === Inta región Ligùria gh'é quàttro àree [[Indicaçión Giögràfica Tìpica|IGT]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.assovini.it/italia/liguria|tìtolo=Liguria|léngoa=IT, ZH, EN, FR, DE, RU, ES|vìxita=2026-06-02|outô=Assovini}}</ref>. * [[Colìnn-e de Zêna (vìn)|Colìnn-e de Zêna]] (Giànco inte ménn-e normâle e co-o pesîgo; Rozòu inte ménn-e normâle e co-o pesîgo; Rósso inte ménn-e normâle e co-o pesîgo) prodûto inta [[provìnsa de Zêna]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.assovini.it/italia/liguria/item/2046-colline-del-genovesato-igt|tìtolo=Colline del Genovesato IGT|léngoa=IT, ZH, EN, FR, DE, RU, ES|vìxita=2026-06-02|outô=Assovini}}</ref>. * [[Colìnn-e de Sànn-a (vìn)|Colìnn-e de Sànn-a]] (Giànco inte ménn-e normâle, co-o pesîgo e Pasîo; Rozòu; Rósso inte ménn-e normâle e Noêlo) prodûto inta [[Pruvincia de Sann-a|provìnsa de Sànn-a]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.assovini.it/italia/liguria/item/2047-colline-savonesi-igt|tìtolo=Colline Savonesi IGT|léngoa=IT, ZH, EN, FR, DE, RU, ES|vìxita=2026-06-02|outô=Assovini}}</ref>. * [[Teràsse de l'Inperiéize]] (Giànco inte ménn-e normâle, co-o pesîgo e Pasîo; Rozòu; Rósso inte ménn-e normâle, co-o pesîgo Noêlo e Pasîo) prodûto inta [[Pruvincia de Imper̂ia|provìnsa de Inpêia]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.assovini.it/italia/liguria/item/2049-terrazze-dell-imperiese-igt|tìtolo=Terrazze dell'Imperiese IGT|léngoa=IT, ZH, EN, FR, DE, RU, ES|vìxita=2026-06-02|outô=Assovini}}</ref>. * [[Ligùria de Levànte (vìn)|Ligùria de Levànte]], scìnn'a-o [[2011]] dîto Górfo di Poêti ò Górfo di Poêti Spézza<ref>{{Çitta web|url=https://www.quattrocalici.it/denominazioni/golfo-dei-poeti-la-spezia-o-golfo-dei-poeti-igt/|tìtolo=Golfo dei Poeti La Spezia o Golfo dei Poeti IGT|léngoa=IT|vìxita=2026-06-02}}</ref> (Giànco inte ménn-e normâle e co-o pesîgo; Rozòu; Rósso inte ménn-e normâle, co-o pesîgo e Noêlo; Pasîo) prodûto inta [[Provinsa dea Spèza|provìnsa de Spézza]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.assovini.it/italia/liguria/item/2048-liguria-di-levante-igt|tìtolo=Liguria di Levante IGT|léngoa=IT, ZH, EN, FR, DE, RU, ES|vìxita=2026-06-02|outô=Assovini}}</ref>. == Produçión == === Dæti === A produçión de vìn in Ligùria, a-o [[2013]], a l'amontâva a<ref name=":0" />: * Produçión: 46.000 etòlitri, pò-u 79% de vìn DOP e o 9,2% de vìn IGT * Superfìcce a vìgna: 1.535&nbsp;ha * Vìgne pe grànn-a: vìgne a grànn-a giànca: 970&nbsp;ha (65%), vìgne a grànn-a néigra: 540&nbsp;ha (35%) * Vìgne ciù coltivæ: [[Vermentìn]] 350&nbsp;ha (23%), [[Pigàu|Pigòu]] 20&nbsp;ha (13%), [[Ûga roséize|Roséize]] 150&nbsp;ha (10%), [[Ûga gianchétta|Gianchétta]] 80&nbsp;ha (5%) === Zöne vinìcole === [[Immaggine:La vigna di Vincenzo - panoramio.jpg|miniatura|Ina vìgna a [[Finô|Finâ]], de sótta a [[Pèrti (Finô)|Pèrti]].]] Partìndo da-a [[Rivêa de Levànte]], a prìmma zöna vinìcola ch'a se incóntra a l'é quélla di Còlli de Lûni, in'àrea ch'a s'esténde scìnn-a inta [[Provinsa de Massa-Carræa|provìnsa de Màssa-Caræa]], in [[Toscann-a|Toscànn-a]]. Chi, l'ûga a grànn-a giànca ciù comùn a l'é o Vermentìn, dêuviòu tànto in puréssa che pi-â produçión do Còlli de Lûni Giànco, a-o quæ s'azónze o Trebiàn Toscàn e de âtre ûghe a grànn-a giànca. O Còlli de Lûni Rósso o l'é prodûto pe cóntra co-o Sangiovéize, o ''Canaiolo'' Néigro, o Çêxìn, a ''Pollera'' Néigra e o Cabernet Sauvignon. Ciù a ponénte se trêuva e [[Çinque Tære|Çìnque Tære]], con de vìgne aciantæ inte ràpide rîve di mónti che chìnn-an into mâ, dónde s'é dónca fæto bén bén de [[Fàscia (terén)|fàsce]] pe poéile coltivâ. I vìn de Çìnque Tære én prodûti co-o Bòsco, a Gianchétta e o Vermentìn, che dàn di vìn giànchi sécchi e o ræo pasîo Sciachetrà, træto da de ûghe surmatûre lasciæ inpasî a l'âia. Anàndo avànti vèrso ponénte, gh'é e DOC da Valàdda do Ponçéivia e do Tigùlio, che se fàn conósce pe-i vìn prodûti con l'ûga Gianchétta zenéize, nómme do pòsto de l'''Albarola''. A [[Rivêa de Ponénte]] a l'é caraterizâ da-a produçión de vìn rósci, co-o Roséize, l'Ormeàsco (Dôçétto) e o Çêxìn. Into detàggio, o Roséize o l'é o protagonìsta di vìn da DOC Dosàiga. Co-o Roséize se fà di vìn rósci frutæ e tanìn pöco agrescîvo, caraterizæ da 'na tìnta ciæa e lêgia, ch'a s'asoméggia a quélla di vìn da Nebieu. L'Ormeàsco o l'é pe cóntra o protagonìsta da DOC de Pornàsce. Co-a mæxima ûga se fà l'Ormeàsco Sciac-trà ascì, in vìn rozòu da no confónde co-o Sciachetrà de Çìnque Tære. O Vermentìn e o Pigòu én de vìgne che s'asoméggian da-o pónto de vìsta genético che caraterìzzan i vìn giànchi inta DOC Rivêa de Ponénte, màscime inte tære conpréize tra e çitæ de [[Sann-a|Sànn-a]] e de [[Imperia|Inpêia]]<ref name=":1" />. == Nòtte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta publicaçión|outô=Gabriella Airaldi|ànno=1973|tìtolo=Vini della Liguria nel secolo XV|revìsta=Atti dell'Accademia Ligure di Scienze e Lettere|volùmme=XXX|pp=410-412|léngoa=IT|url=https://www.google.com/books/edition/Vini_della_Liguria_nel_secolo_15/dZBsngEACAAJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giannetto Beniscelli|tìtolo=La Liguria del buon vino|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0170998|ànno=1977|editô=SIAG|léngoa=IT|çitæ=Bològna}} * {{Çitta lìbbro|outô=Laura Balletto|tìtolo=Studi in onore di F. Melis|url=https://www.google.com/books/edition/Il_vino_a_Ventimiglia_alla_met%C3%A0_del_Due/2lFIngEACAAJ|ànno=1978|editô=Giannini|léngoa=IT|pp=445-458|volùmme=1|capìtolo=Il vino a Ventimiglia alla metà del Duecento}} * {{Çitta lìbbro|outô=Piero Raimondi|tìtolo=Vini di Liguria|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/SBL0590300|ànno=1982|editô=SAGEP|léngoa=IT|çitæ=Zêna|ISBN=88-7058-041-5}} * {{Çitta lìbbro|outô=Enrico Basso|tìtolo=La vite e il vino. Storia e diritto (secoli XI-XIX)|url=https://www.google.com/books/edition/La_vite_e_il_vino/jWbtAAAAMAAJ|ànno=2000|editô=Carocci|çitæ=Rómma|léngoa=IT|pp=439-452|volùmme=1|capìtolo=I Genovesi e il commercio del vino nel tardo Medioevo|ISBN=88-430-1501-X}} * {{Çitta publicaçión|outô=Carlo Moggia|ànno=2009|méize=zùgno|tìtolo=«Facere vindemmiam et torculare». Vino e viticoltura nella Liguria centro orientale: il Duecento|revìsta=Rivista di Storia dell'Agricoltura|volùmme=a. XLIX|nùmero=1|léngoa=IT|url=http://rsa.storiaagricoltura.it/scheda.asp?IDF=129&IDS=4&IDP=1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mauro Carosso|outô2=Roberto Marro|tìtolo=Liguria: vini di mare di terra|url=https://www.google.com/books/edition/Liguria/7EKZpwAACAAJ|ànno=2011|editô=Edizioni del Capricorno|çitæ=Turìn|léngoa=IT|ISBN=978-88-7707-142-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Carlo Ravanello|tìtolo=Vini e storie di Liguria: i vitigni liguri|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0224698|ànno=2014|editô=SAGEP|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-6373-275-2}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] [[Categorîa:Economîa da Ligùria]] [[Categorîa:Agricoltua]] iv3vm851vls4zp9naqs4xf3mdvqvm6f 0 28647 271886 271309 2026-07-17T18:29:52Z N.Longo 12052 + wl 271886 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Sàlia |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn]] |Panorama = Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg |Didascalia =<div align="center">Sàlia mi(r)â daa pruvinsâle, cu'a [[Munte Pesartu|Colla]] de derê</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Arbenga |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Altitudine = 60 |Abitanti = 343 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.citypopulation.de/en/italy/localities/liguria/savona/00900210005__salea/|tìtolo=Salea in Savona (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2025-01-01}} |Aggiornamento abitanti = 2021 |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Saliàschi <small>(o Saleàschi)</small><br />Saliòtti <small>(Aa [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]])</small> |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Giacumu Mazû |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[25 lûggio|25 lüju]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Sàlia''' ('''Sàlea''' ascì, ''Salea'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Fraçion geògrafica|frasiùn]] du [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] d'[[Arbenga]], ch'a cunta 343 abitànti (au [[2021]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == Sàlia a l'è üna de frasiùi d'[[Arbenga]], ch'a se tröva inta zòna ciü culinâre du cumün (elevâ de 60 metri in sciu livellu du mâ), ai cunfìn cu'a lucalitài de Cian Boschi de [[Cixan|Cixàn]] e cu-e frasiùi arbenganéxi de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e de [[Campugexa]], grassie ae dife(r)ènti regiùi cunfinanti, cumme u sücédde fra i Parèi (lecaiöi) e Tèra Cunìu (saleàsca) e fra e Ciàppe (a Campugexa) e a Cà de Berta. === Regiùi === A frasiùn de Sàlia a l'è furmâ da ciü lucalitài spantegàe, che fra tütte u gh'è: I Ruberti, E Rocche du Gattu, A Còsta Reâle, A Mürta, L'U(r)ivéu Tèra Cunìu, A Cà de Berta, I Carrài e San Giacumu (vixìn aa gêxa). == Sto(r)ia == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Salea Panuàmma.jpg|Âtra vista du paìse, daa gêxa File:Salea (Albenga)-chiesa ss Giacomo e Filippo-complesso1.jpg|A gêxa paruchiâle di santi Giacumu e Feìppu File:Géxa de Salea 03.jpg|Âtra vista da gêxa </gallery> Ciü tante testimunianse da nascita de l'insediamentu e sun legàe cu'a custrusiùn da paruchiâle de Sàlia, dedicâ ai Santi Giacumu e Feìppu, aturnu au [[XVI secolo|XVI seculu]]. Impurtante regurdâ u censimentu du [[XVIII secolo|Settesentu]], ch'u l'ha segnàu tòstu 25 föghi (famìe). Cun l'invaxùn fransese da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] intu [[1797]] a vegne custituìa ina münisipalitài ünica fra [[Campugexa]] e Sàlia, u [[25 lûggio|25 de lüiu]] du [[1798]], cun attu de zü(r)amèntu de frunte au cumisa(r)iu da Giürisdisiùn da Sènta, Giubatta Saggi. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Sàlia}} == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Géxa de Salea 04.jpg|A faciâ da paruchiàle Salea (Albenga)-chiesa1.jpg|L'u(r)ato(r)iu de Sàlia </gallery> A livellu de gêxa a frasiùn a fa parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impe(r)ia]], tütte e strutü(r)e religiuse intu sò terito(r)iu e fan parte da parocchia dedicâ ai Santi Giacumu e Feìppu. * '''Gêxa paruchiâle di Santi Giacumu e Feìppu''': fundâ l'[[11 arvî|11 d'avrî]] du [[1515]], quande a cumünitài a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pu(r)é custruì ina funte pe'u batézzu legâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa d'ancöi a nasce pe(r)ò intu periudu sucescìvu, segü(r)u l'ampliamentu e a ricustrusiùn upe(r)â du [[1622]], quande u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a ghe vegne pe(r)ò celebrà numma che du [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva ciü in bassu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a vé(r)a. In scia drìta rispettu a l'entrâ u se pö vegghe ina lugetta afrescâ, cun intu mezzu a rapresentasiùn da Madònna cu-u Bambìn. == Ecunumia == A prudusiùn ecunomica da frasiùn a l'è prinsipalmente agricula, cun a cultivasiùn da vigna, cun in'impurtante prudusiùn du [[pigàu]], u ciü tantu, ch'u gh'è dedicàu Sagralea, a fé(r)a anuâle di prudutùi agriculi da ciâna e de valàe interne. A festa a se tegne tütti ànni aa fin de l'estài. Difüsu ascì u turìsmu, prinsipalmente cu'i agriturìsmi e âtre strutü(r)e de acujènsa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagralea.it/|tìtolo=Sagralea, scitu ufisiâle|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> == Vie de cumünicasiùn == A frasiùn a l'è culegâ a punente cun [[Cixan|Cixàn]] (frasiùn de Cian Boschi) e a levante cu'a frasiùn de [[Campugexa]] grassie aa Stadda Pruvinsâle SP3, ch'a rìva fin au [[U Sejô|Se(r)iâ]]. == Âtre frasiùi d'Arbenga == * [[Bastia (Arbenga)]] * [[Leca (Arbenga)]] * [[Lüxignan]] * [[Campugexa]] * [[San Fé (Arbenga)]] == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiùi d'Arbenga]] 1zse1nao0c6jaaa2xxlofk3u9tfuc0b 0 32069 271942 271810 2026-07-18T11:53:00Z N.Longo 12052 è 271942 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Córso d'ægoa |nómme = A Sènta |inmàgine = Centa Albenga.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">A Sènta mi(r)â dau [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |stâto = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] |var-sudivixoìn1 = Regiùn |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligü(r)ia]] |var-sudivixoìn2 = Pruvinsa |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]] |var-sudivixoìn3 = Cumüi |sudivixoìn3 = {{Scìnbolo|Albenga-Stemma.svg}} [[Arbenga]] |var-formòu_da = Furmàu da |formòu_da = A(r)òscia, [[Turénte Nêva|Neva]] |latitùdine-unión = 44.0543392 |longitùdine-unión = 8.1873903 |ertéssa-unión = 6 |var-fôxe = Bucca |fôxe = [[Mâ Ligure|Mâ Lìgü(r)e]] |latitùdine-fôxe = 44.0410190 |longitùdine-fôxe = 8.2225633 |ertéssa-fôxe = 0 |var-longhéssa = Lunghessa |longhéssa = 3,2&nbsp;km<ref>{{Çitta|Centa, Piano di bacino|p. 20|tìtolo=Relazione generale}}</ref> |var-bacìn_idrogràfico = Basìn idrugraficu |estensción-bacìn_idrogràfico = |nòtta-bacìn_idrogràfico = |var-caraterìstiche_do_bacìn = Carateristiche du bacìn |bacìn_idrogràfico = A Sènta |var-afloénti_da-a_mancìnn-a = Afluènti daa mancìna |afloénti_mancìnn-a = [[A Sènta#Afluènti|Vegghe de sutta]] |var-afloénti_da-a_drîta = Afluènti daa drìta |afloénti_drîta = [[A Sènta#Afluènti|Vegghe de sutta]] |var-pónti = Punti |pónti = [[A Sènta#Vie de cumünicasiùn|Vegghe de sutta]] |màppa = Mappa centa.png }} A '''scciümè(r)a da Sènta''' (numma '''A Sènta'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|['a 'sɛŋta]}} ascì inti paìsi d'in gì(r)u ch'i g'han e "e avèrte" cumme in Arbenga; mèntre inte quelli ch'i tenden a serâ a vucâle u sciòrte ''A Sénta'' {{IPA|['a 'seŋta]}}|group=n.}}, ''fiume Centa'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Scciùmme|sciümme]] lungu tòstu trèi chilòmetri ch'u scûre in [[Arbenga]] e ch'u nasce dunde i se üniscen u [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'[[Sciümme A(r)òscia|A(r)òscia]], fra e frasiùi de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], inta lucalitè ch'a l'è dìta ''E Mèscce''. U sbucca intu [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]], sepa(r)andu u sèntru da sitè dau quartê de [[Vaìn]]. Scibèn che u sò cursu u nu secce gua(r)i lungu, u sò basìn u cröve in'estensciùn de 422 chilòmetri quàddri, ün di ciü impurtanti da regiùn. == Geugrafìa == === Percursu === U sciümme u se furma inta [[Ciâna d'Arbenga]] fra mezzu e frasiùi de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], intu scìtu che apòsta u pìa u numme de Mèscce. Da stu puntu u sêgue in àndiu ch'u va dau setentriùn au meridiùn e dau punènte au levante. Passàu arembu ae Sgûre, u se incuntra 'na cêga, ch'a porta a scciümè(r)a a custezà Arbenga Veggia e da chi a caciâse intu mâ ina votta passèi u [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]] e quellu da feruvìa. U fuxa seccu tòstu d'in frunte a l'[[Ìsua Gainâa|Ìsu(r)a]], pôcu a levànte de quellu ch'u l'è ciamàu u [[Câu da Lêna]]. === Afluènti === <gallery mode="packed" widths="140"> Immaggine:Neva Cisano.jpg|U Neva in Cixàn Immaggine:Arroscia-IMG 0829.JPG|L'A(r)òscia a Vesargu Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U scitu dunde l'[[Turente A(r)òscia|A(r)òscia]] e u [[Turénte Nêva|Neva]] i se zunzen a furmà a Sènta </gallery> D'in scia mancìna, a Sènta a campa l'ègua numma che de [[Turénte Nêva|Neva]], üna de due scciümè(r)e ch'i a furman. Sta lì a scûre pe' 22&nbsp;km in diresiùn nord-òvest/süd-èst, zü pe'a [[Valâ du Neva|valâ]] ch'a ne pìa u numme e, avanti de finì inta Sènta, a campa ascì l'ègua du [[turènte Pennavaire]], ch'u furma in'âtra [[Valâ du Pennavài(r)e|valâ]] lungu u sò camìn de 19,5&nbsp;km e ch'u se caccia inte Neva au Martinettu, in sci cunfìn fra [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] e [[Cixan|Cixàn]]<ref name=":5">{{Çitta|Centa, Piano di bacino|p. 10|tìtolo=Relazione generale}}</ref>. In scia drìta, l'afluènte ciü impurtante u l'è pe' cuntru l'[[Turente A(r)òscia|A(r)òscia]], l'âtra scciümè(r)a a furmà a Sènta, cunscide(r)â cumme l'asse de primma impurtansa du bacìn intregu. Sta lì a viaggia pe'a [[Valâ de l'A(r)òscia|sò valâ]] in diresiùn punènte-levante e a l'è lunga 36,5&nbsp;km; a l'artessa de [[Villanöva]] a campa ancù l'ègua du [[Turente Le(r)ùn|Le(r)ùn]], scciümè(r)a ch'a furma in'[[Valâ du Le(r)ùn|âtra de quattru valè]] d'Arbenga<ref name=":5" />. D'in scia drìta i ne vegnen ascì i ünichi dui rianetti a caciâse inta Sènta de dòppu ch'a s'è furmâ: u ciü impurtante u l'è u [[riàn de l'Infèrnu]], ch'u nasce in sce rive lüveghe du [[Munte Bignùn (Arbenga)|Munte Bignùn]] e che pöi, custesàu [[Lüxignan|Lüxignàn]] da levante, u traversa a regiùn du Mu(r)ìn pe' finì inta Sènta de pôcu ciü a valle du sò imprinsippiu. In segundu rianettu, sènsa de numme, u nasce ancù in sciu [[Munte Russu (Arbenga)|Munte Russu]], pe traversà a Ciâna fra e regiùi da Mi(r)anda e du Campulàu e, derivàu versu levante, finì inta scciümè(r)a da vixìn au punte de l'[[Stradda Statâle 1 Aurelia|Aurelia]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.pcn.minambiente.it/viewer/|tìtolo=Geoportale Nazionale - Reticolo idrografico|outô=Ministero dell’Ambiente e della Sicurezza Energetica|léngoa=IT|vìxita=2025-09-05}}</ref>. === Purtâ === {{Portâ di sciùmmi |intestaçión = Purtâ media au mese |unitæ de mezûa = m³/s |staçión = Stasiùn de rilevamèntu |nómme staçión = Arbenga |perîodo = 1924-1953 |scâ màscima = 14 |scâ prinçipâ = 2 |scâ secondâia = 1 |jan1 = 8.07 |feb1 = 11.37 |mar1 = 10.70 |apr1 = 11.17 |may1 = 7.99 |jun1 = 4.15 |jul1 = 2.43 |aug1 = 1.63 |sep1 = 3.25 |oct1 = 4.19 |nov1 = 13.44 |dec1 = 7.23 }} === Basìn idrugraficu === <gallery mode="packed" widths="140"> Immaggine:Póggio Grànde, Pìsso Cerésa e Mónte Pesàlto.jpg|Vìsta du Pözzu Grande, du Pìssu Ce(r)esa e du Pesâtu Immaggine:A Ròcca Barbena (Castrevegliu)-Vista dae Cà du Scravagliùn 05.jpg|A Ròcca Barbena Immaggine:Mónte Lìn (Castrevêgio) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (1).jpg|U Munte Lingu Immaggine:Còlla de Sàn Benàrdo e Brìcco de Mindìn (Garésce) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (3).jpg|San Benardu de Garesce Immaggine:Mónte Galê (Garésce-Naxìn) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (1).jpg|U Galê </gallery> U basìn idricu da Sènta u l'è ben estesu, tantu ch'u cröve inte tüttu 432 chilòmetri quàddri de estensciùn, spartìi fra trê pruvìnse, quella de [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]], quella de [[Pruvincia de Imper̂ia|Imperia]] e quella de [[Provinsa de Cuneo|Cuni]]. U g'ha ina furma particulâre, scicumme che u basin u se strenze manimàn ch'u se vixina aa fûxe. A levante du spartiègua i se trövan i basìn da [[Carènda (turènte)|Carènda]], du [[Riàn de Tursê|Tursê]] e da [[Scciumêa Varatella|Va(r)atèlla]], cu'u cunfìn ch'u pàssa inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], restandu a levante d'Arbenga Veggia e rivandu fin inte Sgûre, pe' cumprende fina i Bagnöi e u ciü tantu da frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Rivàu inte Sìmme de Leca u spartiègua u pàssa d'in sciü dai Mü(r)assi, passa de dòppu l'Autustradda e u ti(r)a ancù in sciü versu u Mü(r)in Pernixe e Cian Bòschi, fra [[Sàlia]] e [[Cixan|Cixàn]]. Da chi u munta ancù e u rìva in sciu [[Pìssu Ce(r)esa]] (714&nbsp;m), cun a [[valâ du Neva]] da 'na parte e quella du Tursê da l'âtra. A spartisiùn a cuntinua, ceganduse e andandu versu u [[Munte Arixea|Pözzu Grande]] (813&nbsp;m). Passàu stu chi u cunfìn u gi(r)a versu a [[Cruxe da Turnassa|Turnassa]] (686&nbsp;m), [[Rocca du Cian de Prai|Ciàn de Prèi]] (735&nbsp;m) e [[Munte Vardiöra|A Guardiö(r)a]] (736&nbsp;m), st'ürtima ch'a resta inti cunfìn de [[Castrevegliu|Casterveggiu]]. Da lì u se va a tucà a frasiùn du Gì(r)u de Löa, fin a rivà in scia [[Rocca Barbena|Ròcca Barbena]] (1142&nbsp;m). Da stu mumèntu a spartisiùn a l'è cu'a [[Burmia (valä)|Burmia]], ch'a se tröva au de là du [[Còlla du Scravagliùn|Scravajùn]] (814&nbsp;m). Âtri munti ch'i marcan u cunfìn i sun u [[Munte Lìn|Munte Lingu]] (1068&nbsp;m) e da lì u [[Briccu du Schenassu|Schenassu]] (1087&nbsp;m), rivandu in Urtieu, cumün de [[Garesce]], cu'a Cianea (1227&nbsp;m), u Briccu du Scciavu (1171&nbsp;m) e a [[Còlla de San Benardu (Garesce)|Còlla de San Benardu]] (961&nbsp;m). Da chi u spartiègua u se spuncia ancù in sciu Penìn (1267&nbsp;m) e in sce [[Mônte Galé|Galê]] (1708&nbsp;m). Dau Galê a se de(r)àmma a custe(r)a ch'a ca(r)a zü fin au Martinettu (Cixàn) cu'u [[Munt'A(r)ena]] (536&nbsp;m) e a spartisce a valâ du Neva da quella du Pennavaire, Chi u gh'è l'impurtante simma du [[Munte Arpe]] (1056&nbsp;m). Turnandu au Galê, in avanti, ciü versu a valâ du Pennavaire, u se tröva a [[Còlla du Preùn|Còlla du Priùn]] (1298&nbsp;m), surva Naxìn, che a punènte u g'ha Ròcca da Spina (1487&nbsp;m) e pocu ciü in zü u [[Munte Dubassu|Dubassu]] (1542&nbsp;m).<gallery mode="packed" widths="140"> Immaggine:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 14.jpg|U Castel'Èrmu da Naxìn Immaggine:U Pàssu du Preàllu (Armu-Urmea)-Vìsta 06.jpg|U Passu du Preàllu Immaggine:Mónte da Goàrdia (Cravaùna-Ormêa) - vìsta da-a Còlla de Sàn Benàrdo.jpg|U Munte da Guardia Immaggine:Colle san bernardo di mendatica.png|San Benardu de Mendàiga Immaggine:Monte frontè da passo garlenda.png|U Fruntê </gallery>U terito(r)iu u l'è dunca quellu de [[Cravaüna]], cun ascì u [[Munte Pezautu|munte Pesâtu]] (1544&nbsp;m) e l'Armetta (1737&nbsp;m), ch'i fan da spartiègua cu'a valâ du Tàna(r)u: a divìdde u gh'è fina u [[Munte da Guardia]] (1659&nbsp;m) e a [[Còlla de Cravaüna]] (1377&nbsp;m), dund'a se scuntra cu'e due valè du Pennavaire de l'A(r)òscia, ch'i sun spartìe ancù da 'na custe(r)a ch'u gh'è u famusu [[Munte Castel'Ermu|Castel'Èrmu]] (1087&nbsp;m). U cunfìn fra A(r)òscia e [[Tànnôu|Tàna(r)u]] u l'è u mèximu fra Ligü(r)ia e Piemunte, passandu pe'u Briccu Castagnìn (1212&nbsp;m), u Buchìn de Semu(r)a (1149&nbsp;m) e l'Ai(r)ö (1223&nbsp;m). Intu terito(r)iu de [[Armu]] u basìn u tucca a [[Còlla de San Benardu d'Armu]] (1057&nbsp;m), u Pözzu Richèrmu (1206&nbsp;m) e, inti cunfìn de [[Purnasce|Purnàsce]], u riva aa [[Còlla de Nava]]. Da vixìn au Fòrte Muntesciu (1420&nbsp;m) u gì(r)a ancù surva [[Cuxe]] spuncianduse fin da [[Còlla de San Benardu (Mendàiga)|San Benardu de Mendàiga]] (1263&nbsp;m). Da chi u se tucca e âte simme du [[Sìmma Garlenda|Garlenda]] (2141&nbsp;m) e du [[Munte Fruntê|Fruntê]] (2152&nbsp;m). Chi i se incuntran i basìn da Sènta e de l'[[Argentina (sciümme)|Argentina]] ciü e funte du [[Tanarèe|Tana(r)èllu]]. Versu [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]] u gh'è u [[Munte Munega]] (1882&nbsp;m), ch'u suvrasta u paìse. In zü a custe(r)a a vegghe u Munte Büssana (1701&nbsp;m). Passàu de chi a spartisiùn a l'è fra a [[Giaira de Ressu|Giai(r)a de Ressu]], afluènte de l'A(r)òscia, e u [[Turente Imperu|turènte Impe(r)u]], cu'u cunfìn ch'u gi(r)a pe'u Boscu de Ressu e u cêga giüstu a munte de [[San Benardu de Coniu]], scunfinandu pe' in toccu inti cumüi de [[Burgumau|Burguma(r)u]] e d'[[Uigu|Au(r)igu]], a l'artessa du munte Guardiabèlla (1219&nbsp;m). Da lì u spartiègua u tucca i cunfìn cun [[Cexi]] e u passa dau [[Munte Müggiu de Prìe|Müggiu de Prìe]] (770&nbsp;m), u se spuncia pöi da vixìn au [[passu du Ginestru]], dund'u cunfina cu'u basìn du [[Merula]], inte vixinanse d[[U Téstegu|u Testegu]], da dunde u segue i cunfìn de Casanöva e de Garlenda, fin a tucà u terito(r)iu d'[[Arasce|A(r)àsce]] pôcu surva a [[Meuio|Möiu]], cun au de drentu ascì a [[Madonna da Guardia (Arasce)|Madònna da Guardia]]. Da lì u se tucca u [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m), primma de turnà inta Ciâna, dau [[Câu da Lena]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === A Sènta a l'ha avüu di nummi dife(r)ènti intu passà di seculi: fra e sò primme mensiùi a sa(r)ea da identificà cu'u sciümme ciamàu ''Marura'' dau Pliniu, e ancù du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se ne tröva quarche mensiùn cumme ''Merula''<ref name=":0">{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 155}}</ref>. A ògni mòddu, tèmpi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] e ancù de dòppu, tòstu tütte e vòtte ch'u se ne tröve de mensiùi e sun fète sutt'a l'idrònimu de A(r)òscia, cu'u numme de l'[[Sciümme A(r)òscia|afluènte ciü impurtante]] ch'u l'è stètu duve(r)àu pe' di seculi pe' ciamà u sciümme intregu. E mensiùi cumme "A(r)òscia" e van intu detaju pe' tüttu u periudu ch'u và daa primma Etè de Mezzu fin'a rivà aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], scrìtu de vòtta in vòtta cume ''Arozia'', ''Arotia'', ''Arosia'', ''Arossia'' o ''Aroscia''<ref name=":0" />. Ciü rè(r)e e sun pe' cuntru e mensiùi antìghe cu'u tupònimu d'ancöi; fra de ste lì u se pò mensunà l'[[Aostin Giustignan|Agustìn Giustiniàn]] che, inta sò ''Descrittione della Lyguria'' du [[1537]] u parla du sciümme ''Arocia e vicino al mare nominato Centa''. Vellu u dà ascì, repiàu da di autûi vegnüi de dòppu, ina puscibile u(r)igine de stu numme, ch'u ne vegne(r)ea dau sentenâ de rièi ch'i ghe finiscen drentu. A tà prupôxitu a gh'è ascì in'âtra teurìa in sce l'u(r)igine du sò numme: repiandune dritu l'idrònimu lìgü(r)e, A Sènta, u l'è puscibile ch'u ne vegne dau fètu che, pe' quarche tèmpu a partì daa mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]], spartinduse inte due ramme u sciümme u seresse a sitè d'[[Arbenga]] da due parte, cumme a fâne ina sènta<ref name=":1">{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', pp. 155-156}}</ref>. === Fèti === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Carl Wuttke, Albenga, 1885.png|Vista da Sènta inte [[Carl Wuttke]], ''Albenga'', 1885 Immaggine:Centa ad inizio 900 senza strada laterale.jpg|A rèmbu d'Arbenga Veggia a l'imprinsippiu du '900 Immaggine:Fiume Centa in piena.jpg|A Sènta a livéllu de zine du [[1914]] Immaggine:Massicciata dei lavori del Centa.jpg|Di travai ae zine du [[1924]] </gallery> A Sènta a l'ha avüu de lungu ina gran impurtansa inta sto(r)ia da sitè d'Arbenga, cangiandune l'evulusiùn e u destìn. A presènsa du sciümme, ch'u g'ha furmàu a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]], a l'ha fètu sèrne ai [[Popolo roman|rumèi]] stu scitu pe' fundâghe a sitè de ''[[Albingaunum]]'', in drìta cuntinuasiùn teritu(r)iâle cu'a sitè d'ancöi, bèn che, fòscia, u l'é(r)a zà frequentàu fina dai tèmpi di [[Ingauni]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 11-12}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. A situasiùn, pe'a presènsa du sciümme, a l'è pe(r)ò cangiâ de manimàn, cu'i mate(r)iâli rübatèi a valle daa scciümè(r)a ch'i l'han fètu cresce a cianü(r)a e luntanà a còsta daa sitè, che aa sò fundasiùn a l'é(r)a pròpiu faciâ in sciu mâ. De ciü, u luntanâse da còsta u l'ha purtàu cu'u tèmpu a l'impimèntu du gurfu ch'u gh'é(r)a ai pèi du briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]], dund'u gh'axeva da truvâse u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu]] rumàn<ref name=":2">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 14}}</ref>. A ògni moddu, fra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Due]]-[[XIV secolo|Trexèntu]], a scciümè(r)a a l'ha caxunàu in rümescciu ancù ciü grande in Arbenga e inta Ciâna, cangiandu de percursu da setentriùn a meridiùn da sitè. Stu fètu u n'è vegnüu de lungu dae tère purtèi daa scciümè(r)a, che de prubabile e l'axevan fètu muntâ u livéllu du terén vixìn aa sò bucca, cu'u scûre de l'ègua ch'u l'é(r)a cuscì vegnüu ciü difissile. De stu moddu, inte l'ucaxùn d'üna de bü(r)e da Sènta, u l'è prubabile che a scciümè(r)a a l'avesse rumpìu e zine a munte da sitè, cun l'ègua ch'a l'ha cumensàu a scurighe a meridiùn, dund'a gh'é(r)a ciü pendènsa, fòscia lungu u in antigu fusàu duve(r)àu pe' gi(r)à l'ègua a de frabbiche<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 19}}</ref>. Cu'u cangiu de percursu, u luntanâse da còsta u s'è fètu ancù ciü spediu, mèntre u pòrtu u l'è finìu interàu du tüttu pe'a fìn de l'âta [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":2" />, cun gran dànnu pe'i tràffeghi da sitè, tantu che int'in purtulàn du Duxèntu u se fà mensiùn numma che de l'approdu a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 19}}</ref>. A prupôxitu de l'impîse du pòrtu, s'è prupòstu che u cangiu de percursu da scciümè(r)a u fusse stètu spunciàu ascì dai zenesi pe' blucà a cuncu(r)ènsa ma(r)itima di arbenganesi ma, a despêtu da curispundènsa de dàtta fra a sutumisiùn ai zenesi e a deviasiùn du sciümme, u nu s'è truvàu de pröve inti papèi d'alantu(r)a<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}</ref>. Pròpiu de sti tèmpi, cu'u passaggiu du sciümme dau setentriùn au meridiùn d'Arbenga, a presènsa d'ina duggia gè(r)a a l'ave(r)ea, cumme dìtu, dètu aa Sènta u sò numme d'ancöi<ref name=":1" />. Inti seculi de dòppu u sciümme u l'ha tegnüu in regimme de bü(r)e e de estesi alagamènti, andètu avanti fina du [[XX secolo|Növesèntu]], quand'u se n'è slargàu a gè(r)a e ti(r)àu sciü de növe zine<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 27-28}}</ref>. Pe' tütta a sto(r)ia da sitè a gh'è dunca stètu in gran lòtta di sò aministratùi a ti(r)à sciü de difese e a rangià i dànni purtèi daa scciümè(r)a inte tante aluviùi ch'e ghe sun stète. Fra e primme a êsse regurdèi, ina bü(r)a du [[XIV secolo|Quattrusèntu]] a l'axeva purtàu vìa u ''pons supranus'', mèntre u punte fètu au sò pòstu, dìtu de Branca, u l'è stètu derucàu dau sciümme du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 27}}</ref>. Intu detaju, du Tre-Quattrusèntu e se ponen regurdà de bü(r)e inti ànni [[1376]], [[1377]], [[1392]], [[1398]] e [[1423]]<ref name=":3">{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 156}}</ref>. U muntà de livellu di terén u l'ha purtàu a scciümè(r)a a sciurtì pa(r)egge votte d'inte sò zine, tantu intu scitu da sò primma deviasiùn che ciü a munte, pe turnà inta sò gè(r)a antiga o finì inte de âtre parte da Ciâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', pp. 27, 37}}</ref>. Pe' vegnìne a càppu, du [[1586]] u l'é(r)a stètu mandàu da Zena in ispetû, de mòddu da stüdià 'na mane(r)a pe' schivâse e cuntinue inundasiùi, fètu ch'u l'ha purtàu numma che a 'na prudusiùn de 'na cartugrafìa detajâ da Ciâna<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età Moderna, p.65}}</ref>. Ciü che i dànni registrèi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cun de grosse bü(r)e du [[1564]], du [[1579]] e du [[1587]]<ref name=":3" />, du [[XVII secolo|Seisèntu]] a situasiùn a l'è vegnüa ancù pezzu e, inte l'ucaxùn da bü(r)a du [[1631]], ina parte da Sènta a l'è andèta a finì inte l'[[Antugnàn]], a setentriùn da sitè, cu'u cangiu de gè(r)a ch'u l'è capitàu bèn de spessu daa mitè de stu seculu, cumme pruvàu dai travai pe' rangià u punte in scia vìa d[[U Sejô|u Se(r)iâ]]<ref name=":4">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 37}}</ref>. De dòppu de quella du [[1631]], fina aa mitè [[XVIII secolo|Settesèntu]], e sun mensunèi de bü(r)e inti ànni [[1689]], [[1691]], [[1703]], [[1705]], [[1706]] e, survetüttu, [[1744]], cun quella di 3 d'utubre de stu ànnu ch'a l'è dìta a pezzu de tütte, au puntu che d'inte l'ègua u nu sciurtiva che e simme di èrbu(r)i ciü âti<ref name=":3" />. Mèntre che a scciümè(r)a a sciurtiva inta sò veggia gè(r)a o fina inte quella de l'Antugnàn, a sò ramma de meridiùn a l'è restâ au mèximu in funsiùn, tantu che ancù int'ina mappa du [[1745]] u se vegghe a sitè serâ fra e due ramme da Sènta. In seguitu a l'aluviùn du [[1796]] u se sènte u besögnu de cuntegnì a Sènta au de drentu di argini e dunca a a vegne ti(r)âsciü a cuscì dìta "bia(r)e(r)a", vusciüa da l'aministrasiùn e finansiâ inte st'ucaxùn dai Seullìn, scicumme che u Cumün u l'axeva dumandàu ae famìe de cuntu da sitè<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.73}}</ref>. Versu a fìn de stu seculu a situasiùn a vegne in pôcu meju, cu'in percursu ciü fissàu numma che inta gè(r)a de meridiùn, scibèn ch'e nu mancan de bü(r)e<ref name=":4" /> cumme quelle du [[1798]], du [[1799]] e du [[1801]]. De stu mumèntu u vegne turna denunsiàu ch'u se dêve giüstà i argini, a l'epuca ciamèi "mü(r)aje", perché i l'é(r)an a pe(r)igu de vegnì zü, ma u nu se ne parle(r)à ciü avanti de dui ànni e intu mèntre l'ègua a sciòrte turna, rivandu fin daa [[Pòrte de Mu(r)ìn (Arbenga)|Pòrte de Mu(r)ìn]]. Âtre bü(r)e e capitan du [[1822]], du [[1836]], du [[1842]] e du [[1866]], quand'u l'è finìu a bagnu u [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 40}}</ref>. A l'ürtimu, du [[XX secolo|Növesèntu]], e se ponen ancù regurdà e bü(r)e di ànni [[1924]], [[1926]], [[1954]], [[1972]], [[1981]], [[1994]] e [[2000]]<ref name=":3" />. == Ecunumìa == [[Immaggine:Centro storico di Albenga Via Torlaro 1982 Pietra di mulino.jpg|miniatura|E ruìne d'in mu(r)ìn truvèi du [[1982]] inta [[Ciàssa de Turlâ (Arbenga)|Ciàssa de Turlâ]]]] A Sènta, cumme e scciümè(r)e ch'e a furman, a l'è stèta sfrütâ de lungu pe'e ativitè de l'òmmu, che in sce sò zine u g'ha fundàu [[mu(r)ìn]], [[Gumbu|gumbi]] e âtre frabbiche e che, ancù primma, u n'ha duve(r)àu l'ègua pe'e [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]] de l'''[[Albingaunum]]'' rumâna<ref>{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 157}}</ref>. Fra e frabbiche de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], pe' impurtansa u se pò regurdà u mu(r)ìn ch'u l'é(r)a rembàu au làttu de mü(r)aje a setentriùn, in curispundènsa da [[Pòrte de Mu(r)ìn|pòrte]] ch'a n'ha piàu u numme, fètu du [[1175]] e dau [[1421]] seràu drent'au gi(r)u de mü(r)aje, de moddu de garantîne u funsiunà ascì intu câxu de guèra. A stu mu(r)ìn, passàu de man, de prubabile, da l'uspeâ au [[Cumün d'Arbenga|Cumün]] e dunca aa [[Seulla (famìa)|famìa di Seulla]], a gh'é(r)a purtâ l'ègua pe' mezzu du cuscì dìtu ''beudus molandini'', in bêu ch'u campava l'ègua da Sènta e ch'u curiva drentu a stu làttu de mü(r)aje<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. III, ''Gli edifici di uso pubblico'', pp. 66-67}}</ref>. In âtru mu(r)ìn ch'u gh'è de mensiùi u l'é(r)a u cuscì dìtu mu(r)ìn de Branca, missu in scia zina drìta da scciümè(r)a ciü o mênu a l'artessa du veggiu percursu da ''[[Via Julia Augusta]]'' e fiancàu dau punte dìtu de lungu de Branca, fabricàu du [[1587]] e purtàu vìa da ina bü(r)a du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Du mu(r)ìn cumme du punte e ne sun stète truvèi e fundasiùi inte l'ucaxùn di scâvi inta gè(r)a da Sènta<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 173-174}}</ref><ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 98}}</ref>. Inti tèmpi antighi üna de cultivasiùi ciü pratichèi a l'é(r)a quella da càneva, tantu che inti [[statüi d'Arbenga du 1519]] in intregu capitulu u porta u numme ''de xaiguando canapum [et?] linum''. Inte sti papèi u vegne bandìu l'üsu de lascià a càneva a bagnu in sce zine da Sènta e di âtri rièi, scicumme ch'a faxeva vegnì l'a(r)ia töscega a l'in gi(r)u. Du mèximu periudu, a fà patì ancù de ciü l'ambiènte inte vixinanse da scciümè(r)a u se gh'é(r)a messu ascì i pescaûi d'anghille, ch'i l'axevan stüdiàu in mòddu pe' meju ciapâle: i duve(r)avan de suvènte a cassina inte sèrti di tòcchi du sciümme sbarèi cun de ciüse, de moddu ch'i vegnissen cumme di stagni<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età moderna, p.68}}</ref>. == Vie de cumünicasiùn == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Albenga - Ponte sul Lerone (1901).jpg|U punte in sciu cantu de süd-èst, ancù de legnu, du [[1901]] Costruzione ponte nuovo di ferro militare.jpg|I travai pe'u punte de fèru in sciu cantu de süd-èst, ai primmi du '900 Argini del Centa sotto il ponte di ferro.jpg|U punte de fèru e, in sciu sfundu, quellu da feruvìa Centa con ponti vecchi.jpg|U veggiu punte da feruvìa Albenga- ponte ferroviario e fiume Centa.jpg|U punte növu da feruvìa Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu </gallery> A presènsa da scciümè(r)a a l'ha fètu nasce fina da l'[[Etæ Classica|etè clascica]] u besögnu de traciâghe in simma di passaggi pe' traversâla. Du primmu punte a traversà a Sènta, fètu dai rumèi pe' passà cu'a ''[[Via Julia Augusta]]'' in scia veggia gè(r)a de setentriùn, i nu se cunuscen di rèsti ma, cu'a descuèrta d'in tòccu da vìa e di rèsti de tumbe ch'e se ghe faciavan, u s'è vistu ch'a l'andaxeva grossu moddu apröu au [[Viâle de Puntelungu (Arbenga)|Viâle]] d'ancöi. U l'è dunca prubabile che stu atraversamèntu u se truvesse a l'artessa du [[Puntelungu (Arbenga)|Puntelungu]], custrusiùn turna ciütòstu antiga, fètu de l'âta [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] fòscia pròpiu in sce fundasiùi du punte rumàn. Da fiancu du Puntelungu, armenu fina du [[XII secolo|Millesèntu]], u se truvava a [[Cunventu de Santa Ma(r)ìa du Punte (Arbenga)|gêxa e uspissiu de Santa Ma(r)ìa ''de Ponte'']] cu'i sò fratti ch'i cü(r)avan a manutensiùn de l'atraversamèntu e ch'i ne scudeva u dassiu pe'u passaggiu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 170-172}}</ref><ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 162}}</ref>. In scia gè(r)a de meridiùn, dund'a gh'è s'è gi(r)â l'ègua daa primma Etè de Mezzu, fra i primmi punti a éssighe mensunèi u gh'è stètu u cuscì dìtu ''[[pons Arociorum]]'', ch'u piava u numme daa vixìna [[Pòrte de l'A(r)òscia (Arbenga)|pòrte de l'A(r)òscia]], de dund'a ne sciurtiva in antigu a ''Julia Augusta''. Stu punte, ciü avanti cunusciüu ascì cumme ''pons supranus'' truvanduse ciü a munte du ''pons subtranus'', u l'é(r)a defèti in curispundènsa de l'antigu camìn da vìa rumâna e, intu detaju, u l'è stètu fabricàu du [[1254]]. Fètu a l'imprinsippiu de legnu, u gh'axeva pe(r)ò de besögnu d'êsse rangiàu de spessu, e dunca du [[1382]] u l'è stètu fabricàu a növu de mü(r)aje, cun tantu de deliberasiùn du cumün. Stu punte u l'è stètu purtàu vìa da ina bü(r)a da fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a partì dau [[1566]] u n'ha piàu u pòstu u [[punte de Branca]], missu de pôcu ciü a munte e tacàu ae mü(r)aje sitadìne pe' mezzu de 'na furtificasiùn. U punte u l'é(r)a in travaju du meistru Canavasio d'[[Inéia|Uneja]] e u l'è stètu frabicàu primma numma in arcâ e pöi due, fin a l'ürtimu slargamèntu du [[1587]]<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.54}}</ref>. U ''pons subtranus'' u se truvava de cuntru in curispundènsa da pòrte de ''Sancti Antoni'', in sciu cantu de süd-èst d'[[Arbenga Veggia]], duve(r)àu da in'âtra vìa ch'a menava a [[Vaìn]] e a[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] ascì<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 173-174, 176}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 23}}</ref>. De dòppu, a l'imprinsippiu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è stètu traciàu u növu punte au cantu de süd-èst da sitè, mèntre quellu de Branca u l'é(r)a stètu purtàu vìa da ina bü(r)a da fìn du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. U punte u vegne rangiàu du [[1797]] dai fransesi, ma u patisce di növi dànni ai 28 de setèmbre du [[1798]] e, vistu ch'u nu gh'é(r)a abasta palanche pe'i travai, u nu vegne giüstàu dau Cumün, fètu ch'u l'ha purtàu a l'isulamèntu de 'na gròssa parte da sitè. U se decidde cuscì de mette sciü in punte de legnu ch'u lighesse e due spunde a l'artessa da Pòrte du Pertüxu, fètu sutta a diresiùn du Geniu militâre fransese cun a càppu u capitàn Chabrier. I vegnen duve(r)èi di èrbu(r)i de rùve(r)a e de castagnu e intu mèntre u vegne cumandàu de netesà u lettu da scciümè(r)a, levandughe fina i resti du veggiu punte. Quande [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] u riva in Arbenga ai 4 d'utubre du [[1798]], u vegne fètu passà in sce stu passaggiu ti(r)àu sciü aa bèlla meju. I travai pe'a custrusiùn d'in âtru növu i cumensan ai 5 d'utubre du [[1801]], pe' vegnì terminèi au prìmmu de frevâ du [[1803]]. U traffegu u ghe cumènsa a passà dai 21 du mèximu mese, grassie a l'intesa fra a squàddra du Geniu ligü(r)e e u Cumün, ch'u gh'axeva versàu 1000 li(r)e de cuntribütu<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età contemporanea, p.77}}</ref>. Asemme aa [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa]] u l'è stètu fabricàu ascì in âtru punte in scia scciümè(r)a, de fèru<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', pp. 39-40}}</ref>. Ai 5 de nuvèmbre du [[1994]], u gh'è stètu l'ürtima de grande inundasiùi pruvuchèi daa Sènta, doppu di giurnu ch'u ciuveva u se gh'è zuntu fina u mâ grossu, ch'u l'ha fètu tappu aa Bucca da Sènta e cuscì a scciümè(r)a a l'è turna sciurtìa, cun Arbenga turna sutt'ègua fin dae parte de Via Darmassia. Danegiàu da quellu ch'u l'é(r)a capitàu, u punte de fèru u vegne caciàu zü e aa fìn, u vegne duvèrtu u [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]] ch'u gh'e ancöi, ai 23 de dixèmbre du [[1995]], intitulàu a Libero Emidio Viveri e cun numma in'arcâ<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.116}}</ref>. == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} * {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Ferrando|tìtolo=I Corsi d'acqua e le Valli delle Alpi Liguri|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/GMP0004747|ànno=Arvì 2019|editô=Grafiche Amadeo|çitæ=Ciüsanegu|léngoa=IT|pp=168-173|volùmme=Vul. 1|capìtolo=|cid=Ferrando, 2019}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Staricco, 2021|ISBN=88-88-39761-2}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/03centa/centa.html|tìtolo=Centa - Piani di bacino stralcio per l'assetto idrogeologico|léngoa=IT|cid=Centa, Piano di bacino|vìxita=2025-09-04}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Sciùmmi da Ligùria]] bsl4n3r2rffad7qc7jo8xxwvpej2aje 0 32110 271941 271783 2026-07-18T11:52:30Z N.Longo 12052 è, ref 271941 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Munsu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''Mons''</div> |Panorama = Mons aero.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du sèntru de Munsu</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = FRA |Stemma = Blason ville fr Mons (83).svg |Grado amministrativo = 5 |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Dipartimèntu]] |Divisione amm grado 2 = Va(r)u |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Arrondissement]] |Divisione amm grado 3 = Draguignan |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantùn]] |Divisione amm grado 4 = Fayence |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrick de Clarens |Data elezione = 2020 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = 76.63 |Note superficie = {{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Annexes, Annexe N°01: évolution entre POS et PLU'', p. 127}} |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 873 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8288323?geo=COM-83080|tìtolo=Populations de référence 2022: Commune de Mons (83080)|outô=Insee|dæta=19 dixèmbre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}} |Aggiornamento abitanti = 2022 |var-denscitæ = Denscitè |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Callian]], [[Escragnolles]], [[Fayence]], [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Seillans]], [[Séranon]], [[Tourrettes]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = ''moussenqui'' <small>([[Dialettu figùn|figùn]])</small><br />''monsois'' <small>([[Lengua françéise|fr]])</small> |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map commune FR insee code 83080.png |Didascalia mappa = Mappa du cumün de Munsu |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Munsu''' (scrìtu ''Mounsou'' in [[Dialettu figùn|figùn]], dìtu ''Mons'' o ''Mouns'' {{IPA|[muns]}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ''Mons'' in [[Lengua françéise|fransese]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Fransa|fransese]] du [[Dipartiménto do Var|dipartimèntu du Va(r)u]], inta [[Pruvensa-Arpe-Custa Azüra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], ch'u cunta 873 abitanti (au [[2022]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, scituàu inte l'âta [[valâ da Siagna]], in sciu versante de drìta. Se u paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estende pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilometri quàddri, fin a tucà a punta da [[Montagne de Lachens|muntagna de Lachens]] a 'na quòtta de 1 712 mêtri, a sìmma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]] e [[Séranon]], cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu. Ancù a punènte u gh'è [[Seillans]] e ca(r)andu versu meridiùn u se ghe tröva [[Fayence]], [[Tourrettes]] e [[Caillan]], mèntre che a levante u cunfina cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]] e de [[Escragnolles]], ciü versu setentriùn.<gallery mode="packed" widths="150"> Immaggine:Siagnole 29.jpg|A Siagnole dau Mu(r)ìn de Munsu Immaggine:Mons Pt oulo 28.jpg|U valùn du FIl Immaggine:Montagne de lachens (31).JPG|A Muntagna de Lachens Immaggine:Font Vallon Rouge 04.JPG|A funte du Vallon Rouge </gallery>U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, A ''[[Siagnole]]'', ch'a nàsce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu ''du Fil'', l'âtru u l'è dìtu ''de Neissouns''<ref name=":12">{{Çitta web|url=http://paysdefayence.free.fr/eau/bassinversant/bassinversant.htm|tìtolo=Pays de Fayence: Les Sources de la Siagnole|outô=Vito Valenti|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. A ''sourça'' a resta propiu sutta a Munsu, a pôcu menu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du [[Munte Carian|Carian]] (750 m). L'ègua ch'a china dau ''Vallon du Fil'' a ne vegne dau versante du [[munte Malay]], cun de ràmme ch'i campan l'ègua dau ''Lachens'', da l'''Ubac de Bliauge'' e da ''Saint-Marcellin'' e a se incuntra cun quella du ''Neissouns'', ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedotti, asemme a de âtre, versu [[Montauroux]]<ref name=":12" />. Levàu a ''Siagnole'' e [[Siagna|a Siagna]], Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di caxi i sun afluènti da prìmma<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fsierm.eaurmc.fr%2Fl-eau-pres-de-chez-vous%2Feau-mons-83080.php#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|tìtolo=L'eau dans la commune: MONS (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, cumme u Vallon Rouge, ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè ''Les Vignes'' e quellu de Roque Abellière, tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. Ca(r)andu ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u ''Vallon des Amburs'', aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (''Le Moulin de Siagne''), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de [[Saint-Cézaire]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/carte|tìtolo=Géoportail - Republique français (Le Moulin de Siagne, 83440 Mons)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme ''Mons'' fina du [[1026]] e du [[1066]]. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla [[Léngoa latìnn-a|latìna]] {{Maioscolétto|mons}}, ch'a vö dì "munte"<ref>{{Çitta web|url=https://toponymes.fr/lieu/mons-7/|tìtolo=Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, o se nù dau plü(r)âle du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] ''mont'', e dunca intu sènsu de "munti"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernest Nègre|tìtolo=Toponymie générale de la France|url=https://books.google.com/books?id=jbpVLN1tRNoC&pg=PA1172|ànno=1991|editô=Librarie Droz|çitæ=Genève|léngoa=FR|p=1172|volùmme=Vul. II|ISBN=2-600-00133-6}}</ref>, da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu ''moussencou'', a va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu "Munsu", scrìtu ''Mounsou''. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', p. 98}}</ref>. === Preisto(r)ia === I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa preisto(r)ia, tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de Dolmen e âtre furme de sepultü(r)e, fra sti chi ün di ciü cunusciüi u l'è u Dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=309:dolmen-de-peygros-mons-var&catid=19&Itemid=114|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. U gh'è e pröve ch'u funsiunasse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i framenti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Comte Edmonde de Pas|ànno=1908|tìtolo=Sur la fouille du dolmen de Peygros à Mons (Var)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=5|nùmero=4|pp=171-173|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1908_num_5_4_11615}}</ref>, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du ramme, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resenti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu<ref name=":02" />. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u Dolmen de Riens e de la Colle<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308:dolmen-de-la-colle-mons-var&catid=19&highlight=WyJkb2xtZW4iLCJkZSIsImxhIiwiY29sbGUiXQ==&Itemid=101|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'etè du brunzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307:dolmen-de-riens-ou-de-saint-pierre-mons-var&catid=19&highlight=WyJkb2xtZW4iLCJtb25zIl0=&Itemid=101|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. === Etè antìga === [[File:Mons Jourdan 1.JPG|thumb|A canâ de Jourdan e a Rocca Tajâ|left]] A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedottu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de [[Fréjus]], l'antiga ''[[Forum Julii]]'', pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du [[50 a.C.]] incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiu<ref>avant prop. pg11</ref>. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta rocca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da ''Roche taillé''. Inte stu trètu a l'imprensipiu l'aquedottu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu chi u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua dunca, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au [[V secolo|seculu V]], cu'e primme invaxùi di barba(r)i. === Etè medievâle === Pe' Munsu paìse a prìmma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu [[1026]]-[[1066]] a numme ''Poncius Arbertus Vetus'', cuntegnüu intu ''Cartulaire'', dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste chi ascì ''Fulco de Mons''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=MM. Henri Moris, Edmond Blanc|tìtolo=Cartulaire de l'abbaye de Lérins publié sous les auspices du ministère de l'instruction publique|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9815542n/f127.image.r=Mons#|ànno=1883-1905|editô=Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|çitæ=Pariggi|léngoa=LA, FR|p=67|volùmme=Partie 1|capìtolo=LXIX. Donum Poncii Arberti}}</ref>. Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da "colonica ad Avasio" (Avaye), antigu castrum ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du [[813]]-[[814]], cunservàu a [[Marseggia|Marseja]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Michel Disdero|tìtolo=Le Polyptyque de Wadalde - Problèmes de Toponymie et de Topographie Provençales au IXe siècle|p=20|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16|url=https://www.academia.edu/83492054/Le_Polyptyque_de_Wadalde_Probl%C3%A8mes_de_Toponymie_et_de_Topographie_Proven%C3%A7ales_au_IXe_si%C3%A8cle}}</ref>. U castrum u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ia de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva propiu ai cunfìn cun stu paìse chi. Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du [[1025]], int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na se(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âtra dui o trei mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u [[1232]]-[[1244]]. Dandu amèntu a quantu scrìtu du [[1352]], u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni prìmma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du [[1315]]<ref name=":1" />. Munsu, assemme a [[Escragolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]] u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti figùi, gènte ligü(r)i migrèi daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] a partì dau [[XV secolo|seculu XV]] e fin au [[XVI secolo|seculu XVI]], scicumme che fra [[XIV secolo|Trexèntu]] e Quattrusèntu sta regiùn da Pruvènsa a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u [[1384]] e u [[1387]], cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau [[1389]]. A fa vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de prìmma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du [[1364]], mèntre de doppu, intu [[1391]] u vixìn ''castrum'' de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de [[Grasse]] e de [[Draguignan]] i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta. E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fa remuntâ aa crisi che de cuntru a se patìa inta rive(r)a, scicumme che [[Repùbrica de Zena|Zena]] a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe ligü(r)i intu [[1468]], cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu ascì de [[La Napoule]]. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du [[1260]]. U se sa che ste gènte i ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi, ma u se pènsa che cumme pe'i pòsti a l'in gìru, i ne vegnissen daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>. L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme ''Acte d'habitation,'' firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pàn, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au [[1487]]<ref name=":0" />. === Etè muderna === Cu'i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]] u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu [[1481]], aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au [[Regno de Fransa|Regnu de Fransa]], e cuscì fina Munsu. Intu [[1572]], quand'e inte tütta a Fransa l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de [[Carcés]], da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di ''Razats'', ch'i l'é(r)an prutestanti. Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in annu. De stu periudu u vegne impurtante u travaju spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a i l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva ascì numinà i mu(r)inèi privèi perché i i tegnisse, cumpìndu stu travaju in genere pe' quattru ànni<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Daniel Solakian|curatô=AA.VV.|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=1985-09-14|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|pp=9-12|capìtolo=Histoire des moulins de Mons}}</ref>. Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du [[1551]] da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme ''Moulins de fer'', ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'i se trövan au ''Pas de la Traille'', ch'e vegnen cedüe ascì ste lì. Du [[1580]] u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castéllu<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|outô=Pays de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2026-07-18}}</ref>. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu [[1604]] aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu<ref name=":0" />. A partì dai 15 de nuvèmbre du [[1590]] u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia [[Carlo Emanuele I de Savoia|Carlu Emanuele I]] u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai ''carcistes'' guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû [[Jean Louis de Nogaret de La Valette|La Vallette]]. Rivèi a [[Signes]] i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume|Saint-Maximin]], cegandu alu(r)a in sce Munsu<ref name=":3" />. Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu' ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a [[Aix-en-Provence|Aix]], dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de [[Vinon-sur-Verdon|Vinon]], intu dixèmbre du [[1591]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/article.php?laref=43|tìtolo=Rattachement à la France et le XVIème siècle - Archives départementales du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se presenta turna a pèste, cu' ina növa undâ du [[1629]], mèntre che u teramòttu da [[Valà da Vesübia|Vesübia]] du [[1644]] u vegne sentìu fina a [[Toulon|Tulùn]], pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.azurseisme.com/Vesubie-seisme-de-1644.html|tìtolo=Vésubie séisme de 1644|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> === Etè cuntempuranea === Avanti da Revulusiùn fransese, au mese de marsu du [[1789]] i vegnen cumpilèi i cuscì dìti ''[[Cahiers de doléances]]'' da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de [[Draguignan]] pe' cuntu da vuluntè de [[Loigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]]. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu inte quellu mumèntu a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de [[Grasse]].<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=1|vìxita=2025-09-17}}</ref> A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capella di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A rife(r)ì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi. Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte i se truvassen inte 'na situasiùn meschina, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu chi u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fasili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=2|vìxita=2025-09-17}}</ref> U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a bona, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=5|vìxita=2025-09-17}}</ref> A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de [[Escragnolles]], ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=4|vìxita=2025-09-17}}</ref> L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du [[1792]], u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au [[cantùn de Fayence]], insémme a [[Seillans]] et [[Tourrettes]] ascì. A cangia dunque a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in tésta ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietèi e i diritti in sci gumbi.<ref name=":0" /> Intu mèntre da Segunda guèra mundiâle, cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau 1940 l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy.<ref>{{Çitta web|url=https://memoire-orale.var.fr/campagnes/detail_temoignage.php?article=138|tìtolo=Meunier aux moulins à farine et à huile de la Siagnole à Mons dans les années 50|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Munsu}} === Cugnummi ch'u gh'è de ciü === I cugnummi ch'u gh'è ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: ''Porre'', ''Pelassy'', ''Audibert'', ''Mireur'' e ''Rebuffel''<ref>{{Çitta web|url=https://www.filae.com/v4/genealogie/lastnames.mvc/LastnamesCommuneRank?communeId=80&departmentId=83&departmentName=Var&cityName=MONS|tìtolo=Top des noms pour la commune MONS – Var (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-10-01}}</ref>''.'' === Persune lighèi cun Munsu === * [[Jean Mellac]] ([[Toulouse|Tulusa]], [[1826]] - Munsu, [[1884]]): prève e misciuna(r)iu in [[Thailandia]]<ref>{{Çitta web|url=https://irfa.paris/missionnaire/0842-mellac-jean/|tìtolo=Jean MELLAC|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Théophile Jourdan]] (Munsu, [[1852]] - Munsu, [[1928]]): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in ''moussencou'', ''Sarva-terra''<ref>{{Çitta web|url=https://chris07photo.blogspot.com/2021/06/provence-mons-les-metiers-dantan.html|tìtolo=Provence: Mons, les métiers d'antan|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Jean Vadon]] ([[La Seyne-sur-Mer]], [[1904]] - [[Pariggi]], [[1970]]): entumulugista, de cà a Munsu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paul Griveaud|ànno=1971|méize=Lüggiu-Agustu|tìtolo=Jean Vadon: naturaliste de Madagascar|revìsta=Bulletin de Madagascar|nùmero=302-303|léngoa=FR|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_23-25/29930.pdf}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa [[diocexi de Fréjus-Toulon|diocexi de Fréjus-Tulùn]]. <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chap ND.JPG|A gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu Mons Chap Mairie 8.JPG|A capella de San Bastiàn o di Gianchi Mons Egl Ste-Marie 01.jpg|A Madònna da Pietè Mons Chap St-Roch 2.jpg|A capella de San Ròccu Mons Chap Riens.jpg|Capella de San Pe(r)u de Riens St-Marcellin Chap.jpg|Capella de San Marcelìn Mons Chap Ste-Roseline.JPG|Santa Ruselìna, intu castéllu de Beauregard Mons Chap San-peyre.jpg|San Pe(r)u de Beauregard </gallery> * [[Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Munsu)|Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu]] (''Saint-Pierre et Saint-Paul''): dìta ascì a gêxa da Sunta (''Notre-Dame de l'Assomption''), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|Millesèntu]], quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina [[Prebénda|prebènda]] du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du [[XIV secolo|Trexèntu]], a l'è stèta turna custruìa du [[1468]] dai [[figùi]] ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a [[Èrcu a tüttu sèstu|tüttu sèstu]]; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Inte l'abside de furma reunda u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du [[1680]] dedicàu aa ''Sunta'' e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi da gêxa. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina cruxe da prucesciùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi<ref>{{Çitta web|url=https://paroisses.frejustoulon.fr/paroisse/mons/#:~:text=L'%C3%A9glise%20de%20Mons%2C%20Saint,de%20la%20r%C3%A9gion%20de%20G%C3%AAnes.|tìtolo=Paroisse de Mons: Eglise Saint-Pierre et Saint-Paul|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081791|tìtolo=Eglise paroissiale Saint-Pierre et Saint-Paul|outô=Ministère de la Culture|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma in gaggia de fèru batüu, travaju du [[1835]] du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du [[Dipartimentu du Va(r)u|Va(r)u]]<ref>{{Çitta web|url=http://abegui.free.fr/campanile/?page=total|tìtolo=Inventaire des campaniles en France|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>: a ''Vénus'', "Vene(r)e", du [[1488]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000374|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, a ''Marie Anne Salveterre'', ''Sarvaterra'' in mussencu, du [[1501]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000375|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. e a ''Musane'' du [[1535]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000376|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capella de San Bastiàn (Munsu)|Capella de San Bastiàn]] (''Saint-Sébastien'' o ''des Pénitents Blancs''): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da [[Pèsta néigra|pèste du 1349]] pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capella a l'è du stèta ti(r)â sciü du [[1445]], vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capella, fèta intu stile du [[Tàrdo-gòtico|tardu-gòticu]] e cuèrta da vorte a ventaju, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de [[San Bastiàn]] e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi inte sta capella, scunsacrâ, u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du [[2023]] a l'è stèta duve(r)â in parte cumme municìpiu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://tuyo.fr/event/chapelle-263/details-patrimoine-231/chapelle-saint-sebastien-et-des-penitents-653311|tìtolo=Chapelle Saint-Sébastien et des Pénitents|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capella da Madònna da Pietè (Munsu)|Capella da Madònna da Pietè]] (''Notre-Dame de Pitié''): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di ''Basses Pérassèdes'', a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' [[Callian]]. Fabricâ de prubabile fra u [[1550]] e u [[1570]], a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina ''Depuxisiùn daa cruxe'' du [[1616]], travaju du [[François Mimault]] de [[Manierîximo|güstu manierista]], missu int'ina strutü(r)a de legnu du [[1666]], travaju du [[Joseph Jourdan]], dìtu u "''Galinette''". Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du [[1955]], mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du [[1989]]. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capella lì e a gêxa du paìse<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170706155253/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-notre-dame-de-pitie|tìtolo=Chapelle Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capella de San Ròccu (Munsu)|Capella de San Ròccu]] (''Saint-Roch''): dìta ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (''Saint-Laurent Saint-Roch''), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' [[Fayence]]. Fabricâ primma du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de quarantena in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, dì de [[San Ròcco|San Ròccu]], u se ghe dixe ancù ina messa<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170710125740/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-saint-laurent-saint-roch|tìtolo=Chapelle Saint-Laurent Saint-Roch|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdignois.fr%2FMons-Roch-Laurent%2F|tìtolo=Mons, Var, Saint Roch ou/et saint Laurent|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capella de San Pe(r)u (Munsu)|Capella de San Pe(r)u]] (''Sainte-Pierre'', dìta ascì ''San-Peyre''): a munte du paìse, a in'artessa de 814&nbsp;m in scu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i da distante d'in [[Dolmen des Riens|dolmen]] de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunsu]], in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a [[Sàn Pê|San Pe(r)u]]. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne, de zügnu, tütti i ànni<ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/chapelle-st-pierre-mons-fr-2920835/|tìtolo=Chapelle St Pierre|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capella de San Marcelìn (Munsu)|Capella de San Marcelìn]] (''Saint Marcellin''): capella inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]]. A l'è ina strutü(r)a antiga, du [[XIII secolo|Duxèntu]], rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu<ref>{{Çitta web|url=https://dignois.fr/Canjuers.pdf|tìtolo=Camp de Canjuers, Var|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capella de Santa Ruselìna (Munsu)|Capella de Santa Ruselìna]] (''Sainte-Roseline''): a se tröva da vixìn au [[castellu de Beauregard|castéllu de Beauregard]], dund'a ne funsiunava da capella privâ<ref>{{Çitta web|url=https://territographie.map.cnrs.fr/position/fichePosition2397.html|tìtolo=Chapelle Sainte-Roseline|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.annuaire-mairie.fr/edifice-religieux-mons-83.html|tìtolo=Les édifices religieux de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du [[1113]] drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha dunca lasciàu u titulu de paruchiâle aa gêxa fabricâ intu scitu de quella d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/histoire/|tìtolo=L'histoire de Mons|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. === Architetü(r)e sivìli === ;Rexidènse <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Chat Beauregard Mons.JPG|U castéllu de Beauregard Mons Chat St-Marcellin 2.jpg|E ruìne de San Marcelìn Mons Chat Bourrigaille.jpg|U castéllu de Bourrigaille Mons Chat Esclapon.jpg|Esclapon-bas o ''Les Ferrages d'Esclapon'' Mons Chat Lubi.JPG|La Lubi Mons Chateau ville.JPG|U castéllu Vidal, d'ancöi u municìpiu </gallery> * [[Castellu de Beauregard (Munsu)|Castéllu de Beauregard]]: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da ''[[Siagnole]]'', dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du [[1470]] daa famìa di [[De Villeneuve (famìa pruvensâle)|de Villeneuve]], ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'[[Antoine de Villeneuve]], scignû de Munsu e de [[Trans-en-Provence|Trans]], cu'i travai ch'i sun pe(r)ò finìi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cu'u primmu discendènte a stâghe, u [[Charles de Villeneuve]], ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900&nbsp;m². A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] segundu u güstu italiàn e daa cianta a cruxe de Malta<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-beauregard.html|tìtolo=Château de Beauregard à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], d'ancöi in ruìna<ref name="Châteaux Var">{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateau-forteresse-manoir-paca-chateaux-var.html|tìtolo=Châteaux Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfina i trèi cumüi de Munsu, [[Fayence]] e [[Seillans]], u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in ''castrum'' da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dìtu turna de Bourrigaille<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001296|tìtolo=Bourg castral de Bourigaille (?)|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du [[Pierre André de Suffren]], cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du [[Luigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]] che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-bourrigaille.html|tìtolo=Château de Bourrigaille à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du [[Munte Lachens]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]]. Cunusciüa ascì cumme <bdi>''Les Ferrages d'Esclapon''</bdi><bdi>, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.</bdi> * Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du ''Fil''. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />. * Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme castéllu du cumün, u se tröva in scia punte de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da in megu de [[Toulon|Tulùn]] ch'u l'axeva cumisiunâ, dau [[2023]] a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugètti e de travai<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/la-mairie-de-mons-dans-les-murs-du-chateau-vidal-876612#|tìtolo=La mairie de Mons s'installe dans les murs du château Vidal|dæta=3 utùbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. ;Âtru <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Roche Taillee2.jpg|L'acquedòttu rumàn aa Ròcca Tajâ Mons Aqueduc Riens 1.JPG|E ruìne du bêu de Riens Mons Fontaine basse.JPG|A ''plus louancho fouan'' Mons moulins huile ext.jpg|U cumplessu di Mu(r)ìn de Munsu Mons Lavoir St-Jean0.jpg|U lavaû de Saint-Jean-de-Barrosse Mons Pont 1655-1856 15.JPG|U punte a duggia campâ in scia ''Siagnole'' </gallery> * [[Acquedòttu Munsu-Fréjus|Acquedòttu rumàn de Fréjus]]: fabricàu du [[II secolo|II seculu]], u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de ''[[Forum Julii]]'', d'ancöi [[Fréjus]], lungu tòstu 42&nbsp;km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da ''[[Siagnole]]'' che, asemme a quella da ''[[Foux (turènte)|Foux]]'' a [[Montauroux]], a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dìta "Ròcca Tajâ" (''Roche-Taillée''), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20&nbsp;m<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/aqueduc-romain-4653417|tìtolo=Aqueduc Romain|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü [[Bêu|b]]<nowiki/>èi ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du [[Castellu de Beauregard (Munsu)|castéllu de Beauregard]] e da cascìna de La Lubi. Du [[1894]], cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì dìtu ''canal Jourdan''. * Funtâna "''la plus louancho fouan''": a "funtâna ciü luntâna" a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du [[1780]]. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du [[1790]]<ref name="Fontaines et lavoirs">{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/profiter-sur-place/musees-et-patrimoine/fontaines-et-lavoirs/|tìtolo=Fontaines et lavoirs|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu. * Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Fontaines et lavoirs" />, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di ''Ferrages'', di ''Gombauds'', de ''Saint-Jean-de-Barrosse'', de ''Valbouissole'', du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de ''Villard''. * I [[Mu(r)in da Siagnole|Mu(r)in da ''Siagnole'']]: cumplessu de Mu(r)ìn in scia ''[[Siagnole]]'', inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega<ref>{{Çitta web|url=https://www.moulinsdefrance.org/fiches-moulins/moulin-de-la-siagnole-mons/|tìtolo=Moulin de la Siagnole, Mons|outô=Fédération française des associations de sauvegarde des moulins|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://moulinsdefrance.free.fr/pages/3tr10n83t6.htm|tìtolo=Var - Les Moulins communaux de Mons, sur la Siagnole|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia ''Siagnole'', ae vivagne du ''Neissoun'', u se pò regurdâ u punte "de Munsu" in scia [[Siagna]], lungu a vìa veggia pe' [[Saint-Cézaire-sur-Siagne|Saint-Cézaire]], u punte a duggia campâ (du [[1655]] e du [[1856]]) ch'u traversa a ''Siagnole'' ai Mu(r)ìn e i punti de ''l'Oulo'' e de ''Mabille'' in sciu riàn du ''Fil''. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chateau.JPG|E mü(r)aje du castéllu de Munsu Mons Villevieille Avaye.jpg|Ruìne du paìse furtificàu de Avaye </gallery> * [[Castellu de Munsu|Castéllu de Munsu]]: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè versu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du [[XII secolo|Millesèntu]] p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du [[1580]] e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/circuit-patrimoine-de-mons-5896646|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * [[Avaye|''Castrum'' d'Avaye]]: mensunàu cumme u ''castrum de Avasia/Avasio'' fina de l'[[813]]-[[814]], u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du [[1315]]-[[1316]], pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du [[1352]]-[[1353]]. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du [[1405]] u [[Diocexi de Fréjus|vescu de Fréjus]] u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U ''castrum'' u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660&nbsp;m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001183|tìtolo=Bourg castral d'Avaye|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]], e se trövan e ruìne du ''castrum'' d'[[Esclapon]], in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20078300158|tìtolo=Bourg castral: castrum d'Esclapon|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u ''Château de l'Enfer'', in sci cunfìn cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]]. === Sciti archeulogichi === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons dolm riens 57.jpg|''Dolmen de Riens'' Mons dolm avaye 20.jpg|''Dolmen de l'Avaye'' Mons dolm brainee 07.jpg|''Dolmen de la Brainée'' Mons dolmen colle 01.jpg|''Dolmen de la Colle'' Mons Peygros.JPG|''Dolmen de Peygros'' Mons dolm collets 03.jpg|''Dolmen du Colleton'' Mons dolm st-marcellin 053.jpg|''Dolmen de Saint-Marcellin'' Mons Tholos Pounches 2963.JPG|''Tholos des Pounches'' </gallery> * ''[[Dolmen de Riens]]'': dìtu ascì de ''Saint-Pierre'', u l'è in ''[[dolmen]]'' de l'[[Etæ do ràmmo|Etè du Rammu]]/[[Coltûa canpanifórme|campanifurme]], cu'i sègni d'ina növa ucupasiùn ascì aa fìn de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunsu]], ch'u se tröva a 1&nbsp;km a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i da distante daa capella de San Pe(r)u e da regiùn de ''Riens'' ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du [[1910]] e du [[1972]], u se cumpune d'ina ''cella'' delimitâ, in scia tésta, da ina gran prìa, da maxê e lastre versu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utùbre 2024|léngoa=FR}}</ref>. Dau [[1988]] u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti sto(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 43. Dolmen de Riens ou de St-Pierre'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 3: Diagnostic territorial et évaluation des besoins, Section 3: Diagnostic du patrimoine et de l'habitat'', p. 66}}</ref>. * ''[[Dolmen de l'Avaye]]'': u se tröva intu campu de tì(r)u de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20&nbsp;m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5&nbsp;m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 44. Dolmen de l'Avaye'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=305|tìtolo=Dolmen de l'Avaye (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Brainée]]'': inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun [[Escragnolles]], u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de [[carcâ]], cun quella de tésta ch'a mesü(r)a 2,50&nbsp;m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 45. Dolmen de la Brainée'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=306|tìtolo=Dolmen de la Brainée (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Colle]]'': inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60&nbsp;m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11&nbsp;m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 41. Dolmen de la Colle'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Peygros]]'': u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i da distante dai cunfìn cun [[Fayence]]. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80&nbsp;m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da ina ciappa missa in tèra<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 40. Dolmen de Peygros ou de Bourrigaille'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Peygros (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen du Colleton]]'': o ''des Collets'', u l'è in ''dolmen'' du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10&nbsp;m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte de ciappe de tésta, in maxê de ciappe versu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa prima Etè du Rammu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=311|tìtolo=Dolmen du Colleton (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Saint-Marcellin]]'': inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5&nbsp;m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70&nbsp;m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu versu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 42. Dolmen de Saint-Marcellin'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=312|tìtolo=Dolmen de Saint Marcellin (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Tholos des Pounches]]'': trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du [[1910]], cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu [[Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvensa|Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa]] de [[Grasse]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=313|tìtolo=Tumulus ou tholos des Pounches (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri ''dolmen'' che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u ''dolmen de Bourigaille''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=310|tìtolo=Dolmen de Bourigaille (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. e quelli ''des Gauds'' e ''de la Gray''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=155|tìtolo=Mégalithes (dolmens, tombes en blocs, tumulus, menhirs...) des Alpes-Maritimes et du Var|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=17 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de ''Roubiès'', a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia. === Natü(r)a === * [[Gu(r)e da Siagna]] (''Gorges de la Siagne''): area prutètta ch'a cröve ina regiùn 42,96&nbsp;chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da [[Siagna]], fra i cumüi de Munsu, [[Escragnolles]], [[Saint-Vallier-de-Thiey]] [[Tourettes]], [[Callian]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Montauroux]], [[Le Tignet]], [[Tanneron]], [[Peymeinade]] e [[Auribeau-sur-Siagne]]. Ricunusciüa ascì inta réa de [[Natura 2000]], a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e [[Rattopennugo|rattasu(r)e]] ''[[Miniopterus schreibersii]]'' e ''[[Myotis capaccinii]]'', u gambe(r)u de sciümme ''[[Austropotamobius pallipes]]'', a biscia scrossu(r)a ''[[Testudo hermanni]]'', a ''[[Vipera ursinii]]'' e u ''[[Speleomantes strinatii]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.natura2000.fr/site-natura/gorges-siagne|tìtolo=Gorges de la Siagne|outô=Centre de ressources Natura 2000|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/sdf/#/sdf?site=FR9301574&release=55|tìtolo=Gorges de la Siagne (FR9301574 - SCI)|outô=Natura 2000 - standard data form|léngoa=EN}}</ref>. == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a ''Médiathèque de Mons'', ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn<ref>{{Çitta web|url=https://fetedulivreduvar.fr/it/edition-20234/mediatheques|tìtolo=Médiathèques partenaires|outô=Fête du Livre du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. ;Scö(r)e A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.pagesjaunes.fr/pros/12240152|tìtolo=Ecole primaire Maxime Pelacy|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Ste lì, dau [[2023]] e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), "Zelle", mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/l-ecole-communale-de-mons-porte-desormais-un-nom-886445|tìtolo=L'école communale de Mons porte désormais un nom|dæta=19 nuvèmbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. === Dialettu ''moussencou'' === {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 111-112}}</ref>. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a [[Lengoa ligure|sò lengua]]. U parlà de Munsu, u ''moussencou'', fra tütte e va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in ''moussencou'' i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. === Müsei === * Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/patrimoine-culturel/musee-la-maison-monsoise/|tìtolo=Musée La Maison Monsoise|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. * Éco-Musée "Lou Fournas": u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du [[1468]] da l'[[Antoine de Villeneuve]] aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guèra Mundiâle]], u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.petitfute.com/v33481-mons-83440/c1173-visites-points-d-interet/c958-musee/1638671-eco-musee-lou-fournas.html|tìtolo=Éco-Musée Lou Fournas|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. == Ecunumìa == [[Immaggine:Graissier Portaz.jpg|miniatura|A strutü(r)a pe'u [[canissu]] da fighe, dìtu a Munsu u ''graïssier'']] {{Çitaçión|E gènte de Munsu e sun di gran travajanti e di gran risparmiatùi. E sun, e m'incallu a dì, i cinesi da Pruvensa; e nu lascian mancu in càntu de tèra sènsa curtivâlu, ascì s'u pò tegnì numma che ina brancâ de semènsa.|Étienne Garcin, ''Dictionnaire [...] de la Provence ancienne et moderne'', 1835<ref name="Garcin" />|Les gens de Mons son fort laborieux et fort économes. Ce sont, j'ose dire, les Chinois de la Provence; car ils ne laissent pas le moindre coin de terre végétale sans le cultiver, dût-il ne contenir qu'une demi-poignée de semence.|lingua=FR}} L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e, intu detaju, dau [[1835]] u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i ''moussenqui'' ch'i sun dìti i "cinesi de Pruvènsa" pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a [[gran]]. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive<ref name="Garcin">{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|pp=216-217|volùmme=Vul. II}}</ref>. Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e ''Saleïre'', u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e ''Araban'', spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e ''Rabeillo.'' Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e ''Roussette'', e ''Fourachèle, e'' ''Cornalière'' e e ''Négret'' (o ''Roubeyrol'').<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|curatô=|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|p=33|capìtolo=Arboriculture. Fiches techniques}}</ref> == Fèste e fe(r)e == Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de [[Santa Mascima de Callian]], [[Sant'Agâ]], au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/oui-la-fete-patronale-de-notre-dame-aura-bien-lieu--997859|tìtolo=Oui, la fête patronale de Notre-Dame aura bien lieu à Mons|dæta=12 agustu 2025|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Du [[1835]], a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|p=220|volùmme=Vul. II}}</ref>. == Sport == Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du ''Miron'', in riàn ch'u se caccia int[[a Siagna]] a levante du paìse, u l'è praticàu u ''[[canyoning]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.descente-canyon.com/canyoning/canyon/2645/Miron.html|tìtolo=Vallon de Miron, Mons (Var)|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273&nbsp;m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15&nbsp;m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a [[rampinâ spurtìva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.alentoor.fr/mons-83/sport|tìtolo=Où faire du sport en Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scindichi de Munsu === [[Immaggine:Mons_Chateau_ville.JPG|miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1789|1791|Jean-Honoré Augier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1791|Claude Sardou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1792|Marcellin Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1792|1795|Honoré Morlan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1795|1797|Jean Pierre Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1797|1798|Pierre Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1798|1799|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1799|1800|Jacques Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1800|1810|André Antoine Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1810|1815|Jean-Baptiste De Villeneuve-Beauregard||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1815|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1820|Pierre Pélacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1820|1821|Ignace Jacques Alexandre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1821|1826|Jean-Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1826|1831|Raymond Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1831|1838|Marcellin Jean André Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1838|1846|Pierre-Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1846|1848|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1848|1849|Joseph Pierre Gras||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1849|1851|Jean-Honoré Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1851|1860|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1860|1866|Antoine Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1871|Jean-Antoine Paul||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1871|1878|Joseph Jean André Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1878|1884|Alban Antoine Mireur||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1884|1896|Louis Pierre Pélissier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1896|1904|Auguste Antoine Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1904|1908|Pierre Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1910|Joseph Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1910|1928|Théophile Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1928|1929|Joseph Carlevan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1929|1936|Pierre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1936|1944|Raymond Jourdan-Barry||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1948|Louis Pélassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1953|Charles Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1953|1971|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1971|1977|Ernest Audibert||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1977|1983|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1983|2001|Alfred Rolland||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2001|2008|Roger Pelassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2008|2020|Eliane Feraud||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2020|''in càrega''|Patrick De Clarens||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelaggi === U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugèttu nasiunâle dìtu "''Villages Roumains''", u l'ha adutàu u vilaggiu de [[Gurbeşti]], in [[Romania|Rumanìa]]. De ciü, dau 24 de zügnu du [[2001]], u l'è vegnüu u "pei(r)ìn" du rimurchiatû da còsta ''Buffle'' da [[Marine Nationale (Fransa)|Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20161117073657/https://mairie-mons83.fr/parrainage-du-buffle/|tìtolo=Parrainage du Buffle|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa [[Capella da San Pe(r)u (Munsu)|capella da San Pe(r)u]], e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de [[Saint-Raphaël (Var)|Saint-Raphaël]], cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de [[Fréjus]] che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210416223326/http://www.villes-marraines.org/portail-villes.html?search=liste_des_derniers_posts_ville_specifique&task=search&id_ville=536|tìtolo=Mons (Var)|outô=Association de Ville Marraines des Forces Armées|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina se(r)ie de ''[[Route départementale (Fransa)|Routes départementales]]''. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme ''[[Route nationale 563]]'', ch'a lìga [[Fayence]] cun [[Séranon]] passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a ''Route de Fayence'' dau paìse veggiu versu meridiùn e cumme ''Route de Castellane'' versu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a [[Route nationale 563|RN 85]], dìta a ''Route Napoleón'' ascì<ref name=":2">{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 1: Introduction, Section 2: Preséntation géographique'', p. 5}}</ref>. Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da ''[[Siagnole]]'' pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de ''Bourigaille'', cu'u cumün de [[Callian]], dìta a ''Route de Callian'' a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a ''Route de Beauregard'' a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de ''Le Bardandel'' a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de ''Route de Saint-Cézaire''. U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de [[Mougins]], u nüme(r)u 42 in sce l'''[[Autoroute A8 (Fransa)|Autoroute A8]]'', ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu<ref name=":2" />. === Traspòrtu pübbricu === A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn [[Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], a [[Zou !]], da quande a l'è piàu u pòstu da veggia réa du [[dipartimèntu du Va(r)u]], a [[Varlib]]. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne803_CALLIAN_FAYENCE_MONS-ac-01092025.pdf|tìtolo=803 Transport à la demande Callian → Fayence → Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8333-MONS_FAYENCE_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8333 Mons → College de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>. e a 8334<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8334-MONS_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8334 Mons → Ecoles maternelle et primaire de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Odile Roudil|outô2=Georges Bérard|tìtolo=Les sépultures mégalithiques du Var|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k33358540/f9.item.texteImage|ànno=1981|editô=Centre National de la Recherce Scientifique|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|cid=Roudil & Bérard, 1981|ISBN=2-222-02921-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/wp-content/uploads/2018/07/MONS-PLU-01-RP-avril-2011.pdf|tìtolo=Plan Locale d'Urbanisme (PLU): Rapport de présentation|outô=Commune de Mons|léngoa=FR|cid=PLU: Rapport de présentation}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] ryzqc74q33pyt4r5wqvz9uic1dtfgg9 0 32688 271943 269354 2026-07-18T11:57:19Z N.Longo 12052 è 271943 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Proculus.jpg|miniatura|Imitasiùn de [[antuniniàn]], segunda munêa cunusciüa du Proculus]] U '''Proculus''' (<b>Pròculu</b>, [[Albingaunum]], [[III secolo|III seculu]] - ?, [[281]] ca) u l'è stètu in [[usurpatû rumàn]] ch'u s'è pruclamàu impe(r)atû cuntru de [[Probus (impe(r)atû)|Probus]] du [[281]], fòscia a ''[[Lugdunum]]'' ([[Lion|Liùn]]) o a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]'' ([[Colonia|Culònia]]). U l'è cunusciüu numà che pe' quarche mensiùn fèta dai crunisti rumèi e pe' ina curta biugrafìa ch'a se tröva inte l'&#8203;''[[Historia Augusta]]''. U sò curtu regnu e dunca e ciü pôche puscibilitè d'avé batüu de munêe i l'han purtàu a de l'interesse da parte di culesiunisti du [[Renascimento|Rinascimèntu]], cu'a difuxùn de pa(r)eggi dinèi fâsi sutt'au titulu impe(r)iâle de "Titus Aelius Proculus", repiàu dai stò(r)ichi. De lungu du [[Renascimento|Rinascimèntu]], de imprese atribuìe au Proculus i l'han ti(r)àu l'interesse du scritû [[François Rabelais]]. U pensce(r)u in sciu sò curtu regnu u l'ha cumensàu a cangià da l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a critica stò(r)ica a l'&#8203;''Historia Augusta'' ch'a l'ha cunscide(r)àu a sò biugrafìa cumme in'invensiùn, mèntre che i aspèrti de munêe i l'han cumensàu a refüà cumme fâse e munêe sutt'au numme de Titus Aelius Proculus. A ògni moddu, a descuvèrta, aa fìn du [[XX secolo|Növesèntu]], de ina sula munêa ve(r)a e, dapöi, de in'âtra, i l'han dètu ina cunfèrma aa sto(r)ia da sulevasiùn du Proculus inta [[Gallia]], cumme ünicu fètu stò(r)icu pruvàu. == Cuntestu == [[Immaggine:Carte des peuples francs (IIIe siècle)-pt.svg|miniatura|Mappa du ''limes'' inta Gallia de setentriùn, cu'e gènte franche (de vèrde) e germaniche aa mitè du seculu III|sinistra]] Intu [[III secolo|III seculu]] l'[[Impêo Roman|Impe(r)u rumàn]] u l'é(r)a intu mezzu de ina [[Crisi du III seculu|gran crisi]], cun tanti militâri ch'i se sun issèi cuntru de l'impe(r)atû, ciü che i atacchi de gènte ae frunte(r)e de l'impe(r)u, cu'a [[Gallia]] ch'a l'axeva patìu di forti sachezzi da parte di [[Franchi]] e di [[Alamànni]]. Inte l'ürtimu quartu de stu seculu i impe(r)atûi da l'[[Illiria|Ili(r)ia]], ch'i ne vegnivan da l'armâ du [[Danubio|Danübiu]], i sun muntèi au pute(r)e e i sun sciurtìi a purtà turna de urdine, tantu drentu a l'impe(r)u che ai sò cunfìn. Ün de sti lì, u [[Probus]], u l'è stètu in càrega dau [[276]] au [[282]]. Du [[281]] u l'è intervegnüu cu'a sò armâ in Gallia e in sciu ''[[Limes Germanicus]]'', cumme mustràu dae munêe batüe dae secche de ''[[Ticinum]]'' ([[Pavia|Pavìa]]) e [[Romma|Rumma]], inte l'Italia, ciü che quella de ''[[Lugdunum]]''. De dòppu de ste munêe, batüe pe' finansià l'esercitu<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 226 ss.}}</ref>, u n'è sciurtìu fina de âtre pe' regurdà a vito(r)ia in sce [[Pòpoli germànichi|gènte germaniche]] e u passaggiu du [[Ren]]<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 231-232}}</ref>. I usurpatûi da [[Gallia]] i sun stèti dunca batüi intu cursu de sta campagna lì<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 237}}</ref>. == E funte == === Funte scrìte === ==== Lista ==== I scrìti ch'i fan de mensiùi au Proculus i sun pôchi e pe'u ciü i nu ne dixen gua(r)i, cun pa(r)egge sto(r)ie du [[IV secolo|IV seculu]] ch'e ne cuntan numma che pôche pa(r)olle. L'[[Eutropius]] u cunta che u [[Probus]] u l'ha batüu i usurpatûi "Proculus e [[Bonosus]] a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]'' ([[Colonia|Culònia]])", sènsa dîne ninte de ciü<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eutropius|tìtolo=Breviarium historiae romanae|léngoa=LA|volùmme=IX, 17}}</ref>, mèntre l'[[Aurelius Victor]] u nu scrive mancu du Proculus, faxèndu de mensiùn numma che au Bonosus fra i desenemighi a Culònia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Aurelius Victor|tìtolo=Liber de Caesaribus|editô=37|léngoa=LA}}</ref>. Inte l'&#8203;''[[Epitome de Caesaribus]]'', de votte atribuìa pe' erû a l'Aurelius Victor, u se ghe tröva pe' cuntru tantu u Proculus che u Bonosus<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pseudo-Aurelius Victor|tìtolo=Epitome de Caesaribus|léngoa=LA|volùmme=37}}</ref>. Du [[V secolo|V seculu]] u [[Paulus Orosius]] u nu ghe zunze gua(r)i, scrivèndu che "a ''Agrippina'' [u Probus] u l'ha batüu u Proculus e u Bonosus int'ina se(r)ie de bataje e u i l'ha massèi"<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Historiarum adversus paganos|url=https://sites.google.com/site/demontortoise2000/orosius_book7|léngoa=LA|volùmme=VII, 24}}</ref>. L'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' a l'è l'ünica a dâne ina biugrafìa, scrìta dau [[Flavius Vospicus]], cuntempuraneu au [[Costantìn I|Custantìn I]], cu'a ''Vitta du Probus'' ch'a cunta de cumme "u Proculus e u Bonosus i l'axevan piàu u pute(r)e a Culònia, in Gallia, e i rivendicavan e pruvinse da ''[[Britannia (provìnsa romànn-a)|Britannia]]'', de l'&#8203;''[[Hispania]]'' e da ''[[Gallia narbonensis]]''"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Historia Augusta|editô=XVIII|léngoa=LA|capìtolo=Probus}}</ref>. De dòppu de stu lì, u Flavius Vospicus u l'ha dedicàu in capitulu ciütòstu estesu au Proculus e a âtri trèi usurpatûi, dìtu de ''I quattru tirànni''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Historia Augusta|editô=XII, XIII|léngoa=LA|capìtolo=Firmus, Saturninus, Proculus, et Bonosus}}</ref>. L'&#8203;''Historia Augusta'' a l'è l'ünica funte ch'a lighe u Proculus cun ''[[Lugdunum]]'' (au dì d'ancöi [[Lion|Liùn]]), mèntre i âtri scrìti i u metten de lungu cu'u Bonosus a ''Agrippina''<ref name=":5">{{Çitta|Chopelin & Souriac, 2019|p. 115}}</ref>. ==== Funte lete(r)a(r)ie ==== L'&#8203;''Historia Augusta'' a l'è stèta turna descuvèrta du [[Renascimento|Rinascimèntu]] e a s'è prestu spantegâ pe' mezzu da stampa. De de lì, ancù pe' pa(r)eggi seculi di stò(r)ichi impurtanti cumme l'[[Edward Gibbon]] e u [[Victor Duruy]] i nu l'han missu in discusciùn l'existènsa du [[Flavius Vospicus]] e mancu quella di âtri autûi de l'&#8203;''Historia Augusta'', cuscì cumme l'etè de sti scrìti, cunscide(r)èi de l'imprinsippiu du [[IV secolo|IV seculu]], rivandu a pià pe' bui tanti detài pôcu segü(r)i<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|pp. XIII-XIV}}</ref>. Inte nòtte ch'u l'axeva piàu pe' scrive a sto(r)ia da sò sitè, l'[[Antoine Péricaud]], stò(r)icu de [[Lion|Liùn]], u l'ha repiàu pa(r)eggiu francu a vitta du Proculus cumme scrìta dau Flavius Vospicus. Pe' rangià e dife(r)ènse fra i autûi antìghi u l'ha scrìtu che u Proculus u se duveva êsse pruclamàu impe(r)atû a Liùn pe' pöi purtà a sêde du sò guvèrnu a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]''<ref name=":2">{{Çitta|Péricaud, 1838|p. 12}}</ref>. A cunscide(r)asiùn di stò(r)ichi pe' l'&#8203;''Historia Augusta'' a l'ha cumensàu a cangià a partì dau [[1889]], quandu l'[[Hermann Dessau]] u l'ha pruvàu che u Flavius Vospicus e i sò co-autûi i nu l'é(r)an mai existìi, ma ch'i sa(r)ean tütti di nummi fâsi pe' in ünicu autû, vegnüu de dòppu ma ch'u nu se cunusce u numme. Sta teurìa a l'è stèta de manimàn piâ pe' buna dai stò(r)ichi du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'i l'han ricunusciüu che stu scrìtu u nu l'è du tüttu stò(r)icu ma ch'u g'ha ina parte ch'a l'è inventâ<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XXXIV}}</ref>. A sto(r)ia a funsiuna dunca cumme fundasiùn pe'a fantasìa e a bürla, cun tanti reciammi a l'atensiùn du letû aspèrtu<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XLVI}}</ref>. Ciü de precisu, pe' cuntu du [[Ronald Syme]], tüttu u capitulu in sce ''I quattru tirànni'' u sa(r)ea du tüttu inventàu, cun l'autû ch'u se mustra cumme in imbrujùn "au mascimu da sò arte"<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. 1105}}</ref>. === Munêe === E funte nu lete(r)a(r)ie i g'han fina ciü de prublemi: u nu se cunusce de iscrisiùi ch'e fassen de mensiùn au Proculus<ref name=":0">{{Çitta|Estiot, 2014|p. 207}}</ref> e a testimuniansa de munêe fète batte da vellu a nu l'è gua(r)i segü(r)a. Tütti i usurpatûi, fina daa sò pruclamasiùn, i l'han fètu batte de munêe cu'i sò segni de moddu de pagà e pròpie trüppe. Cu'a pasciùn di culesiunisti pe'e munêe antìghe ch'a l'é(r)a nasciüa intu [[Renascimento|Rinascimèntu]], spuncièi daa descuvèrta du tèstu de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' e ti(r)èi dae pôche munêe ch'e ne vegnen dai curti regni di usurpatûi, u l'è prestu sciurtìu di fâsi de quelle du Proculus<ref name=":0" />. [[Immaggine:Epitome thesauri antiquitatum, hoc est, impp. Rom. Orientalium et Occidentalium iconum - Proculus (cropped).jpg|miniatura|Ritrètu inventàu du Proculus du [[Jacopo Strada]] (edisiùn latìna du [[1557]] du sò scrìtu de nümismatica)]] Inti primmi scrìti in sce l'argumèntu u se truvava de gale(r)ìe de medaje di impe(r)atûi e di usurpatûi, fète fina cun di fâsi pe' impì i garbi inte sé(r)ie, ch'i l'é(r)an pöi repièi e purtèi avanti da in'edisiùn a l'âtra<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 210}}</ref>. De stu moddu, du [[1533]], l'artista e studiusu [[Jacopo Strada]] u l'axeva fètu pübbricà a [[Lion|Liùn]] u sò &#8203;''Epitome du Thresor des antiquez'', ch'u l'é(r)a ina sé(r)ie de ritrèti de vé(r)e medaje di impe(r)atûi, cu'in disegnu du tüttu de fantasìa ch'u dixe êsse a cupia d'ina munêa du Proculus. Sta lì, a l'indrìtu, a mustra a scrìta {{Maioscolétto|procvlvs nob caes}}<ref group="n.">{{Maioscolétto|Proculus Nob(ilissimus) Caes(ar)}}, ch'u vö dì Proculus, u nobilìscimu Cesa(r)e, titulu che alantu(r)a u nu l'é(r)a pe' ninte duve(r)àu, a pröva ch'u l'è in fâsu.</ref>, cumpagnâ a l'invèrsu da {{Maioscolétto|fides militum}}, turna inventâ e ch'a ne vegne daa biugrafìa de l'&#8203;''Historia Augusta'' in sce stu persunaggiu<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 211}}</ref>. Ciü avanti, du [[1579]], l'[[Hubert Goltzius]] e l'[[Adolph Occo]] i l'han pübbricàu in [[Anvèrsa]] in catalugu de medaje rumâne ciascün. Intu travaju du Goltzius u cumpa(r)isce pe'u Proculus ina didascalìa ch'a pà intrega, ''Imp. C. T. Ael. Proculus P F Aug''<ref group="n.">Ch'u se lezze ''Imp(erator) C(aesar) T(itus) Ael(ius) Proculus P(ius) F(elix) Aug(ustus)''.</ref>, mèntre inte quellu de l'Occo u gh'è in süntu du regnu intitulàu au "T. Aelius Proculus"<ref name=":4">{{Çitta lìbbro|outô=Adolph Occo|tìtolo=Impp. Romanorum numismata a Pompeio magno ad Heraclium ed. altera, multis nummorum millibus aucta|url=http://www.e-rara.ch/zuz/content/pageview/8061514|ànno=1601|çitæ=Augsburg|léngoa=FR|p=507}}</ref>, titulu ch'u l'ha purtàu pe' di seculi a ti(r)à avanti stu numme, du tüttu inventàu, du Proculus<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 213}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]] i culesiunisti i sun andèi avanti a mensunà a mèxima munêa du Proculus, faxèndu tantu de cupie de descrisiùi ciü antìghe che piandu a rife(r)imèntu di fâsi cunservèi inte culesiùi de medaje. U [[Jean-Jacques Chifflet]] u l'ha scrìtu du [[1647]] de ina munêa du Proculus ch'a l'axeva l'indrìtu cumme cuntàu dau Goltzius mèntre a l'invèrsu a mustra [[Marte (divinitæ)|Marte]]. U [[Francesco Mezzabarba Birago]] du [[1683]] u l'ha turna repiàu e descrisiùi de l'Occo e du Chifflet<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 214}}</ref>. Du [[1730]], u catalugu pübbricàu dau [[Filippo Argelati]] u faxeva vegghe in disegnu de fantasìa cu'ina munêa du Proculus ch'a g'ha scrìtu ''Imp C. T. Proculus Aug''<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 215}}</ref>. De l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], i nümismatichi i l'han pe' cuntru cumensàu a fà ciü atensiùn: u [[Joseph Eckhel]] du [[1797]] u l'ha mensunàu cun tanti dübbi a descrisiùn du Chifflet<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 216}}</ref>, mèntre intu paragrafu in sciu Proculus du sò catalugu l'[[Henry Cohen]] u l'ha refüàu tütte ste descrisiùi lì e u l'ha cunscide(r)àu u Golzius, u Chifflet e u Mezzabarba cumme "i autûi ch'i se me(r)itavan de mênu d'êsse credüi"<ref>{{Çitta web|url=http://www.virtualcohen.com/saturninus-ii|tìtolo=Proculus|léngoa=FR|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A Silviane Estiot, a ògni moddu, a l'ha truvàu inte culesiùi de munêe di müsei de [[Grenoble]], de [[Pariggi]] e de [[Lion|Liùn]] u mèximu [[antuniniàn]] fâsu cu'a tésta du Proculus che podâse che u Goltzius e u Chifflet i l'aggen vistu. Vella a scrive de sta munêa cumme: a l'indrìtu, in büstu du Proculus cun di drappi e ch'u pòrta a [[Corónn-a radiâ (inpêio romàn)|cu(r)una cu'i raggi]], cu'a scrìta {{Maioscolétto|imp c t ael procvlvs}}; a l'invèrsu u Marte in pèi ch'u tegne inta mancìna ina lancia cu'a punta gi(r)â versu u bassu e in trufeu, cu'a scrìta {{Maioscolétto|virtus avg}}. A studiusa a l'atribuisce stu fâsu aa mitè du Sinquesèntu, fètu da quarchedün ch'u rifurniva i culesiunisti d'alantu(r)a de munêe ch'e mustravan di usurpatûi<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 216-217}}</ref>. A primma munêa a êsse ricunusciüa cumme ve(r)a<ref>{{Çitta|Nollé, 2002|pp. 669-674}}</ref> a l'è stèta catâ du [[1991]] dau [[Staatliche Münzsammlung München|Müseu Nümismaticu de Munegu de Bave(r)a]]. Sta lì, a l'indrìtu a se mustra cu'in büstu du Proculus ch'u pòrta a cu(r)una cu'i raggi e ina cu(r)assa, cu'a scrìta {{Maioscolétto|imp c proculus aug}}, mèntre a l'invèrsu u gh'è, fòscia, a [[Vito(r)ia (alegurìa)|Vito(r)ia]] in pèi ch'a mi(r)a aa mancìna, ch'a tegne in man ina cu(r)una e in lungu scettru, cu'a scrìta {{Maioscolétto|(vi)ctoria au(g)}}<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 217}}</ref>. Mèntre che u büstu a l'indrìtu u l'è fètu cumme inte âtre munêe batüe alantu(r)a, a figü(r)a a l'invèrsu a nu l'è du tüttu cue(r)ènte, scicumme che a Vito(r)ia a l'è mustrâ sènsa de a(r)e e cu'in scettru cuscì lungu da nu êsse fra i atribüi ricurènti pe'a Vito(r)ia. U pò êsse che sta munêa a ne vegnisse da ina secca clandestìna, fèta fòscia pe' cupià ina munêa ufisiâle<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 225-226}}</ref>. [[Immaggine:Proculus Antoninian (obverse).jpg|miniatura|U segundu antuniniàn du Proculus, 2,96&nbsp;g, diametru mascimu de 19,27&nbsp;mm.|sinistra]] Ina munêa d'argèntu ch'a l'è stèta identificâ cumme a segunda ch'a se cunusce a êsse batüa dau Proculus a l'è stèta truvâ ai 7 de nuvèmbre du [[2012]] cu'in sercametalli nu gua(r)i distante da [[Stamford Bridge]], in [[Inghiltæra|Inghiltèra]], int'in terén<ref>{{Çitta web|url=https://regton-detectors.com/2012/11/22/article-history-changing-coin-or-a-15c-forgery-debate-over-roman-artefact-found-in-field-by-metal-detecting-friends/|tìtolo=History-changing coin or a 15C forgery? Debate over 'Roman' artefact found in field by metal-detecting friends|outô=Emily Andrews|dæta=16 nuvèmbre 2012|léngoa=EN|vìxita=2026-04-19}}</ref>. Cunscide(r)â ve(r)a pe'a sò patina, a g'ha de scrìte e di mutivi ch'i sun pa(r)eggi franchi a l'âtra munêa cunusciüa, a pröva du fètu ch'e ne vegnen daa mèxima secca, bèn che meju centrèi a l'invèrsu<ref>{{Çitta web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/proculus/i.html|tìtolo=Browsing Roman Imperial Coins of Proculus|léngoa=EN|vìxita=2026-04-19}}</ref>. Sta munêa a l'è stèta missa a l'incantu a [[Londra|Lundra]] ai 10 d'arvì du [[2013]] e a l'è stèta vendüa in [[Germania]] ai 9 de dixèmbre du [[2013]]<ref>{{Çitta web|url=https://coinsweekly.com/the-usurper-proculus-and-his-coinage/|tìtolo=The usurper Proculus and his coinage|léngoa=EN|vìxita=2026-04-19}}</ref>. == Vitta == L'autû de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' u l'è u(r)amài cunusciüu pe'u sò güstu pe'a bürla e l'invensiùn, spunciâ dae memo(r)ie de sò tante letü(r)e<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 205}}</ref>. L'analixi stò(r)ica du sò scrìtu a vegne dunca ina risèrca fra i tanti rimandi ch'u l'ha fètu ai scritûi latìn ch'i sun vegnüi primma. Defèti, l'[[André Chastagnol]] u pènsa che e infurmasiùi in scia vitta du Proculus, de sò mujé, de sò imprese e di sò custümmi e seccen tütte de invensiùi<ref name=":1">{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. 1109}}</ref>. === Impe(r)atû e bregante === Inte l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'', avanti de cuntà da vitta du Proculus, l'autû u scrive de righe dedichèi a l'argumèntu di breganti, i ''latrones'' in latìn<ref name=":1" />. Pe' vellu u Proculus u l'è u(r)igina(r)iu de ''[[Albingaunum]]'', sitè da ''[[Regio IX Liguria|Liguria]]'' dunde tantu l'usurpatû che i sò antighi i sa(r)ean vegnüi ricchi pe' mezzu de ladrunissi. ''Albingaunum'' a l'é(r)a cunusciüa dau [[Plütarcu]] pe' êsse ina base de piràtti da primma da sò sutumisciùn a Rumma<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Plütarcu|tìtolo=Aemilius Paullus|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k28223h/f312|editô=5|léngoa=LA}}</ref> e da stu fètu, segundu u [[André Chastagnol|Chastagnol]], u ne vegne(r)ea l'indicasiùn da sitè di [[Ingauni|Ingàuni]] cumme sò u(r)igine. Ciü avanti, inta "vitta" du Proculus, u l'è cuntàu da sò pruclamasiùn cumme s'a fusse stèta ina bürla: int'in banchettu a ''[[Lugdunum]]'' vellu u l'ave(r)ea guagnàu pe' dêxe votte daa fi(r)a u titulu de impe(r)atû intu zögu di ''[[lantruculi]]'', dunde e figü(r)ìne e sun di breganti picìn (di ''latrunculi'', diminutìvu de ''latrones''). Pe' squèrnu, ün de quelli ch'i ghe zügavan insemme u gh'ave(r)ea missu in sce spalle ina mantelìna de lâna de purpu(r)a, faxèndughe u salüu cu'u titulu de [[Augustus (tìtolo)|Augustus]]: stu fètu lì u l'ave(r)ea spunciàu u Proculus a pià u pute(r)e<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XIII, 2}}</ref>. === A mujé gallica === L'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' a cunta fina de ina sé(r)ie de bürle in sciu Proculus in fètu de dònne: sò mujé, dìta ina ''[[virago]]'' e ciamâ Vituriga<ref group="n.">Cunscide(r)àu a gran cunfüxùn che dau [[III secolo|III seculu]] a gh'é(r)a fra a "B" e a "V", Syme e Chastagnol i dixen che ''Vituriga'' a sa(r)ea da identificâ cun ''Bituriga'', sitè capitâle di ''[[Bituriges Cubii]]'' (au dì d'ancöi [[Bourges]]) o di ''Bituriges Vivisci'' (au dì ancöi [[Bordeaux]]).</ref><ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. 1126, nòtta 1}}</ref>, a l'ave(r)ea spunciàu u ma(r)ìu a pià u pute(r)e, pe' pöi cangià de numme in Sansùn<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XII, 3}}</ref>, cu'in reciammu au [[Sansón|persunaggiu de Sacre Scritü(r)e]] ch'u l'axeva ina fòrsa esage(r)â. Pe' cuntu du [[Ronald Syme]] sta caregatü(r)a a repìa e credènse in sce mujé galliche inandièi da l'[[Ammianus Marcellinus]]<ref>{{Çitta|Syme, 1968|pp. 57-58}}</ref>, ch'u scriveva: "Se in gallicu, int'ina lite, u ciamma l'agiütttu de sò mujé, ch'a l'è bèn ciü rubüsta de vellu [...], ina manega de furesti a nu pu(r)à tegnìghe tésta, survetüttu quande a dònna [...] a cumènsa a ti(r)à di pügni cumme i curpi de catapülte"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ammianus Marcellinus|tìtolo=Res gestae|url=http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/Ammien_histXV/lecture/12.htm|editô=XV, 12, 1|léngoa=LA}}</ref>. Pe'u [[François Jacques]] u numme da mujé, Vituriga, u l'è in cè(r)u rife(r)imèntu au ''Biturica'', in viu bèn cunusciüu ai rumèi, mensunàu de bèlle votte dau [[Lucius Junius Moderatus Columella|Columella]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Columella|tìtolo=De re rustica libri XIII|editô=III, 2, 7, 8, 9 e 21|léngoa=LA}}</ref>, ch'u rimanda a in'âtra credènsa de l'Ammianus Marcellinus, quella di galli ch'i l'é(r)an di gran imbriegùi<ref>{{Çitta|Jacques, 1992|p. 275}}</ref>. === Ina lette(r)a u(r)iginâle === L'autû de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' u se presènta cumme u sucesû du [[Gaius Suetonius Tranquillus|Suetonius]]<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. II, 7}}</ref>, ch'u l'ha fètu tante mensiùi ai papèi di archivi impe(r)iâli, cumme da curispundènsa. U fâsu [[Flavius Vospicus]] u l'ha dunca scrìtu a imitasiùn de st'autû lì, cun de mensiùi a lette(r)e de sò invensiùn<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. CXX}}</ref>. Presèmpiu, u dixe d'avé cupiàu sta lette(r)a du Proculus: "E l'ho piàu sèntu vergine [[Sàrmati|sàrmate]]. Int'ina nötte e n'ho avüe dêxe. De ciü, e l'ho fète tütte dònne tèmpu de chinze dì, au meju de mè capacitè"<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XII, 7}}</ref>. Di studiusi de l'etè mudèrna i l'han piàu in cunscide(r)asiùn ste sto(r)ie, int'ina mane(r)a ciü o mênu destacâ. L'[[Edward Gibbon]] u a mette int'ina nòtta, pe'u fètu d'êsse in pôcu particulà, e u ne scrive numma che u tèstu intregu in latìn, pe' nu stüsicà tròppu i güsti d'alantu(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Edward Gibbon|tìtolo=Decline and Fall of the Roman Empire|url=http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap12.htm|ànno=1776-1788|léngoa=EN|volùmme=Vul. I, Capitulu 12}}</ref>. L'[[Antoine Péricaud]] u se tegne in sc'in rimandu de cuntra(r)ietè, scrivèndu che "e fixime ch'u nu ciantava lì d'andâghe apröu i g'han d'avêne sveltìu a fin"<ref name=":2" />. Cu'e dimustrasiùi du Dessau e de quelli ch'i sun vegnüi dòppu in sce tütte e invensiùi de l'&#8203;''Historia Augusta'', sta lette(r)a a l'è stèta pià pe' in squèrnu de quarche scritû de fâsi. In rumàn aspèrtu u gh'ave(r)ea defèti truvàu in pa(r)agùn cun l'aventü(r)a de l'[[Ercole|Èrcule]], ch'u l'axeva ingraviàu e sinquanta fìe du ré [[Théspios]] tèmpu de sinquanta nötte<ref name=":3">{{Çitta|Poignault, 2001|p. 255}}</ref>. L'[[André Chastagnol]] u ghe tröva ascì ina cupia, cun de licènse, aa lette(r)a de [[San Giœumo|San Giömu]] ciamâ ''De Servanda Virginitate''<ref name=":1" />, dunde l'autû u se lagna che "u ne rincresce a dìlu: tütti i dì u cazze de vergine"<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/jerome_lettre_XXII/lecture/13.htm|tìtolo=Du soin de conserver la virginité (Lettre XXII)|outô=San Giömu|léngoa=LA, FR|vìxita=2026-04-24}}</ref>. === U curtu regnu === [[Immaggine:Probus Antoninianus 280 2250547.jpg|miniatura|In [[antuniniàn]] du [[Probus]] ch'u regòrda e sò vito(r)ia cuntr'ae pupulasiùn germaniche, batüu a Rumma du [[280]]]] Ciü o mênu du [[280]] o du [[281]] u Proculus u s'è dunca pruclamàu impe(r)atû. L'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' a cunta de de sò imprese milita(r)i esage(r)èi: avanti da sò pruclamasiùn "vellu u l'ha passàu tütta a sò vitta sutt'ae arme, cumme ''[[Tribunus militum|tribunus]]'' a cappu de tante legiùi, e u l'ha cumpìu de grandi imprese<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XII, 5}}</ref>". Dòppu da sò pruclamasiùn, u l'ave(r)ea piàu u cuntrollu de armè da Gallia, armandu 2.000<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XII, 2}}</ref> scciavi e batèndu i [[Alamanni|Alamànni]] cun de strategìe da breganti<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XIII, 3}}</ref>. Cumme che u [[Probus]] u l'è partìu in guèra cuntr'au Proculus, l'usurpatû u l'è scapàu pe' andâse a repa(r)à fra i [[Franchi]], che pe' cuntu de l'&#8203;''Historia Augusta'' u n'é(r)a u(r)igina(r)iu. A ògni moddu, sti lì i l'han cunsegnàu au Probus, ch'u u l'ha fètu massà<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XIII, 4}}</ref>. U stò(r)icu [[Ronald Syme]] u l'ha prupòstu che stu ligamme cu'i Franchi u ne vegne(r)ea da ina letü(r)a fèta da l'autû de l'&#8203;''Historia Augusta'' da sulevasiùn du [[Claudius Silvanus|Silvanus]], cumm'a l'è cuntâ da l'[[Ammianus Marcellinus]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ammianus Marcellinus|tìtolo=Res gestae|url=http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/Ammien_histXV/lecture/6.htm|editô=XV, 5-6|léngoa=LA}}</ref>. Defèti, u gh'é(r)a in Proculus fra i ommi du Silvanus, persunaggiu ch'u u l'é(r)a turna de pa(r)entèlla franca e ch'u l'axeva pensàu de repa(r)âse fra sta pupulasiùn, cumme scrìtu pròpiu inte l'&#8203;''Historia Augusta''<ref>{{Çitta|Syme, 1968|pp. 53-59, 66-68}}</ref>. == E(r)editè == [[Immaggine:Tiers livre des faictz et -...-Rabelais François tp.JPEG|miniatura|356x356px|Fruntespissiu de ''Le Tiers livre'' du [[François Rabelais]], [[1546]]|sinistra]] Di scritûi du [[Renascimento|Rinascimèntu]], ch'i l'axevan lezüu i testi antìghi, i l'han parlàu du Proculus de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]''<ref name=":2" />. L'ümanista [[Heinrich Cornelius Agrippa]] u l'ha mensunàu intu stò tratàu ''De incertitudine et vanitate scientiarum'' a famusa lette(r)a du Proculus "dunde tra i âtri l'impe(r)atû Proculus u nu l'è stètu da mênu inte sta pratica, dètu ch'u se pò vegghe da ina sò lette(r)a che, sernüu sèntu vergine pulacche fra e prexune(r)e de guèra, u se n'è servìu de dêxe a primma nötte e u l'ha finìu u rèstu tèmpu de due setemâne"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Heinrich Cornelius Agrippa|outô2=Louis de Mayerne-Turquet Lyonnais (tradüsiùn de)|tìtolo=De l'Incertitude, vanité, & abus des sciences|url=https://archive.org/details/chepfl-lipr-AXA154/CHEPFL_LIPR_AXA154/page/264/mode/2up|ànno=1630|léngoa=FR|p=264|capìtolo=Des Putains. Chap. LXIII.}}</ref>. Au mèximu moddu, u [[François Rabelais]] intu sò ''[[Le Tiers Livre]]'' a pübbricàu du [[1546]], u l'ha fètu respunde u [[Panurge]] au prève Jean: "e vöju ch'u se sacce che, a calibru pa(r)eggiu, e g'ho ina cuè ch'a nu se sfianca. E u nu me se fasse di pa(r)agùi cu'i beciùi favulusi d'[[Ercole|Èrcule]], Proculus Cesa(r)e e [[Maometto|Maumettu]]"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=François Rabelais|tìtolo=Le Tiers Livre|url=https://fr.wikisource.org/wiki/Les_%C5%92uvres_de_Fran%C3%A7ois_Rabelais_(%C3%89ditions_Marty-Laveaux)/LeTiersLivre/27|ànno=1552|léngoa=FR|capìtolo=XXVII}}</ref>. De ciü, l'[[Adolph Occo]], nümismaticu e megu ascì, du [[1579]] u l'ha nutàu a cuè esage(r)â du Proculus (''homo prodigiosae libidinis'')<ref name=":4" />. Int'ina mane(r)a ciü se(r)ia u ''Catalogue des lyonnais dignes de mémoire'', pübbricàu daa [[Société littéraire de Lyon]] du [[1839]], u cuntegne ina curta nòtta in sciu Proculus: "Proculus (Titus Aelius): u(r)igina(r)iu d'[[Arbenga]], in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a lìgü(r)e]], pruclamàu impe(r)atû a [[Lion|Liùn]] o a [[Colonia|Culònia]] inte l'ànnu [[280]], u l'è stètu batüu e missu a mòrte dau [[Probus]]"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claude Bréghot du Lut|outô2=Antoine Péricaud|tìtolo=Biographie lyonnaise: catalogue des lyonnais dignes de mémoire|url=http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb31081430f|ànno=1839|editô=Société littéraire de Lyon|çitæ=Liùn|léngoa=FR|p=238|capìtolo=Proculus}}</ref>. A despêtu di stüddi e pröve di stò(r)ichi in scia fasitè de l'&#x200B;''Historia Augusta'', ancù du [[1990]] u l'è stètu pübbricàu in libbru in scia sto(r)ia rumâna de Liùn ch'u l'ha repiàu du tüttu e sto(r)ie du [[Flavius Vospicus]] in sce in "Titus Aelius Proculus", usurpatû, cun de invensiùi de ciü cumme u fètu ch'u sa(r)ea stètu in "scunusciüu ufisiâle de guarnixùn a Liùn"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Albert Champdor|tìtolo=Lyon, cité romaine|url=https://www.google.com/books/edition/Lyon/efkhEAAAQBAJ|ànno=1990|editô=BIAS|çitæ=Belgarde|léngoa=FR|pp=85-86|ISBN=2-7015-0441-4}}</ref>. Di scrìti du [[2007]] de stò(r)ichi e archeolughi de Liùn i l'han purtàu pe' cuntru de infurmasiùi ciü agiurnèi: "du [[281]] in sèrtu Proculus u l'axeva usurpàu a purpu(r)a impe(r)iâle cu'a simpatìa de gènte de Liùn e pruvàu, insemme a in âtru usurpatû, a issà l'armâ du [[Ren]]. U sò falimèntu u l'ha purtàu a ina növa represciùn a Liùn"<ref>{{Çitta|Pelletier, 2007|p. 103}}</ref>. De ciü, e ürtime pübbricasiùi du [[2019]] e se sun destachèi du tüttu da stu scrìtu: "A despêtu da testimuniansa de l'&#x200B;''Historia Augusta'' u l'è fòscia a Culònia e nu a Liùn ch'u l'è cumensàu l'usurpasiùn du Proculus, aleàu du [[Bonosus]] du [[280]]-[[281]]. Sta lì a l'è stèta prestu blucâ da l'impe(r)atû Probus"<ref name=":5" />. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Antoine Péricaud|tìtolo=Notes et documents pour servir à l'histoire de Lyon|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54%C3%A021205k/f5.image.r=Proculus%20Lyon|ànno=1838|editô=Pélagaud, Lesné et Crozet|çitæ=Liùn|léngoa=FR|volùmme=Vul. 1|cid=Péricaud, 1838}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Prosopographia Imperii Romani|url=https://pir.bbaw.de/|ediçión=2|ànno=1933|çitæ=Berlìn|léngoa=EN|p=995}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ronald Syme|tìtolo=Ammianus and the Historia Augusta|url=https://www.google.com/books/edition/Ammianus_and_the_Historia_Augusta/cIVfAAAAMAAJ|ànno=1968|editô=Clarendon Press|çitæ=Oxford|léngoa=EN|cid=Syme, 1968|ISBN=978-0-198-14344-4}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Prosopography of the Later Roman Empire|url=http://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1972_num_41_1_1667_t1_0407_0000_2|ànno=1971-1993|editô=Cambridge University Press|çitæ=Cambridge|léngoa=EN|p=745}} * {{Çitta publicaçión|outô=Lorenzo Bellesia|ànno=1992|tìtolo=Procolo, un nuovo imperatore nella serie numismatica romana|revìsta=Panorama numismatico|nùmero=49|pp=37-39|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=François Jacques|ànno=1992|tìtolo=Vituriga, impératrice au nom de Cépage. Notes sur quelques comparses de l'Histoire Auguste|revìsta=L'antiquité classique|volùmme=t. 61|pp=274-279|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1992_num_61_1_1151|cid=Jacques, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|outô2=André Chastagnol (tradusiùn e prefasiùn de)|tìtolo=Histoire Auguste|colànn-a=Bouquins|ànno=1994, CLXXXII + 1244|editô=Robert Laffont|léngoa=FR, LA|cid=Chastagnol, 1994|ISBN=2-221-05734-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Autû scunusciüu|outô2=François Paschoud (tradusiùn de)|tìtolo=Histoire Auguste|colànn-a=Collection des universités de France. Série latine XLI + 444|ànno=2001|editô=Les belles lettres|çitæ=Liùn|léngoa=LA, FR|volùmme=Vul. 5, Pt. 2|capìtolo=Vies de Probus, Firmus, Saturnin, Proculus et Bonose, Carus Numérien et Carin|ISBN=978-2-251-01426-5}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rémy Poignault|tìtolo=Les Personnages du roman grec. Actes du colloque de Tours, 18-20 novembre 1999|url=https://www.persee.fr/doc/mom_0151-7015_2001_act_29_1_1397|colànn-a=Collection de la Maison de l'Orient méditerranéen ancien. Série littéraire et philosophique|ànno=2001|editô=Maison de l'Orient et de la Méditerranée Jean Pouilloux|çitæ=Liùn|léngoa=FR|pp=251-268|volùmme=Vul. 29|capìtolo=Les usurpateurs du Quadrige des Tyrans dans l'Histoire Auguste: des personnages de roman?}} * {{Çitta publicaçión|outô=Johannes Nollé|ànno=2002|tìtolo=Münzen und Alte Geschichte 1: Die erste Münze des Kaisers Proculus: ein neues Bild von einem Usurpator|revìsta=Antike Welt 33|pp=669-674|léngoa=DE|url=https://www.academia.edu/8318361/M%C3%BCnzen_und_Alte_Geschichte_1_Die_erste_M%C3%BCnze_des_Kaisers_Proculus_ein_neues_Bild_von_einem_Usurpator_Antike_Welt_33_2002_669_674|cid=Nollé, 2002}} * {{Çitta lìbbro|outô=André Pelletier, Jacques Rossiaud, Françoise Bayard e Pierre Cayez|tìtolo=Histoire de Lyon: des origines à nos jours|url=https://www.google.com/books/edition/_/IvaPPwAACAAJ|ànno=2007|editô=Éditions lyonnaises d'art et d'histoire|çitæ=Liùn|léngoa=FR|ISBN=978-2-84147-190-4}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sylviane Estiot|tìtolo=Historiae Augustae Colloquium Nanceiense, Atti XII|url=https://www.academia.edu/1378031/Probus_et_les_tyrans_minuscules_Proculus_et_Bonosus_que_dit_la_monnaie_|ànno=2014|editô=Edipuglia|çitæ=Ba(r)i|léngoa=FR|capìtolo=Probus et les tyrans minuscules Proculus et Bonosus. Que dit la monnaie?|cid=Estiot, 2014}} * {{Çitta lìbbro|outô=Paul Chopelin|outô2=Pierre-Jean Souriac|tìtolo=Nouvelle histoire de Lyon et de la métropole|url=https://www.google.com/books/edition/Nouvelle_histoire_de_Lyon_et_de_la_m%C3%A9tr/MZ04yQEACAAJ|colànn-a=Histoire des villes et des régions: histoire|ànno=2019|editô=Privat|léngoa=FR|cid=Chopelin & Souriac, 2019|ISBN=978-2-7089-8378-6}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/?search=Pr%C3%B2culo|tìtolo=Pròculo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2026-04-28}} * {{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Pr%C3%B2culo+(imperatore+romano).html|tìtolo=Pròculo (imperatore romano)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-28}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Imperatoî Romen]] ltrsa0957kom1fm12wfbqo0xdvhe7tj 0 32974 271874 271642 2026-07-17T12:41:04Z Arbenganese 12552 /* Storia */ spessu paragrafu grossu cun dui a cappi, pe' ina meju letüa da mobile 271874 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[Immaggine:Albergo Kulm, Portofino.jpg|miniatura|Vista de l'hotel, cun l'Hermitage e, ciü inderé, Villa Margherita<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3844_Portofino_Kulm_Hermitage_e_Villa_Margherita_1913.htm|tìtolo=3844. PORTOFINO KULM|léngoa=IT|vìxita=2026-07-08}}</ref>]] L'&#8203;'''Hotel Portofino Kulm''' o '''Hotel Portofino Vetta''' u l'é ün hotel, ancö serou, ch'u se tröva in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. St'hotel u l'é stetu custruiu in ta lucalitè dita [[A Vetta de Portufin (Camuggi)|A Vetta de Portufin]], in simma a[[u Munte de Portufin]], e u l'é ün'architetüa de güstu [[liberty]] ch'a mustra cumme in ta ''Belle Époque'' Camuggi e a frasiun d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] ean tegnüe in gran cuntu. I feti de guera e e sö dimensciuin han però purtou a serà l'hotel, in seguitu gh'é stetu ciü tentativi de rilancià e fà prumusiun da strutüa. == Storia == A cumensà daa fin de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]] a l'ea vegnüa üna destinasiun pe'i türisti ben impurtante e frequentà. In tu detaggiu, u l'é stetu ün agente de bursa de [[Pariggi]], u Sebastiano Gaggini, ch'u l'ha vistu e puscibilitè pe'u türismu de lüssu in te sta lucalitè. Le, ch'u ne vegniva da üna famiggia svissera de [[Bissone]] (in sciu [[Lâgo de Lugàn|lagu de Lügan]]) che dau [[XV secolo|Quattrusentu]] a stava a [[Zena]], u l'ha decizu de fabricà ün gran albergu in sci[[U Munte de Portufin|u Munte]] (''Monte Fino'', cumm'u l'ea ditu alantù), in te üna puzisiun panuramica da duve se vedde tantu u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]] che [[Gurfu du Tigülliu|quellu du Tigülliu]]. In tu [[1904]] s'é inandiou i travaggi pe'a stradda ch'a porta daa Rüa au postu de l'hotel, inaugürà in tu meize de dixembre du [[1905]] doppu 32.000 mine e u travaggiu de 350 ommi au giurnu, pe ün percursu lungu 2.600 metri e largu 7. A ogni moddu, u s'é abandunou u prugettu de andà avanti finn-a in sci[[A Vetta de Portufin (Camuggi)|a Vetta]], a 610 metri in sciu livellu du mà<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1216_Portofino_Vetta_vista_sull'Appennino_1930.htm|tìtolo=1216. PORTOFINO VETTA|léngoa=IT|vìxita=2026-07-08}}</ref>. In ti anni doppu s'é costruiu tütte e strutüe: in tu [[1906]] u l'é stetu inaugürou u Grand Restaurant, in tu [[1907]] l'Hotel Hermitage e, in tu [[1908]], tütte e custrusiuin de servissiu, cumpreizu üna gexetta. Tüttu u cumplessu, inaugürou de mazzu, u l'ha pigiou u numme de Portofino Kulm in unù de l'[[hotel Rihi Kulm]] in tu [[Cantón de Schwyz|Cantun de Schwyz]], duve u Gaggini u gh'andava de spessu. Zà in quell'annu, tra i ospiti de l'hotel gh'é stetu a [[Margherita de Savoia|Reginn-a Margherita de Savoia]], che finn-a aa sö morte a l'ha frequentou e lucalitè ciü in vista da [[Liguria|Ligüria]]. Doppu u gh'é pasou l'inventù [[Ghigèrmo Marcon|Guglielmo Marconi]], u liricu [[Giacomo Puccini]], a tennista [[Susanna Lenglen]], u spadasin [[Nedo Nadi]], u puliticu [[Italo Balbo]] e u pueta e puliticu [[Gabriele D'Annunzio]], ch'u l'ha purtou a cangià u numme da strutüa in te "Portofino Vetta", scicumme ch'u l'ea ascidiou dau "''barbaro germanismo Kulm''"<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_206_Ruta_Hotel_Portofino_Kulm_Manifesto_Cappiello.htm|tìtolo=206. PORTOFINO KULM|léngoa=IT|vìxita=2026-07-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1333_Ruta_Albergo_Portofino_Vetta_con_persone_cartolina_1925.htm|tìtolo=1333. PORTOFINO VETTA|léngoa=IT|vìxita=2026-07-08}}</ref>. A ogni moddu, pasou nu guei tempu, in ta strutüa u gh'é stetu propiu di "tedeschi", cumme prexuné de l'armà de l'[[Inpêro oustro-ungàrico|Austria-Üngheria]] in ta [[Primma Goæra Mondiâ|Grande Guera]]. I surdatti de l'"[[Gemeinsame Armee|Imperiale e Regiu Ezercitu]]" (K.u.k. Armee / C.e.k. Hadsereg) pe riseive ün megiu tratamentu e quarche munea de ciü s'ean deti a tagià i erbi in ti boschi vixin, pe fane du carbun de legna pe'e gente de [[Camuggi]] e de [[Recco|Reccu]]. Doppu l'hotel u l'é stetu ün üspià militare pe'i ufisiali italien ferii. A strutüa a l'é steta turna averta pe l'ucaxun da [[Conferénsa de Zêna (1922)|Cunferensa de paxe de Zena]] ch'a s'é tegnüa dau 10 d'arvì au 19 de mazzu du [[1922]], cun ciü incuntri e cunferense pe'i rapresentanti di 34 stati che se sun tegnüi in scia Vetta de Portufin ascì<ref name=":0" />. A guera e a morte du Sebastiano Gaggini (cuscì cumme da Reginn-a Margherita, ch'a l'ea steta ün gran prumutù da strutüa) l'han purtou a üna gran crizi. Quelli che vantavan di crediti in tu [[1927]] l'han dumandou de serà i propi capituli pe 3.157.799 franchi in tüttu. I eredi, missi insemme in te l'Azienda Alberghiera Portofino Vetta, aivan dunque dumandou ün mutuu aa [[Càscia de Rispàrmio de Zêna|Cascia de Risparmiu de Zena]], ch'u l'é stetu aseizu ai 8 de frevà du 1927. Tütti sti puffi han però purtou a asende di atri mutui in tu [[1931]] fintantu che, ai 16 de mazzu [[1932]], u Tribünà Civile u l'ha missu a l'incantu i beni da strutüa, che sun steti acatè daa Cascia de Risparmiu<ref name=":0" />. L'annu doppu a Cascia a l'ha acatou u fundu "La Dolcina", cu'a vivagna ch'a se ghe tröva, e tütti i sciti tra Camuggi e [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] de prupietè da famiggia Gaggini. A famiggia a l'ha risevüu ünn-a de vilette du cumplessu pe staghe de cà e u dirittu de cögge u pedaggiu pe'a stradda tra A Rüa e A Vetta de Portufin. A ogni moddu, a despetu de üna speiza de quattru miliuin de franchi, mancu a banca a l'ea sciurtia a guagnà dau cumplessu, tantu da vendilu tüttu pe sulu 1.700.000 franchi aa Società Anonima Portofino Vetta du cunte [[Lorenzo Bruzzo]]<ref name=":0" />. Cu'a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]], a strutüa a l'é steta requizia daa [[Wehrmacht]], ch'a g'ha missu u Cumandu de zona duve gh'ea l'Hotel. Quand'u l'é arivou i Aleè, pe'u ciü cu'i americhen, u cumplessu u l'é stetu cunvertiu in te ün casinò, tantu pe'i civili che pe'i surdatti. Cumme ch'a l'é turnà ae Auturitè civili, a strutüa a l'é steta serà pe de raxuin de urdine pübblicu scicumme, ciü che de reciammu pe persunn-e pocu racumandabili, de votte e gente ean rapinè lungu a via da de bande de mascarsuin<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2641_Portofino_Vetta_facciata%20dell'Albergo_cartolina_1940.htm|tìtolo=2641. PORTOFINO VETTA|léngoa=IT|vìxita=2026-07-08}}</ref>. A strutüa a l'ha cumensou a andà in ruvinn-a, pe cangi de prupietè sensa vegnì mai averta tuttu l'annu e in moddu ch'a funsiunesse ben. In ti [[Anni 1970|anni Setanta]] a l'é steta acatà dai frè Massone de Camuggi e da l'Orlando Crotti pe faghe üna mustra permanente de pitüe, pe pasà in ti [[Anni 1980|anni Otanta]] a l'imprezaiu Micheletti e in ti [[Anni 1990|anni Nuvanta]] aa Fondiaria Assicurazioni du Raul Gardini, ch'u vueiva metighe üna scöa de cuntu pe ommi d'afari. Aa sö morte in tu [[1993]], a strutüa e a sucietè Portofino Kulm srl sun andete in gestiun ae famigge De Ferrari e De Gregori, prupietaie de l'[[Villa Gentì (Camuggi)|Alberto Cenobio dei Dogi]] de Camuggi, ma doppu ün prucessu inandiou in tu [[2008]] cu'a vegia [[Fondiaria Sai]], poi [[Unipol]], a sentensa du [[Tribunâle de Zêna|Tribünale de Zena]] du [[2013]] a l'ha missu fin au cuntrattu de gestiun ch'u s'ea firmou pe purtà avanti l'hotel<ref name=":0" />. Aa giurnà d'ancö, doppu de ün acordu firmou in tu [[2024]] cu'a Unipol, a strutüa a l'é da sucietè Akno de l'imprezaiu Alex Huhi, da cadenn-a de alberghi AN Hotels<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/levante/2024/12/11/news/portofino_kulm_al_colosso_iraniano_an_hotel-14878089/|tìtolo=Portofino Kulm al colosso dell'hotellerie: il piano di rilancio di AN Hotels|outô=Edoardo Megli|dæta=11 dixembre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-07-08}}</ref>. == Notte == <references /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://an-hotels.com/strutture/an-hotel-kulm-portofino/|tìtolo=AN Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-08}} * {{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/struttura-alberghiera-liberty-portofino-kuln-kursaal|tìtolo=Struttura alberghiera liberty Portofino Kulm & Kursaal|léngoa=IT|vìxita=2026-07-08}} [[Categorîa:Camuggi]] [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] [[Categorîa:Turiximo]] sn7q3b6wr4kp95ngduv4dpsy5ileq80 0 33001 271871 271776 2026-07-17T12:36:35Z Arbenganese 12552 azunta futrugrafia Rapallu 271871 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[File:Merletto lavoratrici e mostra a Rapallo 1905c.png|thumb|De donne che travaggian u merlettu "al tombolo" in Ciassa a Rapallu (1905-1910)]] U '''merlettu "''al tombolo''"''' u l'é ün pisettu fetu a man. Cu'u termine "''tombolo''" se intende segge u merlettu pe sö cuntu che l'atressu ch'u s'adövia in ta sö prudusiun. U pissu u vegne fetu cun du fì de cutun, lin, sea, lann-a o de fibre sintetiche. U "tombolo" u l'é ün uegé a furma de tübbu o de calotta, che in simma se ghe fissa e agugge che servan pe' fa i gruppi au merlettu. == Storia == L'üzu du merlettu au ''tombolo'' e du [[macramè]] in [[Liguria|Ligüria]] han ün'antiga urigine, tantu da ese registrè in Ligüria fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] e cu'a furmasiun de sö tecniche du postu a partì pe'u ciü dau [[XVI secolo|Sinquesentu]]. U grossu svilüppu de ste pratiche tra [[Recco|Reccu]], [[Camuggi]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Ciävai|Ciavai]] l'han pusciüu dà au teritoiu du [[Rivêa de Levànte|Levante]] üna grossa ucaxun de guagnu, purtandu aa nascita d'ün sö spassiu in te l'ecunumia du tempu. U fetu ch'u ghe fuise du mercou in tu Levante u l'ea üna situasiun vista de stortu daa ''Corporazione dei Setaioli'' e dau munupoliu zeneize. I privilegi da Curpurasiun cumprendeivan l'esclüxiva in scia prudusiun sulu drentu ai cunfin da sitè, u divietu de smerciu se nu pe mezu di zeneixi e l'aveighe da stà drentu ae miage de Zena pe tütti i asuciè. Sta gilda a mandava d'in tantu in tantu u cuscì ditu ''preco publico'' (ün funsiunaiu cun cumpitu de verifica) pe denunsià e ativitè in ta Rivea e in te valè, sciben che defeti e pruteste cazessan in tu vöu. Levou e denunsie che de cuntinuu finivan cuntru Ciavai e a [[Funtann-a Bunn-a]], u Senatu u l'ea stetu custreitu a fà de diciarasiuin a stu prupoxitu, de moddu da permette du tüttu ae cumünitè du [[Tigulliu]] de smercià i sö prudüti e, in tu [[1772]], u l'ea stetu creou ün censimentu (''Censimento dei Tessitori di Seta''), a cunferma finn-a de üna riga de privilegi pe'a valà.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marzia Cataldi Gallo|tìtolo=I tessuti delle fieschine|url=https://conservatoriofieschi.it/Docs/Biblioteca_Digitale/CSACV/50d843331150fea63523887394660300.pdf|ànno=2012|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=7|capìtolo=Cenni sulla produzione tessile dell’Ottocento in Liguria}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://artigianiinliguria.it/wp-content/uploads/2023/04/Disciplinare_Damaschi.pdf|tìtolo=Disciplinare di produzione per la conformità del prodotto delle Lavorazioni Artigiane Artistiche, Tradizionali, Tipiche di Qualità del settore: Damaschi e tessuti di Lorsica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> L'[[XIX secolo|Öttusentu]] u l'ha avüu ün forte impattu. I cangi in ta sucietè, u bezögnu de cumensà cun di servissi suciali pe'e e zuene restè sensa famiggia o sustegnu, a vuluntè de mantegnì a tradisiun e de spuncià pe l'indipendensa de donne, han purtou au spandise du merlettu e di recammi in te tüttu u teritoiu de l'apenn-a nasciüu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. L'ean nasciüe cuscì de scöe, di posti pe'i zueni sensa famiggia, de sedi suciali e de fabriche, tiè sciü pe'u ciü dai nobili e da l'erta burghexia. In tu [[1872]] a Murano a l'ea nasciüa a Scöa di Merletti, ch'u ghe anetu aprövu a Jesurum de Pelestrinn-a in tu [[1874]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.larchivio.com/xoom/ilmerletto.htm|tìtolo=Il merletto, un'arte tra ieri e oggi...|outô=Elsa Dal Monego|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, quella dedicà au "''crochet''" in sce l'[[Izua Mazù (Lagu Trazimen)|Izua Mazù]] du [[Lagu Trazimen]] in tu [[1884]], quelle fundè da Cora Slocomn Savorgnan in tu [[1891]] in [[Friùli-Venessia Giulia|Friuli]] a [[Brazzà]] e a [[Fagagna]]<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioculturale.regione.fvg.it/percorso-tematico/?s_id=819786|tìtolo=Scuola Cooperativa di Merletti di Brazzà|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, a ''Casa del Sole'' de Valentina Cavandoli a [[Turin|Türin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.piemonte.it/web/media/596/download|tìtolo=Tessitura, arazzi, ricamo, abbigliamento, Disciplinare di produzione|editô=Regiun Piemunte|léngoa=IT|p=18|vìxita=2026-07-11}}</ref> e quelle da ''Società Protettrice delle Arti e Industrie Decorative'' a [[Bologna|Bulogna]], a partì dau [[1898]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.culturabologna.it/documents/merletto-ad-ago-con-tecnica-aemilia-ars|tìtolo=Merletto ad ago con tecnica Aemilia Ars|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> U l'é nasciüu ün ente ünicu, l'asuciasiun de Indüstrie Feminili Italiann-e, fundà ai 22 de mazzu du [[1903]] a [[Romma|Rumma]] pe gestì i prugetti sutta u patrunou da [[Reginn-a Margaita de Savoia]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.fioretombolo.net/leindustriefemminiliitaliane.htm|tìtolo=Industrue femminili italiane|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> In [[Ligüria]] sun ben cunusciüe e tradisiun de [[Rapallo|Rapallu]] e a scöa de [[Pitelli (A Spèza)|Pitelli]], frasiun du cumüne da [[A Spèza|Spezza]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.farodiroma.it/arte-e-cultura-merletto-italiano-unesco-con-27-comuni-da-colombo-alla-maison-fendi-cronistoria-del-tombolo-e-del-macrame-a-martinengo/|tìtolo=Arte e Cultura. Merletto Italiano, UNESCO con 27 Comuni: "Da Colombo alla Maison FENDI". Cronistoria del Tombolo e del Macramè|outô=Angelo Martinengo|léngoa=IT|vìxita=2026-06-01}}</ref> In tu caxu de Rapallu e da vixinn-a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e donne che ghe travagiavan ean suviatüttu mugé e sö di pescuei de curallu che cu'e palanche guagnè agiütavan a famiggia in ti lunghi periudi de viagiu di sö ommi. == Notte == <references /> 2sr7bgbeqy592h1wikfmfwweiswsd2d 271872 271871 2026-07-17T12:37:22Z Arbenganese 12552 +interpr 271872 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[File:Merletto lavoratrici e mostra a Rapallo 1905c.png|thumb|De donne che travaggian u merlettu "al tombolo" in Ciassa a Rapallu (1905-1910)]] U '''merlettu "''al tombolo''"''' u l'é ün pisettu fetu a man. Cu'u termine "''tombolo''" se intende segge u merlettu pe sö cuntu che l'atressu ch'u s'adövia in ta sö prudusiun. U pissu u vegne fetu cun du fì de cutun, lin, sea, lann-a o de fibre sintetiche. U "tombolo" u l'é ün uegé a furma de tübbu o de calotta, che in simma se ghe fissa e agugge che servan pe' fa i gruppi au merlettu. == Storia == L'üzu du merlettu au ''tombolo'' e du [[macramè]] in [[Liguria|Ligüria]] han ün'antiga urigine, tantu da ese registrè in Ligüria fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] e cu'a furmasiun de sö tecniche du postu a partì pe'u ciü dau [[XVI secolo|Sinquesentu]]. U grossu svilüppu de ste pratiche tra [[Recco|Reccu]], [[Camuggi]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Ciävai|Ciavai]] l'han pusciüu dà au teritoiu du [[Rivêa de Levànte|Levante]] üna grossa ucaxun de guagnu, purtandu aa nascita d'ün sö spassiu in te l'ecunumia du tempu. U fetu ch'u ghe fuise du mercou in tu Levante u l'ea üna situasiun vista de stortu daa ''Corporazione dei Setaioli'' e dau munupoliu zeneize. I privilegi da Curpurasiun cumprendeivan l'esclüxiva in scia prudusiun sulu drentu ai cunfin da sitè, u divietu de smerciu se nu pe mezu di zeneixi e l'aveighe da stà drentu ae miage de Zena pe tütti i asuciè. Sta gilda a mandava d'in tantu in tantu u cuscì ditu ''preco publico'' (ün funsiunaiu cun cumpitu de verifica) pe denunsià e ativitè in ta Rivea e in te valè, sciben che defeti e pruteste cazessan in tu vöu. Levou e denunsie che de cuntinuu finivan cuntru Ciavai e a [[Funtann-a Bunn-a]], u Senatu u l'ea stetu custreitu a fà de diciarasiuin a stu prupoxitu, de moddu da permette du tüttu ae cumünitè du [[Tigulliu]] de smercià i sö prudüti e, in tu [[1772]], u l'ea stetu creou ün censimentu (''Censimento dei Tessitori di Seta''), a cunferma finn-a de üna riga de privilegi pe'a valà.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marzia Cataldi Gallo|tìtolo=I tessuti delle fieschine|url=https://conservatoriofieschi.it/Docs/Biblioteca_Digitale/CSACV/50d843331150fea63523887394660300.pdf|ànno=2012|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=7|capìtolo=Cenni sulla produzione tessile dell’Ottocento in Liguria}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://artigianiinliguria.it/wp-content/uploads/2023/04/Disciplinare_Damaschi.pdf|tìtolo=Disciplinare di produzione per la conformità del prodotto delle Lavorazioni Artigiane Artistiche, Tradizionali, Tipiche di Qualità del settore: Damaschi e tessuti di Lorsica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> L'[[XIX secolo|Öttusentu]] u l'ha avüu ün forte impattu. I cangi in ta sucietè, u bezögnu de cumensà cun di servissi suciali pe'e e zuene restè sensa famiggia o sustegnu, a vuluntè de mantegnì a tradisiun e de spuncià pe l'indipendensa de donne, han purtou au spandise du merlettu e di recammi in te tüttu u teritoiu de l'apenn-a nasciüu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. L'ean nasciüe cuscì de scöe, di posti pe'i zueni sensa famiggia, de sedi suciali e de fabriche, tiè sciü pe'u ciü dai nobili e da l'erta burghexia. In tu [[1872]] a Murano a l'ea nasciüa a Scöa di Merletti, ch'u ghe anetu aprövu a Jesurum de Pelestrinn-a in tu [[1874]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.larchivio.com/xoom/ilmerletto.htm|tìtolo=Il merletto, un'arte tra ieri e oggi...|outô=Elsa Dal Monego|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, quella dedicà au "''crochet''" in sce l'[[Izua Mazù (Lagu Trazimen)|Izua Mazù]] du [[Lagu Trazimen]] in tu [[1884]], quelle fundè da Cora Slocomn Savorgnan in tu [[1891]] in [[Friùli-Venessia Giulia|Friuli]] a [[Brazzà]] e a [[Fagagna]]<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioculturale.regione.fvg.it/percorso-tematico/?s_id=819786|tìtolo=Scuola Cooperativa di Merletti di Brazzà|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, a ''Casa del Sole'' de Valentina Cavandoli a [[Turin|Türin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.piemonte.it/web/media/596/download|tìtolo=Tessitura, arazzi, ricamo, abbigliamento, Disciplinare di produzione|editô=Regiun Piemunte|léngoa=IT|p=18|vìxita=2026-07-11}}</ref> e quelle da ''Società Protettrice delle Arti e Industrie Decorative'' a [[Bologna|Bulogna]], a partì dau [[1898]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.culturabologna.it/documents/merletto-ad-ago-con-tecnica-aemilia-ars|tìtolo=Merletto ad ago con tecnica Aemilia Ars|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> U l'é nasciüu ün ente ünicu, l'asuciasiun de Indüstrie Feminili Italiann-e, fundà ai 22 de mazzu du [[1903]] a [[Romma|Rumma]] pe gestì i prugetti sutta u patrunou da [[Reginn-a Margaita de Savoia]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.fioretombolo.net/leindustriefemminiliitaliane.htm|tìtolo=Industrue femminili italiane|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> In [[Ligüria]] sun ben cunusciüe e tradisiun de [[Rapallo|Rapallu]] e a scöa de [[Pitelli (A Spèza)|Pitelli]], frasiun du cumüne da [[A Spèza|Spezza]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.farodiroma.it/arte-e-cultura-merletto-italiano-unesco-con-27-comuni-da-colombo-alla-maison-fendi-cronistoria-del-tombolo-e-del-macrame-a-martinengo/|tìtolo=Arte e Cultura. Merletto Italiano, UNESCO con 27 Comuni: "Da Colombo alla Maison FENDI". Cronistoria del Tombolo e del Macramè|outô=Angelo Martinengo|léngoa=IT|vìxita=2026-06-01}}</ref> In tu caxu de Rapallu e da vixinn-a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e donne che ghe travagiavan ean suviatüttu mugé e sö di pescuei de curallu che cu'e palanche guagnè agiütavan a famiggia in ti lunghi periudi de viagiu di sö ommi. == Notte == <references /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} pb500nscifcqo4z8pr2z1c5exr51r9v 271873 271872 2026-07-17T12:38:56Z Arbenganese 12552 /* Atri prugetti */ +cat cumme pe'e atre 271873 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[File:Merletto lavoratrici e mostra a Rapallo 1905c.png|thumb|De donne che travaggian u merlettu "al tombolo" in Ciassa a Rapallu (1905-1910)]] U '''merlettu "''al tombolo''"''' u l'é ün pisettu fetu a man. Cu'u termine "''tombolo''" se intende segge u merlettu pe sö cuntu che l'atressu ch'u s'adövia in ta sö prudusiun. U pissu u vegne fetu cun du fì de cutun, lin, sea, lann-a o de fibre sintetiche. U "tombolo" u l'é ün uegé a furma de tübbu o de calotta, che in simma se ghe fissa e agugge che servan pe' fa i gruppi au merlettu. == Storia == L'üzu du merlettu au ''tombolo'' e du [[macramè]] in [[Liguria|Ligüria]] han ün'antiga urigine, tantu da ese registrè in Ligüria fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] e cu'a furmasiun de sö tecniche du postu a partì pe'u ciü dau [[XVI secolo|Sinquesentu]]. U grossu svilüppu de ste pratiche tra [[Recco|Reccu]], [[Camuggi]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Ciävai|Ciavai]] l'han pusciüu dà au teritoiu du [[Rivêa de Levànte|Levante]] üna grossa ucaxun de guagnu, purtandu aa nascita d'ün sö spassiu in te l'ecunumia du tempu. U fetu ch'u ghe fuise du mercou in tu Levante u l'ea üna situasiun vista de stortu daa ''Corporazione dei Setaioli'' e dau munupoliu zeneize. I privilegi da Curpurasiun cumprendeivan l'esclüxiva in scia prudusiun sulu drentu ai cunfin da sitè, u divietu de smerciu se nu pe mezu di zeneixi e l'aveighe da stà drentu ae miage de Zena pe tütti i asuciè. Sta gilda a mandava d'in tantu in tantu u cuscì ditu ''preco publico'' (ün funsiunaiu cun cumpitu de verifica) pe denunsià e ativitè in ta Rivea e in te valè, sciben che defeti e pruteste cazessan in tu vöu. Levou e denunsie che de cuntinuu finivan cuntru Ciavai e a [[Funtann-a Bunn-a]], u Senatu u l'ea stetu custreitu a fà de diciarasiuin a stu prupoxitu, de moddu da permette du tüttu ae cumünitè du [[Tigulliu]] de smercià i sö prudüti e, in tu [[1772]], u l'ea stetu creou ün censimentu (''Censimento dei Tessitori di Seta''), a cunferma finn-a de üna riga de privilegi pe'a valà.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marzia Cataldi Gallo|tìtolo=I tessuti delle fieschine|url=https://conservatoriofieschi.it/Docs/Biblioteca_Digitale/CSACV/50d843331150fea63523887394660300.pdf|ànno=2012|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=7|capìtolo=Cenni sulla produzione tessile dell’Ottocento in Liguria}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://artigianiinliguria.it/wp-content/uploads/2023/04/Disciplinare_Damaschi.pdf|tìtolo=Disciplinare di produzione per la conformità del prodotto delle Lavorazioni Artigiane Artistiche, Tradizionali, Tipiche di Qualità del settore: Damaschi e tessuti di Lorsica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> L'[[XIX secolo|Öttusentu]] u l'ha avüu ün forte impattu. I cangi in ta sucietè, u bezögnu de cumensà cun di servissi suciali pe'e e zuene restè sensa famiggia o sustegnu, a vuluntè de mantegnì a tradisiun e de spuncià pe l'indipendensa de donne, han purtou au spandise du merlettu e di recammi in te tüttu u teritoiu de l'apenn-a nasciüu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. L'ean nasciüe cuscì de scöe, di posti pe'i zueni sensa famiggia, de sedi suciali e de fabriche, tiè sciü pe'u ciü dai nobili e da l'erta burghexia. In tu [[1872]] a Murano a l'ea nasciüa a Scöa di Merletti, ch'u ghe anetu aprövu a Jesurum de Pelestrinn-a in tu [[1874]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.larchivio.com/xoom/ilmerletto.htm|tìtolo=Il merletto, un'arte tra ieri e oggi...|outô=Elsa Dal Monego|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, quella dedicà au "''crochet''" in sce l'[[Izua Mazù (Lagu Trazimen)|Izua Mazù]] du [[Lagu Trazimen]] in tu [[1884]], quelle fundè da Cora Slocomn Savorgnan in tu [[1891]] in [[Friùli-Venessia Giulia|Friuli]] a [[Brazzà]] e a [[Fagagna]]<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioculturale.regione.fvg.it/percorso-tematico/?s_id=819786|tìtolo=Scuola Cooperativa di Merletti di Brazzà|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, a ''Casa del Sole'' de Valentina Cavandoli a [[Turin|Türin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.piemonte.it/web/media/596/download|tìtolo=Tessitura, arazzi, ricamo, abbigliamento, Disciplinare di produzione|editô=Regiun Piemunte|léngoa=IT|p=18|vìxita=2026-07-11}}</ref> e quelle da ''Società Protettrice delle Arti e Industrie Decorative'' a [[Bologna|Bulogna]], a partì dau [[1898]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.culturabologna.it/documents/merletto-ad-ago-con-tecnica-aemilia-ars|tìtolo=Merletto ad ago con tecnica Aemilia Ars|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> U l'é nasciüu ün ente ünicu, l'asuciasiun de Indüstrie Feminili Italiann-e, fundà ai 22 de mazzu du [[1903]] a [[Romma|Rumma]] pe gestì i prugetti sutta u patrunou da [[Reginn-a Margaita de Savoia]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.fioretombolo.net/leindustriefemminiliitaliane.htm|tìtolo=Industrue femminili italiane|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> In [[Ligüria]] sun ben cunusciüe e tradisiun de [[Rapallo|Rapallu]] e a scöa de [[Pitelli (A Spèza)|Pitelli]], frasiun du cumüne da [[A Spèza|Spezza]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.farodiroma.it/arte-e-cultura-merletto-italiano-unesco-con-27-comuni-da-colombo-alla-maison-fendi-cronistoria-del-tombolo-e-del-macrame-a-martinengo/|tìtolo=Arte e Cultura. Merletto Italiano, UNESCO con 27 Comuni: "Da Colombo alla Maison FENDI". Cronistoria del Tombolo e del Macramè|outô=Angelo Martinengo|léngoa=IT|vìxita=2026-06-01}}</ref> In tu caxu de Rapallu e da vixinn-a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e donne che ghe travagiavan ean suviatüttu mugé e sö di pescuei de curallu che cu'e palanche guagnè agiütavan a famiggia in ti lunghi periudi de viagiu di sö ommi. == Notte == <references /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria]] 4ukispnpig9vfkxia4y7pd7ufqmsrfr 271875 271873 2026-07-17T12:54:05Z Arbenganese 12552 /* Storia */ +foto varie 271875 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[File:Merletto lavoratrici e mostra a Rapallo 1905c.png|thumb|De donne che travaggian u merlettu "al tombolo" in Ciassa a Rapallu (1905-1910)]] U '''merlettu "''al tombolo''"''' u l'é ün pisettu fetu a man. Cu'u termine "''tombolo''" se intende segge u merlettu pe sö cuntu che l'atressu ch'u s'adövia in ta sö prudusiun. U pissu u vegne fetu cun du fì de cutun, lin, sea, lann-a o de fibre sintetiche. U "tombolo" u l'é ün uegé a furma de tübbu o de calotta, che in simma se ghe fissa e agugge che servan pe' fa i gruppi au merlettu. == Storia == [[File:Bobbin lace making Myjava-Festival.jpg|thumb|L'uegé pe' fà i pisetti|left]] L'üzu du merlettu au ''tombolo'' e du [[macramè]] in [[Liguria|Ligüria]] han ün'antiga urigine, tantu da ese registrè in Ligüria fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] e cu'a furmasiun de sö tecniche du postu a partì pe'u ciü dau [[XVI secolo|Sinquesentu]]. U grossu svilüppu de ste pratiche tra [[Recco|Reccu]], [[Camuggi]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Ciävai|Ciavai]] l'han pusciüu dà au teritoiu du [[Rivêa de Levànte|Levante]] üna grossa ucaxun de guagnu, purtandu aa nascita d'ün sö spassiu in te l'ecunumia du tempu. U fetu ch'u ghe fuise du mercou in tu Levante u l'ea üna situasiun vista de stortu daa ''Corporazione dei Setaioli'' e dau munupoliu zeneize. I privilegi da Curpurasiun cumprendeivan l'esclüxiva in scia prudusiun sulu drentu ai cunfin da sitè, u divietu de smerciu se nu pe mezu di zeneixi e l'aveighe da stà drentu ae miage de Zena pe tütti i asuciè. Sta gilda a mandava d'in tantu in tantu u cuscì ditu ''preco publico'' (ün funsiunaiu cun cumpitu de verifica) pe denunsià e ativitè in ta Rivea e in te valè, sciben che defeti e pruteste cazessan in tu vöu. <gallery mode="packed" height="150"> Immaggine:Italy, Genoa, 16th century - Needlepoint (Cutwork) and Bobbin Lace Cloth - 1920.1162 - Cleveland Museum of Art.tif|Merlettu decurou zeneize du Settesentu Immaggine:Italy, Genoa, second half of 16th century - Bobbin Lace (Needle Lace Design) Tablecloth - 1920.1170 - Cleveland Museum of Art.tif|Tuvaggia decurà cun di merletti aa zeneize Immaggine:Italy, Genoa, 16th century - Needlepoint (Cutwork) and Bobbin Lace Altar Frontal - 1920.1171 - Cleveland Museum of Art.tif|Pisettu da artà recamou </gallery> Levou e denunsie che de cuntinuu finivan cuntru Ciavai e a [[Funtann-a Bunn-a]], u Senatu u l'ea stetu custreitu a fà de diciarasiuin a stu prupoxitu, de moddu da permette du tüttu ae cumünitè du [[Tigulliu]] de smercià i sö prudüti e, in tu [[1772]], u l'ea stetu creou ün censimentu (''Censimento dei Tessitori di Seta''), a cunferma finn-a de üna riga de privilegi pe'a valà.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marzia Cataldi Gallo|tìtolo=I tessuti delle fieschine|url=https://conservatoriofieschi.it/Docs/Biblioteca_Digitale/CSACV/50d843331150fea63523887394660300.pdf|ànno=2012|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=7|capìtolo=Cenni sulla produzione tessile dell’Ottocento in Liguria}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://artigianiinliguria.it/wp-content/uploads/2023/04/Disciplinare_Damaschi.pdf|tìtolo=Disciplinare di produzione per la conformità del prodotto delle Lavorazioni Artigiane Artistiche, Tradizionali, Tipiche di Qualità del settore: Damaschi e tessuti di Lorsica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> L'[[XIX secolo|Öttusentu]] u l'ha avüu ün forte impattu. I cangi in ta sucietè, u bezögnu de cumensà cun di servissi suciali pe'e e zuene restè sensa famiggia o sustegnu, a vuluntè de mantegnì a tradisiun e de spuncià pe l'indipendensa de donne, han purtou au spandise du merlettu e di recammi in te tüttu u teritoiu de l'apenn-a nasciüu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. L'ean nasciüe cuscì de scöe, di posti pe'i zueni sensa famiggia, de sedi suciali e de fabriche, tiè sciü pe'u ciü dai nobili e da l'erta burghexia. In tu [[1872]] a Murano a l'ea nasciüa a Scöa di Merletti, ch'u ghe anetu aprövu a Jesurum de Pelestrinn-a in tu [[1874]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.larchivio.com/xoom/ilmerletto.htm|tìtolo=Il merletto, un'arte tra ieri e oggi...|outô=Elsa Dal Monego|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, quella dedicà au "''crochet''" in sce l'[[Izua Mazù (Lagu Trazimen)|Izua Mazù]] du [[Lagu Trazimen]] in tu [[1884]], quelle fundè da Cora Slocomn Savorgnan in tu [[1891]] in [[Friùli-Venessia Giulia|Friuli]] a [[Brazzà]] e a [[Fagagna]]<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioculturale.regione.fvg.it/percorso-tematico/?s_id=819786|tìtolo=Scuola Cooperativa di Merletti di Brazzà|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, a ''Casa del Sole'' de Valentina Cavandoli a [[Turin|Türin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.piemonte.it/web/media/596/download|tìtolo=Tessitura, arazzi, ricamo, abbigliamento, Disciplinare di produzione|editô=Regiun Piemunte|léngoa=IT|p=18|vìxita=2026-07-11}}</ref> e quelle da ''Società Protettrice delle Arti e Industrie Decorative'' a [[Bologna|Bulogna]], a partì dau [[1898]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.culturabologna.it/documents/merletto-ad-ago-con-tecnica-aemilia-ars|tìtolo=Merletto ad ago con tecnica Aemilia Ars|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> U l'é nasciüu ün ente ünicu, l'asuciasiun de Indüstrie Feminili Italiann-e, fundà ai 22 de mazzu du [[1903]] a [[Romma|Rumma]] pe gestì i prugetti sutta u patrunou da [[Reginn-a Margaita de Savoia]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.fioretombolo.net/leindustriefemminiliitaliane.htm|tìtolo=Industrue femminili italiane|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> In [[Ligüria]] sun ben cunusciüe e tradisiun de [[Rapallo|Rapallu]] e a scöa de [[Pitelli (A Spèza)|Pitelli]], frasiun du cumüne da [[A Spèza|Spezza]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.farodiroma.it/arte-e-cultura-merletto-italiano-unesco-con-27-comuni-da-colombo-alla-maison-fendi-cronistoria-del-tombolo-e-del-macrame-a-martinengo/|tìtolo=Arte e Cultura. Merletto Italiano, UNESCO con 27 Comuni: "Da Colombo alla Maison FENDI". Cronistoria del Tombolo e del Macramè|outô=Angelo Martinengo|léngoa=IT|vìxita=2026-06-01}}</ref> In tu caxu de Rapallu e da vixinn-a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e donne che ghe travagiavan ean suviatüttu mugé e sö di pescuei de curallu che cu'e palanche guagnè agiütavan a famiggia in ti lunghi periudi de viagiu di sö ommi. == Notte == <references /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria]] j45rqu5euv5wys46gay8cquaveblu60 271876 271875 2026-07-17T12:55:23Z Arbenganese 12552 /* Storia */ sorting 271876 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[File:Merletto lavoratrici e mostra a Rapallo 1905c.png|thumb|De donne che travaggian u merlettu "al tombolo" in Ciassa a Rapallu (1905-1910)]] U '''merlettu "''al tombolo''"''' u l'é ün pisettu fetu a man. Cu'u termine "''tombolo''" se intende segge u merlettu pe sö cuntu che l'atressu ch'u s'adövia in ta sö prudusiun. U pissu u vegne fetu cun du fì de cutun, lin, sea, lann-a o de fibre sintetiche. U "tombolo" u l'é ün uegé a furma de tübbu o de calotta, che in simma se ghe fissa e agugge che servan pe' fa i gruppi au merlettu. == Storia == [[File:Bobbin lace making Myjava-Festival.jpg|thumb|L'uegé pe' fà i pisetti|left]] L'üzu du merlettu au ''tombolo'' e du [[macramè]] in [[Liguria|Ligüria]] han ün'antiga urigine, tantu da ese registrè in Ligüria fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] e cu'a furmasiun de sö tecniche du postu a partì pe'u ciü dau [[XVI secolo|Sinquesentu]]. U grossu svilüppu de ste pratiche tra [[Recco|Reccu]], [[Camuggi]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Ciävai|Ciavai]] l'han pusciüu dà au teritoiu du [[Rivêa de Levànte|Levante]] üna grossa ucaxun de guagnu, purtandu aa nascita d'ün sö spassiu in te l'ecunumia du tempu. U fetu ch'u ghe fuise du mercou in tu Levante u l'ea üna situasiun vista de stortu daa ''Corporazione dei Setaioli'' e dau munupoliu zeneize. I privilegi da Curpurasiun cumprendeivan l'esclüxiva in scia prudusiun sulu drentu ai cunfin da sitè, u divietu de smerciu se nu pe mezu di zeneixi e l'aveighe da stà drentu ae miage de Zena pe tütti i asuciè. Sta gilda a mandava d'in tantu in tantu u cuscì ditu ''preco publico'' (ün funsiunaiu cun cumpitu de verifica) pe denunsià e ativitè in ta Rivea e in te valè, sciben che defeti e pruteste cazessan in tu vöu. Levou e denunsie che de cuntinuu finivan cuntru Ciavai e a [[Funtann-a Bunn-a]], u Senatu u l'ea stetu custreitu a fà de diciarasiuin a stu prupoxitu, de moddu da permette du tüttu ae cumünitè du [[Tigulliu]] de smercià i sö prudüti e, in tu [[1772]], u l'ea stetu creou ün censimentu (''Censimento dei Tessitori di Seta''), a cunferma finn-a de üna riga de privilegi pe'a valà.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marzia Cataldi Gallo|tìtolo=I tessuti delle fieschine|url=https://conservatoriofieschi.it/Docs/Biblioteca_Digitale/CSACV/50d843331150fea63523887394660300.pdf|ànno=2012|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=7|capìtolo=Cenni sulla produzione tessile dell’Ottocento in Liguria}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://artigianiinliguria.it/wp-content/uploads/2023/04/Disciplinare_Damaschi.pdf|tìtolo=Disciplinare di produzione per la conformità del prodotto delle Lavorazioni Artigiane Artistiche, Tradizionali, Tipiche di Qualità del settore: Damaschi e tessuti di Lorsica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> <gallery mode="packed" height="150" heights="150"> Immaggine:Italy, Genoa, second half of 16th century - Bobbin Lace (Needle Lace Design) Tablecloth - 1920.1170 - Cleveland Museum of Art.tif|Tuvaggia decurà cun di merletti aa zeneize Immaggine:Italy, Genoa, 16th century - Needlepoint (Cutwork) and Bobbin Lace Cloth - 1920.1162 - Cleveland Museum of Art.tif|Merlettu decurou du Settesentu Immaggine:Italy, Genoa, 16th century - Needlepoint (Cutwork) and Bobbin Lace Altar Frontal - 1920.1171 - Cleveland Museum of Art.tif|Pisettu da artà recamou </gallery>L'[[XIX secolo|Öttusentu]] u l'ha avüu ün forte impattu. I cangi in ta sucietè, u bezögnu de cumensà cun di servissi suciali pe'e e zuene restè sensa famiggia o sustegnu, a vuluntè de mantegnì a tradisiun e de spuncià pe l'indipendensa de donne, han purtou au spandise du merlettu e di recammi in te tüttu u teritoiu de l'apenn-a nasciüu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. L'ean nasciüe cuscì de scöe, di posti pe'i zueni sensa famiggia, de sedi suciali e de fabriche, tiè sciü pe'u ciü dai nobili e da l'erta burghexia. In tu [[1872]] a Murano a l'ea nasciüa a Scöa di Merletti, ch'u ghe anetu aprövu a Jesurum de Pelestrinn-a in tu [[1874]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.larchivio.com/xoom/ilmerletto.htm|tìtolo=Il merletto, un'arte tra ieri e oggi...|outô=Elsa Dal Monego|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, quella dedicà au "''crochet''" in sce l'[[Izua Mazù (Lagu Trazimen)|Izua Mazù]] du [[Lagu Trazimen]] in tu [[1884]], quelle fundè da Cora Slocomn Savorgnan in tu [[1891]] in [[Friùli-Venessia Giulia|Friuli]] a [[Brazzà]] e a [[Fagagna]]<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioculturale.regione.fvg.it/percorso-tematico/?s_id=819786|tìtolo=Scuola Cooperativa di Merletti di Brazzà|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, a ''Casa del Sole'' de Valentina Cavandoli a [[Turin|Türin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.piemonte.it/web/media/596/download|tìtolo=Tessitura, arazzi, ricamo, abbigliamento, Disciplinare di produzione|editô=Regiun Piemunte|léngoa=IT|p=18|vìxita=2026-07-11}}</ref> e quelle da ''Società Protettrice delle Arti e Industrie Decorative'' a [[Bologna|Bulogna]], a partì dau [[1898]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.culturabologna.it/documents/merletto-ad-ago-con-tecnica-aemilia-ars|tìtolo=Merletto ad ago con tecnica Aemilia Ars|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> U l'é nasciüu ün ente ünicu, l'asuciasiun de Indüstrie Feminili Italiann-e, fundà ai 22 de mazzu du [[1903]] a [[Romma|Rumma]] pe gestì i prugetti sutta u patrunou da [[Reginn-a Margaita de Savoia]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.fioretombolo.net/leindustriefemminiliitaliane.htm|tìtolo=Industrue femminili italiane|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> In [[Ligüria]] sun ben cunusciüe e tradisiun de [[Rapallo|Rapallu]] e a scöa de [[Pitelli (A Spèza)|Pitelli]], frasiun du cumüne da [[A Spèza|Spezza]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.farodiroma.it/arte-e-cultura-merletto-italiano-unesco-con-27-comuni-da-colombo-alla-maison-fendi-cronistoria-del-tombolo-e-del-macrame-a-martinengo/|tìtolo=Arte e Cultura. Merletto Italiano, UNESCO con 27 Comuni: "Da Colombo alla Maison FENDI". Cronistoria del Tombolo e del Macramè|outô=Angelo Martinengo|léngoa=IT|vìxita=2026-06-01}}</ref> In tu caxu de Rapallu e da vixinn-a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e donne che ghe travagiavan ean suviatüttu mugé e sö di pescuei de curallu che cu'e palanche guagnè agiütavan a famiggia in ti lunghi periudi de viagiu di sö ommi. == Notte == <references /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria]] mmpcev11w0fn1nsz0ssjrxqdddl981j 271877 271876 2026-07-17T12:56:52Z Arbenganese 12552 +spec culesiun museu 271877 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[File:Merletto lavoratrici e mostra a Rapallo 1905c.png|thumb|De donne che travaggian u merlettu "al tombolo" in Ciassa a Rapallu (1905-1910)]] U '''merlettu "''al tombolo''"''' u l'é ün pisettu fetu a man. Cu'u termine "''tombolo''" se intende segge u merlettu pe sö cuntu che l'atressu ch'u s'adövia in ta sö prudusiun. U pissu u vegne fetu cun du fì de cutun, lin, sea, lann-a o de fibre sintetiche. U "tombolo" u l'é ün uegé a furma de tübbu o de calotta, che in simma se ghe fissa e agugge che servan pe' fa i gruppi au merlettu. == Storia == [[File:Bobbin lace making Myjava-Festival.jpg|thumb|L'uegé pe' fà i pisetti|left]] L'üzu du merlettu au ''tombolo'' e du [[macramè]] in [[Liguria|Ligüria]] han ün'antiga urigine, tantu da ese registrè in Ligüria fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] e cu'a furmasiun de sö tecniche du postu a partì pe'u ciü dau [[XVI secolo|Sinquesentu]]. U grossu svilüppu de ste pratiche tra [[Recco|Reccu]], [[Camuggi]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Ciävai|Ciavai]] l'han pusciüu dà au teritoiu du [[Rivêa de Levànte|Levante]] üna grossa ucaxun de guagnu, purtandu aa nascita d'ün sö spassiu in te l'ecunumia du tempu. U fetu ch'u ghe fuise du mercou in tu Levante u l'ea üna situasiun vista de stortu daa ''Corporazione dei Setaioli'' e dau munupoliu zeneize. I privilegi da Curpurasiun cumprendeivan l'esclüxiva in scia prudusiun sulu drentu ai cunfin da sitè, u divietu de smerciu se nu pe mezu di zeneixi e l'aveighe da stà drentu ae miage de Zena pe tütti i asuciè. Sta gilda a mandava d'in tantu in tantu u cuscì ditu ''preco publico'' (ün funsiunaiu cun cumpitu de verifica) pe denunsià e ativitè in ta Rivea e in te valè, sciben che defeti e pruteste cazessan in tu vöu. Levou e denunsie che de cuntinuu finivan cuntru Ciavai e a [[Funtann-a Bunn-a]], u Senatu u l'ea stetu custreitu a fà de diciarasiuin a stu prupoxitu, de moddu da permette du tüttu ae cumünitè du [[Tigulliu]] de smercià i sö prudüti e, in tu [[1772]], u l'ea stetu creou ün censimentu (''Censimento dei Tessitori di Seta''), a cunferma finn-a de üna riga de privilegi pe'a valà.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marzia Cataldi Gallo|tìtolo=I tessuti delle fieschine|url=https://conservatoriofieschi.it/Docs/Biblioteca_Digitale/CSACV/50d843331150fea63523887394660300.pdf|ànno=2012|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=7|capìtolo=Cenni sulla produzione tessile dell’Ottocento in Liguria}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://artigianiinliguria.it/wp-content/uploads/2023/04/Disciplinare_Damaschi.pdf|tìtolo=Disciplinare di produzione per la conformità del prodotto delle Lavorazioni Artigiane Artistiche, Tradizionali, Tipiche di Qualità del settore: Damaschi e tessuti di Lorsica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> <gallery mode="packed" height="150" heights="150"> Immaggine:Italy, Genoa, second half of 16th century - Bobbin Lace (Needle Lace Design) Tablecloth - 1920.1170 - Cleveland Museum of Art.tif|Tuvaggia decurà cun merletti Immaggine:Italy, Genoa, 16th century - Needlepoint (Cutwork) and Bobbin Lace Cloth - 1920.1162 - Cleveland Museum of Art.tif|Merlettu zeneize decurou da mitè du Settesentu, Cleveland Museum of Art Immaggine:Italy, Genoa, 16th century - Needlepoint (Cutwork) and Bobbin Lace Altar Frontal - 1920.1171 - Cleveland Museum of Art.tif|Pisettu da artà recamou </gallery>L'[[XIX secolo|Öttusentu]] u l'ha avüu ün forte impattu. I cangi in ta sucietè, u bezögnu de cumensà cun di servissi suciali pe'e e zuene restè sensa famiggia o sustegnu, a vuluntè de mantegnì a tradisiun e de spuncià pe l'indipendensa de donne, han purtou au spandise du merlettu e di recammi in te tüttu u teritoiu de l'apenn-a nasciüu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. L'ean nasciüe cuscì de scöe, di posti pe'i zueni sensa famiggia, de sedi suciali e de fabriche, tiè sciü pe'u ciü dai nobili e da l'erta burghexia. In tu [[1872]] a Murano a l'ea nasciüa a Scöa di Merletti, ch'u ghe anetu aprövu a Jesurum de Pelestrinn-a in tu [[1874]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.larchivio.com/xoom/ilmerletto.htm|tìtolo=Il merletto, un'arte tra ieri e oggi...|outô=Elsa Dal Monego|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, quella dedicà au "''crochet''" in sce l'[[Izua Mazù (Lagu Trazimen)|Izua Mazù]] du [[Lagu Trazimen]] in tu [[1884]], quelle fundè da Cora Slocomn Savorgnan in tu [[1891]] in [[Friùli-Venessia Giulia|Friuli]] a [[Brazzà]] e a [[Fagagna]]<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioculturale.regione.fvg.it/percorso-tematico/?s_id=819786|tìtolo=Scuola Cooperativa di Merletti di Brazzà|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, a ''Casa del Sole'' de Valentina Cavandoli a [[Turin|Türin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.piemonte.it/web/media/596/download|tìtolo=Tessitura, arazzi, ricamo, abbigliamento, Disciplinare di produzione|editô=Regiun Piemunte|léngoa=IT|p=18|vìxita=2026-07-11}}</ref> e quelle da ''Società Protettrice delle Arti e Industrie Decorative'' a [[Bologna|Bulogna]], a partì dau [[1898]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.culturabologna.it/documents/merletto-ad-ago-con-tecnica-aemilia-ars|tìtolo=Merletto ad ago con tecnica Aemilia Ars|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> U l'é nasciüu ün ente ünicu, l'asuciasiun de Indüstrie Feminili Italiann-e, fundà ai 22 de mazzu du [[1903]] a [[Romma|Rumma]] pe gestì i prugetti sutta u patrunou da [[Reginn-a Margaita de Savoia]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.fioretombolo.net/leindustriefemminiliitaliane.htm|tìtolo=Industrue femminili italiane|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> In [[Ligüria]] sun ben cunusciüe e tradisiun de [[Rapallo|Rapallu]] e a scöa de [[Pitelli (A Spèza)|Pitelli]], frasiun du cumüne da [[A Spèza|Spezza]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.farodiroma.it/arte-e-cultura-merletto-italiano-unesco-con-27-comuni-da-colombo-alla-maison-fendi-cronistoria-del-tombolo-e-del-macrame-a-martinengo/|tìtolo=Arte e Cultura. Merletto Italiano, UNESCO con 27 Comuni: "Da Colombo alla Maison FENDI". Cronistoria del Tombolo e del Macramè|outô=Angelo Martinengo|léngoa=IT|vìxita=2026-06-01}}</ref> In tu caxu de Rapallu e da vixinn-a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e donne che ghe travagiavan ean suviatüttu mugé e sö di pescuei de curallu che cu'e palanche guagnè agiütavan a famiggia in ti lunghi periudi de viagiu di sö ommi. == Notte == <references /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria]] rm6tsmxnuj8zuo2p5fcjefzvnhql9qa 0 33004 271939 271864 2026-07-18T11:17:56Z Michæ.152 13747 271939 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} A '''risìpola''' (da-o grêgo antîgo ''ἐρυσίπελας, erysípelas'', "pélle róssa"), dîta ascì '''ventoservìn''' ò '''bisciæa'''<ref>A moutîa a pìggia, a segónda da zöna, di nómmi despægi cómme ''rusìpula'' (Zêna), ''resìpula'' (Sarzànn-a), ''uxipélla'' (Inpêia), ''sipela'' (Pìgna), ''lüxipìlla'' (Valàdda de l'Arêuscia), ''lüxepìlla'' (Andêua), ''biscèa'' (Savónn-a), ''rixipola'', ''bisceřa'' e ''serpanteina'' (Osìlia).</ref>, a l'é 'n'infeçión acûta da [[pélle]] ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi [[Bacteria|batérri]]. O prinçipâ responsàbile o l'é o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A e de vòtte o ''Staphylococcus aureus'' ò di âtri gèrmi mêno comùn. [[File:Érysipèle jambe- Leg erysipelas - profil.jpg|thumb|Risìpola in sce 'na gànba|centro]] O pónto dónde o batério o s'infîa o peu êse 'na lexón picìnn-a da pélle, cómme pe exénpio 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo. == Difuxón == A risìpola a l'é ciù frequénte tra-e [[Femmina|fémine]] e-a seu inçidénsa a l'é anæta zu dòppo o svilùppo di [[Antibiòtico|antibiòtichi]] e-o megioaménto de condiçioìn sanitâie. A moutîa a peu tocâ tùtti i grùppi d'etæ, ma a l'é ciù comùn inti vêgi e inti figeu. In [[Euròpa|Ouröpa]] a l'à 'n'inçidénsa de 10-100 câxi l'ànno ògni 100.000 abitànti, ma a l'é ciù èrta inte dötræ zöne giögràfiche cómme i Pàixi do Nòrd. I fatoî de réizego prinçipæ tîan drénto l'insciàggia linfàtica, o ristàgno venôzo, o [[Diabete Mellìo|diabête]], l'êse gràsso, l'inmunodepresción e l'etæ. [[File:Mortalitæ da risipola in Liguria.jpg|thumb|Tàscio de mortalitæ da risìpola in [[Liguria|Ligùria]] da-o 1887 a-o 1955; i antibiòtichi sorfamìdichi són arivæ in Itàlia dòppo o 1935 e-e penicilìne dòppo o 1946.|centro|350x350px]] == Caxón == I [[Bacteria|batérri]] responsàbili da moutîa són pò-u ciù quélli do génere ''Streptococcus'', in particolâ i Streptocòcchi β-emolìtichi, ö sæ quélli che in cortivaçión destrûan do tùtto e çélole rósse do [[sàngoe]]. Tra quésti, de sòlito o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A (''Streptococcus pyogenes'') o l'é tegnûo pò-u responsàbile prinçipâ. L'infeçión a l'é de spésso sostegnûa da Streptocòcchi de grùppo B, C e G ascì, sorviatùtto o ''Streptococcus dysgalactiae subspecies equisimilis'', insémme a-o ''Streptococcus equi subspecies zooepidemicus'', in càngio o ròllo do ''Staphylococcus aureus'' inta moutîa o no l'é do tùtto ciæo<ref>National Library of Medicine: Anna Bläckberg et al., [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4590694/ Erysipelas, a large retrospective study of aetiology and clinical presentation]</ref>. Storicaménte a risìpola a corpîva pò-u ciù a fàccia e a l'êa caxonâ da-i Streptocòcchi de grùppo A, ma inti ànni gh'é stæto 'n càngio da distribuçión e de l'eçiologîa, cosci che i Streptocòcchi de grùppo no A són stæti trovæ sénpre ciù cómme caxón da moutîa. In generâle e scitoaçioìn che pòrtan o batério a descadenâ a moutîa són a prezénsa de lexoìn da pélle, i problêmi do gîo do sàngoe e-o diabête<ref>2013, Medicine; M.E. Török, C.P. Conlon<nowiki></ref> [[File:Streptococcus pyogenes.jpg|thumb|''Streptococcus pyogenes''|centro]] == Svilùppo == L'infeçión ch'a caxónn-a a risìpola a l'é permìssa da-a prezénsa de 'na lexón ch'a rónpe a fonçión de barêa da pélle, cómme pe exénpio 'na ferîa picìnn-a, 'na pontûa d'insètto, 'n'ùlçera, l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] ò 'na [[zèrbia]]. A lexón a làscia intrâ inta pélle e inte mucôze danezæ i batérri, che fan partî 'na chéita de reaçioìn de l'[[insciamaçión]] ch'a pòrta a-i ségni e a-i scìntomi clìnichi caraterìstichi da moutîa. Un ròllo fondamentâle into svilùppo da risìpola o l'é zugòu da-i fatoî de virolénsa di Streptocòcchi, cómme a proteìnn-a M, a streptolizìnn-a O e S, a streptochinâxi, a jaluronidâxi e âtri enzîmi d'agresción. Quésto o l'asegûa l'adexón di batérri a-e [[Çélola|çélole]] de l'epitêlio, l'invaxón di tesciûi e l'evaxón da-e rispòste inmunitâie. I batérri se spàntegan into [[scistêma linfàtico]] superfiçiâle e pròvocan 'na fòrte insciamaçión locâle ch'a fa tapâ i vâxi da lìnfa. O blòcco linfàtico o l'inpedìsce o normâle drenàggio di lìquidi e o caxónn-a a tìpica insciàggia dûa e lùstra da pélle. O scistêma inmunitâio o rispónde a-o batério e a-e seu toscìnn-e, cómme e ezotoscìnn-e pirògene, con relasciâ de citochìnn-e d'insciamaçión (IL-1, IL-6, TNF-alfa). Quésto o pòrtà i vâxi a inlarghîse, con rosô e rescâdaménto, e o descadénn-a i prìmmi scìntomi scistémichi, cómme [[frêve]] èrta inprovîza e fòrte tremaxón, che de spésso vêgnan prìmma da ciàstra in sciâ pélle. == Diàgnoxi == A diàgnoxi de risìpola a l'é clìnica e no gh'é bezéugno di exàmmi de laboratöio. E [[globuli gianchi|çélole giànche]], a [[VES]] e-a [[PCR]] èrte són comùn ma no càngian o manézzo ò o ciàn de cûa pi-â ciù pàrte de persónn-e. A cortivaçión do sàngoe a l'é de ræo de bónn-a réiza e de sòlito a no l'é domandâ, ma a peu êse tegnûa in conscideraçión pe-i paçiénti inmunoconpromìsci con scìntomi. Peu êsighe bezéugno d'anâ ciù a fóndo co-i exàmmi pe-i paçiénti che fan ûzo de dröghe in endovénn-a, con pròtexi de vàlvole do cheu ò con âtri apægi intravascolâri. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immaggine:Facial erysipelas.jpg|Risìpola in sciâ fàccia Immaggine:Erysipel.JPG|Risìpola in sce 'n bràsso Immaggine:Recurrent erysipelas on edematous leg.jpg|Risìpola in sce 'na gànba </gallery> === Istopatologîa === A l'exàmme istopatològico se peu amiâ 'n inlarghiménto scignificatîvo di vâxi, l'insciàggia do dèrma e l'invaxón di batérri into tesciûo linfàtico e conetîvo; l'invaxón di vâxi do sàngoe a l'é ræa. === Diàgnoxi diferençiâle === Gh'é de moutîe che pêuan asomegiâ a-a risìpola, dæto che se prezéntan con rosô, rescâdaménto, insciàggia e dô. E diàgnoxi ciù gréivi tîan drénto a borscîte sètica, l'artética sètica, a fascîte necrotizànte, a celulîte òrbitâia, a tronbôxi venôza profónda, a ''phlegmasia cerulea dolens'', a tenoscinovîte di flesoî e-a scìndrome da ''shock'' téuscego; diàgnoxi mêno pezànti són a celulîte, a [[pistéma]], o panerìsso e-a [[podrâga]]. == Cûa == A penicilìnn-a cómme terapîa da sôla a rèsta l'[[antibiòtico]] de prìmma lìnia dêuviòu pe cuâ a risìpola. A covertûa cóntra o ''Staphylococcus aureus'' rexisténte a-a meticilìnn-a (MRSA) a l'é controvèrsa e pò-u sòlito a l'é arecomandâ inti paçiénti con tràoma profóndo, evidénsa d'infeçión da MRSA inte di âtri scîti, ûzo de dröghe in endovénn-a ò scìndrome da rispòsta insciamatöia scistémica. A ciù pàrte di paçiénti co-a risìpola pêuan êse cuæ a câza con antibiòtichi pe bócca; a terapîa arecomandâ a dûa 5 giórni ma o perîodo o peu êse prolongòu a 10 giórni se l'infeçión a no megiôa. Inte dötréi câxi però s'arecomànda de mêgâ o paçiénte into contèsto de l'uspiâ. E infeçioìn ciù sevêre pêuan avéi bezéugno in azónta da cûa co-i corticosteròidi e-a prezénsa de 'na pistéma ò de cancrêna a l'inpónn-e a rimoçión chirùrgica. Âtri trataménti de supòrto són l'idrataçión, conprescioìn fréide e acetaminofêne pe-a frêve e-o tiâ sciù e estremitæ. Pe prevegnî e rechéite inte çèrti paçiénti, l'ûzo de penicilìnn-e o móstra 'na riduçión do 69% do réizego de desvilupâ tórna l'infeçión (pe exénpio, a profilàsci con penicilìnn-a pe bócca o eritromicìnn-a dôe vòtte a-o dì pe 4-52 setemànn-e ò penicilìnn-a G benzatìnn-a intramóscolo). A tùtti i mòddi rèsta inportànte o trataménto ò o contròllo di fatoî de réizego. == Prògnoxi == In generâle a risìpola a rispónde bén a-i antibiòtichi pe bócca e-a prògnoxi a l'é bónn-a. E conplicaçioìn pêuan êse a formaçión de 'na pistéma, a scarlatìnn-a, a premonîa, a meningîte, a nécroxi da pélle, a pòrpora emoràgica, a tronboflebîte e-a formaçión de vescîghe. A probabilitæ de rechéita da moutîa a l'é èrta, tra-o 11% into prìmmo ànno pe-i paçiénti d'anbolatöio e-o 46% in tréi ànni pe-i paçiénti inti uspiæ. == Mêxìnn-a popolâ == {{Disclaimer|alternative}} Into pasòu a risìpola a l'êa 'na moutîa bén bén difûza, sorviatùtto in caxón de scàrse coniçioìn de netîxe e da mancànsa de antibiòtichi. A tocâva in particolâ i contadìn e-i pastoî inte canpàgne, dónde o travàggio da tæra e-a cûa de béstie favorîvan l'infeçión de lexoìn da pàrte di batérri. Defæti, prìmma de l'arivâ di antibiòtichi inti ànni Trénta, a moutîa a l'avéiva 'na mortalitæ do 15% e a l'êa squæxi de lóngo mortâ inti vêgi e inti figeu, ma co-a difuxón di sorfamìdichi a mortalitæ a l'é chéita a-o 2% (ancheu mêno de l'1%). Tra-i remédi da mêxìnn-a popolâ l'êa difûzo a [[segnatûa]], ö sæ a pràtica de dêuviâ di gésti ò di ògètti speçìfichi, de spésso pe trasferî a moutîa da-o maròtto a 'n ògètto; o mêgón o poéiva prononçiâ ascì de fórmole màgiche trasmìsse a vôxe ò de òraçioìn crestiànn-e. Pâ che segnâ a risìpola o fîse 'na pràtica bén bén antîga, dæto che za 'n documénto do 23 de dexénbre do [[1555]] o ripòrta 'n proçèsso cóntra 'na dònna de Ségno, a Pessana Gentile, acusâ da-o Vicâio de l'Inquixiçión de strionézzo perché a dêuviâva di remédi pe-e moutîe cómme a segnatûa da ''bixera''<ref>Furio Ciciliot, Tra magia, medicina e tradizione popolare. Atti e memorie della Società savonese di storia patria, p. 99; 101-102</ref>. {{Çitaçión|se alcuno homo o dona ha alcuna bixera, gli dixe parole per farnela andare: Bixia serpentina per una via se n'andava. Jesu Christo se intopava: Onde vai bixa serpentina? Jo vado in la carne de l’homo et de la femina. Tornatene indrieto bixia serpentina; te ne anderai in Mescina, te ne anderai in Babilonia, te farano le come, ti te dislocrai come fa la giasa al sole, e lo sale in lo lavezo|Documénto do proçèsso cóntra a Gentile Pessana<ref>Botta, p. 186</ref>}} De sòlito a risìpola a l'êa segnâ co-ìn anéllo d'öo, ma a segónda da zöna e do mêgón se poéiva dêuviâ de monæe de ràmmo, scûi d'argénto, conbinaçioìn d'ògètti de [[Rammo (elemento)|rammo]], [[Argento|argénto]] e [[öo]] insémme ò dónca de [[færo]], argénto e öo ascì. Quànde a risìpola a corpîva a fàccia, a segnatûa a l'êa praticâ co-ìn camìn particolâ pe fâ corî o sàngoe, dæto che gh'êa a credénsa che fâlo arivâ a-o [[cheu]] o l'aviéiva portòu a-a mòrte. Inte l'àrea d'[[Imperia|Inpêia]] l'é atestòu l'ûzo de 'na prîa pe tocâ a zöna de pélle maròtta, de mainêa da inprexonâ o mâ drénto de l'ògètto, con reçitâ e paròlle aprêuvo<ref>Lucetto Ramella: Vita contadina, p.103</ref>: {{Çitaçión|Và vîa, camìnn-a,</br> inte sta prîa te confìnn-a!|Fórmola pe cuâ a risìpola}} A tùtti i mòddi e fórmole poéivan cangiâ asæ a segónda da persónn-a che e conoscéiva e-e dêuviâva. {{Çitaçión|Uscipélla serpentina </br> te sutàro in tra marina|Fórmola pe cuâ a risìpola a [[Ressu|Rèsso]]}} In càngio, inte l'[[Zena|entrotæra zenéize]] l'é documentòu o "remédio di nêuve færi", dónde a risìpola a vegnîva segnâ con nêuve qualitæ de færi despæge, cómme pe exénpio 'n ciöo, 'n cotéllo e cosci vîa, tànto chò-u mêgón o reçitâva de fórmole che vegnîvan trasmìsse a vôxe. I nêuve færi vegnîvan pöi mìssi sótta a-o lètto do maròtto e-o rîto o l'êa ripetûo pe træ vòtte<ref>Paolo Giardielli: Tradizioni popolari liguri, interviste effettuate nell'entroterra chiavarese negli anni 1961-'62 da Leopoldo Cimaschi e Renato Lagosmarino</ref>. Into [[Savonn-a|savonéize]], in càngio, se mensónn-a a pràtica de dêuviâ 'na làmma de metàllo, pe exénpio de 'n vêgio cotéllo ò 'na coétta ascì pe pasâla de ciàtto in sciâ zöna de pélle maròtta. A làmma a vegnîva fæta strisciâ da de d'âto vèrso o bàsso pe 'n nùmeo fìsso de vòtte, con reçitâ in cheu e paròlle: "biscia, biscia serpentinn-a vattine via" Inte dötræ zöne da Ligùria a risìpola a l'êa ciamâ bisciæa ascì, dæto che se credéiva ch'a fîse provocâ da 'na [[bìscia]] intrâ inte càrne, in caxón do camìn "a mòddo de serpénte" de l'insciàggia. A ciànta da bisciæa (''Dragunculus vulgaris Sch.'') a l'êa dêuviâ pe mêgâ a risìpola<ref>Mezzana Nicolò - Lagomaggiore Nicolò: Contributo allo studio dei nomi volgari delle piante in Liguria</ref>, con tùtta probabilitæ pe l'analogîa do nómme tra-a moutîa e-o seu supòsto remédio, cómme capitâva pe tànti âtri câxi inta mêxìnn-a popolâ. Inta [[Burmia (valä)|Bórmia]] s'aregòrda a pràtica d'apricâ a pélle da mûta da bìscia (''šföie ed biša'') in sciô maròtto, ma ànche l'ûzo de 'n anéllo d'öo (''ané d'oř'') da pàrte de dötréi ch'êan boìn a segnâ a bisciæa (''šñé a bišeřa'')<ref>Hugo Plomteux, Giacomo Bocca: Osiglia e Alta Val Bormida. Inchieste dialettali (1975-1980)</ref>. L'é ciæo che nisciùnn-a de quéste pràtiche a l'é riconosciûa da-a mêxìnn-a ofiçiâ d'ancheu e dónca ricorî a remédi scimìli in càngio de cûe scentificaménte vàlide o reprezénta 'n réizego pi-â salûte. == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] ke9b8semvnjhd0fa0khx1kpzd4yns4q 0 33014 271937 271862 2026-07-18T11:14:47Z Michæ.152 13747 Ò inpîo e seçioìn "Svilùppo", "Diàgnoxi", "Prògnoxi" 271937 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} A '''tîxi''' ò '''etixîa''' (da-o grêgo antîgo ''ϕϑίσις, phthisis'' "malôa, consumón") a l'é a tubercolôxi di [[Pormón|pormoìn]], 'na [[moutîa]] infetîva crònica caxonâ da-o [[Bacteria|bacìllo]] do ''Mycobacterium tuberculosis.'' Defæti, scibén chò-u pormón o l'é l'òrgano ciù de spésso corpîo, a tubercolôxi a peu tocâ tùtte e pàrte do còrpo, cómme e òsse, o bêlo, o çervéllo, i rén e-i gróppi linfàtichi. [[File:Tuberculosis-x-ray-1.jpg|thumb|Radiografîa do pêto de 'na persónn-a con tîxi avansâ (l'infeçión inte tùtti doî i pormoìn a l'é marcâ con de frécce giànche e-e frécce néigre màrcan a formaçión de 'n pertûzo)|centro]] Inta ciù pàrte de fórme o bacìllo o se spàntega ciàn cianìn inti pormoìn, con caxonâ a formaçión di caraterìstichi gróppi dûi, ciamæ tubèrcoli, ò gròsse màsse "scìmili a-o formàggio" che destrûan i tesciûi respiatöi e fórman di pertûxi inti pormoìn. I vâxi do sàngoe ascì pêuan êse smangiæ e portâ o maròtto a toscî [[sàngoe]] de cô rósso vîvo. == Stöia == A tîxi a l'é tra-e prìmme moutîe conosciûe da l'òmmo e-e evidénse ciù antîghe da seu prezénsa s'atrêuvan za inte de òsse do [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]]. O mêgo grêgo [[Ippocrate de Coo|Ipòcrate de Kos]], tegnûo pe poæ da mêxìnn-a òcidentâle, o-a descrîve inta seu êuvia "E Pedìmie" con frêve, oénn-a sénsa cô, tóssa ch'a pòrta a 'n spûo scciâso, pèrdia da sæ e da coæ de mangiâ. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] no gh'é stæto nisciùn progrèsso scignificatîvo pe cuâ a tîxi. In particolâ s'aregòrda a credénsa, anæta avànti scìn a-o XVIII sécolo sorviatùtto in [[Fransa|Frànsa]] e in [[Inghiltæra]], che l'êse tocæ da-o rè o poése goarî sto tîpo de moutîe. Do 1882 o [[Robert Koch]] o l'à dimostròu chi-â tîxi a l'êa caxonâ da-o ''Mycobacterium tuberculosis'', che defæti o pìggia o nómme de "bacìllo do Koch" ascì. Co-a conprensción da natûa contagiôza da moutîa, a partî de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]] coménsa sanatöi, ö sæ de strutûe dónde i tîxichi vegnîvan cuæ pò-u ciù co-o ripöso, a diêta e l'espoxiçión a-o [[sô]]. Do [[1944]] o [[Selman Waksman]] o descrêuve a streptomicìnn-a, o prìmmo [[antibiòtico]] bón a cuâ a tîxi. === A tîxi in Ligùria === In caxón do seu clìmma tenpiòu e de l'âia sarmâxa, a [[Liguria|Ligùria]] a l'é stæta into pasòu 'n çéntro avoxòu pi-â cûa da tîxi e a l'à acugéito dötréi tra-i ciù inportànti sanatöi do Pàize. Tra-e strutûe ciù avoxæ in sciô teritöio s'aregòrda l'Uspiâ Sànta Corónn-a a [[A Prìa|Prîa]], l'Institûto Barellai e l'Uspiâ Novaro a [[A Còsta|Costarainêa]], l'Uspiâ San Martìn a [[Zena|Zêna]] e l'Institûto Merello a [[Spoturnu|Spotòrno]]. In particolâ, into contèsto de l'inpégno da región pò-u svilùppo de cûe pe sta moutîa, se mensónn-a o mêgo zenéize [[Doàrdo Maragiàn]], che do [[1903]] o l'à realizòu o prìmmo vacìn pi-â tîxi inta stöia. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:Ospedale Santa Corona Pietra Ligure (88082).jpg|L'uspiâ de Sànta Corónn-a a [[A Prìa|Prîa]], dêuviòu cómme sanatöio pe-i maròtti de tîxi scìn a-i ànni Setànta Immagine:EdoardoMaragliano1.jpg|O Doàrdo Maragiàn </gallery> == Difuxón == A tîxi a l'é 'na moutîa ligâ in mòddo ciæo a-a povertæ, dæto ch'a corpìsce e persónn-e ciù vulneràbili di Pàixi ciù pövei, e ancheu a ciù pàrte di câxi se regìstra in [[India|Ìndia]], [[Indonexia|Indonêxia]], [[Filippinn-e|Filipìnn-e]], [[Cinn-a|Cìnn-a]], [[Pakistan|Pakistàn]] e [[Nigeria|Nigéria]]. Segóndo l'[[Organizaçión Mondiâle da Sanitæ]] (OMS), do [[2024]] l'é mòrto 1,23 mioìn de persónn-e into móndo pi-â tubercolôxi, ch'a rèsta dónca tra-e prinçipæ caxoìn de mòrte<ref>World Health Organisation: [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis Tuberculosis]</ref>. A partî da-i ànni Çinquànta, l'inçidénsa da moutîa in [[Italia|Itàlia]] a l'é anæta zu, cosci cómme into rèsto de l'Ocidénte, ma into Pàize gh'é ancón ciù de 4 mioìn de câxi ògni ànno<ref>Istituto Superiore di Sanità - Epicentro: [https://www.epicentro.iss.it/tubercolosi/FocolaioScuolaMaterna La tubercolosi in Italia: una patologia ancora attuale]</ref>. [[File:Mortalitæ da tubercolôxi.jpg|thumb|Mortalitæ da tubercolôxi (tùtte e fórme) in [[Liguria|Ligùria]] da-o 1987 a-o 1955; se nòtte i doî màscimi in corispondénsa de dôe goære mondiâli.|centro|350x350px]] == Caxoìn == A tîxi a l'é caxonâ da-o ''Mycobacterium tuberculosis'', ciamòu "bacìllo do Koch" ascì da-o nómme do seu scrovitô. O [[Bacteria|bacìllo]] o l'é asæ contagiôzo, o se trasmétte pe mêzo de l'[[âia]] e o l'é bón a adatâse pe sorvevîve inte l'òspite. O l'é 'n batério aeròbio òbligòu, intraçelolâre facoltatîvo, inmòbile, ch'o no prodûe de spöre; a seu caraterìstica prinçipâ a l'é l'açido-rexisténsa, ligâ a-a conplèssa miâgia da çélola pìnn-a de gràsci e àçidi micòlichi, che ghe dan a rexisténsa a-i disinfetànti e 'na cresciànsa ciutòsto lénta. O ''Mycobacterium tuberculosis'' o l'é o prinçipâ responsàbile de [[göme]] ò scròfola ascì, 'na fórma de tubercolôxi ch'a corpìsce i [[Gróppo linfàtico|gróppi linfàtichi]] (in càngio inti figeu a l'é provocâ pò-u ciù da-o ''Mycobacterium avium''). [[File:Mycobacterium tuberculosis Bacteria, the Cause of TB (5149398656).jpg|thumb|Microfotografîa eletrònica a scansción con di bacìlli de ''Mycobacterium tuberculosis''|centro]] A-o de là do ''Mycobacterium tuberculosis'', gh'é de âtre spéçie do génere ''Mycobacterium'' che pêuan caxonâ de fórme de tubercolôxi, sorviatùtto di pormoìn ma ànche di gróppi linfàtichi, da pélle, di tesciûi mòlli e de òsse. Tra quésti s'aregòrda pe exénpio o ''Mycobacterium bovis'', ch'o s'atrêuva pò-u ciù into [[læte]] no pastorizòu e inte vàcche, ch'o l'é a prinçipâ caxón da tubercolôxi bovìnn-a ma ch'o peu pasâ a-i òmmi. == Svilùppo == A moutîa da tîxi a se desvilùppa pe l'infeçión da pàrte di [[Bacteria|bacìlli]] do ''Mycobacterium tuberculosis'', che ìntran into pormón do nêuvo òspite e vêgnan mangiæ da-i macròfaghi<ref>National Library of Medicine: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10049048/ Tuberculosis: Pathogenesis, Current Treatment Regimens and New Drug Targets]</ref>. O batério però o l'à di scistêmi conplèsci che ghe perméttan de sghindâ e diféize de l'òrganîximo e de sorvevîve drénto de çélole inmunitâie, sorviatùtto pe mêzo do blòcco da fuxón tra-o fagosöma e-o lizosöma e dónca l'evaxón da-i enzîmi de digestión e da-a distruçión àçida. Pe de ciù, o bacìllo o l'é bón ascì a blocâ a pónpa protònica ch'a fa vegnî àçido l'anbiénte do fagosöma, o l'à 'na miâgia çelolâre pìnn-a d'àçidi micòlichi bén bén rexisténte e o peu manezâ a mòrte da çélola infètta de mainêa da no êse riconosciûo da-e [[Scistêma inmunitâio|diféize inmunitâie]]. [[File:Cells-09-02160-g001-550.webp|thumb|O proçèsso de svilùppo da tîxi]] Quànde i macròfaghi falìscian into levâ de mêzo i batérri, de âtre çélole inmunitâie vêgnan reciamæ pe confinâ i macròfaghi infètti e se forma 'n granolöma, ch'o l'é o ségno caraterìstico da tubercolôxi. O granulöma o l'é 'na strutûa constitoîa da macròfaghi e âtre [[Globuli gianchi|çélole giànche]] deformæ e amugiæ, ch'o l'à o fìn de contegnî a difuxón di bacìlli che no pêuan êse levæ de mêzo. Defæti e persónn-e sànn-e rèstan infètte sénsa scìntomi e l'infeçión a l'é sótta contròllo fèrma a sto stàdio, scibén ch'a peu riadesciâse inte çèrte condiçioìn. Quànde mêuan, i "macròfaghi pìn de scciùmma" (''foamy macrophages'') relàscian o seu contegnûo gràsso e 'n pö pe vòtta se fórma de strutûe "scìmili a-o formàggio", co-ìn proçèsso ch'o pìggia o nómme latìn de ''caseatio'': o ''caseum'' o l'é o marsùmme che gh'é into mêzo do granulöma e ch'o conprométte a seu rédena integritæ. Cómme o granulöma o se desvilùppa, i bacìlli coménsan a vegnî fêua da-i macròfaghi into seu do ''caseum''. Quande s'adéscian tórna, i micobatérri créscian e-a càrega batérica a mónta in mòddo stramezuòu, o granulöma o se rónpe e i bacìlli se spàntegan inti [[Aparâto repiratöio|canæ de l'âia]]. Ciù ò mêno o 5-10% de persónn-e infètte són predispòste a desvilupâ a tîxi atîva into córso da seu vìtta e l'infeçión da [[HIV]] a l'ouménta o réizego de riativaçión de 18 vòtte. A-a fìn bacìlli vêgnan spuæ cómme stisinìnn-e contagiôze sospéize inte l'âia e pêuan infetâ de âtre persónn-e. A moutîa a pòrta a-a formaçión de tìpiche "cavèrne" inti pormoìn, ö sæ di pertûxi lasciæ da-o tesciûo mòrto ch'o s'é desfæto e ch'o l'é stæto levòu de mêzo sciù pe-i brónchi. A produçión de ste cavitæ a permétte de formâ di nìcci pìn d'[[Oscigeno|òscìgeno]], che favorìscian a cresciànsa di bacìlli e-a difuxón a-e âtre zöne do pormón. == Diàgnoxi == O prinçipâ exàmme de ''screening'' o l'é o test do Mantoux, ch'o conscìste inte l'inieçión intradèrmica de tubercolìnn-a into bràsso, ch'a vêgne pöi controlâ dòppo 48-72 ôe. O rezultòu poxitîvo, ö sæ a reaçión da pélle ò l'insciàggia (≥ 5mm), o l'ìndica che l'òrganîximo o l'é vegnûo a contàtto co-o bacìllo ò chi-â persónn-a into pasòu a l'à fæto o vacìn, ma o no confèrma a prezénsa da moutîa atîva. A [[radiografîa]] tradiçionâ do pêto a rèsta l'exàmme ciù comùn pò-u ''screening'', pi-â diàgnoxi e pe-i contròlli da rispòsta a-e cûe inti paçiénti co-a tîxi. A tùtti i mòddi a radiografîa a móstra 'na speçifiçitæ limitâ, scicómme di cangiaménti inti pormoìn pêuan êse caxonæ da âtre condiçioìn ascì, cómme âtre [[infeçión|infeçioìn]], [[càncou|tumoî]] e [[insciamaçión]]. In càngio, l'izoaménto in cortivaçión do ''Mycobacterium tuberculosis'' o reprezénta 'n exàmme diagnòstico co-îna speçifiçitæ squæxi do 100%, ma ch'o l'à di lìmiti sorviatùtto in caxón di ténpi lónghi pe cortivâ o bacìllo e do bezéugno de laboratöi de bioseguéssa de livéllo 3. A microscopîa do strìscio do spûo o l'é 'n exàmme lèsto dêuviòu pe trovâ o ''Mycobacterium tuberculosis'' da 'n canpión de scràcco, ch'o vêgne mìsso in sce 'n vedrìn e coloròu pe identificâ a-o microscòpio i bacìlli àçido-rexisténti. Pe finî, tra-i exàmmi moleculâri se mensónn-a a RT-PCR, ch'a çèrca o [[DNA|materiâle genético]] do micobatério into spûo e pe de ciù a permétte d'indetificâ e rexisténse a-i antibiòtichi in pöco ténpo. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:Mantoux Test 48h.jpeg|Contròllo do test do Mantoux Immagine:TB Culture.jpg|Cortivaçión do ''Mycobacterium tuberculosis'' </gallery> <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:TB in sputum.png|Fotomicrografîa de 'n canpión de spûo ch'o contêgne o ''Mycobacterium tuberculosis'' Immagine:Miliary tuberculosis (7471756830).jpg|Radiografîa de tîxi "a grànn-e de mìggio" </gallery> In pónto de prezentaçión da moutîa, i ségni e-i scìntomi da fórma atîva da tîxi són mâ do pêto, frêve, tóssa perscisténte, spûo de sàngoe, fadîga, pèrdia da coæ de mangiâ, suô de néutte, pèrdia de péizo. A condiçión a pòrta into ténpo o tîxico a 'n stâto generâle de consumón e inti stàddi avansæ a se prezénta co-a tìpica cêa renèrcia do maròtto (''facies phthisica''), con éuggi afôzi, màsche e pôsi smagrî, pélle fûta e bócca avèrta. A l'exàmme istopatològico, se peu amiâ a lexón tìpica do granulöma, fæto da macròfaghi rimanezæ in çélole epiteliòidi, çélole zagànti de Langhans con ciù nùclei mìssi "a ciapón" e linfocîti che contórnan a strutûa. Into mêzo do granulöma s'atrêuva a caraterìstica nécroxi cazeôza, ch'a se prezénta cómme 'na màssa sénsa fórma. [[File:Tuberculous caseous granuloma (1) TBLB.jpg|thumb|Exàmme istopatològico ch'o móstra o tìpico granulöma da tubercolôxi|centro]] == Cûa == Dæto chò-u bacìllo o crésce ciàn cianìn e o l'é asæ rexisténte, a cûa da tîxi a dêuvia 'na conbinaçión de antibiòtichi pe sghindâ o svilùppo de rexisténse. I regìmmi ''standard'' arecomandæ da l'OMS pi-â cûa da tîxi tîan drénto çìnque mêxìnn-e esençiâli definîe "de prìmma lìnia", ö sæ l'izoniazîde, a rifanpicìnn-a, a pirazinamîde, l'etanbutòllo e-a streptomicìnn-a<ref>National Library of Medicine: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK310759/ Implementing the WHO Stop TB Strategy: A Handbook for National Tuberculosis Control Programmes.]</ref>. A cûa ''standard'' a prevedde 'na fâze d'atàcco de doî méixi con izoniazîde, rifanpicìnn-a, pirazinamîde, eanbutòllo e pöi 'na fâze de mantegniménto pe quàttro méixi con izoniazîde e rifanpicìnn-a. Into câxo de bacìlli rexisténti a-e mexìnn-e, vêgnan dêuviæ de mêxìnn-e de segónda lìnia, a cûa a l'é ciù conplèssa e a peu duâ da-i 9 a-i 20 méixi. [[File:First-Line Treatment of Tuberculosis (TB) for Drug-Sensitive TB (5102307249).jpg|thumb|Mêxìnn-e "de prìmma lìnia" pi-â cûa da tîxi]] == Prògnoxi == A prògnoxi da tîxi a l'é davéi bónn-a si-â moutîa a l'é diagnosticâ de fìcco e mêgâ co-ìn regìmme ''standard'' de quàttro antibiòtichi. Pi-â ciù pàrte di paçiénti o tàscio de goaixón o l'é ciù èrto do 90-95%, co-ìn megioaménto di scìntomi inte prìmme 2-3 setemànn-e de terapîa e 'n scàrso réizego de rechéita. A prògnoxi a pezôa asæ quànde a moutîa ch'a no vêgne cuâ, into câxo de çéppi rexisténti ò de l'infeçión da HIV. == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] nf8z444cicio5au2lsobghzj8gghw0w 271938 271937 2026-07-18T11:16:04Z Michæ.152 13747 /* Cûa */ 271938 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} A '''tîxi''' ò '''etixîa''' (da-o grêgo antîgo ''ϕϑίσις, phthisis'' "malôa, consumón") a l'é a tubercolôxi di [[Pormón|pormoìn]], 'na [[moutîa]] infetîva crònica caxonâ da-o [[Bacteria|bacìllo]] do ''Mycobacterium tuberculosis.'' Defæti, scibén chò-u pormón o l'é l'òrgano ciù de spésso corpîo, a tubercolôxi a peu tocâ tùtte e pàrte do còrpo, cómme e òsse, o bêlo, o çervéllo, i rén e-i gróppi linfàtichi. [[File:Tuberculosis-x-ray-1.jpg|thumb|Radiografîa do pêto de 'na persónn-a con tîxi avansâ (l'infeçión inte tùtti doî i pormoìn a l'é marcâ con de frécce giànche e-e frécce néigre màrcan a formaçión de 'n pertûzo)|centro]] Inta ciù pàrte de fórme o bacìllo o se spàntega ciàn cianìn inti pormoìn, con caxonâ a formaçión di caraterìstichi gróppi dûi, ciamæ tubèrcoli, ò gròsse màsse "scìmili a-o formàggio" che destrûan i tesciûi respiatöi e fórman di pertûxi inti pormoìn. I vâxi do sàngoe ascì pêuan êse smangiæ e portâ o maròtto a toscî [[sàngoe]] de cô rósso vîvo. == Stöia == A tîxi a l'é tra-e prìmme moutîe conosciûe da l'òmmo e-e evidénse ciù antîghe da seu prezénsa s'atrêuvan za inte de òsse do [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]]. O mêgo grêgo [[Ippocrate de Coo|Ipòcrate de Kos]], tegnûo pe poæ da mêxìnn-a òcidentâle, o-a descrîve inta seu êuvia "E Pedìmie" con frêve, oénn-a sénsa cô, tóssa ch'a pòrta a 'n spûo scciâso, pèrdia da sæ e da coæ de mangiâ. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] no gh'é stæto nisciùn progrèsso scignificatîvo pe cuâ a tîxi. In particolâ s'aregòrda a credénsa, anæta avànti scìn a-o XVIII sécolo sorviatùtto in [[Fransa|Frànsa]] e in [[Inghiltæra]], che l'êse tocæ da-o rè o poése goarî sto tîpo de moutîe. Do 1882 o [[Robert Koch]] o l'à dimostròu chi-â tîxi a l'êa caxonâ da-o ''Mycobacterium tuberculosis'', che defæti o pìggia o nómme de "bacìllo do Koch" ascì. Co-a conprensción da natûa contagiôza da moutîa, a partî de l'[[XIX secolo|Euttoçénto]] coménsa sanatöi, ö sæ de strutûe dónde i tîxichi vegnîvan cuæ pò-u ciù co-o ripöso, a diêta e l'espoxiçión a-o [[sô]]. Do [[1944]] o [[Selman Waksman]] o descrêuve a streptomicìnn-a, o prìmmo [[antibiòtico]] bón a cuâ a tîxi. === A tîxi in Ligùria === In caxón do seu clìmma tenpiòu e de l'âia sarmâxa, a [[Liguria|Ligùria]] a l'é stæta into pasòu 'n çéntro avoxòu pi-â cûa da tîxi e a l'à acugéito dötréi tra-i ciù inportànti sanatöi do Pàize. Tra-e strutûe ciù avoxæ in sciô teritöio s'aregòrda l'Uspiâ Sànta Corónn-a a [[A Prìa|Prîa]], l'Institûto Barellai e l'Uspiâ Novaro a [[A Còsta|Costarainêa]], l'Uspiâ San Martìn a [[Zena|Zêna]] e l'Institûto Merello a [[Spoturnu|Spotòrno]]. In particolâ, into contèsto de l'inpégno da región pò-u svilùppo de cûe pe sta moutîa, se mensónn-a o mêgo zenéize [[Doàrdo Maragiàn]], che do [[1903]] o l'à realizòu o prìmmo vacìn pi-â tîxi inta stöia. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:Ospedale Santa Corona Pietra Ligure (88082).jpg|L'uspiâ de Sànta Corónn-a a [[A Prìa|Prîa]], dêuviòu cómme sanatöio pe-i maròtti de tîxi scìn a-i ànni Setànta Immagine:EdoardoMaragliano1.jpg|O Doàrdo Maragiàn </gallery> == Difuxón == A tîxi a l'é 'na moutîa ligâ in mòddo ciæo a-a povertæ, dæto ch'a corpìsce e persónn-e ciù vulneràbili di Pàixi ciù pövei, e ancheu a ciù pàrte di câxi se regìstra in [[India|Ìndia]], [[Indonexia|Indonêxia]], [[Filippinn-e|Filipìnn-e]], [[Cinn-a|Cìnn-a]], [[Pakistan|Pakistàn]] e [[Nigeria|Nigéria]]. Segóndo l'[[Organizaçión Mondiâle da Sanitæ]] (OMS), do [[2024]] l'é mòrto 1,23 mioìn de persónn-e into móndo pi-â tubercolôxi, ch'a rèsta dónca tra-e prinçipæ caxoìn de mòrte<ref>World Health Organisation: [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis Tuberculosis]</ref>. A partî da-i ànni Çinquànta, l'inçidénsa da moutîa in [[Italia|Itàlia]] a l'é anæta zu, cosci cómme into rèsto de l'Ocidénte, ma into Pàize gh'é ancón ciù de 4 mioìn de câxi ògni ànno<ref>Istituto Superiore di Sanità - Epicentro: [https://www.epicentro.iss.it/tubercolosi/FocolaioScuolaMaterna La tubercolosi in Italia: una patologia ancora attuale]</ref>. [[File:Mortalitæ da tubercolôxi.jpg|thumb|Mortalitæ da tubercolôxi (tùtte e fórme) in [[Liguria|Ligùria]] da-o 1987 a-o 1955; se nòtte i doî màscimi in corispondénsa de dôe goære mondiâli.|centro|350x350px]] == Caxoìn == A tîxi a l'é caxonâ da-o ''Mycobacterium tuberculosis'', ciamòu "bacìllo do Koch" ascì da-o nómme do seu scrovitô. O [[Bacteria|bacìllo]] o l'é asæ contagiôzo, o se trasmétte pe mêzo de l'[[âia]] e o l'é bón a adatâse pe sorvevîve inte l'òspite. O l'é 'n batério aeròbio òbligòu, intraçelolâre facoltatîvo, inmòbile, ch'o no prodûe de spöre; a seu caraterìstica prinçipâ a l'é l'açido-rexisténsa, ligâ a-a conplèssa miâgia da çélola pìnn-a de gràsci e àçidi micòlichi, che ghe dan a rexisténsa a-i disinfetànti e 'na cresciànsa ciutòsto lénta. O ''Mycobacterium tuberculosis'' o l'é o prinçipâ responsàbile de [[göme]] ò scròfola ascì, 'na fórma de tubercolôxi ch'a corpìsce i [[Gróppo linfàtico|gróppi linfàtichi]] (in càngio inti figeu a l'é provocâ pò-u ciù da-o ''Mycobacterium avium''). [[File:Mycobacterium tuberculosis Bacteria, the Cause of TB (5149398656).jpg|thumb|Microfotografîa eletrònica a scansción con di bacìlli de ''Mycobacterium tuberculosis''|centro]] A-o de là do ''Mycobacterium tuberculosis'', gh'é de âtre spéçie do génere ''Mycobacterium'' che pêuan caxonâ de fórme de tubercolôxi, sorviatùtto di pormoìn ma ànche di gróppi linfàtichi, da pélle, di tesciûi mòlli e de òsse. Tra quésti s'aregòrda pe exénpio o ''Mycobacterium bovis'', ch'o s'atrêuva pò-u ciù into [[læte]] no pastorizòu e inte vàcche, ch'o l'é a prinçipâ caxón da tubercolôxi bovìnn-a ma ch'o peu pasâ a-i òmmi. == Svilùppo == A moutîa da tîxi a se desvilùppa pe l'infeçión da pàrte di [[Bacteria|bacìlli]] do ''Mycobacterium tuberculosis'', che ìntran into pormón do nêuvo òspite e vêgnan mangiæ da-i macròfaghi<ref>National Library of Medicine: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10049048/ Tuberculosis: Pathogenesis, Current Treatment Regimens and New Drug Targets]</ref>. O batério però o l'à di scistêmi conplèsci che ghe perméttan de sghindâ e diféize de l'òrganîximo e de sorvevîve drénto de çélole inmunitâie, sorviatùtto pe mêzo do blòcco da fuxón tra-o fagosöma e-o lizosöma e dónca l'evaxón da-i enzîmi de digestión e da-a distruçión àçida. Pe de ciù, o bacìllo o l'é bón ascì a blocâ a pónpa protònica ch'a fa vegnî àçido l'anbiénte do fagosöma, o l'à 'na miâgia çelolâre pìnn-a d'àçidi micòlichi bén bén rexisténte e o peu manezâ a mòrte da çélola infètta de mainêa da no êse riconosciûo da-e [[Scistêma inmunitâio|diféize inmunitâie]]. [[File:Cells-09-02160-g001-550.webp|thumb|O proçèsso de svilùppo da tîxi]] Quànde i macròfaghi falìscian into levâ de mêzo i batérri, de âtre çélole inmunitâie vêgnan reciamæ pe confinâ i macròfaghi infètti e se forma 'n granolöma, ch'o l'é o ségno caraterìstico da tubercolôxi. O granulöma o l'é 'na strutûa constitoîa da macròfaghi e âtre [[Globuli gianchi|çélole giànche]] deformæ e amugiæ, ch'o l'à o fìn de contegnî a difuxón di bacìlli che no pêuan êse levæ de mêzo. Defæti e persónn-e sànn-e rèstan infètte sénsa scìntomi e l'infeçión a l'é sótta contròllo fèrma a sto stàdio, scibén ch'a peu riadesciâse inte çèrte condiçioìn. Quànde mêuan, i "macròfaghi pìn de scciùmma" (''foamy macrophages'') relàscian o seu contegnûo gràsso e 'n pö pe vòtta se fórma de strutûe "scìmili a-o formàggio", co-ìn proçèsso ch'o pìggia o nómme latìn de ''caseatio'': o ''caseum'' o l'é o marsùmme che gh'é into mêzo do granulöma e ch'o conprométte a seu rédena integritæ. Cómme o granulöma o se desvilùppa, i bacìlli coménsan a vegnî fêua da-i macròfaghi into seu do ''caseum''. Quande s'adéscian tórna, i micobatérri créscian e-a càrega batérica a mónta in mòddo stramezuòu, o granulöma o se rónpe e i bacìlli se spàntegan inti [[Aparâto repiratöio|canæ de l'âia]]. Ciù ò mêno o 5-10% de persónn-e infètte són predispòste a desvilupâ a tîxi atîva into córso da seu vìtta e l'infeçión da [[HIV]] a l'ouménta o réizego de riativaçión de 18 vòtte. A-a fìn bacìlli vêgnan spuæ cómme stisinìnn-e contagiôze sospéize inte l'âia e pêuan infetâ de âtre persónn-e. A moutîa a pòrta a-a formaçión de tìpiche "cavèrne" inti pormoìn, ö sæ di pertûxi lasciæ da-o tesciûo mòrto ch'o s'é desfæto e ch'o l'é stæto levòu de mêzo sciù pe-i brónchi. A produçión de ste cavitæ a permétte de formâ di nìcci pìn d'[[Oscigeno|òscìgeno]], che favorìscian a cresciànsa di bacìlli e-a difuxón a-e âtre zöne do pormón. == Diàgnoxi == O prinçipâ exàmme de ''screening'' o l'é o test do Mantoux, ch'o conscìste inte l'inieçión intradèrmica de tubercolìnn-a into bràsso, ch'a vêgne pöi controlâ dòppo 48-72 ôe. O rezultòu poxitîvo, ö sæ a reaçión da pélle ò l'insciàggia (≥ 5mm), o l'ìndica che l'òrganîximo o l'é vegnûo a contàtto co-o bacìllo ò chi-â persónn-a into pasòu a l'à fæto o vacìn, ma o no confèrma a prezénsa da moutîa atîva. A [[radiografîa]] tradiçionâ do pêto a rèsta l'exàmme ciù comùn pò-u ''screening'', pi-â diàgnoxi e pe-i contròlli da rispòsta a-e cûe inti paçiénti co-a tîxi. A tùtti i mòddi a radiografîa a móstra 'na speçifiçitæ limitâ, scicómme di cangiaménti inti pormoìn pêuan êse caxonæ da âtre condiçioìn ascì, cómme âtre [[infeçión|infeçioìn]], [[càncou|tumoî]] e [[insciamaçión]]. In càngio, l'izoaménto in cortivaçión do ''Mycobacterium tuberculosis'' o reprezénta 'n exàmme diagnòstico co-îna speçifiçitæ squæxi do 100%, ma ch'o l'à di lìmiti sorviatùtto in caxón di ténpi lónghi pe cortivâ o bacìllo e do bezéugno de laboratöi de bioseguéssa de livéllo 3. A microscopîa do strìscio do spûo o l'é 'n exàmme lèsto dêuviòu pe trovâ o ''Mycobacterium tuberculosis'' da 'n canpión de scràcco, ch'o vêgne mìsso in sce 'n vedrìn e coloròu pe identificâ a-o microscòpio i bacìlli àçido-rexisténti. Pe finî, tra-i exàmmi moleculâri se mensónn-a a RT-PCR, ch'a çèrca o [[DNA|materiâle genético]] do micobatério into spûo e pe de ciù a permétte d'indetificâ e rexisténse a-i antibiòtichi in pöco ténpo. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:Mantoux Test 48h.jpeg|Contròllo do test do Mantoux Immagine:TB Culture.jpg|Cortivaçión do ''Mycobacterium tuberculosis'' </gallery> <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:TB in sputum.png|Fotomicrografîa de 'n canpión de spûo ch'o contêgne o ''Mycobacterium tuberculosis'' Immagine:Miliary tuberculosis (7471756830).jpg|Radiografîa de tîxi "a grànn-e de mìggio" </gallery> In pónto de prezentaçión da moutîa, i ségni e-i scìntomi da fórma atîva da tîxi són mâ do pêto, frêve, tóssa perscisténte, spûo de sàngoe, fadîga, pèrdia da coæ de mangiâ, suô de néutte, pèrdia de péizo. A condiçión a pòrta into ténpo o tîxico a 'n stâto generâle de consumón e inti stàddi avansæ a se prezénta co-a tìpica cêa renèrcia do maròtto (''facies phthisica''), con éuggi afôzi, màsche e pôsi smagrî, pélle fûta e bócca avèrta. A l'exàmme istopatològico, se peu amiâ a lexón tìpica do granulöma, fæto da macròfaghi rimanezæ in çélole epiteliòidi, çélole zagànti de Langhans con ciù nùclei mìssi "a ciapón" e linfocîti che contórnan a strutûa. Into mêzo do granulöma s'atrêuva a caraterìstica nécroxi cazeôza, ch'a se prezénta cómme 'na màssa sénsa fórma. [[File:Tuberculous caseous granuloma (1) TBLB.jpg|thumb|Exàmme istopatològico ch'o móstra o tìpico granulöma da tubercolôxi|centro]] == Cûa == Dæto chò-u bacìllo o crésce ciàn cianìn e o l'é asæ rexisténte, a cûa da tîxi a dêuvia 'na conbinaçión de antibiòtichi pe sghindâ o svilùppo de rexisténse. I regìmmi ''standard'' arecomandæ da l'OMS pi-â cûa da tîxi tîan drénto çìnque mêxìnn-e esençiâli definîe "de prìmma lìnia", ö sæ l'izoniazîde, a rifanpicìnn-a, a pirazinamîde, l'etanbutòllo e-a streptomicìnn-a<ref>National Library of Medicine: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK310759/ Implementing the WHO Stop TB Strategy: A Handbook for National Tuberculosis Control Programmes.]</ref>. A cûa ''standard'' a prevedde 'na fâze d'atàcco de doî méixi con izoniazîde, rifanpicìnn-a, pirazinamîde, eanbutòllo e pöi 'na fâze de mantegniménto pe quàttro méixi con izoniazîde e rifanpicìnn-a. Into câxo de bacìlli rexisténti a-e mexìnn-e, vêgnan dêuviæ de mêxìnn-e de segónda lìnia, a cûa a l'é ciù conplèssa e a peu duâ da-i 9 a-i 20 méixi. [[File:First-Line Treatment of Tuberculosis (TB) for Drug-Sensitive TB (5102307249).jpg|thumb|Mêxìnn-e "de prìmma lìnia" pi-â cûa da tîxi|centro]] == Prògnoxi == A prògnoxi da tîxi a l'é davéi bónn-a si-â moutîa a l'é diagnosticâ de fìcco e mêgâ co-ìn regìmme ''standard'' de quàttro antibiòtichi. Pi-â ciù pàrte di paçiénti o tàscio de goaixón o l'é ciù èrto do 90-95%, co-ìn megioaménto di scìntomi inte prìmme 2-3 setemànn-e de terapîa e 'n scàrso réizego de rechéita. A prògnoxi a pezôa asæ quànde a moutîa ch'a no vêgne cuâ, into câxo de çéppi rexisténti ò de l'infeçión da HIV. == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] oefz3lv03che1w1rvdiysxi9txefxfc 0 33016 271884 2026-07-17T18:26:56Z N.Longo 12052 Creà 271884 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Pigato 2009.png|miniatura|265x265px|In gottu de pigàu]] U '''pigàu''' (''pigato'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ina qualitè [[Liguria|ligü(r)e]] de vì giancu, tipicu d'[[Arbenga]] e de sò valè. == Storia == U pigàu u pìa u sò numme dae macce picìne ch'u tènde a fà i axinélli quande ch'i sun maü(r)i, dìte pròpiu e pighe<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.quattrocalici.it/vitigni/pigato/|tìtolo=Pigato|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.oliocarli.it/magazine/dettagli-di-bonta/vino-pigato-origine?srsltid=AfmBOop1i9LyCbRbtRQAZoUebNLgmy3P_uaaOvQJgn9KvGV8WGL1ccsg|tìtolo=Vino Pigato: origini e produzione|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda.php?codice=190|tìtolo=Pigato|outô=R. Carlone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref>, o, pe' cuntu de di âtri scrìti, dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''picatus'', che a ògni moddu u fa(r)ea turna de rife(r)imèntu ae macce ch'u mustra in scia pélle gianca<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Guaiti|tìtolo=Liguria - La grande cucina regionale italiana|ànno=2010|editô=Edizioni Gribaudo|léngoa=IT|p=23}}</ref><ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=I vitigni autoctoni del Gambero Rosso|url=https://www.google.com/books/edition/I_vitigni_autoctoni_del_Gambero_Rosso_20/0BpLaGIransC?gbpv=1&pg=PA54|ànno=2006|editô=Gambero Rosso|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=54|capìtolo=Pigato|ISBN=88-87180-91-1}}</ref>. Inte quarche pòstu vixìn a [[Arbenga]], cumme a[[U Sejô|u Se(r)iâ]], u l'è cunusciüu fina cu'u numme de "ruscese giancu", sènsa cunscide(r)â a cunfüxùn ch'a gh'è de spessu cu'u [[vermentìn]]<ref name=":2" />. U pà che e u(r)igine du pigàu i sa(r)ean inta [[Tesàggia|Tesaja]], in [[Grêcia|Grecia]], pe' rivà inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] inte di tèmpi antìghi o du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesèntu]], pe' mezzu da [[Spagna]] e da [[Corsega|Còrsica]]. Du [[1830]], grassie a l'arsiprève d'[[Utuê]], don Francesco Gagliolo, u n'è stètu repiàu a curtivasiùn che, a ògni moddu, u l'ha cumensàu a rivà in sci merchèi numma che du [[1950]], vendüu a 300 franchi da l'impresa du Rodolfo Gaggino<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ai 21 de setèmbre du [[1873]], inte l'ucaxùn d'ina mustra in [[Arbenga]] cu'i vì curtivèi intu [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sò sircunda(r)iu]], fra e üghe gianche ciü impurtanti u gh'é(r)a pròpiu u pigàu d'Arbenga, "ciamàu vermentìn inte [[Löa]]". Segundu e pulitiche d'alantu(r)a pe'e campagne, scicumme ch'u gh'é(r)a tante qualitè de pôca difuxùn, inte stu Cumissiu Agra(r)iu du sircunda(r)iu, fèti tütti i cunfrunti, u s'è cunsejàu che, pe'u giancu, u se metesse numma che u pigàu in Arbenga e a [[vaena]] a[[a Prìa]] e a [[Finô|Finâ]]. Ste va(r)ietè, defèti, e l'axevan ina resa ciü âta e i nu patìvan u pòrtu, da duve(r)à pe' trâghe survetüttu du [[Vin|vìn]] de tütti i giurni ciü che de fìn<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti della Giunta per la Inchiesta Agraria e sulle condizioni della classe agricola|url=https://www.google.com/books/edition/Atti_della_Giunta_per_la_Inchiesta_Agrar/_GNTb7W4PkoC?gbpv=1&pg=PA322|ànno=1883|editô=Forzani e C.|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=322|volùmme=vul. X}}</ref>. Tantu aa vista che, ancù de ciü, pe'a genetica, u pigàu u l'è cumpagnu strêtu du vermentìn, l'âtru vì a üga gianca ciü spantegàu inta Ligü(r)ia, tantu che pe'i stüddi ciü mudèrni u se pò cunscide(r)à u pigàu cumme in clône antìgu de st'âtra qualitè<ref>{{Çitta web|url=https://blog.vino.com/2018/08/14/grandi-vini-bianchi-del-nord-italia-riviera-ligure-di-ponente-pigato-doc/|tìtolo=Grandi vini bianchi del Nord Italia: Riviera Ligure di Ponente Pigato DOC|dæta=14 d'agustu du 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref>. == Prudüsiùn == [[Immaggine:Ortovero SV (22648).jpg|sinistra|miniatura|De vigne a [[Utuê]]]]U pigàu, stu(r)icamènte, i l'han missu de lungu inta [[Rivêa de Ponénte|Ligü(r)ia de punènte]] e, pe'u ciü, tra u mâ e e culìne inti cumüi d'[[Arbenga]], [[Utuê]], [[Arnascu]], [[Nöi|No(r)i]], [[Finô|Finâ]], [[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]] e [[U Duseu]]. Pe' stu fètu, u l'è ina va(r)ietè de rife(r)imèntu pe'a [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte|DOC Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte]], inte tütte e sò pursiùi d'Arbenga, de Finâ e d'Utuê. Inte tüttu u gh'è 250&nbsp;ha de vigne de pigàu<ref name=":0" />, cu'in vì che, daa töppia, u sciòrte a fà in sci 20-30 chilli d'üga o ancù de ciü<ref name=":2" />. Au de fö(r)a da Ligü(r)ia u nu se tröva gua(r)i de ciante de pigàu, cun pôche vigne fra a [[Toscann-a|Tuscâna]] e u Bassu [[Piemonte|Piemunte]] ma sènsa ch'e l'aggen ina funsiùn strutü(r)âle, au puntu ch'u l'è ün di vì ciü carateristichi e lighèi au sò terito(r)iu de tütta l'Italia<ref name=":0" />. Cumensàu u prucessu pe' rivà au vìn, u pigàu u pòrta a du mustu ch'u g'ha ina strutü(r)a bûna e ina cumpunènte arumatica ben marcâ. De sòlitu u l'è missu inte butte d'asâ, dund'u ghe resta dai sinque ai sette mesi e pöi pe' trèi inte butìe, cuscì ch'u se mantegne frescu, sa(r)àu e cu'a sò identitè, ma u nu manca de versciùi cun di cürti passaggi ''sur lie'' o intu legnu pe' fâne muntà u vulümme e a cumplescitè. Pe'i sücche(r)i e i fenôli ch'u g'ha, u pigàu u pò passà fina inte de versciùi ciü strutü(r)èi, de media etè<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Carateristiche == === Cianta === U pigàu u l'è in vì ch'u bötta tantu verde e ch'u nu patisce gua(r)i u seccu e u ma(r)ìn, de cundisiùi tipiche de [[Fàscia (agricoltûa)|fasce]] da Ligü(r)ia. U prefe(r)isce di sciti pove(r)i, cun de prìe inta tèra, ch'i fassen passà ben l'ègua, e u cangia de 'n pò e sò carateristiche s'u l'è purtàu inte di terén dife(r)ènti dai soi, dunde a ògni moddu u s'adatta ciütostu ben. U tènde a patì u [[mà giancu]] mèntre u rexiste ben aa [[perunospera]], ch'a tucca ciü i rappi che e föje, grassie aa pélle di axinélli ch'a l'è ciütostu spessa. I rappi i maü(r)an in sciu tardìu, cu'a vendegna ch'a cazze fra a fìn de setèmbre e i primmi d'utubre. A l'è tardìa ascì inti bötti, ch'i sun cacièi d'arvì, e intu pèrde e föje, che pe(r)ò e cruan primma che intu [[vermentìn]]<ref name=":0" /><ref name=":2" />. E föje de ste ciante e sun de media grandessa, in sciu reundu e in pôcu a punte, de mediu spesù e cun quarche bulla in simma, ben che de mênu du vermentìn, ciü che avêghe di dènti regula(r)i. I axinélli i sun turna de media grandessa, tundi e daa pélle ch'a l'è spessa e cun tanta [[Pruina|pruìna]], de cu(r)û gianu-vèrde e pichetàu de pighe tipiche quandu ch'i sun maü(r)i. A purpa a nu manca de sciügu, cu'in prufì arumaticu fìn ma ch'u se fà cunusce e ch'u tènde au ''[[terroir]]'', tantu che u pigàu u l'è ün di gianchi de l'Italia a avêghene de ciü<ref name=":0" /><ref name=":2" />. === Vin === U [[Vin|vìn]] da pigàu u g'ha in cu(r)û gianu paja che de spessu u tènde au du(r)àu. A l'anastu u pòrta di udûi cumplessi de [[Màccia mediterània|maccia medite(r)anea]], [[Agrùmmi|agrümmi]], [[Pèrsego|perseghi]], güsti, sciu(r)e gianche e, de votte, fina de l'[[amê]] e di idrocarbü(r)i inte sò versciùi ciü stagiunèi. Au güstu u l'è savu(r)ìu, mine(r)âle, cun de l'aciditè ben pa(r)egiâ e ina strutü(r)a pìna. U resta in bucca pe' du tèmpu, pe' finì cun du sa(r)àu tipicu di vìn da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref name=":0" />. == Üsu == A prudüsiùn da pigàu a finisce squèxi du tüttu intu vìn, pe' tantu che a sò üga a riva a di prêxi ciü âti s'a l'è vendüa pe' stu destìn<ref name=":2" />. Stu vìn u l'è mensunàu inte dife(r)ènti denuminasiùi prutètte: defèti, u pò êsse duve(r)àu inta [[Denominaçión de Òrìgine Controlâ|DOC]] da [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte]], dund'u gh'è ricunusciüu fìn dau [[1988]], e, s'u gh'è zuntu l'indicasiùn da vigna, ascì pe'e trê suttudenuminasiùi d'[[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte Pigàu Arbenga|Arbenga]], da [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte Pigàu Rive(r)a de Sciu(r)e|Rive(r)a de Sciu(r)e]] e de [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte Pigàu Finâ|Finâ]], dund'u g'ha da êsse armenu u 95% du vìn p'avêghe u ricunuscimèntu. De ciü, u se tröva u pigàu fina inte due [[Indicaçión Giögràfica Tìpica|IGT]] de [[Terasse d'Impe(r)ia]] e de [[Colìnn-e de Zêna|Culìne de Zena]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Nòtte == <references /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda.php?codice=190|tìtolo=Pigato|outô=R. Carlone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Economîa da Ligùria]] [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] h0y4grqx2qb0e4wz1swzly9sn0a4jiq 0 33017 271890 2026-07-17T18:32:17Z N.Longo 12052 + rdr 271890 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pigàu]] ijccgec0zoz1p49ki8jequuemvpbfcx 0 33018 271893 2026-07-17T20:42:48Z Arbenganese 12552 Növa pagina 271893 wikitext text/x-wiki = U Lanternìn = U Lanternìn u l’è u numme ch’u se dà au Färu du Cävu de Vuè (Faro di Capo Vado in italian), impiantu de segnalasiun a distansa ch’u l’è in funsiùn a partì dau 1883. U se tröva insc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme, int’a parte ciü a levante du cumüne de Berzezzi, ai cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’impiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cu’ina baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanäle che de nötte u spara a lüxe. U fètu de esse stètu custruìu in sciu Cävu u rende pe’ a lüxe  mandä in gìu, ch’a l’è inmessa a 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vegghe ben da distante. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de gianchu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn dau guardian. De nötte u manda a lüxe travagiandu segundu di cicli FI(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten cun regularitè. A serie de lampi a düa 15 segundi e a messcia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe’ ün segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui lüxi, ognidüna pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette aa lüxe de vegnì sparà fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capità di guasti o s’u satesse l’eletricitè u ghe n’è in ätra d’emergensa. St’ürtima a l’è in modulu '''MLED-155''', che a sö lüxe a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri) == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in faru ch’u puesse inlüminà u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Mêe (Andöa) e a Lanterna de Zena. afkn024cq7r4qyufdi2sifii3uvyfmb 271894 271893 2026-07-17T20:43:17Z Arbenganese 12552 rev 271894 wikitext text/x-wiki = U Lanternìn = U '''Lanternìn''' u l’è u numme ch’u se dà au '''Färu du Cävu de Vuè''' (''Faro di Capo Vado'' in italian), impiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì dau 1883. U se tröva insc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme, int’a parte ciü a levante du cumüne de Berzezzi, ai cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’impiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cu’ina baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanäle che de nötte u spara a lüxe. U fètu de esse stètu custruìu in sciu Cävu u rende pe’ a lüxe  mandä in gìu, ch’a l’è inmessa a 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vegghe ben da distante. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardian. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FI(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a messcia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe’ ün segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui lüxi, ognidüna pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette aa lüxe de vegnì sparà fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa. St’ürtima a l’è in modulu '''MLED-155''', che a sö lüxe a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri) == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in faru ch’u puesse inlüminà u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Mêe (Andöa) e a Lanterna de Zena. i9w0jxu63e17lj1m121j154q40mqtfy 271895 271894 2026-07-17T20:43:54Z Arbenganese 12552 rev 271895 wikitext text/x-wiki = U Lanternìn = U '''Lanternìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu du Cävu de Vuè''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva insc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanäle che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou Cävu u rende ben p’â lüxe mandä in gìu, ch’a l’è inmessa a 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ben da distante. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardian. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu de giancu ascì stu chi, cun ‘n minimi de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe’ lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a messcia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe’ u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui lüxi, ognidüna pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì sparà fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa. St’ürtima a l’è in modulu '''MLED-155''', che a sö lüxe a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri) == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in faru ch’u puesse inlüminà u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). g3yoa6xcfjn8t2fktbxnje2ltfgn6j9 271896 271895 2026-07-17T20:44:15Z Arbenganese 12552 Rev 271896 wikitext text/x-wiki = U Lanternìn = U '''Lanternìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu du Cävu de Vuè''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanäle che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou Cävu u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe’ lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in faru ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). 5sz91b8k9e6r68t2kzo5bw7j6bukjje 271897 271896 2026-07-17T20:44:36Z Arbenganese 12552 rev 271897 wikitext text/x-wiki = U Lanternìn = U '''Lanternìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu du Cävu de Vuè''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanäle che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou Cävu u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe’ lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). df7209wbv4cb7kbxw5mahhzs3sq36q4 271898 271897 2026-07-17T20:45:31Z Arbenganese 12552 Rev 271898 wikitext text/x-wiki = U Lanternìn = U '''Lanternìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu du Cävu de Vuè''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanäle che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou Cävu u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe’ lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1819, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè f7tqnvgze7aj2jo21fs0lo00nb1ra93 271899 271898 2026-07-17T20:45:53Z Arbenganese 12552 rev 271899 wikitext text/x-wiki = U Lanternìn = U '''Lanternìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu du Cävu de Vuè''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanäle che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou Cävu u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe’ lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a” P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, sarvu pöi de discusciuìn 35tzw7gn6eq13zainlzh9otqwurehdi 271900 271899 2026-07-17T20:46:29Z Arbenganese 12552 rev 271900 wikitext text/x-wiki = U Lanternìn = U '''Lanternìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu du Cävu de Vuè''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanäle che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou Cävu u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe’ lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a” P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. pqh5ao4qi19qurozdftu2f7zybs8j9d 271901 271900 2026-07-17T20:49:11Z Arbenganese 12552 rev 271901 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanäle che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou Cävu u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe’ lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a” P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. axtsu9brh8f99zszhzxhpnwcosft190 271902 271901 2026-07-17T20:50:30Z Arbenganese 12552 Rev 271902 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a ‘n’atessa 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa u se sumeggia a quella di ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 sc De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a” P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. 7kivgh9can2gf4grs9iz7vwqav1gbzt 271903 271902 2026-07-17T20:50:57Z Arbenganese 12552 rev 271903 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a ‘n’atessa 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa u se sumeggia a quella di ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe da lanterna. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). L’inpiantu, ancö, u funsiuna tüttu in outumàticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a” P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. oeg7p87smz24vilxnthhho0w5fvasrx 271904 271903 2026-07-17T20:51:46Z Arbenganese 12552 rev 271904 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a ‘n’atessa 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa u se sumeggia a quella di ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe da lanterna. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). L’inpiantu, ancö, u funsiuna tüttu in outumàticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a” P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn da Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli, che in magiuransa i vuxeivan hklivx4xhb79au6odt65invvsq7azkd 271905 271904 2026-07-17T20:52:10Z Arbenganese 12552 rev 271905 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a ‘n’atessa 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa u se sumeggia a quella di ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe da lanterna. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). L’inpiantu, ancö, u funsiuna tüttu in outumàticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a” P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn da Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn da magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera di Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu di färi da 0ktg82903kknulfpv689z8lzxehfoz6 271906 271905 2026-07-17T20:52:46Z Arbenganese 12552 rev 271906 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a ‘n’atessa 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tempu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa u se sumeggia a quella di ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe da lanterna. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lampi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lampi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (öttu segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). L’inpiantu, ancö, u funsiuna cun ottica fissa e u l’è du tüttu outumatizä. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a” P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn da Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn da magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera di Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu di färi da custruì lungu e coste du Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine. Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cumpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru di Travaggi pübbrici. U se sa che in quelli anni, u costu de l’inlüminasi nlrg5rt5strjw308d71ob0g9aayxeau 271907 271906 2026-07-17T20:53:11Z Arbenganese 12552 +, rev 271907 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a ‘n’atessa 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tenpu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa u se sumeggia a quella di ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe da lanterna. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (8 segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). [1]L’inpiantu, ancö, u funsiuna cun ottica fissa e u l’è du tüttu outumaticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[2] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn da Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn da magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera di Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu di färi da custruì lungu e coste du Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[3] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru di Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[4] ----[1] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [2] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [3] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> t7tf7r91vapu628thx2vtvwn86e10sz 271908 271907 2026-07-17T20:54:28Z Arbenganese 12552 rev 271908 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a ‘n’atessa 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tenpu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa u se sumeggia a quella di ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe da lanterna. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (8 segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). [1]L’inpiantu, ancö, u funsiuna cun ottica fissa e u l’è du tüttu outumaticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[2] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn da Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn da magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera di Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu di färi da custruì lungu e coste du Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[3] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru di Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[4] <ins>Int’i primmi anni da sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' da Regia Marina, indicä inte l’edisiun du 1880 e inte quelle di anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu du Cävu da vixin a l’estremitè du Mö d’a Cäva de Berzezzi”.</ins> <ins>Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè du 1944.</ins> ----[1] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [2] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [3] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> hevar8lpdxgesxzxt11b6c6ja2ndxtu 271909 271908 2026-07-17T20:54:56Z Arbenganese 12552 rev 271909 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a ‘n’atessa 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tenpu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa u se sumeggia a quella di ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe da lanterna. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (8 segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). [1]L’inpiantu, ancö, u funsiuna cun ottica fissa e u l’è du tüttu outumaticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[2] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn da Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn da magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera di Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu di färi da custruì lungu e coste du Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[3] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru di Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[4] Int’i primmi anni da sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' da Regia Marina, indicä inte l’edisiun du 1880 e inte quelle di anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu du Cävu da vixin a l’estremitè du Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè du 1944. In particuläre a costa de Vuè a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu e d’i depoxitu ch’u gh’ea. A quattr’ue da matìn du 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle a l’aveiva ----[1] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [2] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [3] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> glw5nyuxkckq4l9pcmt0v1zuksgttsj 271910 271909 2026-07-17T20:55:21Z Arbenganese 12552 rev 271910 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a ‘n’atessa 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tenpu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa u se sumeggia a quella di ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe da lanterna. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (8 segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). [1]L’inpiantu, ancö, u funsiuna cun ottica fissa e u l’è du tüttu outumaticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[2] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn da Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn da magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera di Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu di färi da custruì lungu e coste du Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[3] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru di Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[4] Int’i primmi anni da sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' da Regia Marina, indicä inte l’edisiun du 1880 e inte quelle di anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu du Cävu da vixin a l’estremitè du Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè du 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue da matìn du 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu du 1945.[5] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti di anni, tra sti chi ün di ürtimi a ese ducümentä ----[1] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [2] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [3] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> f6b53ak9dr6n3gk3masq1ubr1ewqzk0 271911 271910 2026-07-17T20:55:48Z Arbenganese 12552 rev 271911 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), inpiantu de segnalasiùn a distansa ch’u l’è in funçiùn a partì da-u 1883. U se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn, int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a ‘n’atessa 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tenpu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa u se sumeggia a quella di ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe da lanterna. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (8 segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). [1]L’inpiantu, ancö, u funsiuna cun ottica fissa e u l’è du tüttu outumaticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn da França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[2] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn da Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn da magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera di Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu di färi da custruì lungu e coste du Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[3] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru di Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[4] Int’i primmi anni da sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' da Regia Marina, indicä inte l’edisiun du 1880 e inte quelle di anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu du Cävu da vixin a l’estremitè du Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè du 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue da matìn du 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu du 1945.[5] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti di anni, tra sti chi ün di ürtimi a ese ducümentä u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[6] ----[1] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [2] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [3] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [6] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> 60r4oo9qiis874nmd1rn62uwm06f26l 271912 271911 2026-07-17T20:56:09Z Arbenganese 12552 rev 271912 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a ‘n’atessa 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tenpu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa u se sumeggia a quella di ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe da lanterna. De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü di ätri (8 segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). [1]L’inpiantu, ancö, u funsiuna cun ottica fissa e u l’è du tüttu outumaticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru di travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera di Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là du färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu du Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa de periculi, cumme fan pröva di naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[2] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera di Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu di färi da custruì lungu e coste du Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[3] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru di Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[4] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiun du 1880 e inte quelle di anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu du Cävu da vixin a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè d’u 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue d’a matìn du 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu du 1945.[5] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti di anni, tra sti chi ün di ürtimi a ese ducümentä u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[6] ----[1] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [2] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [3] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [6] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> d0n8lc7r8u8pn8q3u5xq4yfol8lwh5p 271913 271912 2026-07-17T20:56:43Z Arbenganese 12552 rev 271913 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva ‘nsc’ou Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tenpu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancun ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe d’a lanterna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). [2]L’inpiantu, ancö, u funsiuna cun ottica fissa e u l’è d’u tüttu outumaticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera d’i Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là d’u färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa periculi, cumme fan pröva i naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera d’i Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[4] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru d’i Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiun d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu d’'u Cävu da vixin a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè d’u 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue d’a matìn d’u 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu d’u 1945.[6] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti d’i anni, tra sti chi ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> bq0hoqfmtcd7qgxbjh5gug9zkwb8dkz 271914 271913 2026-07-17T20:57:21Z Arbenganese 12552 Rev from Iginio Rossello 271914 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è fètu da ‘na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’öttusentu. U se mustra cun ‘na baze utagunäle, ch’a se strenze maniman ch’u se riva ‘nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u späa a lüxe. U fètu de ese stètu custruìu ‘nsc’ou prumuntoju u rende ben pe mandä in gìu a lüxe, ch’a l’è inmessa a 43 metri ‘nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde  ascì a grosse distanse. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tenpu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancun ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe d’a lanterna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). [2]L’inpiantu, ancö, u funsiuna cun ottica fissa e u l’è d’u tüttu outumaticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera d’i Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là d’u färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa periculi, cumme fan pröva i naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera d’i Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[4] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru d’i Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiun d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu d’'u Cävu da vixin a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè d’u 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue d’a matìn d’u 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu d’u 1945.[6] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti d’i anni, tra sti chi ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> 061aszhf1fv4c00kvznor6i9zz3wovv 271915 271914 2026-07-17T20:57:44Z Arbenganese 12552 /* Descrisiùn */ Rev from Iginio Rossello 271915 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. L’edifissiu u l’è tüttu tintu de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, in tenpu adöviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. U l’è u̇n cazellu a tréi cien, tintu, cun ‘n minimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartia pe lungu int’i tréi livelli da due curnixi in rilievu, segundu ‘n güstu neuclascicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi dau Geniu Civile inte quellu periudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancun ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe d’a lanterna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). [2]L’inpiantu, ancö, u funsiuna cun ottica fissa e u l’è d’u tüttu outumaticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera d’i Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là d’u färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa periculi, cumme fan pröva i naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera d’i Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[4] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru d’i Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiun d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu d’'u Cävu da vixin a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè d’u 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue d’a matìn d’u 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu d’u 1945.[6] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti d’i anni, tra sti chi ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> j7aot6io2g921ianm4wqbyx5crkt7lj 271916 271915 2026-07-17T20:58:01Z Arbenganese 12552 /* Descrisiùn */ Rev from Iginio Rossello 271916 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’ä ture u se ghe munta pe’ via d’üna scäa a lümassa ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancun ‘na scaetta e u se riva duvv’u gh’è a lüxe d’a lanterna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). [2]L’inpiantu, ancö, u funsiuna cun ottica fissa e u l’è d’u tüttu outumaticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera d’i Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là d’u färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa periculi, cumme fan pröva i naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera d’i Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[4] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru d’i Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiun d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu d’'u Cävu da vixin a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè d’u 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue d’a matìn d’u 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu d’u 1945.[6] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti d’i anni, tra sti chi ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> i6ma4148dhf16qw7k28lipjiebkpch1 271917 271916 2026-07-17T20:59:03Z Arbenganese 12552 /* Descrisiùn */ Rev from Iginio Rossello 271917 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu di cicli FL(4), ch’i cunscisten inte quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesccia di mumenti de unbra cun di mumenti de lüxe. U Lanternìn u se sende pe’ mezu segundu, pe’ pöi smurtäse pe u̇n segundu e mezu. In ürtimu lanpu u l’è mandä pe’ mezu segundu, cun doppu in mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chi u cuntinua u ciclu. I scistemi de lüxi ch’u munta i sun muderni e sun spartìi inte dui mudelli, ognidün pe sö cuntu. A ciü grossa a l’è in modulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u permette a-a lüxe de vegnì spaä fin a quatorze miggia de distansa (quexi 26 chilometri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u satesse a curente u ghe n’è in ätra d’emergensa, ch’a l’è in modulu '''MLED-155'''. A lüxe de sta chi a pö esse vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilometri). [2]L’inpiantu, ancö, u funsiuna cun ottica fissa e u l’è d’u tüttu outumaticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera d’i Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là d’u färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa periculi, cumme fan pröva i naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera d’i Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[4] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru d’i Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiun d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu d’'u Cävu da vixin a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè d’u 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue d’a matìn d’u 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu d’u 1945.[6] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti d’i anni, tra sti chi ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> jckued2z1zlpnscdjk6z2egw2go2e69 271918 271917 2026-07-17T20:59:55Z Arbenganese 12552 /* Descrisiùn */ rev 271918 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Versu a fin de l’öttusentu u se sentiva u bezögnu d’in färu ch’u puesse inlüminä u camìn ae näve ch’i passävan intu tretu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte versu a Fransa e a Spagna, ch’u puesse funsiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ina grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lanterna (de Zena). Üna primma idea de tiä sciü ‘n färu da ste parte chi a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübbrici Raffaele Mezzanotte, int’u mezzu d’i incuntri a-a Camera d’i Deputè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là d’u färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa periculi, cumme fan pröva i naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera d’i Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[4] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru d’i Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiun d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu d’'u Cävu da vixin a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè d’u 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue d’a matìn d’u 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu d’u 1945.[6] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti d’i anni, tra sti chi ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> cfdpdovufxxuwcif0c0vft8l64jelii 271919 271918 2026-07-17T21:04:36Z Arbenganese 12552 /* Descrisiùn */ Rev from Iginio Rossello 271919 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lantèrna (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeiva che: “In bellu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spagna, quand’i rivan vixin au Cävu de Vuè i nu g’han, specie inte nötti de fuschia, in puntu de ricunuscimentu, perché, mentre u l’è asè difisile pe liatri vedde au de là d’u färu de Zena, i nu pöan  ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa periculi, cumme fan pröva i naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera d’i Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[4] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru d’i Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiun d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu d’'u Cävu da vixin a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè d’u 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue d’a matìn d’u 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu d’u 1945.[6] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti d’i anni, tra sti chi ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> 5cpw8hdkikdwjt1ngl5es3hm8yzpyzo 271920 271919 2026-07-17T21:05:42Z Arbenganese 12552 /* Descrisiùn */ rev 271920 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lantèrna (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeiva che: '''“'''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn int’i paraggi a vegne dunque menu següa e nu sensa periculi, cumme fan pröva i naufragi ch’i sun capitè int’i anni passè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ‘nsc’ou Cävu un färu, ch’u posse fa capì ai naveganti ch’i sun vixìn a-a räda de Vuè, duve poriàn truvä in postu següu pe’ repaäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessen andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera d’i Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[4] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru d’i Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiun d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu d’'u Cävu da vixin a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè d’u 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue d’a matìn d’u 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu d’u 1945.[6] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti d’i anni, tra sti chi ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> 1qyg7ak8roqsa0qer6fdf6m41t9cvs1 271921 271920 2026-07-17T21:06:22Z Arbenganese 12552 /* Descrisiùn */ Rev from Iginio Rossello 271921 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lantèrna (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeiva che: '''“'''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä üna speiza de 70 000 lire da-u Ministru meximu, cun pöi de discusciuìn fète doppu a stu prupoxitu. Inte üna de sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fa prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta a posta, sutta nòmina de l’unurevule Zanardelli. Tra i ommi numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’axeiva vutä pe’ tiä sciü ‘n färu de quärtu urdine,  ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné difèti u spunciäva pe fäghe vegnì in färu ch’u fusse de sugundu o armenu de tèrsu urdine. Cunträiu a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u deputä Boselli, ch’u l’axeiva fètu ün interventu a prupoxitu a-a Càmera d’i Deputè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[4] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru d’i Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiun d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu d’'u Cävu da vixin a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè d’u 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue d’a matìn d’u 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu d’u 1945.[6] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti d’i anni, tra sti chi ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> pbav7iuqinwlvp5273dxg83yv4lw2lv 271922 271921 2026-07-17T21:06:47Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ Rev from Iginio Rossello 271922 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lantèrna (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeiva che: '''“'''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratelle, u vegne pübbricä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Regnu, investindu inte tüttu ün miliùn de lire de speiza straurdinäia, da spartì int’u periudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV urdine.[4] Int’u periudu 1886-1887 u rezülta zà in funsiùn, tantu ch’u cunpaìsce int’i registri de speiza d’u Ministeru d’i Travaggi pübbrici. U se sa che u costu de l’inlüminasiun e de manutensiun de tütti i inpianti, a l’epuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea vegnüa a custä ciü che 20 000 lire, duve u l’è segnä ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiun d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ‘nsc’ou runpicollu d’'u Cävu da vixin a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè d’u 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue d’a matìn d’u 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu d’u 1945.[6] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti d’i anni, tra sti chi ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> a5zamza26pfnkiggjfwxkt30isrju9s 271923 271922 2026-07-17T21:10:00Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ Rev from Iginio Rossello 271923 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lantèrna (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeiva che: '''“'''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.[4] Int’u perìudu 1886-1887 u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u periudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ‘n ataccu via mä inte l’estè d’u 1944. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea in ubietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, de l’indüstrie e d’i depoxiti ch’u gh’ea. A quattr’ue d’a matìn d’u 14 de zügnu l’incruxatù franseize Aigle, ch’a s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiann-a a pueise rispunde. Repaä, u l’è stètu turna aseizu a-i 14 de mazzu d’u 1945.[6] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti d’i anni, tra sti chi ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> 479fctd1syes0mgonui199ujjj26m75 271924 271923 2026-07-17T21:13:25Z Arbenganese 12552 Rev from Iginio Rossello 271924 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lantèrna (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeiva che: '''“'''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.[4] Int’u perìudu 1886-1887 u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u 1940. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea. A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, u l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde. Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u 1945. [6] Int’i anni u cunplessu l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che ghe sun stèti d’i anni, tra sti chi ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stetu Felice Tirotto, fin a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> nhribgdbl8y2me627oo0dzqmt0gqq29 271925 271924 2026-07-17T21:13:52Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ Rev from Iginio Rossello 271925 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lantèrna (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeiva che: '''“'''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.[4] Int’u perìudu 1886-1887 u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u 1940. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea. A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, u l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde. Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u 1945. [6] Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i anni ’90.[7] ----[1] Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua [2] <nowiki>https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx</nowiki> [3] <nowiki>https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/</nowiki> [4] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover</nowiki> [5] <nowiki>https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover</nowiki> [6] <nowiki>https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf</nowiki> [7] <nowiki>https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/</nowiki> fx0833l9hs7l3whgvflndadzrj0zxct 271926 271925 2026-07-17T21:17:40Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ Notte 271926 wikitext text/x-wiki = U Lantèrnìn = U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lantèrna (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeiva che: '''“'''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.[4] Int’u perìudu 1886-1887 u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u 1940. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea. A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, u l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde. Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u 1945. [6] Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i anni ’90.[7] == Notte == *Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua *https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx *https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/ *https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover *https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover *https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf *https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/ pr90p3ht4ycxy0a7dxk0ayo78h615mm 271927 271926 2026-07-17T21:19:07Z Arbenganese 12552 +tl berzezin 271927 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lantèrna (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeiva che: '''“'''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.[4] Int’u perìudu 1886-1887 u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u 1940. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea. A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, u l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde. Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u 1945. [6] Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i anni ’90.[7] == Notte == *Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua *https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx *https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/ *https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover *https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover *https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf *https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/ 6v3coc5h9vlli2eba5vnjs8suk624pt 271928 271927 2026-07-17T21:19:43Z Arbenganese 12552 /* Notte */ + cat 271928 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in italiàn), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’Öttuçéntu. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de Zena, seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u Cävu de Meĵe (d’Andöa) e a Lantèrna (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u 1879, duv’u se dixeiva che: '''“'''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”[3] P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.[4] Int’u perìudu 1886-1887 u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a Pruvincia de Zena, u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u 1880 e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “Faro di Capo Vado”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u 1940. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea. A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, u l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde. Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u 1945. [6] Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i anni ’90.[7] == Notte == *Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua *https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx *https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/ *https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover *https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover *https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf *https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/ [[Categorîa:Berzezzi]] rnl1huy0ereadxbs358cbgds5230bfs 271929 271928 2026-07-17T21:27:40Z Arbenganese 12552 wl vari 271929 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: {{Çitaçión|“U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”}} [3] P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.[4] Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a Segunda Guèra Mundiäle, a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u 1940. In particuläre a costa tra Vuè e Sann-a a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea. A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de Berzezzi, u l’aveiva bunbardä a baterìa de Vuè e u färu, cu’i sö  canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde. Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u 1945. [6] Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i anni ’90.[7] == Notte == *Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua *https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx *https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/ *https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover *https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover *https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf *https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/ [[Categorîa:Berzezzi]] 5it7zbtgdgr9gwa0155cck58j8hwz3v 271930 271929 2026-07-17T21:29:36Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ rev, wl 271930 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: {{Çitaçión|“U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”}} [3] P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.[4] Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea. A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde. Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]]. [6] Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].[7] == Notte == *Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua *https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx *https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/ *https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover *https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover *https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf *https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/ [[Categorîa:Berzezzi]] ier3bzwf76ll8ywxzcvbdnedtmzgl9x 271931 271930 2026-07-17T21:33:35Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ <br> 271931 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: {{Çitaçión|“U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe. <br>A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”|3=I numerosi bastimenti che da Genova si recano nei porti del mezzogiorno della Francia od in quelli della Spagna, quando sono giunti nelle acque di Capo di Vado, mancano, specialmente nelle notti nebbiose, di un punto di riconoscimento, perché, mentre è assai difficile ai medesimi vedere di là il faro di Genova, non possono ancora scorgere quello di Capo delle Mele.<br>La navigazione in quei paraggi diventa quindi assai incerta e non scevra di pericoli, come ne fanno prova alcuni naufragi accaduti nei passati anni. Ond’è che fu incessantemente domandato il collocamento sull’anzidetto Capo di un faro, il quale indicherà ai naviganti la rada di Vado, ove in tempi fortunosi potranno trovare sicuro ricovero, e servirà anche di guida ai medesimi specialmente poi quando debbano recarsi a Savona.|lingua2=LIJ|lingua=IT}} [3] P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.[4] Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea. A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde. Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]]. [6] Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].[7] == Notte == *Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua *https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx *https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/ *https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover *https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover *https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf *https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/ [[Categorîa:Berzezzi]] 0os3v48rjg0ci4dg5xoofy1xhaa534q 271932 271931 2026-07-17T21:36:04Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ br 271932 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: {{Çitaçión|“U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe.<br>A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”|3=I numerosi bastimenti che da Genova si recano nei porti del mezzogiorno della Francia od in quelli della Spagna, quando sono giunti nelle acque di Capo di Vado, mancano, specialmente nelle notti nebbiose, di un punto di riconoscimento, perché, mentre è assai difficile ai medesimi vedere di là il faro di Genova, non possono ancora scorgere quello di Capo delle Mele.<br>La navigazione in quei paraggi diventa quindi assai incerta e non scevra di pericoli, come ne fanno prova alcuni naufragi accaduti nei passati anni. Ond’è che fu incessantemente domandato il collocamento sull’anzidetto Capo di un faro, il quale indicherà ai naviganti la rada di Vado, ove in tempi fortunosi potranno trovare sicuro ricovero, e servirà anche di guida ai medesimi specialmente poi quando debbano recarsi a Savona.|lingua2=LIJ|lingua=IT}} [3] P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.[4] Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea. A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde. Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]]. [6] Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].[7] == Notte == *Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua *https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx *https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/ *https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover *https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover *https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf *https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/ [[Categorîa:Berzezzi]] jvdcjyqunzxf1hc5qasca5cuepv4wxu 271933 271932 2026-07-17T21:37:41Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ utopia 271933 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.[1] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu. == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: {{Çitaçión|“U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe.<br />A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a”|3=I numerosi bastimenti che da Genova si recano nei porti del mezzogiorno della Francia od in quelli della Spagna, quando sono giunti nelle acque di Capo di Vado, mancano, specialmente nelle notti nebbiose, di un punto di riconoscimento, perché, mentre è assai difficile ai medesimi vedere di là il faro di Genova, non possono ancora scorgere quello di Capo delle Mele.<br />La navigazione in quei paraggi diventa quindi assai incerta e non scevra di pericoli, come ne fanno prova alcuni naufragi accaduti nei passati anni. Ond’è che fu incessantemente domandato il collocamento sull’anzidetto Capo di un faro, il quale indicherà ai naviganti la rada di Vado, ove in tempi fortunosi potranno trovare sicuro ricovero, e servirà anche di guida ai medesimi specialmente poi quando debbano recarsi a Savona.|lingua2=LIJ|lingua=IT}} [3] P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu 1879-1883. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.[4] Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.[5] Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea. A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde. Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]]. [6] Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].[7] == Notte == *Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua *https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx *https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/ *https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover *https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover *https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf *https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/ [[Categorîa:Berzezzi]] ix6xd3z9yfobp1rwqe01kf87k8nkloz