Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1407 272526 268251 2026-07-24T19:59:13Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Federîco Gàzzo" (link restòu rósso) 272526 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Letiatûa in lìgure - fotomontàggio.png|miniatura|Çèrti tra i càppi d’òpera da letiatûa inta léngoa lìgure. Inte l'órdine gh'é: o [[Còdice Morfìn]], o manoscrîto Marston MS 56, ''[[Rime diverse in lengua zeneise]]'', ''[[Ra Cittara Zeneize]]'', ''[[Ro Chittarrin]]'' e ''[[A Colombiade]]''|300x300px]] A '''letiatûa in lìgure''' a l'é l'insémme de tùtte e òpere scrîte inta [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]], chi vàn aprêuvo a-a stöia e a l'evoluçión de quésta léngoa za a partî da-o sò prìmmo svilùppo inte l'èrta [[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]], arivàndo scìnn-a-a giornâ d'anchêu. A letiatûa in lìgure a l'é pi-â ciù gran pàrte formâ de òpere scrîte in [[Lengoa zeneize|zenéize]], sò variànte ciù difûza e, pe vàrri sécoli, consciderâ cómme variêtæ ilùstre óltre che léngoa leterâia e de ''koinè'' da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]]. A ògni mòddo, inti ténpi ciù modèrni, coménsan a prezentâse e prìmme òpere in de âtre parlæ ascì, inte 'na manêa de lóngo ciù difûza into córso de l'ùrtimo sécolo, dónde gh'é 'na raprezentànsa leterâia de tòsto l'intrêga léngoa lìgure. == Etæ de Mêzo == === Òrìgine === {{Çitaçión|[...] E mi, Paxia, àiva da-o mæ màio 'na strapónta, 'n oêgê, dôe covèrte de péi e 'n mantéllo (de stöfa) d'Arras [...] de tezoîe, 'n bàilo, doî bogitoî, un giànco e un néigro, 'na stêua rótta, 'n crivéllo, 'n poieu [...]|''[[Dichiaraçiùn de Paxia|Diciaraçión de Paxia Vorpe]]'', 1182|[...] Et ei Paxia habeo de viro meo colcera una et unum oreger et carpite due et unum mantello d'Araça [...] et une tesoire et una vidola et bolentin .jj., unum blancho et unum negro, et una boda rota et unum crivel et pairol|lingua=LIJ}} [[Immaggine:BnF ms. 854 fol. 91v - Lanfranc Cigala (1).jpg|miniatura|Miniatůa do [[Lanfrànco Çigâa]], trovatô zenéize|sinistra]] O prìmmo svilùppo de 'na çèrta letiatûa in vorgâ pe [[Zena|Zêna]] e a [[Liguria|Ligùria]] o remónta a-o perîodo conpréizo tra i [[XII secolo|sécoli XII]] e [[XIII secolo|XIII]], quànde, co-a fondaçión de bâze do poéi da Repùbrica, s'incoménsa a métte in discusción o stâto da letiatûa scìnn-a quéllo moménto. Defæti, s'êa svilupòu inti sécoli prìmma 'n modèllo bazòu sorviatùtto in sce dôe léngoe: partìndo da-o [[Léngoa latìnn-a|latìn]], a-o prìnçipio a sôla a vegnî scrîta ma de manimàn delimitâ a-a leteratûa religiôza e civîle (cómme, prezénpio, i [[Annæ (Caffao)|''Anâli'']] do [[Caffao|Càfaro]]), s'é afiancòu, spécce pi-â lìrica, o [[Léngoa provensâ antîga|provensâ]] do moviménto di [[Trovatô|trovatoî]], tra i quæ no màncan di zenéixi comme-o [[Luchétto Gatilûxo]], o [[Scimón Döia]] e o [[Lanfrànco Çigâa]], fîto adotòu da-e clàsse inteletoâle<ref name=":0">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 103}}</ref><ref name=":14">{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|p. 4}}</ref>. A precôce caraterizaçión comerciâle e internaçionâle da socjêtæ zenéize de quélli ànni a l'à portòu a 'n çèrto ritàrdio inta valorizaçión do vorgâ locâle, che inti scrîti comerciâli o l'êa ancón sostitoîo da-o latìn méntre, aprêuvo a-a fórte difuxón eoropêa da léngoa ''d'oc'', a letiatûa a pigiâva cómme riferiménto pròpio o provensâ, a despêto de 'n ûzo de lóngo ciù comùn do zenéize cómme léngoa parlâ pe-i tràfeghi into [[Mâ Mediterraneo|Mediterànio]]. Pertànto e prìmme infloénse do parlâ se trêuvan mescciæ inte di tèsti pi-â ciù pàrte in latìn, spécce papê de scrivén ò giurìdichi, scrîti segóndo 'na morfologîa latìnn-a, ma za bén inportànti pe védde cómme o vorgâ o l'incoménse a prevaléi in sciô latìn, a-o mêno into léscico e inta fonética<ref name=":0" />. In particolâ, cómme pasàggio fondamentâle inte l'evoluçión da léngoa scrîta o vên conscideròu in papê savonéize do [[1182]], dîto a ''[[Dichiaraçiùn de Paxia|Diciaraçión de Paxia Vorpe]]'', ch'o l'é o ciù antîgo scrîto in vorgâ lìgure conosciûo a-a giornâ d'anchêu<ref name=":1">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 104}}</ref><ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|p. 3}}</ref>. Conservâ inte l'[[Archiviu de Stätu de Sann-a|Archìvio de Stâto de Sànn-a]], a diciaraçión a l'é scrîta pe intrêgo in vorgâ, fêua che l'intestaçión e dötréi latinîximi, prezentàndo e prìmme inovaçioìn de grafîa ascì, cómme l'ûzo de létie -ç- e -x-, dêuviæ a-a mæxima manêa di tèsti d'anchêu<ref name=":2">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 107}}</ref><ref name=":14" />. Tra e pöche testimoniànse do sécolo XII, gh'é ancón o famôzo ''[[Contrasto co-ina dònna zeneize|Contràsto co-ina dònna zenéize]]'' do [[Raimbaut de Vaqueiras]]. Scrîto d'in gîo a-o [[1190]] da-o trovatô provensâ méntre a l'êa a-a còrte do [[Marchexâto do Monferòu|Monferòu]], o vêgne dêuviòu da-o poêta, che probabilménte mànco o parlâva o zenéize, pe creâ 'n'âia, apónto, de contràsto tra 'n trovatô, scinbolezòu da l'ûzo de 'n provensâ bén bén leterâio, e 'na dònna zenéize, caraterizâ pe cóntra da 'na léngoa pramàtica e rùstega<ref name=":3">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 105}}</ref>. Defæti, ciù che 'n tèsto in bón zenéize de l'época, e rispòste da dònna - pìnn-e de provensalîximi - pàn êse scrîte pe fâ resâtâ o destàcco tra-e dôe léngoe, caregàndo o tèsto di éxiti ciù caraterìstichi do lìgure, cómme o PL- latìn ch'o vêgne CL-, che dovéivan pài strànni a-e oêge di piemontéixi, a testimoniànsa da perceçión prezénte za a l'época da particolaritæ do lìgure into panoràmma [[Léngoe gàllo-itàliche|gàllo-itàlico]]<ref name=":4">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 110-112}}</ref><ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|pp. 4-5}}</ref>. === Duxénto === {{Çitaçión|[...] E tanti sun li Zenoexi,<br/>e per lo mondo si destexi,<br/>che und'eli van o stan<br/>un'atra Zenoa ghe fan [...]|[[Anònimo zeneize|Anònimo Zenéize]], ''De condicione civitate Janue, loquendo con quedam domino de Brixa'', 1291-1293}} [[Immaggine:Molfino 421.djvu|miniatura|'Na pàgina do [[Còdice Morfìn]], ch'o contêgne l'intrêga produçión conosciûa de l'Anònimo]] Da prìmma pàrte do sécolo XIII gh'é ancón pöche testimoniànse scrîte, pò-u ciù formæ da cùrte anotaçioìn contegnûe inte di tèsti in latìn. De lóngo do génere di conponiménti pràtichi, scibén che in sce 'na matêia do tùtto diferénte, se pêu aregordâ l'anotaçión de 'n tèsto de sconzûi fæta da-o scrivàn Méistro Salomón inte l'ànno [[1222]]<ref name=":1" />. Sta fórmola chi, fòscia derivâ da-a traduçión de 'n òriginâle inte 'n'âtra léngoa, a prezénta inte sò pàrte in vorgâ za vàrri éxiti tìpichi do lìgure, con l'ûzo da létia -x- e o pasàggio da -l- intervocàlica a -r-<ref name=":5">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 108-109}}</ref>. De quàrche decénio dòppo gh'é pöi a prìmma anotaçión in vorgâ fæta da 'n cronìsta inti Anâli da Repùbrica, ö sæ 'n mòddo de dî in scî Còrsci (''qui se fia in Corso, porta la testa in scoso'') prezénte inte l'òpera do [[Iacopo Doia|Iacòpo Döia]]<ref name=":6">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 104-105}}</ref>. L'é però vèrso a fìn de sto sécolo chi che gh'é 'na gràn rivoluçión leterâia into móndo ligùstico, raprezentâ da-a produçión de un di màscimi poêti ch'o l'àgge mâi scrîto in lìgure: l'[[Anònimo zeneize|Anònimo Zenéize]]. L'outô sconosciûo, atîvo ciù ò mêno tra o [[1283]] e o [[1311]], o n'à lasciòu un çentanâ de poêxîe, ségge in latìn che, pi-â ciù pàrte, in zenéize, descrovîe inte l'ànno [[1820]] co-o coscì dîto [[Còdice Morfìn]]<ref name=":7">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 118}}</ref><ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|pp. 5-8}}</ref>. A produçión de l'Anònimo a gh'à 'n ròllo bén inportànte into panoràmma polìtico-leterâio de l'época: co-a Repùbrica ch'a se trovâva a-o màscimo da sò poténsa, l'êa vegnûo necesâio 'na scistemaçión scinbòlica de l'inmàgine coletîva da Naçión, pasàndo a 'n còdice leterâio che, partìndo da di òpere cìviche in latìn cómme i Anâli, o vegnìsse ciù vixìn a-i rìcchi çitén da nêuva borghexîa, garantìndo 'n'inflesción lìgure a-a divulgaçión morâle e didascàlica e raprezentàndo, cómme eleménto d'unión intèrna, 'na concrêta ideologizaçión do sénso d'apartenénsa coletîvo<ref name=":10">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 116-117}}</ref>. Inta sò òpera l'Anònimo o cónta, inta fórma de [[Quartìnn-a (métrica)|quartìnn-e]] de vèrsci a éutto scìlabe, i fæti stòrichi ciù inportànti da sò época, afiancàndo a storiografîa ofiçiâ di Anâli con l'acéiza pasción civîle di sò conponiménti, pigiàndo i scìnboli de l'identitæ ligùstica e portàndoli a 'na ciù ànpia difuxón, tànto da fâli intrâ inte l'inmaginâio coletîvo. O ròllo fondamentâle de l'Anònimo o conscìste dónca - ciù che inta ménn-a da sò produçión, scibén ch'a no mànche d'èrti éxiti leterâi - inta sò capaçitæ de scintetizâ l'ideologîa comunâle a-o moménto da sò màscima glòria, arivàndo, inta sò riçèrca de scìnboli fórti, a senplificâ a stöia inte 'na lòtta tra o Bén, raprezentòu da-i Lìguri de lóngo sott'a-a proteçión do Segnô, e o Mâ, de spésso incarnòu da-i sò nemîxi. De chi a l'arîva a grànde inportànsa da sò produçión poêtica pe-i sécoli a vegnî, meténdolo cómme iniçiatô de 'na "serâ e òrgoliôza tradiçión cìvica" che, unificâ a tradiçión do vorgâ regionâle, a l'évita o pasàggio a de ''koinè'' ciù ànpie, dàndo a-a futûra produçión poética repubricànn-a, spécce do Çìnque-Seiçénto, di eleménti de òriginalitæ no sôlo lengoìstica ma anbientâle e, in sénso ciù làrgo, antropològica ascì<ref name=":11">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 118-121}}</ref>. A-o Duxénto remontân ascì e ciù antîghe raprezentaçioìn conosciûe de [[Tiatro|tiâtro]] inta Ligùria de l'Etæ de Mêzo, scibén che n'àn lasciòu sôlo de testimoniànse indirètte, cómme quélle docomentæ de 'n ''Ludus peregrinorum'' a [[Rapallo|Rapàllo]] do [[1253]] e de 'n ''Ludus de tribus Mariis'' a [[Ciävai|Ciâvai]] into [[1280]]. Quéste raprezentaçioìn, fæte in vorgâ, êan pàrte de 'na tradiçión sâcra pò-u [[Venardì sànto|Venardì Sànto]] ch'a l'é docomentâ scìnn-a tréi sécoli dòppo, comensàndo a scentâ sôlo co-o diviêto de quésta pràtica da-o [[Concìlio de Trénto]]. Mancàndo però de testimoniànse dirètte in sce ste pràtiche chi, no l'é ciæo se séggian da consciderâ 'n'infloénsa tòsco-ùnbra, derivâ da-i moviménti religiôxi arivæ in Ligùria inte quélli ànni, òpû o frûto de 'n'outònoma evoluçión de tradiçioìn mediolatìnn-e e di ''jeux'' françéixi, co-a sò ativitæ ch'a l'é bén atestâ a Zêna into sécolo XIII<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 160-161}}</ref>. === Trexénto === {{Çitaçión|[...] Ogni cossa a soa natura<br/>torna, d'aotro no à cura,<br/><br/>e pur s'acordam in la fim<br>unde è ordenao lo bem divim.|Anònimo, ''Questioim de Boecio'', Sécolo XIV}} [[Immaggine:Italien112.pdf|miniatura|Prìmma pàgina do manoscrîto ''Homiliæ et orationes'', formòu da sermoìn in zenéize e latìn, da fìn do sécolo XIV|sinistra|page=11]] O Trexénto o l'é caraterizòu, inte l'ànbito de 'na scitoaçión polìtica ciù tribolâ, da l'afermaçión do vorgâ inti ûxi leterâi e de sò prìmme conpàrse inti àtti aministratîvi ascì. Però, aprêuvo a-e vàrie dediçioìn a poténse forèste ascì, a letiatûa lìgure a mànca inte quésto perîodo de 'n inportànte svilùppo outònomo, tànto chi-â ciù pàrte de òpere de sto sécolo chi, ségge de pröza che de poêxîa, a l'é in realtæ 'na traduçión de scrîti in latìn, françéize, catalàn ò âtre léngoe<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 6-7}}</ref>. Pe dindavéi, aprêuvo a 'na çèrta uniformitæ di têmi tratæ, spécce se religiôxi, no l'é goæi precîzo a dataçión de quéste òpere, con vàrri tèsti do Quatroçénto che poriéivan êse da segónda meitæ de quéllo prìmma, e o no l'é mànco segûo o poxiçionaménto sociâle de quésti scrîti in vorgâ. Scibén ch'o l'é fêua de dùbio che gh'êa 'n pùblico de gùsti ciù èrti, cómme testimoniòu da-a lèsta difuxón da ''[[Divinn-a Comédia|Divìnn-a Comédia]]'' a Zêna (che, pasàndo pi-â Ligùria, a l'êa fîto arivâ in Spàgna ascì), l'é poscìbile che l'inportànte produçión de làode, spantegâ a livéllo teritoriâle tra conponiménti a [[Sann-a|Sànn-a]], a-[[A Prìa|a Prîa]], a Zêna e a-o [[Finô|Finâ]], a se diférençie inte vàrri regìstri, co-o ciù comùn ch'o se lîga a-a tradiçión de làode céntro-italiànn-e, inportæ da-i [[Flagelànti|Disciplinànti]] e dòppo dêuviæ inti cànti in cöro, co-i prìmmi abòssi de raprezentaçioìn dramàtiche ascì. Quésti conponiménti, óltre che pi-â normâle evoluçión lengoìstica, se conserviàn pe têmi tòsto pægi inti sécoli a vegnî, tra i quæ se pêu aregordâ a ciù antîga testimoniànsa conosciûa in [[Dialettu arbenganese|arbenganéize]], 'na ''preghêa a-a Vèrgine'' do [[1461]]<ref name=":8">{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 6-10}}</ref>. De lóngo tra i tésti religiôxi, a-o Trexénto remóntan de òpere con di âtre fonçioìn ascì, scrîte sorviatùtto inta fórma de pröza. Tra quéste gh'é 'n inportànte grùppo de conponiménti de tîpo morâle, realizæ inti ''[[Scriptorium|scriptoria]]'' monàsteghi (spécce di [[Órdine di fràtti predicatoî|domenichén]], ch'àivan a Zêna 'n ''studium generale'' bén prìmma da fondaçión de l'[[Universcitæ di Studdi de Zena|Universcitæ]]) pe-e [[cazàsse]] da çitæ, fàndo a traduçión de òpere in âtre léngoe, e de chi difûxi tra i mercànti ascì. Quéste òpere són caraterizæ da di stîli bén bén diferénti, anàndo da quélle ciù èrte con contegnûo dotrinâle cómme e ''Questioim de Boecio'' a de âtre, con senplificaçioìn teològiche e de livéllo ciù popolâre, da-o contegnûo elaboròu in sénso ciù naratîvo cómme-o ''Tratao de li VII peccai mortali'', traduçión de 'n òriginâle de [[San Giœumo|Sàn Gêumo]] pe mêzo de ''La somme le roi'' scrîta pò-u rè [[Féipo III de Frànsa]]<ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|p. 9}}</ref>. St'òpera chi, unn-a de ciù antîghe pröze in zenéize, a l'é stæta tradûta da præ [[Gêumo da Bâvai]], a favô "''de quilli chi sam letera como de quilli chi no la sam''", con l'intençión de trasmétte prinçìppi étichi e morâli a-a clàsse borghéize, lontànn-a da-a ciù stréita coltûa religiôza. Tra e òpere popolâri se pêu ancón aregordâ o tratâto in scî ''Vìççi e virtù'' pi-â cazàssa de [[San Bærtomê|Sàn Bertomê]] in [[Gêxa de Sànta Màia de Castéllo (Zêna)|Sànta Màia de Castéllo]], tradûto da-o [[Lùcco Patê]] insémme a di âtri scriti, e 'na traduçión do [[1353]] de l'''Epistola'' atriboîa a [[Benàrdo de Ciaravàlle|Sàn Benàrdo]], fæta da-o [[Zâne de Brùn]] pe 'n pùblico borghéize, scrivéndo inte 'n mòddo pràtico da bónn-a conduçión de l'inpréiza<ref name=":8" /><ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 36-38}}</ref>. O Trexénto, coscì cómme o sécolo dòppo, o l'é dónca caraterizòu da di tèsti ciù ò mêno religiôxi, ségge de tîpo ciù dotrinâle che co-ina strutûa ciù naratîva, ma a ògni mòddo pâ che mànche o pasàggio de ciù pe arivâ a di lìbbri scrîti pò-u séncio piâxéi de lêze de stöie, co-ina fàrta inta produçión de racónti làichi sénsa 'na fonçión didascàlica. A ògni mòddo, l'é probàbile che sto fæto chi o ségge dovûo a-i gùsti de l'época, tànto ciù se raportâ a-a difuxón contegnûa di contenporànni toschén, dónde êan de òpere bén bén ciù comùn<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, p. 65}}</ref>. In sciâ fìn, l'é inte quésto sécolo chò-u zenéize o l'à comensòu a êse dêuvòu inte tànti scrîti de natûa no leterâia, cómme létie e papê ciù ò mêno ofiçiæ emìssi da-a cançelàia do Comùn ò da di âtre aministraçioìn. Gh'é pöi i prìmmi statûti de àrte e de cazàsse scrîti in vorgâ, óltre a di tòcchi in lìgure inti statûti de comunitæ de [[Rivêa]] e de l'entrotæra, dónde e fórme centrâli do zenéize coménsan e êse declinæ a-a manêa do pòsto. Se prodûxe coscì i prìmmi àtti pràtichi inte 'n vorgâ locâle, cómme prezénpio i papê, do [[1384]], pe l'apàlto da refæta do canpanìn da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle d'Arbénga]]. O ciù inportànte grùppo de papê no leterâi o l'é però quéllo formòu da 'na série de àtti diplomàtichi ofiçiæ dónde s'ascìste a l'ûzo do zenéize inte pràtiche internaçionâli, a testimoniànsa de l'inportànte ûzo do lìgure, spécce into [[Levànte]], cómme léngoa de diplomaçîa za into sécolo XIV, pe vegnî ancón ciù comùn inte quéllo sucescîvo. Tra quésti papê, dötréi tra-i ciù conosciûi remóntan pròpio a-o Trexénto, cómme e ''Instruçioìn polìtiche a Segoràn'' (dòppo o [[1339]]), e ''Propòste de aleànsa co-o rè d'Ungherîa'' ([[1352]]), 'na ''Létia a l'amiràlio de Turchîa'' ([[1356]]) e o ''[[Tratâto tra a Repùbrica de Zêna e o Khanâto de l'Òrda d'Öo|Tratâto co-o Khàn di Tatâri]]'' ([[1380]]-[[1381]])<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 128-129}}</ref><ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|pp. 12-15}}</ref>. === Quatroçénto === {{Çitaçión|[...] Questi jorni passai fo faeto grande consegio in la sala grande de tal materia, in la qua fo deliberao che li spectabili Paeri de Comun cum ogni studio cerchassem de netezar lo porto, mandassem a cerchar in le terre strangere meistri inzegneri doti de tale overa, parlassem cum loro e preparassem quelle cosse chi preparare se poivam de uverno e che aora in questi jorni se feisse questo consegio per provei a quello chi bezognasse. [...] Havei anchora da consyderar che questa impreiza non se fa per questa nostra etae solamenti ma etiamdio per nostri figi e nevi e per chi insirà de loro. E per questo havei a meter lo inzegnio e lo pensamento in che se fassa utile e dirabile chi adduga honor e favor a la citae.|Propoxiçión a-o Conséggio di Ançién, ''Deliberaction reparacionis moli'', 1467}} [[Immaggine:Marston.Ms.56.1-45.djvu|miniatura|''De lo testamento vegio e novo'', [[1465]]]] Into sécolo XV se gh'à 'na letiatûa ch'a contìnoa a tradiçión do Trexénto, sénsa avéi di gròsci cangiaménti in scî têmi tratæ ò inta fórma di conponiménti. S'ascìste a 'na diminuçión de testimoniànse de poêxîa ségge religiôza che didascàlica, a despêto da produçión de làode che, segóndo 'na tradiçión bén areixâ inta socjêtæ de l'época, a contìnoa a sò fortùnn-a da-o sécolo prìmma<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, p. 31}}</ref>. In particolâ da-o Quatroçénto gh'é quàrche novitæ inte làode, ch'a vêgne da 'n'evoluçión bazâ in scî scrîti tosco-ùnbri de quésto sécolo, che, scibén sénsa di grén cangiaménti, són caraterizæ da 'na nêuva spiritoaliæ, ciù dimìssa e personâ<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, p. 32}}</ref>. Pi-â pröza a caràtere religiôzo, ancón mêno che into Trexénto, gh'é 'na produçión bén contegnûa e che, pe de ciù, a contìnoa a ripête de lóngo e mæxime fórme e i mæximi modélli za dêuviæ inti ànni pasæ. Mànco a prìmma introduçión da [[Stampa|stànpa]], inti [[Anni 1470|ànni setànta de quésto sécolo]], a l'ariêsce a dâghe nêuva vìtta, co-a difuxón de ste òpere chi ch'a l'arèsta limitâ a-e cazàsse e a pöchi âtri sogétti. E pöche novitæ de l'época són de caràtere sorviatùtto lengoìstico, co-o scentâ de òpere de derivaçión françéize e 'na ciù gràn difuxón de quélle toscànn-e, dovûa a 'n'avertûa a 'n panoràmma ciù ànpio ch'a vêgne da-i fæti polìtichi de quélli ànni, a ògni mòddo no sénsa de rexisténse a adotâ do tùtto i modélli forèsti. Defæti, scibén che no se posse ciù parlâ de 'na vêa traduçión, a letiatûa rielaborâ inti ''scriptoria'' lìguri a contìnoa a avéi 'n'inflesción ciù zenéize, ciù ò mêno marcâ in sciâ bâze de l'ûzo ò do pùblico destinatâio de l'òpera. Inti scrîti religiôxi minoî, ségge locâli che inportæ, s'ascìste a 'n asbasciaménto da ménn-a di tèsti, abandonàndo çèrti têmi ciù èrti e, pi-â ciù pàrte, limitàndose a quélli in scê questioìn de vìtta ciù pràtiche, inte l'ànbito do contràsto tra-o pramàtismo mercantîle e-e ùrtime infloénse de misticìsmo<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 106-108}}</ref>. Pe cóntra, into córso do sécolo XV gh'é 'n ciù làrgo ûzo scrîto do vorgâ inte matêie pùbliche, ligòu sorviatùtto a-a pràtica di debæ pùblichi in de magistratûe cómme o [[Conséggio di Ançién (Zêna)|Conséggio di Ançién]]. Defæti, méntre a trascriçión di verbâli de sòlito a l'êa fæta in latìn, de lóngo ciù comùn a l'êa diventâ a pràtica de trascrîve inta léngoa òriginâle i intervénti ciù inportànti e in particolâ e coscì dîte "Propoxiçioìn", sàiva a dî quélli discórsci che servîvan a introdûe a matêia de discusción. Tra sti àtti chi, inportànte testimoniànsa lengoìstica de 'n zenéize èrto e tòsto pûo, se pêu aregordâ a propoxiçión do [[1437]] cóntra o [[Galioto do Caretto|Galiöto do Carétto]], [[Marchexùn de Finô|marchéize do Finâ]], ò quélla do [[1467]] pi-â riparaçión do [[Meu (Zêna)|Mêu]], testimonànse de 'na pràtica consolidâ con fórme e esprescioìn ricorénti<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 137-140}}</ref>. A poêxîa civîle, a despêto de 'n'inportànte fàrta de testimoniànse into Trexénto che però a no dêv'êse asolûta eséndoghe a necescitæ de 'n tràmite pi-â tradiçión insâ da l'Anònimo, into Quatroçénto a l'incoménsa tórna a svilupâse, portàndo de novitæ che saiàn e bâze pe l'inportànte letiatûa do sécolo a vegnî. Tra quéste òpere, tùtte con di ciæi rimàndi a-a poética de l'Anònimo, s'aregórdan a ''Relaçión de l'atàcco e diféiza de Scîo'' de l'[[Andrieu Giustiniàn Bànca]], e rìmme de l'[[Andrîa Bùrgou]] e 'n ''epithalamium'' do [[Iàcopo Braxéllo]], outô de quàrche conponiménto polìtico ascì, scibén che scrîto inte 'n zenéize mêno sccétto aprêuvo a-a fonçión diferénte di doî tèsti<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 146-148}}</ref>. Con l'introduçión da stànpa, into [[1473]] s'ascìste a-a produçión de 'n scrîto bén interesànte, o lunâio ''La raxone de la Pasca'', tradûto da 'n'òpera in latìn do Braxéllo e prìmmo inconàbolo zenéize. Da quésto lunâio, o prìmmo de 'na lónga tradiçión, se védde 'n pasàggio fondamentâle inta ridefiniçión ideològica da Naçión lìgure: co-a lónga descriçión da Ligùria chi contegnûa se gh'à 'n procèsso de teritorializaçión da ''natio'' che, co-a pérdia da ciù pàrte do "''commonwealth''" de colònie, a s'indentìfica co-a sò tærafèrma. Pe de ciù, gh'é a prìmma introduçión de 'n têma tànto câo a-a letiatûa lìgure scìnn-a-a giornâ d'anchêu: abandonàndo, pò-u retîo da l'Otramâ, o concètto de l'anbiénte lìgure cosmopolîta tìpico de l'Anònimo, se pàssa a di têmi retòrichi lìgæ a-o paizàggio, cómme prezénpio quéllo do schéuggio ciù tàrdi repigiòu da âtri outoî<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 148-149}}</ref>. Tra i ùrtimi scrîti publicæ tra a fìn do sécolo e i prìmmi decénni de quéllo dòppo, gh'é 'na série de cùrte cansoìn, laménti e conponiménti, de ménn-a e léngoa no goæi milîa. Ste òpere chi, derivæ da-e grén rivoluçioìn polìtiche de quélli ànni, se lîgan a 'n procèsso de ricùpero da memöia stòrica façilitòu da-a publicaçión di Anâli do [[Zórzo Stélla]] e da 'na çèrta circolaçión de l'ideologîa [[Umanìsmo|umanìsta]] (bén contegnûa in Ligùria, dónde se pêu parlâ de 'n "sâto" da-a tradiçión medievâle a 'na spécce de Rinasciménto antiçipòu) ch'a pòrta a ciànze i ténpi antîghi, confrontæ co-a decadénsa de quélli contenporànni<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, p. 149}}</ref>. == Etæ modèrna == === Çinqueçénto === {{Çitaçión|E dre vittòrie tante<br/>de quelli eròi adesso n'è restao<br/>dra Liguria e de Còrsega ro stao,<br/>ra libertè ch'è mao.|[[Bernabè Çigâa Cazê]], ''Discorso in lingua genovese, doppo la elettione del Sereniss. Duce di Genova. Il sig. Antonio Cebà'', [[1593]]}}[[Immaggine:Rime.diverse.in.lingua.genovese.Bartoli.Pavia.1588 (frontispiece).jpg|sinistra|miniatura|''[[Rime diverse in lengua zeneise]]'', frontespìçio de l'ediçión do [[1588]]<ref group="n.">Pe 'na trascriçión diplomàtica da prìmma ediçión, védde: [[s:Ìndiçe:Rime diuerse in lengva zeneise 1575.djvu|"Rime diuerse in lengva zeneise, de nuoeuo stampè, e misse in luxe.", Zena, Belon, 1575]]</ref>]] O Çinqueçénto o l'é 'n sécolo, coscì cómme pe-i fæti polìtichi, de gréndi cangiaménti into móndo da letiatûa ligùstica. Scibén che no gh'é stæto 'na rivoluçión rispètto a-a tradiçión leterâia di sécoli pasæ, s'ascìste a di inportànti cangiaménti ideològichi, con l'abandón progrescîvo de çèrti géneri cómme a pröza religiôza e morâle e a nêuva fortùnn-a de âtri cómme, in particolâ, i conponiménti a têma civîle. L'é pöi inportantìscimo l'arîvo a Zêna da coscì dîta "Questión da Léngoa" ch'a saiâ rielaborâ inte 'na ciâve ligùstica, portàndo a-a chéita inte l'ûzo de pràtiche ciù mediêvâli e a 'na sudivixón de fonçioìn tra i còdichi, co-o toscàn, struménto pi-â comunicaçión èstra-locâle dotòu de 'n èrtìscimo valô leterâio, ch'o l'é mìsso de fiànco a-o zenéize, ciæo struménto pe l'afermaçión da pròpia diverscitæ dotòu de 'n'inportànte tradiçión leterâia, sénsa che ghe ségge 'na distinçión into ràngo di doî còdichi<ref name=":9">{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 5-9}}</ref>. A gràn particolaritæ do panoràmma ligùstico do Çinqueçénto a l'é a mancànsa de 'na conpetiçión tra i doî còdichi bazâ in sce l'amisción di lìmiti atriboîi a quéllo locâle, a diferénsa de quéllo ch'o l'é capitòu da âtre pàrte e scimilménte a quàrche esperiénsa eoropêa, ma, a-a revèrsa, l'é pròpio a poêxîa in zenéize a raprezentâ a produçión poética ciù scignificatîva, inovatîva e a supòrto do dibàtito polìtico. Quésta poxiçión a l'é stæta raforsâ da âtri fatoî, cómme a mancànsa de 'na fórte incidénsa de l'espresción toscànn-a inta divulgaçión de 'n'inmàgine da realtæ regionâle, co-ina mancànsa de caraterizaçión locâle di lìguri chi scrivéivan in toscàn, dotæ pe cóntra de 'na vixón ciù cosmopolîta ch'a se ciù tàrdi difûza tra i outoî in zenéize ascì. O ròllo pigiòu da-o zenéize o l'àiva coscì suscitòu e crìtiche e i interèsci de âtri leteræ da penîzoa, ch'êan aprêuvo a trovâ 'n modéllo lengoìstico universâle. Inte st'ànbito chi, ciù che de polémiche anti-toscànn-e e poxiçioìn do [[Pòulo Fuggetta|Fogétta]] e do [[Bernabè Çigâa Cazê|Cazê]] pàn êse 'na reaçión a quélle anti-zenéixi de leteræ forèsti, co-e crìtiche ch'àn avûo l'efètto de rinforsâ a conscénsa de 'na fórte òriginalitæ<ref name=":9" />. Tra e ciù grénde novitæ do Çinqueçénto gh'é a gràn difuxón de 'n nêuvo génere, conosciûo cómme e ''fròttore''. Quésto tîpo de letiatûa a se lîga a [[Cànti carnascialéschi|quélla carnascialésca]] toscànn-a, mascimaménte do [[Anton Francesco Grazzini|Lasca]], ma o repìggia vàrri eleménti da tradiçión ciù antîga, ségge da l'Anònimo che da-e rìmme do Bùrgou e do Braxéllo, co-a strutûa adotâ, a ''[[frottola]]'', ch'a l'à e sò òrìgine za into Quatroçénto. Scrîte sorviatùtto pò-u [[Carlevâ]], inte ''fròttore'' di outoî comme-o Fogétta ò l'[[Àngiou Grìllo]] metéivan o sò gùsto pe de sciortîe ciù sgréuzze e pe-i sénsci dóggi, in contràsto co-o regìstro de òpere ciù inportànti e co-în éxito ch'o se trovâva za sôlo inte çèrte poêxîe de l'Anònimo, dond'o tréppa do sò dogmatìsmo. Tra e prìmme òpere in zenéize a avéi 'n çèrto sucèsso fêua da Ligùria, co-a publicaçión de 'n'arecugéita a [[Venessia|Venéçia]] into [[1560]], pò-u sò stîle elaboròu e ''fròttore'' àivan contriboîo a-a nominâta de inconprenscibilitæ do zenéize, estremizâ into Seiçénto da-a lìrica concetìstica do Cavàllo. Pe de ciù, e ''fròttore'' e o prìmmo tiâtro baròcco, cómme evidençiòu scìnn-a inte ''Il barro'', comédia in toscàn do Fogétta, repigiâvan a 'n livèllo ciù bàsso o dibàtito lengoìstico de l'época, tànto da fâ pensâ che sti conponiménti chi avéssan a fonçión de promêuve e idêe e i concètti di ciù èrti salòtti zenéixi a-o livèllo popolâre ascì<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 9-10}}</ref>. A pröza in vorgâ a l'à pe cóntra avûo 'n destìn diferénte: in particolâ quélla de caràtere religiôzo, fêua che quàrche produçión tardîa e a ògni mòddo fèrma da ciù de doî sécoli pe têmi e strutûe dêuviæ, a l'ìntra in fórte crîxi pe vàrie motivaçioìn. Gh'êa defæti e condànne do [[Concìlio de Trénto]] a-a pràtica litùrgica in vorgâ, arivàndo inte çèrti câxi a-a distruçión di vêgi tèsti, óltre che, co-a difuxón da stànpa, a 'na circolaçión ciù làrga di scrîti religiôxi che, superàndo o contèsto locâle, àivan o bezéugno de 'na léngoa ciù universâle. Scibén che ciù tàrdi e in di ténpi ciù lónghi, a mæxima questión a s'é prezentâ pe-i scrîti làichi ascì, portàndo a di éxiti diferénti. Prezénpio l'[[Aostin Giustignan|Aostìn Giustignàn]] o scrivéiva i sò Anâli inte 'n toscàn con quàrche ræa inflesción lìgure, diciaràndo però de no anâ aprêuvo a tùtte e sò régole "''non curandomi punto essere riputato toscano, sendo nato genoese''", méntre a storiografîa ofiçiâ a lê contenporània, sàiva a dî i Anâli do [[Iàcopo Bonfàdio]], a l'êa ancón scrîta in latìn, léngoa diféiza da l'[[Oberto Fogetta|Òbèrto Fogétta]], fræ do Pòulo, cómme quélla adàtta a 'n ûzo universâle. Inta pràtica i setoî ciù interesæ da l'ûzo do latìn e do toscàn êan storiografîa, memöie e tratâti de polìtica méntre, pe cóntra, a poêxîa a no riêsce a avéi o mæximo sucèsso de quélla in zenéize, cómme se pêu védde paragonàndo de publicaçioìn de l'editô [[Cristòffa Zabâta]], sàiva a dî e vàrie ''Scelte di rime'' e l'avoxòu ''[[Rime diverse in lengua zeneise]]'', gràn sucèsso editoriâle a diferénsa de prìmme. A ògni mòddo gh'é ancón di tèsti chi prezéntan in vorgâ ciù ò mêno messciòu, spécce àtti pràtichi ò létie - inclûze quélle de çèrti leteræ comme-o [[Giùlio Pravexìn]] - ma con vàrie eceçioìn chi vêgne sorviatùtto da-e Rivêe e quélla, do tùtto particolâ, do savonéize [[Zâne Aostìn Abòu]] che, co-in rimàndo a-i scrîti do sécolo pasòu, o refûa a normalizaçión di còdichi<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 31-35}}</ref>. Pi-â poêxîa, caraterizâ ancón da 'na preferénsa totâle pò-u zenéize, òpera de grandìscima rilevànsa do Çinqueçénto e pe-i sécoli a vegnî a l'é stæta a za minsonâ ''Rime diverse in lengua zeneise'', stanpâ pi-â prìmma vòtta a Zêna into [[1575]] e segoîa da âtre çìnque ediçioìn scìnn-a-o [[1612]]. Fadîga editoriâle do Cristòffa Zabâta, inprezâio e promotô de coltûa òriginâio de [[Monegia|Monêgia]], inandiâ con l'intençión de publicâ 'n'òpera da lêze pò-u piâxéi de fâlo, pe sò voentæ a gh'à 'n regìsto elevòu, tànto che gh'é, co-o pasâ de nêuve ediçioìn de l'òpera, 'n procèsso de progresîva e programàtica eliminaçión de çèrti éxiti ciù destacæ da-o spìrito de l'arecugéita e dónca, in particolâ, de ''fròttore''<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 48-49}}</ref>. A ògni mòddo ste conpoxiçioìn chi, tànto comùn a l'época, tornâvan inte de poêxîe ch'êan 'na spécce de destruturaçión do livèllo ciù èrto da lìrica zenéize, cómme se peu védde inte di conponiménti do Dartónn-a, dónde gh'é 'na raprezentaçión "farsésca" de l'amô in òtâve in parodîa a-o gùsto do [[Françesco Petrarca|Petràrca]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, p. 120}}</ref>. Tra i outoî chi gh'àn di conponiménti inte st'arecugéita chi, óltre a-o [[Pòulo Fuggetta|Fogétta]] ch'o n'à scrîto a ciù pàrte, se pêuan aregordâ o [[Bernabè Çigâa Cazê]], o [[Viçénso Dartónn-a]], o [[Benàrdo Castelétto]], o [[Benéito Schenón]], o [[Loénso Quésta]] e o [[Cristòffa Zabâta|Zabâta]] mæximo, méntre de quélli ànni gh'é ancón di manoscrîti ò de òpere d'anchêu pèrse de âtri outoî comme-o [[Françésco Buzénga]], l'[[Antoniöto Sòulo]], o [[Cézare Moràndo]], o [[Pierantönio Vìlla]], o [[Zâne da Vàize]], o [[Giobàtta Mónti]] e-e poêtésse [[Plàçida Pravexìnn-a]] e [[Pierétta Negrónn-a Scàrpa]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 120-122}}</ref>. === Seiçénto === {{Çitaçión|Questa è particolâ feliçitæ<br/>à ri Zeneixi dæta da ro Çê<br/>d'avei paròlle in bocca con l'amê,<br>de proferîre tutte insuccaræ.|[[Gian Giacomo Cavallo|Giàn Giàcomo Cavàllo]], ''Lingua genovese'' in ''[[Ra Cittara Zeneize]]'', [[1636]]}}[[Immaggine:Cittara.zeneize.1636.pdf|miniatura|Frontespìçio da prìmma ediçión de ''[[Ra Cittara Zeneize]]'', do [[Gian Giacomo Cavalli|Giàn Giàcomo Cavàllo]], [[1636]]|page=6]] Coscì cómme pò-u sécolo pasòu, o svilùppo da letiatûa lìgure do Seiçénto o l'é determinòu da di inportànti fæti polìtichi, ch'àn portòu a 'na mêgio precizaçión de fonçioìn da léngoa locâle. Co-o lénto destàcco da-o contròllo spagnòllo, s'êa defæti deliniòu 'na nêuva polìtica de sovranitæ da pàrte de l'oligarchîa a càppo da Repùbrica, ch'a l'amiâva a restitoî a-a naçión a conplêta indipendénsa. Inte st'ànbito chi a letiatûa in zenéize, continoàndo o procèsso comensòu into sécolo prìmma, a l'à raforsòu o sò ròllo de struménto pi-â raprezentaçión de l'òriginalitæ colturâle e ideològica da Repùbrica, meténdose a-o servìçio do scistêma polìtico e de sò idêe de rifórma ascì. S'êa dónca acentoòu a contrapoxiçión tra a léngoa locâle e quélle ciù internaçionâli, màscime o toscàn e o spagnòllo, che, vegnìndo dêuviæ da-i aministraçioìn forèste, êan de lóngo ciù sentîe cómme ségno de 'n'ödiâ dipendénsa polìtica e colturâle. Coscì, partìndo da-e bâze stabilîe inte "Rimme diverse", l'é comensòu un confrónto tra i còdichi ch'o s'é svilupòu, segóndo o gùsto baròcco, inta riçèrca de éxiti artìstichi miliæ, co-ina gràn cûa into stîle e inta sperimentaçión<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 5-7}}</ref>. A stagión da gràn poêxîa baròcca zenéize a l'é precedûa, inti ànni tra i sécoli XVI e XVII, da 'n cùrto perîodo de inportànte svilùppo poético da çitæ de [[Sann-a|Sànn-a.]] Chi, dónde giùsto da quàrche ànno gh'êa stæto e ùrtime produçioìn de gùsto quatroçentésco co-i scrîti de l'[[Zâne Aostìn Abòu|Abòu]], sénsa grén rivoluçioìn l'é arivòu i nêuvi modélli zenéixi. In particolâ, co-în'antiçipaçión do panoràmma zenéize, gh'êa a prezénsa de 'n dóggio modéllo raprezentòu, da 'na pàrte, da 'na poética elevâ ch'a contìnoa o stîle do [[Pòulo Fuggetta|Fogétta]] e do [[Bernabè Çigâa Cazê|Cazê]] e portâ avànti da-o màscimo poêta savonéize, o [[Gabriælo Ciabrea|Gabriælo Ciabrêa]], inta sò contegnûa produçión in lìgure{{#tag:ref|Pe dindavéi gh'é di dùbbi in sciâ paternitæ de dôe serenâte atriboîe a-o Ciabrêa, co-a pérdia do manoscrîto òriginâle conpliòu da 'n çèrto [[Loénso Baldàn]] e a sò trasmisción ch'a l'é pasâ pe 'na trascriçión sucesîva, ciù tàrdi rimanezâ pi-â stànpa da-o Cazàssa ségge inta grafîa che con di adataménti morfològichi e lescicâli. Scibén chò-u Ciabrêa mæximo o no fà de mençioìn a-a sò produçión in lìgure inte l'avoxòu ''Elogio'' a-o Cavàllo, pe dataçión e pi-â prezénsa de fórme ciù savonéixi (a despêto de 'n tèsto con di rimàndi ciæi a-o zenéize "clàscico") se poriéiva de màscima confermâ tâ atriboçión<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, p. 9}}</ref>.|group=n.}}, e da l'âtra da-a poética de savonexitæ popolâre do [[Pantalìn Moâsànn-a]], ch'o l'àiva pigiòu cómme inspiraçión a letiatûa carlevæsca do Çinquençénto e i scrîti do [[Vinçénso Dartónn-a|Dartónn-a]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, p. 8}}</ref>. A ògni mòddo, a prìmma meitæ do Seiçénto into móndo ligùstico a l'é marcâ da-a prezénsa do poêta ch'o l'à mêgio raprezentòu o spìrito da stagión baròcca, arivàndo in sciâ vétta de l'ûzo leterâio do zenéize co-ina lìnia de poêxîa in gràddo de stâ "''dro paro''" co-o rèsto da letiatûa eoropêa: o [[Gian Giacomo Cavalli|Giàn Giàcomo Cavàllo]]. O Cavàllo o l'é caraterizòu da 'na riçèrca stilìstica asolûta ch'a finìsce pe destacâlo da-o lengoàggio popolâre, portàndolo a l'ûzo de éxiti da-o gùsto antîgo, liberàndose da l'idêa de letiatûa ch'a preferîva l'espresción in vorgâ pi-â sò naturaléssa e rebaténdo coscì a-i pregiudìççi in sciâ "mêza léngoa"<ref group="n.">Into Rinasciménto l'êa comùn, tra i contrâi a-o zenéize, o pregiudìçio segóndo o quæ o l'êa da consciderâ 'na "mêza léngoa", aprêuvo a-a chéita de vàrie létie a-a fìn de paròlle rispètto a-o toscàn.</ref> co-în'ecelénsa artìstica che, avoxâ da-i sò contenporànni, a l'àiva dimostròu a capaçitæ de sta léngoa chi de raprezentâ e arenbâ l'outocelebraçión de 'na civiltæ leterâia e artìstica. O Cavàllo, into córso de l'evoluçión da sò poética, o l'é finîo pe pigiâ e prerogatîve de poêta ofiçiâ de l'ideologîa repubricànn-a, a testimoniànsa da gràn inportànsa ch'a l'àiva pigiòu a léngoa into scistêma scinbòlico da Repùbrica, a confèrma do ligàmme tra l'ûzo leterâio do zenéize e l'elaboraçión de 'n'identitæ coletîva. A poética do Cavàllo, elevâ a memoràbile con l'''Elogio'' do Ciabrêa, a l'à dónca trasformòu a ''Cittara'' inte 'n gràn clàscico, publicòu inte vàrie ediçioìn za prìmma de l'Eutoçénto<ref group="n.">Sàiva a dî a [[s:Ra_cittara_zeneize_1636|prìmma ediçión do 1636]] e quélle [[s:Ìndiçe:Cavallo_Cittara_1665.djvu|do 1665]], [[s:Ìndiçe:La_cetra_genovese_1680.djvu|di ànni 1680]] e [[s:Ìndiçe:Çittara_zeneize_1745.djvu|do 1745]].</ref>, portàndo o gùsto pe-i toìn èrti e âtri sò caràteri inta ciù pàrte da letiatûa di sécoli a vegnî<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 43-47}}</ref>. Scibén che l'é stæto a poética do Cavàllo a êse celebrâ cómme màscima espresción do sò ténpo, pe dindavéi into Seiçénto no màncan de âtre lìnie de poêxîa che, lónxi da l'esperiénsa do Cavàllo, vàn aprêuvo a-o Fogétta carnascialésco e a-o Dartónn-a. Màscimo esponénte de quésta poética o l'é stæto o [[Giuliàn Rósso]], pe têmi e stîle o contrâio do Cavàllo, ciù aténto a-i umoî "carogê" e ch'o dêuviâva, no sénsa a costruçión artifiçiâle de 'n sociolétto cómme fæto da-o sò antagonìsta leterâio, un zenéize ch'o voéiva reprodûe quéllo do pòpolo e che pertànto o no l'êa adàtto pe-i sò contenporànni a raprezentâ l'inmàgine inlùstre che se dâva a-a léngoa naçionâle. A sò produçión a se distìngoe pe 'n'interesànte inventîva lengoìstica, con de particolæ riproduçioìn di anbiénti naturâli e urbén e 'na vénn-a de pescimìsmo che inte quàrche conponiménto a l'arîva scìnn-a 'n'ascôza crìtica sociâle<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 89-91}}</ref>. Óltre a-o Cavàllo e a-o Rósso, màscimi raprezentànti da poêxîa lìgure do Seiçénto, gh'é 'n çèrto nùmero de outoî mêno conosciûi, de vòtte con di sò scrîti inta ''Cittara Zeneize'' ascì, pàrte de 'na produçión "minô" caraterizâ da éxiti e motivaçioìn diferénti. In particolâ, aregordémmo o [[Pêo Giöxèppe Giustiniàn]], l'[[Aostìn Scciafìn]], l'[[Antönio Giùlio Brìgnoe Sæ]], o [[Giobàtta Merèllo]], o [[Fulgénçio Baldàn]] e o [[Françésco Bogiàn]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, p. 8}}</ref>. Pe de ciù, s'ascìste a-a publicaçión de quàrche conponiménto scrîto in de parlæ locâli, tra i quæ resâta sorviatùtto a produçión do tagiàsco [[Stêva Rósso]], formâ da 'n poêmétto, ''L'antico valore de gli huomini di Taggia'', e quàrche poêxîa, dónde, co-in têma a l'época ciù câo a âtre letiatûe regionâli, o sostegnîva a spontaneitæ do parlâ locâle, "léngoa naturâle", in scê léngoe ilùstri cómme o toscàn e o zenéize ascì, tùtte dôe conscideræ da lê cómme léngoe leterâie<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 9-14}}</ref>. A diferénsa do sécolo prìmma, into Seiçénto gh'é stæto o prìmmo inportànte svilùppo do tiâtro zenéize, scibén ch'o l'é ancón bén bén limitòu inti spàççi e inta disponibilitæ de comediànti, mancàndo squæxi do tùtto di atoî do pòsto. In particolâ, do perîodo tra a raprezentaçión into [[1600]] de ''La fonte stramba'', de outô sconosciûo, e quélla do ''[[Genio ligure trionfante]],'' do [[Zân'Aostìn Polinâ]], into [[1697]] l'é sopravisciûo 'na vinténn-a de tèsti tiatrâli in pàrte ò do tùtto in zenéize, che a ògni mòddo êan destinæ a 'n ûzo ch'o poéiva êse sôlo intèrno. Defæti, óltre a-a nominâta de léngoa inconprenscìbile goâgnâ da-o zenéize, a fàrta de 'n tîpo tiatrâle lìgure bén caraterizòu e de atoî pe portâlo in scêna, o tiâtro zenéize o l'àiva svilupòu 'na riçèrca ezasperâ de acutésse, riferiménti a fæti, persónn-e e lêughi locâli, costànti sénsi dóggi, metàfore e metonìmie da-o zenéize carogê ciù stréito, tànto amæ da-o pùblico de l'época ma che rendéivan i spetàcoli do tùtto inconprenscìbili a-i forèsti. Adreitûa, inte 'na batûa pi-â sò comédia ''Comici schiavi'', o Brìgnoe o l'arîva a trepâ do stîle ch'o dêuviâva fàndo dî a-i sò personàggi: "''Pa che sei steta à Ziena à imparà re parole à senso doggio, v'asseguro che da questa vostr'arte, la se ghe ne seze in carrega, se sentissi solo unna dre Comedie che ghe fà ri zoveni à ro Carlevà, e ve gh'addotoreresci dentro, perche ne son tutte pinne''". De quésto perîodo, dónde fâ a sò prìmma conpàrsa a famôza màschera do [[Capoâ]] ascì, o tiâtro in zenéize o l'à avûo tra i sò outoî ciù avoxæ o [[Pêo Zâne Capriâ]], l'[[Antönio Giùlio Brìgno Sæ]], o [[Françésco Màia Mæn]] e o [[Zâne Andrîa Spìnoa]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 122-126}}</ref>. Si-â prìmma meitæ do sécolo a l'àiva raprezentòu un di moménti de màscimo fervô colturâle de Zêna, 'na lónga série de disgràçie inti ànni sùbito dòppo, insémme a-a mòrte do Cavàllo e do Rósso, a l'à portòu a 'na pérdia d'inportànsa artìstica da çitæ, corpîa da-a pèsta into [[1656]]-[[1657]], da-a [[Segónda goæra lìgure-piemontéize|goæra co-i piemontéixi]] do [[1672]] e da-o [[Bondardaménto de Zêna (1684)|bondardaménto françéize]] do [[1684]]. Gh'é pöi 'na stanchéssa de l'ativiæ colturâle, ch'a doviâ aténde o Sèteçénto pe poéise rinovâ, co-a coltûa làica ch'a patîva 'na fortìscima infloénsa e concorénsa da quélla religiôza di [[Conpagnîa de Gexù|Gezoîti]] ascì. Pi-â letiatûa in zenéize gh'é a pérdia de centralitæ de quélla a têma polìtico-civîle, co-i âtri têmi (sàiva a dî a lìrica d'amô e a poêxîa satìrica e burlésca) che no riêscian a svilupâse, arestàndose a-a ripetiçión di modèlli di ànni pasæ. De sti ànni chi s'aregórdan dötréi conponiménti de 'n çèrto interèsse, scibén che da-a ménn-a e da l'òriginalitæ bén bén ciù contegnûa, cómme a comédia ''La Zingara'' do [[Geliàndro Sganbào]] e, ciù inte l'ànbito celebratîvo, o ''Genio ligure trionfante'' minsonòu de d'âto. Pi-â poêxîa, o vêuo lasciòu da-o céntro da región o làscia 'n pitìn de spàçio pe l'espresción inte variànte locâli, cómme testimoniòu da-i scrîti do ciavæn [[Zâne Françésco Bafîgo]]. In sciâ fìn, a sâda reaçión do govèrno zenéize depoî a l'atàcco françéize do 1684 a pòrta a quàrche tentatîvo de repigiâ o ròllo polìtico da letiatûa civîle de apénn-a mêzo sécolo prìmma, con l'ùnico éxito de 'n çèrto interèsse ch'o l'é o ''Zena insendià'' do [[Càrlo Andrîa Castagnêua]], ch'o prezénta quàrche inovaçión ch'a torniâ into sécolo sucescîvo<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 148-151}}</ref>. === Sèteçénto === {{Çitaçión|Viva ri gentilòmmi,<br/>viva ri çittadin,<br/>viva ògni sòrte d'òmmi,<br/>e grendi e piccenin,<br/>tutti ri galantòmmi<br/>che s'en adœuveræ<br/>viva ra nòstra Zena,<br/>viva ra Libertæ!.|[[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], ''Ra libertæ vendicâ [...]'' in ''Ro Chitarrin'', [[1772]]}} [[Immaggine:Chittarin 1772.djvu|sinistra|miniatura|''[[Ro Chittarrin]]'' do [[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], do [[1772]]]] Inta prìmma pàrte do Sèteçénto s'ascìste, ségge da-o pónto de vìsta polìtico che leterâio, a-a continuaçión da fórte crîxi ch'a l'àiva interesòu a Repùbrica. No gh'é goæi de testimoniànse di prìmmi decénni do sécolo, ma no mànca 'n interèsse rinovòu pi-â letiatûa di ténpi pasæ e in particolâ pe quélla do Cavàllo, cómme testimoniòu da-a ristànpa da sò ''Cittara'' inte ciù òcaxoìn. Inte st'ànbito chi, coménsa a conparî a figûa de l'outô ciù inportànte do Sèteçénto, o [[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], za inpegnòu inte 'n progètto de diféiza do zenéize, vìsto da lê cómme 'n eleménto pi-â coexón da Naçión in qualitæ de struménto d'indentificaçión de tùtte e clàsse sociâli, de dónde partî pe 'n progètto de rifóma do Stâto<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 28-29}}</ref>. Rivoluçión leterâia caxonâ da 'n'âtra rivoluçión, sàiva a dî [[Rivòlta de Zêna (1746)|quélla de Zêna do 1746]], a l'é quélla ligâ pròpio a-i fæti do [[Balilla|Balìlla]]: se gh'à 'n adesciâse da letiatûa zenéize, ciamâ a contâ e cantâ l'òrghéuggio rinovòu e o coràggio da popolaçión lìgure. Coscì, da-o nêuvo scioî da letiatûa civîle e celebratîva se svilùppa tórna 'n panoràmma colturâle de 'n çèrto interèsse, da-i éxiti diferénti e incentròu in sciâ figûa, de lóngo ciù inportànte, do De Frànchi. Quésta letiatûa "do 1746" a repìggia sorviatùtto a lìrica do prìmmo Seiçénto do Cavàllo, e a gh'à 'na dialética intèrna bén bén variegâ: partìndo da-i têmi comùn da celebraçión patriòtica e de l'ezaltaçión de l'ideâle repubricàn s'arîva a conponiménti da-o gùsto diferénte, chi vàn da-a naraçión fæta cómme cronàca, cómme inti scrîti do savonéize [[Ònoròu Antönio Gentî]] ò inte l'anònimo ''Trionfo dro pòpolo zeneise'', a-a celebraçión épica e a-i éxiti ciù personæ do [[Gaitàn Galìn]], squæxi 'n precorsô do gùsto romàntico<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 30-31}}</ref>. Si-â rivoluçión polìtica e leterâia a l'à consacròu o De Frànchi comm'o màscimo poêta in zenéize do sò sécolo, l'é vêa ascì ch'o no s'é arestòu a tratâ sôlo de quélli têmi, continoàndo a megioâ a sò poética e scrivéndo in sce de âtre questioìn. Scritô ségge de pröza che de poêxîa, o l'à repigiòu i vàrri regìstri da sò léngoa chi s'êan standàrdizæ inta letiatûa, co-o zenéize "èrto" do Cavàllo da 'na pàrte e quéllo "carogê" do Rósso da l'âtra, meténdoli insémme pe raprezentâ e dâ vôxe a-i sò personàggi diferénti. O poêta o pìggia dónca cómme modèllo e ciù despæge esperiénse leterâie, pasàndo da l'òniprezénte modèllo do Seiçénto, spécce inte lìriche d'amô, a 'n fìn gùsto [[Académia de l'Arcàdia|arcàdico]] - co-o De Frànchi ch'o l'êa inta [[Colònia Ligùstica]] - e barochétto, amiàndo de fónde inte 'na pàrte da sò produçión a mûxica co-a paròlla, con di éxiti de gràn elegànsa e senplicitæ<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 53-56}}</ref>. Scibén che da-a ménn-a ciù contegnûa rispètto a-o "sécolo d'öo" ch'o l'êa stæto o Seiçénto, inta segónda meitæ do Sèteçénto s'ascìste a 'na çèrta ripréiza de l'ativitæ leterâia ligùstica, agiutâ da-a creaçión de 'na colònia de l'Arcàdia a Zêna, da vàrri studiôxi e leteræ óltre che da-o fórte svilùppo do [[giansenìsmo]] lìgure. Da-a fîta corispondènsa do De Frànchi co-i âtri outoî in zenéize se védde cómme a sò espertîxe a foîse a ògni mòddo centrâle pi-â produçión poética de l'época, cómme confermòu da-e concordànse che se pêuan lêze inti tèsti di sò colêghi. Óltre a-a publicaçión do tùtto particolâ da traduçión do [[A Gerusalemme liberâ|màscimo poêma]] do [[Torquato Tasso|Tàscio]] con ''[[Ra Gerusalemme deliverâ|Ra Gerusalemme deliverà]]'', promòssa pròpio da-o De Frànchi pe verificâ e poscibilitæ da léngoa, o rèsto da produçión poética a l'é de caràtere pi-â ciù pàrte popolâre, scrîto inte 'n zenéize carogê. Rizultâto de quésta evoluçión o l'é stæto l'astrénzise di ligàmmi tra i vàrri regìstri do zenéize: da 'na pàrte gh'é l'abandón de fórme ciù bàsse cómme a ditongaçión in -ie-<ref group="n.">Che prezénpio a portâva a dî ''Ziena'' a-o pòsto de ''Zena''</ref>, da quéllo moménto consciderâ "vilànn-a" e do zenéize parlòu fêua de [[Miâge de Zêna|miâge]], pe cóntra gh'é a chéita de numerôze de fórme ciù èrte ascì, fêua chi-â -r- intervocàlica, a fadîga tegnûa in vìtta into parlâ di nòbili. De quésta poética minô, a ògni mòddo bén inportànte pi-â sperimentaçión da nêuva léngoa poética e di géneri dêuviæ into sécolo a vegnî, tra i sò outoî se pêuan aregordâ o [[Bèrto Cùrlo]], o [[Gaitàn Galìn]], l'[[Anbrêuxo Cónti]], o [[Françésco De Feræ]], o [[Fabrìçio Giâno]] e o [[Toràrbo Armònico]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 84-86}}</ref>. Pe de ciù, into Sèteçénto gh'é a prìmma prezénsa de 'n çèrto nùmero de testimoniànse inti parlæ locâli, cómme 'na dóggia traduçión parçiâle da ''Geruzalémme liberâ'' inti parlæ de [[Uà|Oâ]] e de [[Roscigion|Roscigión]], probabilménte inandiæ in sciô modèllo de quélla do De Frànchi e scrîte pe 'na questión de canpanìn tra i doî pàixi. De Roscigión gh'é ascì o ''Pervœzze in sogno der meister da schêura der Morœre'' do [[Luciàn Rósso]], outô de tèsti in zenéize e toscàn ascì, e da-o vixìn pàize de [[Sascê|Sascéllo]] se consérvan 'na cansón de goæra anònima e-e òpere do [[Zâne Loénso Federîgo Gavòtti]], scrîte tra a fìn do Sèteçénto e prinçìpio de l'Eutoçénto. Da-o ponénte se regìstra ancón 'n'òpera bén bén particolâ, o poêma ''[[A canzun de Franzé u peguror]]'' do [[Lùcco Màia Capón]], da lê scrîta into parlâ de [[Triöra|Triêua]], formâ de dêxe "cavi" sénsa 'n fórte ligàmme fra de lô e che pàn coligâse a-e tradiçioìn di pastoî do pòsto<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 15-27}}</ref>. Coscì cómme a poêxîa, o tiâtro zenéize co-i sò personàggi o l'à conosciûo 'na fórte crîxi ascì, con l'abandón di modèlli de stànpo baròcco dond'o l'àiva avûo 'n ròllo de 'na çèrta inportànsa. A prìmma pàrte do sécolo a l'é dónca caraterizâ da pöche produçioìn, pe nìnte inovatîve e da-a ménn-a contegnûa, co-i pöchi ezénpi con de novitæ chi són di cùrti [[Intermêzo|intermêxi]] do [[Michê Oivê]] e de l'Anbrêuxo Cónti. Renovatô do tiâtro zenéize do Sèteçénto, cómme pò-u rèsto da letiatûa, o l'é stæto de lóngo o De Frànchi che, cuàndo a traduçión de numerôze comédie françéixi o l'àiva comensòu 'na rifórma di têmi e di géneri raprezentæ. A ògni mòddo, ciù de 'na sénplice traduçión, o De Frànchi o l'à bén bén rielaboròu e òpere, màscime do [[Jean-François Regnard|Regnard]], do [[Jean de Palaprat|Palaprat]] e sorviatùtto do [[Molière]], adatàndo personàggi e batûe a-o contèsto zenéize, tànto da azónze de bèlle sciortîe bazæ in sce l'ûzo de regìstri despægi ò âtre léngoe, inganciàndose a-a tradiçión do tiâtro do Seiçénto de mòddo che-e sò òpere foîsan aprexæ da pùblichi de clàsse diferénti<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 109-112}}</ref>. Coscì cómme pi-â rivoluçión do 1746, l'âtro grànde fæto zenéize do Sèteçénto dovûo a 'na rivoluçión, sàiva a dî a creaçión da [[Repùbrica Lìgure]], o l'à portòu a 'n fortìscimo cangiaménto into panoràmma leterâio di ànni tra a fìn do sto sécolo chi e o prinçìpio de quéllo sucescîvo. Co-a [[Rivoluçión zenéize|rivoluçión giacobìnn-a de Zêna]], dòppo a creaçión da Repùbrica Democràtica se gh'à fîto a teorizaçión de 'na "stràdda zenéize" a-o nêuvo córso di fæti: cómme bén raprezentòu da-a letiatûa, dónde no gh'é de conponiménti pròppi do pòpolo menûo, se pêu consciderâ cómme 'na rivoluçión da borghexîa, che pi-â prìmma vòtta a l'é lìbera d'esprìmise e de discùtte, méntre no gh'é i ecèsci tìpichi da Frànsa, in particolâ aprêuvo a-o ròllo diferénte zugòu da l'aristocraçîa de dôe naçioìn. Gh'é stæto dónca a publicaçión de 'n gràn nùmero de papê cómme librétti, armanàcchi e ''pamphlet'' scrîti pe divulgâ tra o pòpolo i ideâli da rivoluçión, promovéndo però 'n'inmàgine ch'a désse seguéssa, dónde a ciù pàrte de crìtiche êan pe 'n scistêma econòmico sorpasòu e 'na burocraçîa ezagerâ. Pe de ciù, no gh'é goæi riferiménti a-i scìnboli e a-i têmi da [[Rivoluçion françeize|rivoluçión françéize]], co-ina coiôza ripetiçión no sôlo da poética do De Frànchi, ma de quélla do Cavàllo ascì, cómme testimoniòu da-a löde de l'[[Antönio Màia Posêu]] a-o prescidénte [[Cotàrdo Solâri]]. Co-a poêxîa ch'a l'êa dónca do tùtto ligâ a-a tradiçión precedénte, a despêto da rivoluçión polìtica, o tèsto ciù inovatîvo de l'esperiénsa repubricànn-a o l'é 'n interesànte diàlogo in pröza de l'[[Antönio Duràsso]] cóntra o trasformìsmo polìtico. Sto librétto chi, leçión picìnn-a de tiâtro desligâ da-a comédia do Sèteçénto, o l'é o precorsô di vàrri diàloghi polémichi do sécolo sucescîvo, spésse vòtte publichæ inti lunâi democràtichi e inti giornâli zenéixi<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 134-136}}</ref>. == Etæ contenporània == === Eutoçénto === {{Çitaçión|[...] regna e dòmina in giornâ / dappertutto a fòrsa armâ<br/>fòrsa armâ chi se componne / d'individui, de personne<br/>çittadin fra noî cresciùi / primma d'ëse à un re vendùi...<br/>Là un tumulto se scadenna, / unna bæga chì s'arrangia,<br/>là se n'arve unna dozzenna, / ògni pöco o vento scangia...<br/><br/>E ti solo ti ê là in çimma, / sempre o mæximo de primma!|[[Cristòffa Castelìn]], ''O campanon de Päxo'', [[1849]]}} ==== Letiatûa in zenéize ==== [[Immaggine:A.Colombiade.Pedevilla.1870.pdf|pagina=8|miniatura|''A Colombiade'' do [[Loîgi Michê Pedevìlla]], [[1870]]]] L'Eutoçénto o coménsa pi-â coltûa zenéize co-o gràn sconcèrto dovûo a-a pèrdia da secolâ indipendénsa lìgure, fîto segoîo da 'n clìmma de ribelìsmo polìtico cóntra a "rivoltànte ingiustìçia". O zenéize o l'à coscì perdûo o ròllo d'eleménto costitutîvo de specificitæ aprêuvo a 'na diminuçión de òcaxoìn ofiçiæ d'ûzo, con sôlo a Gêxa ch'a l'à continoòu a dêuviâlo inta pràtica [[omilètica]] e [[Catechîximo|catechìsta]] in òpoxiçión a 'n govèrno conscideròu forèsto prìmma e liberâle pöi, contàndo in sce l'arénbo de l'identitæ coletîva popolâre. Sta scitoaçión chi a l'à fîto portòu a 'n adataménto inta manêa de scrîve o zenéize ascì, co-a chéita definitîva da -r- intervocàlica inta letiatûa ciù èrta ascì{{#tag:ref|Pe dindavéi ancón con de rexisténse, tànto chò-u [[Martin Piaggio|Piàggio]] o metéiva in ciæo o gùsto popolâre de lê adotòu scrivéndo "''[[s:Chittarin_zeneize_1881/43|parlo sens'erre comme fa e donnette]]''". O moménto de pasàggio a de grafîe ciù modèrne o l'é defæti bén bén testimoniòu da 'n'afermaçión do [[Loîgi Michê Pedevìlla|Pedevìlla]], dond'o dîxe: "''D'altronde, se scriveivo a lengua antiga arrischiava de n'ëse tròppo ciæo e de perde o mæ tempo e a mæ fadiga. Parlando portolian zù a riso ræo fra i lettoî temmeivo perde doe bonne casanne: i nòbili e e scignöe''<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, p. 7}}</ref>.|group=n.}}, e l'ûzo in ciù gràn quantitæ de vàrri italianìsmi, giustificòu da-a necescitæ, comm'o scrivéiva o [[Loîgi Michê Pedevìlla|Pedevìlla]], de 'na ciù fàçile conprensción di tèsti. Ségno ciæo do nêuvo córso, into [[1814]] se regìstra pi-â prìmma vòtta, inta ''Gazzetta di Genova'', a conpàrsa de l'etichétta "dialétto" depoî a-a paròlla "zenéize" che, scibén co-in sénso despægio da quéllo ch'o l'à pigiòu d'anchêu o tèrmine, o raprezentâva za 'n gràn ridimenscionaménto pe l'antîga léngoa leterâia. De chi, l'é nasciûo o bezéugno de studiâ a "léngoa" e defæti l'é pròpio inte l'Eutoçénto che coménsa a publicaçión di prìmmi vocabolâi, spécce quéllo de l'[[Gioxeppe Oivê|Oivê]] do [[1841]] e quéllo do [[Gioanìn Cazàssa|Cazàssa]] do [[1851]], ciù tàrdi inrichîo inta segónda ediçión do [[1876]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 5-8}}</ref>. Inte st'ànbito chi, co-a pèrdia de l'èrta fonçión aministratîva, a letiatûa a s'asbàscia a 'n livèllo "dialetâle", co-o Martìn Piàggio ch'o l'à avûo o ròllo de tranxiçión tra i doî moménti, anàndo da 'na pàrte a inougurâ o gràn sucèsso di lunâi co-o sò ''[[Sciô Regiña|Sciô Reginna]]'', e da l'âtro a continoâ o gùsto neoclàscico inte föe de l'''[[Ezöpo zenéize|Esopo zeneize]]'' e adotàndo ciù tàrdi 'n moderòu gùsto romàntico ascì. O Piàggio o l'à coscì inouguròu 'na tradiçión de poêxîa pe contegnûi e divulgaçión de tîpo borghéize e da lê àn pigiòu l'inspiraçión i sò sucesoî, destancàndose però da-a sò prudénsa polìtica e da-e sò conceçioìn estétiche, tànto chi-â mêgio produçión poética da meitæ do sécolo, raprezentâ da outoî cómme o [[Gioanìn Cazàssa|Zâne Cazàssa]], o [[Giöxèppe Peagàllo]], o [[Cristòffa Castelìn]], o [[Françésco Pisórno]] e o [[Loîgi Michê Pedevìlla]], a l'é caraterizâ da 'n [[romanticìsmo]] liberâle e outonomìsta, da-i fórti toìn anti-sabòudi<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 9-10}}</ref>. Inti [[Anni 1860|ànni Sciusciànta de quésto sécolo]], co-a progrescîva crîxi di lunâi, s'ascìste a-a difuxón de 'n nêuvo tîpo de publicìstica, de lóngo liberâle e anti-sabòuda: a-i 23 de zenâ do [[1868]] gh'é defæti a publicaçión do prìmmo nùmero de "[[O Balilla|''O Balìlla'']]", a primìscima stànpa periòdica in zenéize. Sto giornâle chi, insémme a di âtri da-a duâta ciù cùrta, o pêu êse conscideròu a prìmma publicaçión in lìgure pe dindavéi da-o tàggio popolâre. Defæti o regìstro dêuviòu o l'é pægio a quéllo di sò destinatâi, tànto che, co-in paralelìsmo eoropêo, si-â poêxîa borghéize de inìçio sécolo a l'êa o corispondénte zenéize pò-u [[realìsmo]], sti giornâli chi se pêuan za consciderâ d'inspiraçión [[Naturalìsmo|naturalìsta]]. Tra i nómmi ciù inportànti ch'àn scrîto pe quéste publicaçioìn pöco conosciûe se pêu aregordâ o [[Giöxèppe Pòggi]], o [[Bertomê Mòrchio]] e o [[Doàrdo Michê Ciòzza]]. I giornâli in zenéize no són però sôlo 'n'inportànte publicaçión in quànto tâ; defæti, pe mêzo de sti papê chi, s'êa svilupòu o génere di [[Romànso d'apendîce|romànsi d'apendîce]] in zenéize. De sòlito scrîti da-i mæximi outoî che contriboîvan co-i pròppi artìcoli, a çinquanténn-a de istöie d'anchêu conosciûe, a despêto de 'na ménn-a ch'a no l'êa pròpio milîa, a raprezénta o prìmmo inportànte tentatîvo de svilupâ 'na naratîva in zenéize, da-i têmi e da-i contegnûi ciù disparæ. Tra e raxoìn d'interésse pe quésto tîpo de publicaçioìn gh'é e sò anbientaçioìn e-e polémiche polìtiche e sociâli, cómme a questión de l'emigraçión contegnûa into ''Ginn-a de Sampedænn-a'', atriboîo a-o Pòggi e un di romànsi ciù avoxæ de sto perîodo chi. A stagión di giornâli zenéixi a l'à però patîo 'na gràn batòsta into [[1883]], con de nêuve lézze in matêia de stànpa che, inta pràtica, àn limitòu a poscibilitæ de difónde l'informaçión locâle into lengoàggio ciù inmediâto; a ògni mòddo con l'inportànte eceçión do ''Balìlla'', publicòu ògni dôe setemànn-e scìnn-a-o [[1904]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 101-106}}</ref>. I ànni de pasàggio tra i sécoli XIX e XX són caraterizæ da-a progrescîva "dialetizaçión" da letiatûa zenéize, procèsso ch'o l'êa za comensòu da vàrri decénni ma che scìnn-a quéllo moménto o l'êa contrastòu da-e numerôze rexisténse cóntra 'na fonçión minoritâia do lìgure inti ûxi lengoìstichi regionâli. Tra i ùrtimi poêti co-ina vixón èrta do zenéize s'aregórdan o [[Giobatta Vigo]] e o [[Luigi Domenico Farina]], co-o sò recùpero de pàrte da poética do Çìnque-Seiçénto, ligâ a-e ùrtime infloénse do gùsto romàntico ascì, e o [[Carlo Malinverni]], ch'o l'amiâva de pasâ inta poêxîa zenéize e sugestioìn do [[Decadentìsmo]] eoropêo. In sciâ fìn, 'n anbiénte ch'o l'êa ancón ligòu a-i modèlli ciù antîghi o l'êa quéllo eclesiàstico, anti-unitâio e convìnto da teorîa da sanitæ morâle di paizén, lìberi da-i mâ da vìtta urbànn-a, màscime o [[socialìsmo]], raprezentâ da di outoî cómme o [[Loîgi Perséuggio|Luigi Persoglio]], l'[[Alessandro Monti]] e, sorviatùtto, o pàddre [[Freirîgo Gàzzo|Angelico Federico Gazzo]]. Pe cóntra, de figûe cómme o [[Nicolin Baçigalô|Niccolò Bacigalupo]] àivan za comensòu a adotâ 'n tàggio vernacolâre inte sò òpere poétiche e de tiâtro, raprezentàndo 'na borghexîa legitimìsta che da-e sò scinpatîe polìtiche a l'acetâva o ròllo minoritâio da léngoa regionâle, prelùdio do sò abandón definitîvo in favô de quélla che, sôlo 'n sécolo prìmma, a ghe stâva ancón "''dro paro''"<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 125-128}}</ref>. ==== Letiatûa inte âtre parlæ ==== {{Çitaçión|L'ea 'n'autra Speza, serv'assè, Pasquale.<br/>- Ma aloa te ne gh'andavi ogni matina,<br/>Per no fae gnente, drento a l'arsenale!|[[Ubaldo Mazzini]], ''Aloa e aoa'' in ''Strufugi'', [[1894]]}} A despêto de 'na çèrta produçión poética into sécolo pasòu, de l'Eutoçénto no gh'é goæi de testimoniànse scrîte in de parlæ diferénti da-o zenéize, ancón conscideræ inte 'na poxiçión ciù bàssa da variànte ilùstre. Pe sta raxón chi i prìmmi éxiti ciù òriginâli, tra a fìn do Sèteçénto e o prinçìpio do sécolo sucesîvo, arîvan sorviatùtto da pàixi de montàgna cómme [[Campo|Cànpo]], [[Sascê|Sascéllo]] ò [[Triöra|Triêua]] e, ciù che amiàndo de destacâse da-i modèlli zenéixi, pàn comensâ a diferençiâse aprêuvo a 'n ànbiente despægio e lontàn da-o céntro. Defæti, inte çitæ da Rivêa se védde cómme se ségge fîto difûzo a tradiçión di lunâi reginién, con quélli de [[Sann-a|Sànn-a]] (tra i ciù antîghi, curæ a-o prinçìpio da-o [[Francesco Pizzorno]]), de [[Sanremu|Sanrémmo]] e da [[A Spèza|Spézza]] che vàn do tùtto aprêuvo a-o modèllo zenéize<ref name=":13">{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 34}}</ref>. E prìmme esperiénse ciù inportànti de letiatûa inte variànte locâli, ciù lìbere da-i modèlli do céntro, coménsan a mostrâse inti urtimìscimi ànni do sécolo XIX, e in particolâ a-e dôe estremitæ da región, Spézza e l'[[Intemelia|Intemélia]], de dónde partiâ l'inportànte tradiçión poética inte âtre parlæ che da-o Nêuveçénto a contìnoa scìnn-a-a giornâ d'ancheu<ref name=":13" />. ==== Tiâtro ==== Pò-u tiâtro, inta prìmma pàrte de l'Eutoçénto no gh'é de òpere de gràn inportànsa, defæti za inti ànni da repùbrica democràtica a sò ativitæ a l'êa limitâ pò-u ciù a-a raprezentaçión de òpere do Sèteçénto ò a l'adataménto de quélle in de âtre léngoe. Tra ste chi, aregordémmo l'anònimo melodràmma ''Achille in Sciro'', adataménto da-o [[Pietro Metastasio|Metastasio]] caraterizòu inte ripréize sucescîve da l'azónta de vàrri riferiménti anti-sabòudi. Tra i sécoli XVIII e XIX s'êa pöi comensòu a svilupâ 'n nêuvo génere de tiâtro popolâre, 'na spécce de [[Fàrsa (génere de tiâtro)|fàrsa]] costroîa cómme imitaçión e destruturaçión de modèlli forèsti e locâli con l'azónta de personàggi fìssi cómme o ''Barodda'', spésse vòtte mìssa in scêna con de marionétte. Tra i personàggi "in càrne e òsse" o ciù avoxòu o l'êa de segûo o ''[[Sciô Regiña|Sciô Reginna]]'', figûa che pâ ch'a vêgne da 'n sogétto existîo pe dindavéi e diventòu célebre gràçie a l'outô-comediànte [[Doménego Garèllo]] e ciù tàrdi a-o [[Martin Piaggio|Martìn Piàggio]] ascì, ch'o l'àiva dêuviòu inti sò lunâi. A sôla eceçión inte quésta produçión minô a l'é a comédia inte tréi àtti ''Il matrimonio di Goldoni'' do [[Federîgo Alizêro|Federîgo Aizê]], da-a ménn-a e o stîle bén bén ciù èrto e ùrtimo tentatîvo de métte a giórno l'antîga tradiçión do tiâtro zenéize a ciù léngoe<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 51-52}}</ref>. A segónda fâze do tiâtro zenéize de l'Eutoçénto a l'é pe cóntra quélla caraterizâ da-a figûa do Baçigalô, conscideròu cómme o fondatô do tiâtro dialetâle zenéize. Lê o l'à scrîto 'na série de copioìn pe-e conpagnîe de l'época, che scìnn-a quéllo moménto dêuviâvan sorviatùtto traduçioìn de òriginâli in de âtre léngoe, caraterizæ pi-â ciù pàrte da 'n'anbientaçión borghéize. E òpere do Baçigalô aviàn 'n gràn sucèsso scibén che, pe dindavéi, ciù che pi-â ménn-a ò l'òriginalitæ di conponiménti o saiâ dovûo a-a ripréiza di copioìn da pàrte do [[Gilberto Govi]], chi gh'àn dæto 'na gràn fàmma. Pe de ciù, gh'é stæto 'na série d'âtri outoî minoî de òpere de tiâtro, cómme o [[Costantino Preve]], o [[Piero Maffei]], l'[[Alfonso Ghiotti]], o [[Davide Castelli]]. A ògni mòddo a comédia d'anbiénte borghéize a no l'êa l'ùnica espresción da dramaturgîa in zenéize de quélli ànni: in fórte contrapoxiçión a sta chi pe contegnûi e propòxiti gh'é stæta l'òpera do pàddre [[Loîgi Perséuggio|Luigi Persoglio]], ligâ a 'na promoçión atîva da léngoa regionâle tra i anbiénti da Gêxa, ch'a dêuviâva pe rielaborâ inte 'n mòddo conservatô l'inpégno polìtico-sociâle da "schêua" liberâle. Co-i sò scrîti o Persoglio, ch'o l'adêuviâva 'na léngoa mêno italianizâ rispètto a-i liberâli, gh'é stæto o prìmmo tentatîvo de creâ 'na comédia ch'a no servìsse sôlo a demoâ o pùblico ma ch'a désse di pónti de riflesción ascì. Però, co-a direçiòn dialetâle ch'o l'àiva pigiòu o tiâtro zenéize, o rinovaménto do Persoglio a-a dramaturgîa zenéize o l'é restòu in sciâ fìn un câxo izolòu<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 155-159}}</ref>. === Nêuveçénto e ancheu === {{Çitaçión|Ma se ghe penso, allöa mi veddo o mâ,<br/>veddo i mæ monti e a ciassa da Nonsiâ:<br/>riveddo o Righi e me se strenze o cheu,<br/>veddo a Lanterna, a Cava, e lazzù o Meu.<br/>Riveddo a-a seia Zena inluminâ,<br/> veddo là a Foxe e sento franze o mâ,<br/>e allöa mi penso ancon de ritornâ<br/>à pösâ e òsse dov'ò mæ madonnâ.|[[Mario Cappello]], ''[[Ma se ghe penso]]'', [[1925]]}} ==== Letiatûa in zenéize ==== [[Immaggine:Gazzo.divina.comedia.1909.djvu|miniatura|''Diviña Comédia'' do [[Angelico Federico Gazzo|pàddre Gazzo]]. Traduçión do [[1909]] a l'é a-a meitæ tra l'Eutoçénto e o Nêuveçénto leterâio lìgure]] O Nêuveçénto o s'àrve co-o triónfo da lìnia de penscêo da letiatûa vernacolâre, con l'espresción in lìgure ch'a vêgne sénpre ciù ridimenscionâ a 'n sénplice struménto de raprezentaçión da pròpia regionalitæ. Sto fæto chi, in pàrte aceleròu da-a nàscita da "lìnia lìgure" inta lìrica de léngoa italiànn-a portâ avànti da-i gréndi poêti de l'época, o l'é ligòu inte 'n mòddo stréito a l'aceleraçión do procèsso de dequalificaçión colturâle da léngoa regionâle aprêuvo a l'afermâse do [[fascìsmo]]. Defæti o regìmme, a-o mêno scìnn-a-a fìn di [[Anni 1930|ànni Trénta]], o no l'àiva 'na polìtica de fórte contràsto a l'espresción regionâle, però o l'êa bén aténto (coscì cómme da âtre pàrte) a evitâ e potençialitæ de léngoe locâli de raprezentâ 'n'indentitæ "âtra", mesciàndo a càrega everscîva dovûa a 'n'òriginalitæ colturâle a 'n'inocénte dialética de pàize. L'é coscì che se svilùppa o concétto travizòu de "dialétto" ch'o contìnoa scìnn-a-a giornâ d'anchêu, teorîa a l'época condivîza ségge da-i inteletoâli do regìmme che da quélli democràtichi<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 5-7}}</ref>. In particolâ, a dequalificaçión do zenéize a l'é stæta favorîa da çèrte pràtiche dialetâli, spécce o tiâtro do [[Gilberto Govi|Govi]] e a cansón satìrica e bonelànn-a, scibén che, pe dindavéi, o panoràmma o l'êa bén bén ciù rìcco da sôla prezénsa de l'[[Doardo Firpo|Edoardo Firpo]], de vòtte celebròu cómme l'ùnico poêta scignificatîvo do Nêuveçénto in lìgure. Ségge prìmma che avànti a lê, gh'é stæto vàrri poêti ch'àn fæto pàrte da lìnia lìrica in zenéize e in de âtre parlæ, ch'a l'anâva aprêuvo a-a stagión da fìn de l'Eutoçénto portàndo a continoaçión e inovaçión a tradiçión leterâia ligùstica. Gh'é defæti l'espertîxe do savonéize [[Giuseppe Cava]], continoatô da poética do Malinverni, i scrîti de l'[[Ettore Chiappe]] e do [[Giuseppe E. Pedemonte]], ch'àn portòu o gùsto do [[scinbolìsmo]] in zenéize, e o [[Francesco Puppo]], ch'o repìggia a poética do [[Framénto (génere leterâio)|framénto]]. Pöi, gh'é ancón e figûe de l'[[Italo Mario Angeloni]], co-a sò convinçión polìtica into regìmme che gh'à dæto a-o prinçìpio 'n'estética [[Futurìsmo|futurìsta]] pe pöi virâ in sciô gùsto [[Parnasianêximo|parnasiàn]], do [[Carlo Domingo Adamoli]], co-i sò scrîti cóntra a goæra, de l'[[Alfredo Gismondi]] e de l'[[Aldo Acquarone]]. A ògni mòddo, pi-â letiatûa de l'época, a poxiçión do Firpo a l'é de lóngo centrâle. Co-i sò stùddi in scî antîghi scrîti zenéixi o l'à avûo 'na fórte evoluçión inta sò poética, de manimàn ciù alinîa a l'antîga lìnia "èrta" da quæ o l'amiâva de recuperâ a sperimentaçión e a tensción civîle<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 7-9}}</ref>. A partî da-o segóndo dòppo goæra s'ascìste a-o lénto recùpero da prezénsa e de l'inmàgine inta coltûa regionâle da poêxîa in zenéize, agiutòu da-o nêuvo interèsse pi-â valorizaçión e a promoçión do patrimònio lengoìstico, ch'o l'à portòu inti [[Anni 1970|ànni Setànta]] a 'na nêuva stagión de riçèrche dialetològiche. A ciù pàrte da poêxîa di [[Anni 1950|ànni Çinquànta]] e [[Anni 1960|Sciusciànta]] a restiâ destacâ da-a produçión do Firpo, consacrâ da-a crìtica sôlo into decénio sucescîvo, co-în'evoluçión che però a se svilùppa lê ascì into tentatîvo de destàcco da-i têmi vernacolâri, arivàndo a-o svilùppo de 'n gùsto rinovòu. L'é o perîodo de 'na letiatûa civîle ch'a se lîga a l'estética [[Neorealìsmo|neorealìsta]], co-o [[Silvio Opisso]] e o [[Guido Nilsen]] (insémme a [[Cesare Vivaldi]] e [[Rosita Del Buono]], d'Inpêia e de Sànn-a) che partàn da-i toìn ''crepuscolari'' e do [[Giovanni Pascoli|Pascoli]] pe renovâ o catàlogo de icónn-e da lìrica zenéize co-ina nêuva scinbologîa. Têmi chi tórnan into cansonê do [[Giuliano Balestrieri]] ascì, ma tànto desligæ da-a retòrica da vêgia Zêna che-e sò balæ pìggian 'n'âia ''[[blues]]'' da-a pàrte ciù modèrna da çitæ. Tra i poêti de quésto perîodo chi se destàccan inte 'n mòddo mêno marcòu da-o bosetìsmo vernacolâre se peu ancón aregordâ o [[Mario Lertora]], o [[Lorenzo Disma Rivara]], o [[Domenico Bancalari]], o [[Pasquale Senno]], l'[[Alberto Boccaleone]] e l'[[Ermes Vero]] méntre, co-a crîxi ch'a corpìsce a çitæ a partî da-i ànni Setànta, i têmi civîli coménsan a caregâse de 'na conscénsa nêuva, de 'n ciù profóndo malêse sociâle cantòu tra i prìmmi da-o [[Sergio Sileri]]. O Sileri, co-ina pràtica scìmile a-o Fogétta, o l'ìnpe i sò conponiménti de denónçia civîle e morâle, constatàndo cómme a-o pâ da crîxi econòmica a vàdde avànti quélla de conscénse. Pasción scìmile a l'é quélla ch'a fà scrîve l'[[Angelo De Ferrari]], o [[Luigi Cornetto]] e o [[Jean Aicardi]], ch'o l'adêuvia de sugestioìn da-i paizàggi pi-â sò lìrica civîle. Paizàggio che, coscì cómme inta poética do Firpo, o l'é 'n eleménto centrâle inte quélla di poêti che da lê àn pigiòu inspiraçión. Tra quésti, gh'é stæto o [[Sandro Patrone]], ch'o l'à ezorcizòu i fórti têmi de disénso sociâle con de inmàgine de canpàgna e de vêge prîe da çitæ, scimilménte a-o [[Vito Elio Petrucci]], gràn mediatô tra e necescitæ vernacolâri, o lirìsmo descritîvo e di eleménti d'[[intimìsmo]] ciù personæ. Tra i âtri poêti de gùsto firpiàn gh'é ancón o [[Nino Lungo]], o [[Rinaldo Avegno]], o [[Roberto Della Vedova]], a [[Pia Bandini]], o [[Pietro Maccagnolo]] e o [[Gigi Boero]] méntre, pe cóntra, se caraterìzan pe 'na riçèrca ciù outònoma l'[[Ernesto Pisani]], o [[Carlo Belli]] e o [[Giorgio Grassi]]. Vèrso a fìn do sécolo se gh'à 'n ûzo de toìn conplescivaménte ciù èrti, ch'o l'à portòu in sciâ fìn a superâ o modèllo vernacolâre inougoròu da-o [[Nicolin Baçigalô|Baçigalô]] ciù de 'n sécolo prìmma, a despêto de 'na produçión che però a finìsce spésse vòtte pe càzze inta sòlita vénn-a nostàrgica. Tra i outoî che resâtan pi-â sò òriginalitæ, òtegnûa con l'inpègno civîle e sociâle òpû co-ina nêuva riçèrca estética, gh'é in particolâ o [[Carlo Costa]], l'[[Agostino Olivieri]] e i savonéixi [[Mario Accornero]] e [[Rodolfo Badarello]]. A ciù èrta lìrica zenéize di ùrtimi ténpi a gh'à 'n série d'evoluçioìn diferénti do gùsto leterâio, raprezentæ da-a poética dóggia e conplementâre do [[Plinio Guidoni]], a-a riçèrca de 'na nêuva dimensción da lìrica superàndo quélla do Firpo, e do [[Roberto Giannoni]], continoatô da dimensción civîle. Do mæximo perîodo se pêu ancón aregordâ o [[Giovanni Ghione]], l'[[Alessandro Guasoni]] e o [[Daniele Caviglia]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 65-71}}</ref>. Setô de lóngo minoritâio inta letiatûa zenéize, a naratîva inti ùrtimi ànni a l'é tórna raprezentâ da 'n çèrto nùmero de òpere, scibén che in mezûa minô rispètto a âtre variànte dónde gh'é na tradiçión ciù svilupâ. Da Zêna s'aregórda a publicaçión de vàrie memöie, in particolâ da pàrte de l'[[Alberto Pasolini]], de l'[[Angelo De Ferrari]] e de l'[[Elsa Pastorino Alloisio]], ch'a l'à dæto nêuva vìtta a l'antîgo génere de föe. Gh'é pöi di lìbbri de l'[[Alessandro Guasoni]], chi contêgne de riflescioìn a caràtere filozòfico, e i doî romànsi brêvi ''E fóndeghe'' e ''L'inzegnê'' do [[Giorgio Cambiaso]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 124}}</ref>. ==== Letiatûa inte âtre parlæ ==== {{Çitaçión|{{Colonne}}A möra<br/>du tempu<br/>a n'à maxinau<br/>cume urive<br/>intu gumbu.{{Colonne spezza}}Ma nu amu<br/>fau öriu<br/>lüxente&nbsp;e&nbsp;dourau,<br/>sulu làgrime<br/>e aixéu.{{Colonne fine}}|[[Rensu Villa|Renzo Villa]], ''A möra du tempu'', [[1997]]}} O Nêuveçénto, inte l'ànbito de progrescîva pérdia de centralitæ do zenéize comensâ into sécolo prìmma, o l'à portòu pi-â prìmma vòtta a 'n gràn scioî da produçión poética inte variêtæ locâli, ciù ò mêno lìbere da-i modèlli stréiti do capolêugo. E prìmme fórme d'espresción outònoma són stæte quélle ch'àn interesòu e estremitæ giögràfiche da región, gràçie a-e infloénse de modèlli de fêua ascì. A [[A Spèza|Spézza]] l'[[Ubaldo Mazzini]] o coménsa a scrîve in [[Dialèto spezin|spezìn]] pigiàndo cómme riferiménto o modèllo do [[Nicolin Baçigalô|Baçigalô]], ma no màncan de infloénse da-o vixìn vernàcolo toscàn do [[Renato Fucini|Fucini]]. Inta çitæ do levànte de inìçio sécolo gh'é pöi l'[[Antonio Zolesi]], ménbro do bosetìsmo e outô de vàrie arecugéite de sonétti. A l'âtro càppo da Ligùria, in sciâ bâze de 'na tradiçión locâle comensâ da-o sanremàsco [[Antonio Sghirla]] e da-o tagiàsco [[Carlo Cino Drago]] e pigiàndo a ezénpio o [[felibrìsmo]] provensâ, se svilùppa 'n'inportànte schêua do Ponénte, arecugéita inta revìsta "''A Barma Grande''". Tra i outoî chi gh'àn parteçipòu, gh'é stæto o monegàsco [[Luì Notari]], [[Marcel Firpo]], da [[Mentun|Mentón]], e, da [[Ventemiglia|Vintimìggia]], l'[[Emilio Azaretti]] e o [[Filipu Giliu Rostan|Filippo Rostan]], creatoî de 'na lìrica in [[Dialettu ventemigliusu|vintimigiôzo]] ch'a l'é stæta 'n modèllo pe-i outoî da fìn do sécolo. Gh'é pöi l'[[Ettore Morteo]], poêta in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]], o [[Dialetto noveize|novéize]] [[Carlo Raimondi]] e l'[[Ettore Zunino]], de [[Còiri|Càiri]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 34-35}}</ref>. Sta produçión poética chi, a-o prinçìpio discontìnoa, a s'é de manimàn alargâ a tùtte e tære de léngoa lìgure a partî da-o segóndo dòppo goæra, e in particolâ vèrso a fìn do Nêuveçénto, vegnìndo raforsâ e rinsâda da-i vàrri concórsi regionâli, chi permétan l'incóntro de vàrie tradiçioìn locâli<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 35}}</ref>. Coscì, gh'é stæto 'na gràn cresciànsa da produçión poética che, scibén ch'a no l'êa sénpre de gràn qualitæ, a l'à comensòu a trovâ 'n çèrto interésse da-a crìtica ascì. Into Ponénte, continoàndo a tradiçión de "A Barma Grande", Vintimìggia a s'é confermâ 'na çitæ atîva inta letiatûa ligùstica, con outoî cómme o [[Rensu Villa|Renzo Villa]], l'[[Andrea Capuano]], a [[Pierina Piacentini]], l'[[Alba Lorenzi]], o [[Dionisio Bono]], o [[Mario Saredi]], o [[Gabriele Cassini]] e a [[Rita Zanolli]]. Pò-u [[Dialétto sanremàsco|sanremàsco]] e o [[Dialétto tagiàsco|tagiàsco]] gh'é, rispetivaménte, e òpere do [[Dino Arduino]], do [[Franco D'Imporzano]] e de l'[[Emilia Ramò]] e do [[Biabio Boeri]]. A [[Imperia|Inpêia]] gh'é l'inportànte testimoniànsa do [[Cesare Vivaldi]] e pöi do [[Lucetto Ramella]], do [[Romulado Castellano]] e do [[Mario I. Lepre]] méntre, da-o [[U Duseu|Dôçêo]], s'aregórda ancón a prezénsa do [[Giuseppe Cassinelli]]. Ciù vèrso levànte, inte l'àrea do [[lìgure céntro-òcidentâle]], àn scrîto in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]] o [[Santino Bruno Pezzuolo]] e o [[Tommaso Schivo]], l'[[Antonio Leale]] in [[Dialettu arbenganese|arbenganéize]] de l'âta [[vàlle Arêuscia]] e o [[Luigi Panero]] into parlâ de [[Löa|Lêua]]. A l'âtra estremitæ da Ligùria, vivâce céntro colturâle de confìn scibén che mêno lontàn da-e infloénse do céntro rispètto a-a zöna [[Intemelia|intemélia]], a-a Spézza e inti pàixi da-arénte s'é svilupòu 'n'inportànte pràtica leterâia, mìssa in comùn da-a valorizaçión da muxicalitæ particolâ de parlæ levantìnn-e. Pò-u spezìn do céntro gh'é a produçión poética de l'[[Eugenio Lubrano]], do [[Renzo Fregoso]], do [[Giovanni Giudici]] e de l'[[Eugenio Giovando]], ma no màncan âtre variêtæ locâli cómme o lerzìn do [[Paolo Bertolani]] e o parlâ de [[Arcoa|Àrcoa]] do [[Livio Gianolla]]. In sciâ fìn, gh'é 'na çèrta produçión poética ch'a vêgne da l'[[Otrazôvo]], ciù spantegâ pi-â fàrta de grénde çitæ de riferiménto, pò-u scròllo demogràfico de valàdde e pi-â sovrapoxiçión do modèllo zenéize. Da-a l'esperiénsa tòsto izolâ do Raimondi, a l'é anæta avànti 'n çèrta tradiçión novéize, repigiâ da outoî cómme l'[[Angelo Daglio]], o [[Romeo Mussa]] de [[Bedònia]] e, sorviatùtto, o [[Culoumbu Gajòun|Colombo Gajone]], de [[Uà|Oâ]]. A-i confìn lengoìstichi co-o [[Dialétto monferìn|monferìn]] se gh'à ancón a produçión do [[Gianni Priano]], de [[Morere|Morêre]], e, inte l'Otrazôvo savonéize, do [[Giannino Balbis]] de [[Bardenèi|Bardinêo]]. Gh'é ancón a produçión in [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de poêti comm'o [[Bruno Rombi]], ch'a se svilùppa da pöco in sa partìndo da-a ciù antîga tradiçión muxicâle, e quàrche scrîto in [[Bonifassin|bonifaçìn]] inte l'ànbito de l'estrêmo tentatîvo de rivitalizaçión de quésta parlâ, spécce co-i conponiménti do [[Cyprien Di Meglio]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 156-159}}</ref>. Óltre a-e poêxîe, che rèstan a ciù pàrte da produçión leterâia, inti ùrtimi decénni l'é stæto publicòu 'n çèrto nùmero de òpere de naratîva inte variànte locâli, de vòtte da-a ménn-a miliâ. Tra sti chi aregordémmo e stöie do præ [[Guido Pastor]] into parlâ de [[Biije|Bùggio]] e pöi quélle in vintimigiôzo do [[Giovanni Giraldi]], in spezìn de [[Ricò]] da [[Nanda Fellerini]], in òvadéize de l'[[Emilio Adriano Torrielli]], in tabarchìn de [[Giorgio Ferraro]] e in [[Dialettu savuneize|savonéize]] do [[Marco Scaglia]] e de l'[[Edoardo Travi]]<ref name=":12">{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 123}}</ref>. ==== Tiâtro ==== Cómme za acenòu, o modèrno tiâtro dialetâle lìgure o nàsce a-a fìn de l'Eutoçénto, pe fornî a-e nêuve conpagnîe di copioìn da raprezentâ, coscì cómme o l'é ciù tàrdi capitòu into [[1916]], a-a fondaçión da ''[[Conpagnîa dialetâle zenéize]]''. In particolâ, a domànda de copioìn a l'é bén bén cresciûa da-o [[1924]], moménto quànde o Govi o l'à decîzo de dedicâse inte 'n mòddo profescionìstico a-a recitaçión, comensàndo insémme a âtri càppi-còmichi a domandâne de nêuvi. S'é coscì svilupòu o paradòsso do tiâtro zenéize do Nêuveçénto: a despêto di gréndi sucèssi, naçionâli e internaçionâli, pe contentâ o pùblico s'é arivòu a prodûe di tèsti sénsa 'n concrêto valô artìstico, a mezûa do càppo-còmico e di sò virtosìsmi, co-o tèsto ch'o no gh'àiva goæi d'inportànsa. Pe dindavéi, óltre a-e decixioìn de conpagnîe into tiâtro zenéize gh'êa 'n problêma d'òrìgine ascì, eséndo za nasciûo cómme raprezentaçión de tîpo dialetâle e mantegnûo tâ inti ànni do fascìsmo, co-ina regionalitæ sénsa caràtere pròpio. Coscì, a despêto de 'na çèrta variêtæ de outoî, che de vòtte scrivéivan de l'âtra letiatûa ascì, no gh'êa pe nìnte de variêtæ inti têmi, co-a clàscica rievocaçión segóndo 'na ciâve còmica de l'anbiénte borghéize, de sòlito mercantîle, tànto dêuviâ da comediògrafi cómme l'[[Emanuele Canesi]], l'[[Oliviero Olivari]], o [[Pietro Valle]], l'[[Emilio Tixi]] e o [[Carlo Bocca]], óltre a di âtri ciù famôxi pe-i sò tèsti in italiàn, de segûo da-a ménn-a ciù elevâ de quélli in zenéize, comm'o [[Roberto Lopez]], o [[Luigi Arnaldo Vassallo]] e l'[[Alessandro Varaldo]]. A ògni mòddo, de ræo gh'é stæto quàrche tentatîvo de dâ 'na ciù grànde òriginalitæ a-i copioìn de comédie, scibén che a-o màscimo a-o livèllo de spónti de riflesción, de sòlito a caràtere moralìstico. Prezénpio l'[[Emerico Valentinetti]], outô de raprezentaçioìn avoxæ cómme ''[[Pignasecca e Pignaverde]]'' e ''[[Gildo Peragallo inzegnê]]'', in di copioìn mêno conosciûi o gh'àiva mìsso de caraterizaçioìn mêno banâli; scimilménte a l'[[Enzo La Rosa]], outô de ''[[Colpi de timon|Córpi de timón]]'' (tra e comédie do Govi de segûo unn-a de quélle con ciù spesô), ch'o l'à provòu a renovâ o tiâtro zenéize proponéndo de òpere dramàtiche ascì. Pe-i sò tentatîvi de propónn-e conponiménti mêno ligæ a-o gùsto comùn, se pêuan ancón aregordâ l'[[Attilio Ortolani]], o [[Francesco Augusto Masnata]] e l'[[Angelo Luigi Fiorita]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 43-45}}</ref>. A ògni mòddo, no gh'é stæto goæi cangiaménti a-o mêno scìnn-a-i ànni Sciusciànta, sàiva a dî inte tùtto o perîodo de l'ativitæ do Govi, co-o sò tîpo de comédia ch'o l'êa inta pràtica l'ùnico a êse propòsto in continoaçión e o ciù aprexòu da-o pùblico. Pe cóntra, un setô ch'o l'àiva ciù òriginalitæ o l'êa quéllo de l'intrategniménto radiofònico - dónde no se pêu no minsonâ o grànde [[Gioxeppe Marzari|Giuseppe Marzari]] - che, scìnn-a-i ànni Setànta, o proponéiva do [[Tiâtro radiofònico|tiâtro pe ràdio]] ascì. De quéste "raprezentaçioìn", ciù lìbere e òriginâli do tiâtro zenéize de quélli ànni, i outoî da segnalâ són o [[Renzo Baccino]], o [[Giuliano Balestreri]], o [[Luciano Basso]], o [[Guglielmo Bozzano]], o [[Luigi Cavenaghi]], l'[[Armando Cazzullo]], l'[[Alberto Grimaudo]], o [[Gaetano Parodi]], o [[Sandro Paronni]], o [[Vito Elio Petrucci|Petrucci]], l'[[Aldo Rossi]] e tànti âtri<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 46}}</ref>. Co-o retîo do Govi, l'é dónca comensòu o svilùppo de 'n nêuvo tiâtro in zenéize, òua ciù lìbero de sperimentâ, scibén che l'òpera ciù domandâ da-o pùblico a restesse ancón a clàscica comédia-fàrsa. Inspiràndose a-a cronàca e a-i problêmi de tùtti giórni, vàrri outoî àn comensòu a renovâ a-o mêno e anbientaçioìn de òpere zenéixi, restàndo però inte 'na "tradiçión" de lóngo caraterizâ da 'na pezànte povertæ temàtica. Tra i prìmmi outoî de quésto perîodo, aregordémmo in particolâ a [[Battistina Rambelli]], o [[Lucio D'Ambra]], a [[Lea Raviola]], l'[[Ernesto Oppicelli]] e o Petrucci mæximo. Òcaxón inportànte pò-u renovaménto da dramaturgîa lìgure a l'é stæta, a partî da-o [[1981]], a ''Rassegna Anna Caroli'', moménto de stìmolo e confrónto tra i vàrri outoî ch'o l'à portòu a-a definiçión de træ lìnie de svilùppo: l'açión corâle d'anbiénte popolâre, o dràmma stòrico e o dràmma sperimentâle a sfóndo psicològico. In particolâ, a pràtica do dràmma corâle a l'é comensâ into [[1960]] con ''Cinque giorni al porto'' do [[Vico Faggi]] e do [[Luigi Squarzina]], o ''Forno Martin'' do Petrucci e do Faggi ([[1976]]) e a riduçión de ''La bocca del lupo'' do [[Gaspare Invrea|Remigio Zena]] ([[1980]]), tèsti però pensæ in italiàn co-in ûzo do zenéize limitòu a-a caraterizaçión de 'n anbiénte popolâre. De chi gh'é stæto vàrie òpere ch'àn repigiòu quésta lìnia, cómme <i>'Na micca pe-o re</i> de [[Mauro Montarese]] e [[Pino Flamigni]] ([[1988]]), ''E belle çeniere'' de [[Gabriella Poggi]] ([[1983]]) e ''Gente nòstra'' ([[1981]]) de l'[[Enrico Scaravelli]]. Pò-u dràmma stòrico, bén bén raprezentòu da numerôze conpoxiçioìn, se pêuan aregordâ ''Croxe e griffo'' ([[1986]]) de l'[[Enrico Poggi]], outô de òpere in italiàn e de comédie a-a manêa do Govi ascì, <i>'Na veia piccinna</i> ([[1982]]) e ''Gh'ëa unna vòtta o mâ tenebroso'' ([[1990]]) do [[Michelangelo Dolcino]], ch'o l'à scrîto de comédie radiofòniche ascì, o ''Ritratto di principe con gatto'' ([[1986]]) de l'[[Elena Bono]], ''O maròtto imaginäio'' ([[1997]]) do [[Mario Bagnara]] e vàrie òpere de l'[[Angelo Onorato Freda]]. In sciâ fìn, pi-â lìnia do tiâtro psicològico e sperimentâle, s'aregórdan e òpere de [[Piero Campodonico]], [[Patrizia Pasqui]], [[Gianni Mangini]], [[Aldo Rossi]], [[Gianni Poli]], do Guasoni, do D'Ambra, do Bagnara e do Guidoni. In particolâ, co-o Guidoni o tiâtro zenéize o l'arîva a-i sò éxiti artìstichi ciù scignificatîvi, co-in dràmma, ''O blòcco'' ([[1985]]), do tùtto sénsa tràmma e inspiròu a-i tèsti sperimentæ da l'[[Harold Pinter]], e ''Briscola'' ([[1989]]), òpera pàrte do coscì dîto [[tiâtro de l'asùrdo]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 120-123}}</ref>. De fêua da-e pàrte de Zêna, a gh'é 'n'ativitæ tiatrâle ciutòsto svilupâ, da-i têmi 'n pö ciù tradiçionâli ma ch'a no mànca de 'na sò vitalitæ. Tra e propòste di ùrtimi ténpi gh'é prezénpio quélle, in novéize, do [[Maurizio Barzizza]] e, inta Rivêa de Ponénte, quélle ligæ a-o festivàl da poêxîa e da coltûa intemélia de Pìgna, con di outoî comme-o [[Luigino Maccario]], de Vintimìggia, l'[[Antonio Pignatta]], da Bordighêa, o [[Franco D'Imporzano]], de Sanrémmo, e l'[[Antonio Rebaudo]], de Pìgna<ref name=":12" />. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." responsive="" /> ;Nòtte bibliogràfiche <references responsive="" /> == Bibliografîa == {{Véddi ascì|Bibliografîa da léngoa lìgure}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Spotorno|tìtolo=Storia letteraria della Liguria|url=https://www.google.it/search?hl=it&tbo=p&tbm=bks&q=bibliogroup:%22Storia+letteraria+della+Liguria%22&source=gbs_metadata_r&cad=5|ànno=1824-1826|editô=Stanpàia Ponthenier|çitæ=Zêna|léngoa=IT|volùmme=4 vol.}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Dall'età più remota fino all'anno di G. C. 1300|url=https://books.google.it/books?id=tDxzepphU0gC|ànno=1824|léngoa=IT|volùmme=1}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Dall'anno 1300 all'anno 1500|url=https://books.google.it/books?id=_7JLAAAAcAAJ|ànno=1824|léngoa=IT|volùmme=2}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Dall'anno 1500 all'anno 1637|url=https://books.google.it/books?id=tDxzepphU0gC|ànno=1825|léngoa=IT|volùmme=3}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Dall'anno 1638 all'anno 1825|url=https://books.google.it/books?id=nicsAAAAYAAJ|ànno=1826|léngoa=IT|volùmme=4}} * {{Çitta lìbbro|outô=Federico Donaver|tìtolo=Antologia della poesia dialettale genovese|url=https://books.google.it/books?id=1E00AAAAMAAJ|ànno=1910|editô=Libreria Editrice Moderna|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Boselli|tìtolo=Poesia dialettale genovese dal sec. XVI ad oggi|ànno=1960|editô=Di Stefano|çitæ=Zêna|léngoa=IT|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RMR0019240}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pier Carlo Beretta|tìtolo=Storia del teatro dialettale genovese|ànno=1974|editô=Tolozzi|çitæ=Zêna|léngoa=IT|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/SBL0575343}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Còveri|outô2=Giulia Petracco Sicardi|outô3=[[William Piastra]]|tìtolo=Bibliografia dialettale ligure|url=https://books.google.it/books?id=sl2UQQAACAAJ|ànno=1980|editô=A Compagna|çitæ=Zêna|léngoa=IT|cid=Còveri, Sicardi & Piastra, 1980}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali|ànno=Novénbre 2009|editô=Le Mani|çitæ=Récco|léngoa=IT|volùmme=7 vol.|cid=Toso, 2009}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Origini e Duecento|url=https://books.google.it/books?id=spxIAQAAIAAJ|léngoa=IT|volùmme=1}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Trecento e Quattrocento|url=https://books.google.it/books?id=ukvdswEACAAJ|léngoa=IT|volùmme=2}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Cinquecento|url=https://books.google.it/books?id=hpFLAQAAIAAJ|léngoa=IT|volùmme=3}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Seicento|url=https://books.google.it/books?id=4h0itAEACAAJ|léngoa=IT|volùmme=4}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Settecento|url=https://books.google.it/books?id=9EAdtAEACAAJ|léngoa=IT|volùmme=5}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Ottocento|url=https://books.google.it/books?id=9EAdtAEACAAJ|léngoa=IT|volùmme=6}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Novecento|url=https://books.google.it/books?id=d1NMAQAAIAAJ|léngoa=IT|volùmme=7}} == Âtri progètti == {{Interprogetto|s_oggetto=e òpere da|s_preposizione=|s=Pàgina prinçipâ}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/alguas/antologia.htm|tìtolo=Antologia zeneise|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=LIJ, IT}} {{Letiatûa in lìgure}} [[Categorîa:Letiatûa in lìgure| ]] 45wdq2s0c6kglfxmwyeoh12wjqn7p5n 0 1591 272535 260927 2026-07-24T21:28:05Z ~2026-41376-92 20148 /* */ Correçion do nomme de fraçioin. 272535 wikitext text/x-wiki {{ZeneizeU}} {{Divisione amministrativa |Nome = Lavagna |Panorama = Lavagna e Chiavari da Santa Giulia-panorama-1.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Lavagna e [[Ciävai|Ciavai]] vistu da Santa Giulia</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[Comun|cumûn]] |Divisione amm grado 1 = Ligûria |Divisione amm grado 2 = Zena |Amministratore locale = Gian Alberto Mangiante |Partito = lista civica de centru-drita "Per Lavagna" |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 2 |Data istituzione = 1861 |Abitanti = 12353 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S1&Reg=R07&Pro=P010&Com=39&anno=2023&submit=Tavola Dæto Istat] - Popolaçiun rescidente a-i 31 d'otubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Barassi, Cai, Santa Giulia, Surlann-a |Divisioni confinanti = [[Ciävai|Ciavai]], [[Cogorno|Cugurnu]], [[Né]], [[Sestri Levante]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1552 |Nome abitanti = |Patrono = Nostra Scignua du Carmu |Festivo = segundu sabbu de lûggiu |Mappa = Map of comune of Lavagna (province of Genoa, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puxiçiun du cumûn de Lavagna in ta çitæ metrupulitann-a de Zena }} '''Lavagna''' (''Lavagna'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ascì) a l'è in [[Comun|cumûn]] [[Liguria|ligûre]] de 12.353 persunn-e<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> in ta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitæ metrupulitann-a de Zena]]. == Geògrafia == A çitæ ligure a l'è in sciâ costa da [[Rivêa de Levànte|Rivea de Levante]]. Geògraficamente u [[Sciùmme Entélla|sciûmme Entella]] u a dividde da-a çitæ de [[Ciävai|Ciavai]]. U cumûn u fa parte da zona ciamâ [[Tigullio|Tigûlliu]]. Gh'è stætu cunferiu, in tu [[2007]], a bandea bleu pe-a qualitæ du seu mâ. == Stoia == U burgu u s'è sviluppòu in epuca rumann-a cu-u numme de ''Lavania''. Lavagna, ch'a l'ea 'na cuntea carulingia, a l'ea a ruccaforte da famiggia [[Fiéschi (famìggia)|Fieschi]] finn-a u [[1198]]. == Abitanti == === Evuluçiun demugrafica === {{Demografia/Lavàgna}} == Posti de interesse == [[File:Basilica di Santo Stefano (Lavagna) - facciata e lato ovest 1 2023-04-19.jpg|thumb|A baxilica de asan Steva]] * Baxilica de San Steva. I l'han finìa in tu [[XVII secolo|XVII seculu]] in sce 'na gexa preçedente. Drentu gh'è de decurasiuìn barocche. * Baxilica de Santa Giulia * Gexa de l'Immaculata Cunceçiun * Santuaiu da Nostra Scignua du Carmu * Santuaiu da Nostra Scignua du Punte * Villa Fieschi, l'antiga dimora di cunti Fieschi. == Ecunumia == In tu pasòu a l'ea tantu inpurtante l'estraçiun di [[abæn]] da-e lucali cave de cræoscistu, 'na prìa derivâ da-a [[cræa]]. == Manifestaçiuin == {{Seçión vêua}} == Feste e fëe == {{Seçión vêua}} == Aministraçiun == {{Seçión vêua}} == Cumûnicaçiuin == {{Seçión vêua}} == Notte == <references /> {{Clear}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Çittæ metropolitann-a de Zena}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da çittæ metropolitann-a de Zena]] kitpp9f6fvon4zxeqr8nassnh3jvoy8 0 1614 272544 271976 2026-07-25T11:58:10Z N.Longo 12052 -èi 272544 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbenga |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Albenga.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div> |Bandiera = Flag of Albenga.svg |Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga |Stemma = Albenga-Stemma.svg |Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu |var-detàggi = detai |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Riccardo Tomatis |Partito = liste siviche de sèntru-scinistra |Data elezione = 9-6-2019 |Mandato = 2 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 23470 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1203 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina sitè e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref> Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patisce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref> Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref> {{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}} == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]] </gallery> A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51&nbsp;kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref> U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668&nbsp;m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282&nbsp;m), ch'u l'è zà au de là. Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efèttu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/> === Frasiùi === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda </gallery> * '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref> * '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispèttu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpèttu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> * '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11| léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/> * '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi. * '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispèttu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316&nbsp;m). === Climma === Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispèttu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref> De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |11,7 |12,4 |14,6 |17,4 |21,2 |25,0 |28,7 |28,5 |25,3 |21,1 |15,7 |12,7 |12,3 |17,7 |27,4 |20,7 |19,5 |- !T. min. media (°C) |0,5 |1,3 |3,2 |6,2 |9,8 |13,3 |15,9 |15,7 |13,1 |9,1 |4,4 |1,4 |1,1 |6,4 |15,0 |8,9 |7,8 |- !Precipitasiùi (mm) |101,4 |89,7 |90,4 |81,6 |76,1 |38,3 |21,3 |43,3 |55,0 |105,5 |96,8 |78,9 |270,0 |248,1 |102,9 |257,3 |878,3 |- !Giurni d'ègua |6,2 |5,2 |6,1 |6,6 |6,5 |4,0 |2,8 |3,8 |4,4 |6,4 |6,3 |5,0 |16,4 |19,2 |10,6 |17,1 |63,3 |- !Ümiditè relatìva media (%) |73 |73 |72 |79 |79 |79 |77 |77 |78 |78 |75 |76 |74 |77 |78 |77 |76 |} == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se rife(r)ìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)à fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà intu seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" /> === U periudu prerumàn === A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixine, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" /> Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" /> I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref> === Dòppu e guère püniche === L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specialmènte sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref> E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti anni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" /> === U svilüppu du municipium === [[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]] Da l'annu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna. A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime. Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref> Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persùne: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref> === Da l'impe(r)u au mediuevu === A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref> In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" /> Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref> === U periudu medievâle === Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübisce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref> Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref> ==== A nascita du Cumitàu ==== A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" /> Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (ben ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispèttu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finisce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2"> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref> Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> In bréve tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilêgi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref> Sti li i prevedêvan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, andandu a purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxendu ciü grossu u sèntru abitàu. ==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ==== [[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]] Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref> Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref> I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispèttu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref> U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva. Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref> A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/> ==== Sutta aa Repübbrica de Zena ==== {{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}} Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref> ==== A fundasiùn de vìlle növe ==== Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref> Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncèssi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilégi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> ==== Quattrusèntu ==== A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscùnti.<ref name="Arbenga2"/> A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/> A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scigù(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref> Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' ben chinz'ànni. I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpisce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref> Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è prugrescivamènte abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref> === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in Santa Ma(r)ia in Fontibus, distrüta du Növesèntu Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du Maté Vinzoni, [[1773]] </gallery> A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pézzu. Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref> A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref> Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" /> === Etè cuntempuranea === [[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]] Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref> Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref> A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref> Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref> [[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de Santa Marìa in Fontibus]] Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], ben dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu annu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna. Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulùpixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva. === Scìmbuli === ==== Bande(r)a de Arbenga ==== [[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Albenga}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref> === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref> === Persune lighèi cun Arbenga === [[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]] * San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref> * Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre&nbsp;[[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref> * [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref> * Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref> * Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref> * Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref> * Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref> * Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref> * Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref> * Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref> * Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref> * Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref> * Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref> * Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref> * Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref> * Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref> * Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref> * Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> == Pòsti de interesse == [[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]] === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu. ==== Paròcchia de San Michê ==== [[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]] * A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de dùe navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du paviméntu, sbasciâ, rispèttu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref> [[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]] * '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi cìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispèttu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> ==== Batisté(r)u paleucristiàn ==== {{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]] L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batézzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]]. Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" /> L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref> ==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ==== [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]] Sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref> A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Santua(r)iu de Puntelungu ==== [[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelòngu daa stradda]] U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/> Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma caûlla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella presedente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> ==== Gêxa du Sacru Cö ==== [[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]] A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]]. Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ==== [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]] A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispèttu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Leca ==== [[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" /> * '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref> ==== Paròcchia de Campugexa ==== [[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', ben ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17| léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, ben ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Zorzu ==== [[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]] * '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia da Bastìa ==== [[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finiscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a dui campàe. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16| léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Sàlia ==== [[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]] * '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batézzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispèttu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispèttu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)èi.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Lüxignàn ==== [[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]] * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèi pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunachèi. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Fé ==== [[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Aree archeulogiche === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta'' </gallery> * '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref> * '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixina abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a ben dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref> * '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === ==== Palassi stò(r)ichi ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi </gallery> * '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], annu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispèttu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref> * '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partendu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. * '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref> * '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de rife(r)imèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù ben due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref> ==== Vìlle stò(r)iche ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé) Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' </gallery> *'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)isce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù ben a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref> * '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref> * '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, ben vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura. * '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'é(r)an mustrèi ben dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di anni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> ==== Âtre architetü(r)e ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu </gallery> * '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squèxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" /> * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'é(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref> * '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100&nbsp;m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa maìna Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasina de cumandu </gallery> * '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] sciben ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], annu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> * '''Caserma Turinetto''', inta regiun de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref> * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispèttu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> ==== E pòrte ==== <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a </gallery> Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref> * A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù ben vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspèttu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lisce e squadrèi. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13| léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref> * A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispèttu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" /> === Natü(r)a === Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ: * [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11&nbsp;ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref> * Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420&nbsp;ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45&nbsp;ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541&nbsp;ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213&nbsp;ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11&nbsp;ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189&nbsp;ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalèi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60&nbsp;ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù: * '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|anni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> ;Scö(r)e In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun: * Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" /> === Teâtru === [[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]] Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti anni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref> === Dialettu arbenganese === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]] In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref> Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixine ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu''). == Ecunumia == === Prima(r)iu === Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patiscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre rife(r)imèntu aa nòtta n.115 </ref> Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è ben svilupàu l'ambitu de arumatiche. Ben difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref> Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. Ben cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispèttu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> === Segunda(r)iu === [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]] Limitàu rispèttu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se ben difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'é(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura |léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref> === Tersia(r)iu === U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e ben dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" /> Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun ben seguii di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lézüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn. == Fèste e fe(r)e == * Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'é(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du [[Pigàu|vìn pigàu]] e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Sport == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva" Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre </gallery> In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve: * Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16&nbsp;m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi d'Arbenga === [[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]]. Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> === Feruvìa === [[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]] Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di pasege(r)i,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}} {{Vedrìnn-a}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga| ]] 5rm1c1avdqfpqofx2rnqy1b1669hp6l 0 1652 272536 260945 2026-07-24T21:33:49Z ~2026-41376-92 20148 /* */ Nommi de fraçioin in zeneise. 272536 wikitext text/x-wiki {{Divisione amministrativa |Nome = Né |Panorama = Val Graveglia-panorama1.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panoramma da Valadda do Graveggia</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Amministratore locale = Francesca Garibaldi |Partito = lista civica de centro-drita "Cambia con Ne" |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 2 |Data istituzione = 1861 |Abitanti = 2114 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S1&Reg=R07&Pro=P010&Com=39&anno=2023&submit=Tavola Dæto Istat] - Popolaçion rescidente a-i 31 d'òtobre do 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = ''Arzen, Botaxi, Caminâ, Castagnola, Gexaneua, Conscenti, Frexoin, Gaggia, Gravegga, Nascio, Ne, Cian de Fen, Pontori, Reuppia, Sain, Sambuceto, Santa Luçia Contrâ, Stätæ, Zerli'' |Divisioni confinanti = [[Borzonasca]], [[Carasco]], [[Casarsa|Cazarsa]], [[Cogorno]], [[Lavagna]], [[Maissann-a|Maisann-a]] (SP), [[Mezànego|Mezanego]], [[Sestri Levante]], [[Vàise|Vaize]] (SP) |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1819 |Nome abitanti = Neeise |Patrono = [[San Loenso (personn-a)|San Loenso]] |Festivo = [[10 agosto|10 d'agosto]] |Mappa = Map of comune of Ne (province of Genoa, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçion do comun de Né inta çitæ metropolitann-a de Zena }} '''Né''' (''Ne'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) o l'é 'n [[comun]] [[Liguria|ligure]] de 2.114 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitæ metropolitann-a de Zena]]. == Giögrafia == Né o s'atrêuva inta [[Valadda do Graveggia|valadda]] do [[torente Graveggia]]. == Stöia == {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evoluçión demografica === {{Demografia/Né}} == Pòsti de interesse == {{Seçión vêua}} == Economîa == {{Seçión vêua}} == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Manifestaçioin == {{Seçión vêua}} == Feste e fêe == {{Seçión vêua}} == Aministraçión == {{Seçión vêua}} == Comunicaçioin == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Âtri progetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Çittæ metropolitann-a de Zena}} [[Categorîa:Comûni da çittæ metropolitann-a de Zena]] h4kxx9ytg5h4u73qem6df22rian7ltc 0 1719 272534 271507 2026-07-24T20:19:26Z Arbenganese 12552 /* Architetüe militäri */ +1 272534 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stätu |Stato = ITA |stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Sann-a |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista cìvica de centru-sinistra "Ünìi pe Berzezzi" |Data elezione = 4-10-2021 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-teritöio = Teritoju |var-superfìcce = Superficce |var-cordinæ = Cuurdinè |var-altitùdine = Altitüdine |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]] |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]] |var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu orariu |var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]] |var-cod._cadàstro = Códice catastäle |var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Berzezìn |var-patrón = Santu patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |var-festîvo = Giurnu festivu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |var-tàrga = Tärga |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. |var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. === A scügêa === Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi. * '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa. * '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu. * '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. * '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree. * '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”. * '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra u̇n mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni "A Cruxe": pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a-a costa. * '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”. * '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa. * '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse in po’. * '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u sevedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei. === Spiagge === A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]]. Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme "a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä "a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i "Baĝn̂i Italia” oua La Bussola. Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri. U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a "cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a "tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. 'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan "a Prìa d'u Menu”, a "Prìa Sèa” e i "Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu. A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle. A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi. A-a fin a spiagetta d'i "Preni” aredossu d'a "Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}</ref> === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. * '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn, a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe'i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]]. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === <gallery mode="packed" widths="150"> File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie </gallery> * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi. == Fèste e fêe == E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu. U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa. == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == [[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi<br/>(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|<ref>U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi<br/>(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|<ref>{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumunicasiuìn == [[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]] Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée. Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle. Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena. == Notte == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] labhn0q5liw1qqunv0ivsa0ocrq447z 0 3056 272538 231186 2026-07-25T07:56:22Z Minorax 10584 272538 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag_of_North_Korea.svg|thumb|right|200px|A bandêa da Corea do Nord]] [[Image:Locator map of North Korea.svg|thumb|right|200px|A poxiçión da Corea do Nord in sciâ càrta giögràfica]] Nomme ofiçiâ: ''조선민주주의인민공화국 - 朝鮮民主主義人民共和國 - Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk'' (Repùbbrica Popolâ Democràttega da Corea), stato de l'[[Asia]] orientâ, a seu capitâ a l'é [[Pyòngyang]]. A l'é divîza da-a [[Corea do Sud]] scin da-o [[1953]]. O confìn o passa a-o 38° paralêlo e o l'é controlòu da-e [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Naçioìn Unîe]]. {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'Àzia}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Corêa do Nòrd| ]] b3xclwjexto9kcpd2mi2scnghlrxrf3 4 5288 272517 271311 2026-07-24T12:24:48Z MediaWiki message delivery 5364 /* Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) */ nêuva seçión 272517 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{Archìvio |titolo = Archìvio |testo = * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2010|Archìvio 2010]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2011|Archìvio 2011]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2012|Archìvio 2012]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2013|Archìvio 2013]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2014|Archìvio 2014]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2015|Archìvio 2015]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2016|Archìvio 2016]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2017|Archìvio 2017]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2018|Archìvio 2018]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2019|Archìvio 2019]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2020|Archìvio 2020]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2021|Archìvio 2021]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2022|Archìvio 2022]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2023|Archìvio 2023]] * [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2024|Archìvio 2024]] }} == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 13:08, 16 zen 2025 (CET) <!-- Messaggio inviato da User:ZI Jony@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:11, 24 zen 2025 (CET) </div> <!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 03:36, 29 zen 2025 (CET) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 03:36, 29 zen 2025 (CET) </div> <!-- Messaggio inviato da User:Tiven2240@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:48, 3 fre 2025 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter == <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 09:29, 22 fre 2025 (CET) <!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 19:51, 7 màr 2025 (CET) </div> <!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == GFDL == [[File:BD-propagande colour en.jpg|thumb|right]] Hello! GFDL is not a good license for media files. So it should not be used for new uploads. I have written to a few users using a translator. I do not know if it gives a good result or not so I try here in English (with a translation below). My question is if those that have uploaded files as GFDL would also be willing to relicense to CC-BY-SA-4.0. Also I would like to point out that articles on Wikipedia is licensed CC-BY-SA-4.0 so when they are used it is mandatory to use the same license. So when spoken wikipedia articles are uploaded as GFDL it is a violation of the license terms. Those files should either be deleted or relicensed to CC-BY-SA-4.0. ---- Bon giû! O GFDL no l’é n’in bonä licensa pe i file multimediâ. Perchè o nu deveiva esse adoperô pe-o carigâ file nòvî. Mi l’ho scrito a quarchi ueuvo adoperando un traduzionnaire. No sò scî in risûta a l’é ouaighe ou nò, chi c’à provo a scrivî in inglése (cun n’in traduzion dae sota). A me dumanda a l’é se chî ch’hanno carigò i file cun GFDL ancun ti sun disposti a reinformâ a CC-BY-SA-4.0. Primmamente, veuggio segnâ che i articoli de Wikipedia sun licensiä CC-BY-SA-4.0, quindi in adoperâ quela licensa a l’é obbligatorio. Quindi quandu gli articoli parlæti de Wikipedia i veggian carigæ cun GFDL, l’é in violazion di termini de-a licensa. Quî file deven sêa strassæ sêa reinformæ a CC-BY-SA-4.0. [[Utente:MGA73|MGA73]] ([[Discûscioîn ûtente:MGA73|discuscioìn]]) 20:13, 11 màr 2025 (CET) : Bon giû [[User:Arbenganese]], [[User:N.Longo]], [[User:Giodiassi5]]. Pe favô lêze sto mesaggio. Se ti te domande comme mi l’ho notò i file, ti peuvedeî cianâ a [[:c:Commons:Village_pump/Proposals#Proposal_(change_GFDL_cut-off_date)|sto proposeto in Commons]]. --[[Utente:MGA73|MGA73]] ([[Discûscioîn ûtente:MGA73|discuscioìn]]) 19:59, 9 arv 2025 (CEST) == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 03:56, 13 màr 2025 (CET) <!-- Messaggio inviato da User:UOzurumba (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == Your wiki will be in read-only soon == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-03-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-03-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:15, 15 màr 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:04, 4 arv 2025 (CEST) </div> <!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 18:11, 16 arv 2025 (CEST) <!-- Messaggio inviato da User:Hide on Rosé@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:34, 17 arv 2025 (CEST) </div> <!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 17:03, 28 arv 2025 (CEST) <!-- Messaggio inviato da User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:41, 29 arv 2025 (CEST)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:08, 6 màz 2025 (CEST) <!-- Messaggio inviato da User:Sannita (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|discusción]])</bdi> 00:07, 16 màz 2025 (CEST) <!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 17:26, 22 màz 2025 (CEST) </div> <!-- Messaggio inviato da User:Sannita (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions == <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> [[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 05:07, 28 màz 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|discusción]]) 18:47, 29 màz 2025 (CEST)</bdi> <!-- Messaggio inviato da User:Udehb-WMF@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:00, 14 zùg 2025 (CEST) </div> <!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates == <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> [[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 19:44, 17 zùg 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 22:57, 27 zùg 2025 (CEST) <!-- Messaggio inviato da User:Johan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 14:45, 14 lùg 2025 (CEST) <!-- Messaggio inviato da User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 23:36, 26 agó 2025 (CEST) <!-- Messaggio inviato da User:Quiddity (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 17:42, 18 set 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Confidence_Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 01:03, 19 set 2025 (CEST) <!-- Messaggio inviato da User:ABreault (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-09-22_Wikipedias&oldid=29294855 --> == Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees == <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> [[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 06:48, 9 òtô 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project == <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:43, 20 òtô 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 15:12, 30 òtô 2025 (CET) <!-- Messaggio inviato da User:MKaur (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project == <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:22, 20 nov 2025 (CET) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 zen 2026 (CET) <!-- Messaggio inviato da User:ZI Jony@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 14:21, 18 zen 2026 (CET) <!-- Messaggio inviato da User:Tiven2240@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 22:01, 19 zen 2026 (CET) <!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Messaggio inviato da User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 19:11, 3 arv 2026 (CEST) <!-- Messaggio inviato da User:ZI Jony@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 02:58, 26 arv 2026 (CEST) </bdi> <!-- Messaggio inviato da User:Codename Noreste@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Vote now in the 2026 U4C election == <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:14, 27 màz 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|discusción]])</bdi> 19:11, 23 zùg 2026 (CEST) <!-- Messaggio inviato da User:Codename Noreste@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:29, 25 zùg 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 14:24, 24 lùg 2026 (CEST) </bdi> <!-- Messaggio inviato da User:DreamRimmer@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> b3d857p1k2vxamlwfbuejxiizjof0dt 0 11046 272539 270722 2026-07-25T11:37:04Z N.Longo 12052 /* Architetü(r)e sivìli */ + 1 272539 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Lüxignan |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiùn]] |Panorama = Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg |Didascalia = <div align="center">Lüxignàn vista dae campàgne</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Arbenga |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = 30 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 766 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=22|capìtolo=1.5. La geografia insediativa}} |Aggiornamento abitanti = 2007 |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Lüxignanési (o Lüxignanéxi) |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Santa Margaita|Santa Marga(r)ìtta]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[20 lûggio|20 lüju]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Lüxignàn''' (''Lusignano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na [[Fraçion geògrafica|frasiùn]] de [[Arbenga]], ch'a cunta 766 abitanti (dàtti agiurnài du [[2007]]).<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafìa == U se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna de Arbenga]] vixìn a [[Vaìn]] e a [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] au de là d[[a Sènta]] rispettu au sentru da sitài. U dista 4&nbsp;km da Arbenga Veggia e u l'è scituau a 20&nbsp;m in sciu livéllu du mâ. == Sto(r)ia == [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Antigu panu(r)amma, cu'a furnâxe Perseghini]] {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Lüxignan}} == Pòsti de interesse == [[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso1.jpg|thumb|A gexa de Lüxignàn|sinistra]] === Architetü(r)e religiuse === * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A l'è rizalènte au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latîna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navàe. Au vulümme da navâ de mezzu sun stài pöi rembài quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mentre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)atò(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia bàse de quella presedènte, mensciunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun ciànta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunacàe. U l'è a sede da cungrêga du paise, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === * Vìlla du vescu * Vìlla Pruspera * Vìlla rumâna de Lüxignàn: sübitu a punènte du paìse, inta regiùn dìta du ''Rusineo'', inte di travai du [[1995]] u s'è descuvèrtu e ruvìne d'in cumplessu, identificàu cumme ina ''villa rustica'' frequentâ dau [[I secolo|I seculu]] fina aa tarda antighitài. A pursiùn scavâ a faxeva parte da cuscì dìta ''pars rustica'' da vìlla, cu'in gran curtì lungu 24 mêtri e de custrusiùi de servissiu in sci sò latti. In sc'in tòccu de se(r)amica gallica du I seculu, truvàu intu scâvu, u gh'è incisu u numme ''Euphemi'', d'u(r)igine grega, segnu de di servi ch'i ne vegnivan daa [[Provensa|Pruvensa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=180-181}}</ref>. == Feste e fe(r)e == {{Seçión vêua}} == Âtre frasiùi d'Arbenga == * [[Bastia (Arbenga)]] * [[Leca (Arbenga)]] * [[Campugexa]] * [[Sàlia]] * [[San Fé (Arbenga)]] == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiùi d'Arbenga]] 772wbvanf7pdafkuounq7zlryxzm4qb 272540 272539 2026-07-25T11:41:40Z N.Longo 12052 + img 272540 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Lüxignan |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiùn]] |Panorama = Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg |Didascalia = <div align="center">Lüxignàn vista dae campàgne</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Arbenga |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = 30 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 766 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=22|capìtolo=1.5. La geografia insediativa}} |Aggiornamento abitanti = 2007 |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Lüxignanési (o Lüxignanéxi) |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Santa Margaita|Santa Marga(r)ìtta]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[20 lûggio|20 lüju]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Lüxignàn''' (''Lusignano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na [[Fraçion geògrafica|frasiùn]] de [[Arbenga]], ch'a cunta 766 abitanti (dàtti agiurnài du [[2007]]).<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafìa == U se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna de Arbenga]] vixìn a [[Vaìn]] e a [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] au de là d[[a Sènta]] rispettu au sentru da sitài. U dista 4&nbsp;km da Arbenga Veggia e u l'è scituau a 20&nbsp;m in sciu livéllu du mâ. == Sto(r)ia == [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Antigu panu(r)amma, cu'a furnâxe Perseghini]] {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Lüxignan}} == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso1.jpg|A gexa de Lüxignàn Uatòiu de San Bertumê Apòstulu (Lüxignàn, Arbenga) 02.jpg|L'u(r)ato(r)iu du paìse </gallery> * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A l'è rizalènte au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latîna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navàe. Au vulümme da navâ de mezzu sun stài pöi rembài quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mentre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)atò(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia bàse de quella presedènte, mensciunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun ciànta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunacàe. U l'è a sede da cungrêga du paise, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === [[Immaggine:Portale di Villa Prospera.JPG|miniatura|U purtâ de Vìlla Prospera]] * Vìlla du vescu * Vìlla Pruspera * Vìlla rumâna de Lüxignàn: sübitu a punènte du paìse, inta regiùn dìta du ''Rusineo'', inte di travai du [[1995]] u s'è descuvèrtu e ruvìne d'in cumplessu, identificàu cumme ina ''villa rustica'' frequentâ dau [[I secolo|I seculu]] fina aa tarda antighitài. A pursiùn scavâ a faxeva parte da cuscì dìta ''pars rustica'' da vìlla, cu'in gran curtì lungu 24 mêtri e de custrusiùi de servissiu in sci sò latti. In sc'in tòccu de se(r)amica gallica du I seculu, truvàu intu scâvu, u gh'è incisu u numme ''Euphemi'', d'u(r)igine grega, segnu de di servi ch'i ne vegnivan daa [[Provensa|Pruvensa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=180-181}}</ref>. == Feste e fe(r)e == [[Immaggine:Giochi a San Bartomulin.jpg|miniatura|I zöghi de San Bertumelìn, u dì de dòppu de San Bertumê]] {{Seçión vêua}} == Âtre frasiùi d'Arbenga == * [[Bastia (Arbenga)]] * [[Leca (Arbenga)]] * [[Campugexa]] * [[Sàlia]] * [[San Fé (Arbenga)]] == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiùi d'Arbenga]] kgljxy8brvtv08dgdtizpmyrdrzm3ai 272541 272540 2026-07-25T11:45:41Z N.Longo 12052 272541 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Lüxignàn |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiùn]] |Panorama = Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg |Didascalia = <div align="center">Lüxignàn vista dae campàgne</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Arbenga |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = 30 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 766 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=22|capìtolo=1.5. La geografia insediativa}} |Aggiornamento abitanti = 2007 |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Lüxignanési (o Lüxignanéxi) |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Santa Margaita|Santa Marga(r)ìtta]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[20 lûggio|20 lüju]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Lüxignàn''' (''Lusignano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na [[Fraçion geògrafica|frasiùn]] de [[Arbenga]], ch'a cunta 766 abitanti (dàtti agiurnài du [[2007]]).<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafìa == U se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna de Arbenga]] vixìn a [[Vaìn]] e a [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] au de là d[[a Sènta]] rispettu au sentru da sitài. U dista 4&nbsp;km da Arbenga Veggia e u l'è scituàu a 20&nbsp;m in sciu livéllu du mâ. == Sto(r)ia == [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Antigu panu(r)amma, cu'a furnâxe Perseghini]] {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Lüxignan}} == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso1.jpg|A gexa de Lüxignàn Uatòiu de San Bertumê Apòstulu (Lüxignàn, Arbenga) 02.jpg|L'u(r)ato(r)iu du paìse </gallery> * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A l'è rizalènte au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latîna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navàe. Au vulümme da navâ de mezzu sun stài pöi rembài quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mentre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)atò(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia bàse de quella presedènte, mensciunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun ciànta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunacàe. U l'è a sede da cungrêga du paise, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === [[Immaggine:Portale di Villa Prospera.JPG|miniatura|U purtâ de Vìlla Prospera]] * Vìlla du vescu * Vìlla Pruspera * Vìlla rumâna de Lüxignàn: sübitu a punènte du paìse, inta regiùn dìta du ''Rusineo'', inte di travai du [[1995]] u s'è descuvèrtu e ruvìne d'in cumplessu, identificàu cumme ina ''villa rustica'' frequentâ dau [[I secolo|I seculu]] fina aa tarda antighitài. A pursiùn scavâ a faxeva parte da cuscì dìta ''pars rustica'' da vìlla, cu'in gran curtì lungu 24 mêtri e de custrusiùi de servissiu in sci sò latti. In sc'in tòccu de se(r)amica gallica du I seculu, truvàu intu scâvu, u gh'è incisu u numme ''Euphemi'', d'u(r)igine grega, segnu de di servi ch'i ne vegnivan daa [[Provensa|Pruvensa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=180-181}}</ref>. == Feste e fe(r)e == [[Immaggine:Giochi a San Bartomulin.jpg|miniatura|I zöghi de San Bertumelìn, u dì de dòppu de San Bertumê]] {{Seçión vêua}} == Âtre frasiùi d'Arbenga == * [[Bastia (Arbenga)]] * [[Leca (Arbenga)]] * [[Campugexa]] * [[Sàlia]] * [[San Fé (Arbenga)]] == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiùi d'Arbenga]] jer7g5b3qer9nj8alsc8vz5n893tjaf 272543 272541 2026-07-25T11:56:03Z N.Longo 12052 /* Architetü(r)e religiuse */ 272543 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Lüxignàn |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiùn]] |Panorama = Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg |Didascalia = <div align="center">Lüxignàn vista dae campàgne</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Arbenga |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = 30 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 766 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=22|capìtolo=1.5. La geografia insediativa}} |Aggiornamento abitanti = 2007 |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Lüxignanési (o Lüxignanéxi) |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Santa Margaita|Santa Marga(r)ìtta]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[20 lûggio|20 lüju]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Lüxignàn''' (''Lusignano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na [[Fraçion geògrafica|frasiùn]] de [[Arbenga]], ch'a cunta 766 abitanti (dàtti agiurnài du [[2007]]).<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafìa == U se tröva inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna de Arbenga]] vixìn a [[Vaìn]] e a [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] au de là d[[a Sènta]] rispettu au sentru da sitài. U dista 4&nbsp;km da Arbenga Veggia e u l'è scituàu a 20&nbsp;m in sciu livéllu du mâ. == Sto(r)ia == [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Antigu panu(r)amma, cu'a furnâxe Perseghini]] {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Lüxignan}} == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso1.jpg|A gexa de Lüxignàn Uatòiu de San Bertumê Apòstulu (Lüxignàn, Arbenga) 02.jpg|L'u(r)ato(r)iu du paìse </gallery> * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navàe. Au vulümme da navâ de mezzu sun stài pöi rembài quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stàu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, u s'è rangiàu a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mentre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)atò(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stâ ti(r)â sciü du [[1780]], in scia bàse de quella presedènte, mensciunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunacàe. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === [[Immaggine:Portale di Villa Prospera.JPG|miniatura|U purtâ de Vìlla Prospera]] * Vìlla du vescu * Vìlla Pruspera * Vìlla rumâna de Lüxignàn: sübitu a punènte du paìse, inta regiùn dìta du ''Rusineo'', inte di travai du [[1995]] u s'è descuvèrtu e ruvìne d'in cumplessu, identificàu cumme ina ''villa rustica'' frequentâ dau [[I secolo|I seculu]] fina aa tarda antighitài. A pursiùn scavâ a faxeva parte da cuscì dìta ''pars rustica'' da vìlla, cu'in gran curtì lungu 24 mêtri e de custrusiùi de servissiu in sci sò latti. In sc'in tòccu de se(r)amica gallica du I seculu, truvàu intu scâvu, u gh'è incisu u numme ''Euphemi'', d'u(r)igine grega, segnu de di servi ch'i ne vegnivan daa [[Provensa|Pruvensa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=180-181}}</ref>. == Feste e fe(r)e == [[Immaggine:Giochi a San Bartomulin.jpg|miniatura|I zöghi de San Bertumelìn, u dì de dòppu de San Bertumê]] {{Seçión vêua}} == Âtre frasiùi d'Arbenga == * [[Bastia (Arbenga)]] * [[Leca (Arbenga)]] * [[Campugexa]] * [[Sàlia]] * [[San Fé (Arbenga)]] == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiùi d'Arbenga]] j8ua7rzeabqd9wg72rbm7c76wb73oca 0 15222 272520 239142 2026-07-24T14:18:51Z Michæ.152 13747 Agiornaménto do nùmeo di abitànti 272520 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} {{Divisione amministrativa |Nome = Pêgi |Panorama = pegli.jpg |Didascalia = Vista de Pêgi |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = ecs comûne, quartê |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = Zena |Data istituzione = [[1861]] |Data soppressione = [[1926]] |Abitanti = 25245 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Nome abitanti = pêgìn, pêgiòtti |Patrono = Santa Rozalìa |Festivo = 4 seténbre |Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Moniçìpio VII Ponénte]] |Mappa = municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Mappa di [[Monicìppi de Zêna|muniçìppi de Zena]] }} '''Pêgi''' (in [[Dialetto tabarchin|tabarchin]]: ''Pégi'') o l'è 'n quartê de [[Zena]] ch'o gh'à 25.245 abitanti<ref>Comûne de Zena: [http://statistica.comune.genova.it/pubblicazioni/download/not_stat/notiziario%20anno%202022/Notiziario%204-2022.pdf Notiçiâio statìstico (2022)]</ref>. O l'è stæto un comûne indipendénte scin a-o [[1926]]. == Giögrafîa == {{Seçión vêua}} == Stöia == Into [[XVI secolo|XVI sécolo]] ciù ò mêno 300 famiggie de Pêgi êan partìe pe colonizâ l'îzoa de [[Tabòrka|Tabarca]] e dedicâse a-a pésca do coâlo. Into [[XVIII secolo|XVIII sécolo]] ste famiggie se son mesciæ a [[Carlofòrte]] e [[Cädasedda]]. Pe sta raxón ancheu se parla ancón, inte sti doî comûni da [[Sardegna]], o dialetto zenéize antigo de Pêgi, dîto [[dialetto tabarchin|Tabarchìn]]. == Pòsti de interesse == {{Seçión vêua}} == Economîa == {{Seçión vêua}} == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Manifestaçioìn == {{Seçión vêua}} == Feste e fêe == {{Seçión vêua}} == Comunicaçioìn == === Stràdde === {{Seçión vêua}} === Ferovîe === {{Véddi ascì|Staçión de Zêna Pêgi}} {{Seçión vêua}} === Pòrti === {{Seçión vêua}}{{Clear}} == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] aela8y9dximqm2ao03cug91dpj8fo6e 272521 272520 2026-07-24T18:02:56Z Michæ.152 13747 Ò azónto de informaçioìn; conligaménto a "Viturii" 272521 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} {{Divisione amministrativa |Nome = Pêgi |Panorama = pegli.jpg |Didascalia = Vista de Pêgi |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = ecs comûne, quartê |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zêna |Divisione amm grado 3 = Zêna |Data istituzione = [[1861]] |Data soppressione = [[1926]] |Abitanti = 25245 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Nome abitanti = pêgìn, pêgiòtti |Patrono = Santa Rozalîa |Festivo = 4 de seténbre |Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Moniçìpio VII Ponénte]] |Mappa = municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Mappa di [[Monicìppi de Zêna|muniçìppi de Zêna]] }} '''Pêgi''' (in [[Dialetto tabarchin|tabarchin]]: ''Pégi'') o l'è 'n quartê de [[Zena|Zêna]], into [[Muniçìppi de Zêna|Muniçìpio VII Ponénte]], ch'o gh'à 25.245 abitanti<ref>Comûne de Zena: [http://statistica.comune.genova.it/pubblicazioni/download/not_stat/notiziario%20anno%202022/Notiziario%204-2022.pdf Notiçiâio statìstico (2022)]</ref>. L'àrea de Pêgi a tîa drénto e unitæ urbanìstiche de Castelûccio, Mortiòu e Pêgi. == Giögrafîa == Pêgi a confìnn-a a levànte con [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]], a nòrd co-o comûne de [[Çiannexi|Çiânexi]], a ponénte con [[Pra]] e [[Ôtri]], a sùd a l'amîa in sciô mâ co-ìn bràsso de mænn-a e dötræ strutûe do [[Pòrto de Zêna|scistêma do pòrto de Zêna]]. Pêgi l'é caraterizâ da 'n clìmma particolarménte tenpiòu, tànto pi-â vixinànsa a-o mâ cómme pi-â proteçión dæta da-o grùppo montagnìn do [[Mónte Penéllo]]. == Stöia == O nómme de Pêgi o ne vêgne da l'antîga ''Pyla Veituriorum,'' fondâ cómme di âtri pòsti inta zöna da-i [[Viturii]], 'na tribù di [[Liguri Antighi|Lìguri antîghi]]. A paròlla "''pyla''" a saiéiva conligâ a-o [[Lengua grega antiga|grêgo]] ''πύλαι, pýlai'' "pòrta, pàsso de montàgna", con riferiménto a-i antîghi camìn che remontâvan a [[Voêna]] e pasâvan l'[[Appennin ligure|Apenìn]] p'arivâ in [[Piemonte|Piemónte]]. Into [[XVI secolo|XVI sécolo]] ciù ò mêno 300 famiggie de Pêgi êan partìe pe colonizâ l'îzoa de [[Tabòrka|Tabarca]] e dedicâse a-a pésca do coâlo. Into [[XVIII secolo|XVIII sécolo]] ste famiggie se son mesciæ a [[Carlofòrte]] e [[Cädasedda]]. Pe sta raxón ancheu se parla ancón, inte sti doî comûni da [[Sardegna]], o dialetto zenéize antigo de Pêgi, dîto [[dialetto tabarchin|Tabarchìn]]. Pêgi a l'é stæta 'n comûne indipendénte scin a-o [[1926]], quànde a l'é stæta unîa a quéllo de Zêna co-a costituçión da [[Grànde Zêna]], deçîza da-o [[Fascismo|regìmme fascìsta]]. == Pòsti de interesse == {{Seçión vêua}} == Economîa == {{Seçión vêua}} == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Manifestaçioìn == {{Seçión vêua}} == Feste e fêe == {{Seçión vêua}} == Comunicaçioìn == === Stràdde === {{Seçión vêua}} === Ferovîe === {{Véddi ascì|Staçión de Zêna Pêgi}} {{Seçión vêua}} === Pòrti === {{Seçión vêua}}{{Clear}} == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] 8y45cgulpvwgm06gy2an63scd0brtxh 0 31668 272524 271944 2026-07-24T18:44:03Z N.Longo 12052 ò 272524 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Torre Malasemenza, Albenga 01.jpg|thumb|A tûre vìsta daa Ciàssa]] A '''tûre di Malasemènsa''' (''Torre Malasemenza'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina de tûre d'[[Arbenga]], ch'a se faccia in sce [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]] e ch'a l'è apartegnüa aa famìa cu'u mèximu numme, cu'u [[Campanìn da Catedrâle (Arbenga)|campanìn da Catedrâle]] e a [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]], u l'è ün di scimbuli da sitè. == Sto(r)ia == A tûre a cumpa(r)ìsce inte diferenti rafegü(r)asiùi sto(r)iche da sitè d'Arbenga, fra sti chi l'afrescu du [[1550]] cunservàu a [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] inta Cà di Calvi, dunde adi(r)itü(r)a a se presènta cun 'na ciànta d'u(r)ìvu in simma, nasciüa chi spuntànea.<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.34}}</ref> Ma ancù de primma, a l'è mensunâ inte di papèi ciü antighi, cumme 'na pergamêna ch'a remunta ai 30 d'avrì du [[1277]], dund'a vegne marcâ cumme ''turris Malasenmenciorum'', dau numme da famìa ch'à n'è stèta a prìmma pruietà(r)ia. Da sta chi u se ven a savê ch'u l'é(r)a stètu catàu dau cumün d'Arbenga tantu a tûre cumme a cà d'ataccu, in frunte aa [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|gêxa de San Michê]]. A descrisiùn fèta inte stu àttu a l'ha permessu dunca de remuntà aa curispundènsa cu'a tûre de Zaca(r)ìa di Seullìn, ch'u se ne tröva testimuniansa inte diferenti scrìti sto(r)ichi in sce Arbenga, cumme a ''Storia della Città di Albenga'' du Gerolamo Rossi, du [[1870]].<ref name=":4">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XVI, ''Vicende del secolo XVII'', p. 280}}</ref> Segundu de ipotexi a custrusiùn a pu(r)ea êsse fina de primma, ma cumunque sempre a l'ingi(r)u da segunda mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]]. St'idea a se(r)ea pruvâ daa datasiùn du palàssiu ch'u gh'è d'ataccu, ch'u mustra architetü(r)e ch'i se curispunden, cumme ün di èrchi ch'u se tröva in sc'in cantu, rembàu pe' 'na parte au còrpu da tûre, sènsa ch'u ghe secce di segni.<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.38}}</ref> 'N'âtru àttu impurtante ch'u l'ha cunfermàu l'identificasiùn da tûre u remunta ai 13 d'utubre du [[1366]] e u se tràtta de ina deliberasiùn du cunseju sitadìn. Da quantu u vegne scrìtu u se cunusce che sta tûre chi a se truvava d'ataccu ae prexûi sitadìne<ref name=":4" /> e du restu u se sa che aa famìa di Seullìn a l'é(r)a passâ de màn a cà de dòssu ae prexûi, passèi chi a partì dau [[1586]].<ref name=":3">{{Çitta|Lamboglia, 1992|Le torri comunali e il campanile della Cattedrale, p.78}}</ref> A prupôxitu a l'è de stu periudu a testimuniànsa che, in sciu càntu versu a ciàssa d'ancöi, u ghe fusse u cuscidìtu "cantu de berline", dund'i vegnivan purtèi, pe' faghe mustra a tütti, i prexunêi.<ref name=":3" /> De dòppu a morte du Zaca(r)ìa a cà a l'é(r)a finìa in ruvìna, tantu che du [[1648]] u cumün u s'é(r)a decisu a catà ascì sta chi, pe' caciâla zü, de mòddu da furmà quella che ancöi a l'è [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p.33}}</ref> {{Çitaçión|Chi defèti, prestantìscimi scignu(r)i, ch'i spêtan a distrüsiùn da cà 'n tèmpu du magnificu Zaca(r)ia di Seùllìn, da vixìn aa ''platea grani'' che, insemme a dui magasìn d'ataccu aa ciàssa zà dìta, du cavalier Tu(r)ellu d'Aste e du sciù Iohannis Thomе Fossati, a l'è da levâ du tüttu [...]|Deliberasiùn du Cumün d'Arbenga, 23 marsu 1648<ref>{{çitta|A.C.A.|I, Del Cons., vol. 66, c. 97 r. e v. 1648 mar. 23}}</ref>|Qui quidem prestantissimi domini, attendentes diruptionеm domus quondam magnifici Zaccarie Cepullini prope plateam granorum, qua si cum duobus magazenis dicte platee contiguis magnificorum equitis Torelli de Aste et domini Iohannis Thomе Fossati omnino tollerentur [...]|lingua=LA}} Du restu a tûre a figü(r)a ascì inta màppa du Vinzoni, fèta aa mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref name=":1">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. I, Analisi delle fonti, c) Piante topografiche, p.16}}</ref>, e du mèximu seculu a cumpa(r)ìsce fina inta rapresentasiùn d'Arbenga cunservâ inte l'Istitüu di Stüddi Ligü(r)i ch'a mustra a sitè mi(r)â da meridiùn.<ref name=":1" /> Sciben ch'u se vuxesse sventrà du tüttu u cumplessu, u s'è finìu inte quelli ànni pe' rangià u tòccu de prexûi e cunservà ina parte ascì de cà, mentre che l'âtra a l'ha lasciàu spàssiu aa ciàssa. A tûre du rèstu a s'è cunservâ, finèndu int'in blòccu ünicu cu'u palàssiu növu du cumün, prugetàu intu [[1831]] da l'inzegnê Paolo Duce e cun Giuseppe Belloni a cumandà i travai.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p.35}}</ref> == Descrisiùn == <gallery mode="packed" heights="155"> Immaggine:Torre Malasemenza, Albenga 05.jpg|Âtra vìsta da tûre Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 03.jpg|A Tûre dau Caruggiu du Batiste(r)u Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 07.jpg|A trifura versu Via Benardu Ricci Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 02.jpg|Barcunettu cun l'èrcu Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 06.jpg|Detaju du purtâ </gallery>A tûre a l'è âta inte tüttu 31 mêtri e a se ìssa in sce 'na base de prìa mesccia âtra pôcu ciü de 6 mêtri, pe' ina parte negra (de Pûi), pe' l'âtra carcàrea (de [[Cixan]]). U frunte de levànte in antigu u nu l'axeva de avertü(r)e, scicumme ch'u se faciâva in scia chintagna versu u ''capitulum'', primma ch'u vegnisse caciàu zü. Defèti, i barcui ch'i se ghe trövan i sun stèti avèrti du [[1938]] in seguitu a sèrti travai fèti de quell'ànnu. Intu mèntre ch'a vegniva rangiâ, u l'è stètu truvàu in sciu càntu de punènte u segnu d'in èrcu de maùi, ch'u se semejava a quelli truvèi ascì inta [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]] e inte quella di Lengueja Costa. St'èrcu de prìa, u l'è pöi stètu recüpe(r)àu int'in segundu mumèntu, grassie a l'interesse inti [[Anni 1950|ànni '50]] da parte de l'Istitüu di Stüddi Ligü(r)i, defèti ancöi u se pò vegghe surva a l'entrâ versu [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Rìcci]], che pe(r)ò segundu i studiusi u sa(r)ea vegnüu de dòppu rispettu aa custrusiùn de l'edifissiu, scicumme ch'u se ghe ne dröve, au de drentu, in âtru, sbasciàu. Stu chi u l'è stètu fètu de prìa arena(r)ia e u pà tòstu seràu da di blòcchi de prìa ch'i panen de stìle rumanicu. U purtâ, dunca, u l'ha l'avertü(r)a ch'a l'è pe' 'na parte serâ da di blocchi de prìa de 'na fabricasiùn ch'a se vixina a quella rumanica, e au de drentu de stu chi u se tröva fina in âtra avertü(r)a ciü picina, ch'u se pènsa secce stèta utegnüa dai resti de spalline da porte ch'a gh'é(r)a de prìmma. St'ürtime chi e sun vegnüe aa lüxe, cumme u restu, cu'i scavi du [[1938|1938,]] e i se ponen vegghe ancù, grassie a 'na grìa, messa in sciu pavimèntu.<ref name=":2" /> Daa mèxima parte du purtâ u se tröva ina trifura cun 'na datasiùn da vixìn a quella ch'a gh'è intu palàssiu lì de dòssu, cun tantu de èrchetti gotichi messi inta lünetta, fèti da 'na fascia duggia de maùi, sustegnüi da de culunette da mame(r)u, ch'e sun stète rangièi cu'u restu. Sempre da sta parte, ciü in âtu, spustâ ciü versu i Quattru Canti, u ghè 'na munofura de stìle rumanicu, marcâ da 'n'âtra fi(r)a da maùi. [[File:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 01.jpg|thumb|A tûre vìsta d'inta Ciassa]]Au cürmine da strutü(r)a ghe de âtre avertü(r)e, quattru, sencie, üna pe' fiancu. Dai stüddi fèti in sce quella gi(r)â versu munte e in sci blòcchi duve(r)èi, u s'è vistu che a tûre a pu(r)ea remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]]. U barcùn de levante, defèti, u l'è pe' in tòccu seràu da mü(r)aü(r)a rüstega e u gh'à cumme ciàppa, aa sò base, in bloccu de [[prìa de Cixan]]. In ciü e se presentan tütte quante cun l'èrcu sbasciàu e sutta a ciaschedüna u se dröve dui garbi picìn. A pìssa da tûre ancöi a l'è cuvèrta a 60 cìtti au de sutta di barcùi ch'u gh'è, segnu che (cumme pe' de âtre) a l'è stèta truncâ in sìmma. Mi(r)andula survatüttu daa Ciàssa u se pò vegghe cumme a cuvertü(r)a ch'u gh'è de maùi a l'ha ina pàtina gianca au mênu fina a rivà a 'n'artessa de 24 mêtri, scicumme ch'u l'è restàu a traccia de l'intonacu ch'u gh'é(r)a de prìmma, cu'a casìna. Muntandu ancù u se vegghe cumme a cangia a dimensciùn di maùi duve(r)ài, cuscì cumme u spessû da casìna fra in maùn e l'âtru. Ma ancù ciü interesante u l'è che inte l'ürtimu tòccu, ciü o mênu in curispundènsa du tèitu da cà ch'a gh'è de dòssu fin in sìmma, u pa(r)amèntu in laterissiu u cangia du tüttu, fètu ch'u l'ha da vegghe cun 'na puscibile recustrusiùn de l'ürtimu tèrsu da tûre, inte 'n periudu ch'u nu se sà quand'u secce.<ref name=":2">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.36}}</ref> U de drentu da tûre u l'ha pe' 'na parte mantegnüu a sò strutü(r)a u(r)igina(r)ia, venèndu rangiàu fin a l'artessa du curnixùn pe' êsse duve(r)àu cumme üfissi du münicipiu sitadìn. U tèitu, au de surva, u l'è restàu cu'i maùi a vista e u se ghe riva numma grassie a 'n garbu utegnüu sfundandu a mü(r)aja daa parte de punènte, giüstu pôcu surva l'edifissiu ch'u gh'è d'ataccu. In u(r)igine, invece, u se ghe puxeva rivà da 'n passaggiu cuèrtu, che pe(r)ò u l'è stètu seràu.<ref name=":0" /> == Nòtte == <references/> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|nùmero=XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Malasemènsa]] 9kgbcxmfjg7k4og1gyiukrccu9d0tjz 0 32069 272525 271942 2026-07-24T18:47:12Z N.Longo 12052 ô 272525 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Córso d'ægoa |nómme = A Sènta |inmàgine = Centa Albenga.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">A Sènta mi(r)â dau [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |stâto = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] |var-sudivixoìn1 = Regiùn |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligü(r)ia]] |var-sudivixoìn2 = Pruvinsa |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]] |var-sudivixoìn3 = Cumüi |sudivixoìn3 = {{Scìnbolo|Albenga-Stemma.svg}} [[Arbenga]] |var-formòu_da = Furmàu da |formòu_da = A(r)òscia, [[Turénte Nêva|Neva]] |latitùdine-unión = 44.0543392 |longitùdine-unión = 8.1873903 |ertéssa-unión = 6 |var-fôxe = Bucca |fôxe = [[Mâ Ligure|Mâ Lìgü(r)e]] |latitùdine-fôxe = 44.0410190 |longitùdine-fôxe = 8.2225633 |ertéssa-fôxe = 0 |var-longhéssa = Lunghessa |longhéssa = 3,2&nbsp;km<ref>{{Çitta|Centa, Piano di bacino|p. 20|tìtolo=Relazione generale}}</ref> |var-bacìn_idrogràfico = Basìn idrugraficu |estensción-bacìn_idrogràfico = |nòtta-bacìn_idrogràfico = |var-caraterìstiche_do_bacìn = Carateristiche du bacìn |bacìn_idrogràfico = A Sènta |var-afloénti_da-a_mancìnn-a = Afluènti daa mancìna |afloénti_mancìnn-a = [[A Sènta#Afluènti|Vegghe de sutta]] |var-afloénti_da-a_drîta = Afluènti daa drìta |afloénti_drîta = [[A Sènta#Afluènti|Vegghe de sutta]] |var-pónti = Punti |pónti = [[A Sènta#Vie de cumünicasiùn|Vegghe de sutta]] |màppa = Mappa centa.png }} A '''scciümè(r)a da Sènta''' (numma '''A Sènta'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|['a 'sɛŋta]}} ascì inti paìsi d'in gì(r)u ch'i g'han e "e avèrte" cumme in Arbenga; mèntre inte quelli ch'i tenden a serâ a vucâle u sciòrte ''A Sénta'' {{IPA|['a 'seŋta]}}|group=n.}}, ''fiume Centa'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Scciùmme|sciümme]] lungu tòstu trèi chilòmetri ch'u scûre in [[Arbenga]] e ch'u nasce dunde i se üniscen u [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'[[Sciümme A(r)òscia|A(r)òscia]], fra e frasiùi de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], inta lucalitè ch'a l'è dìta ''E Mèscce''. U sbucca intu [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]], sepa(r)andu u sèntru da sitè dau quartê de [[Vaìn]]. Scibèn che u sò cursu u nu secce gua(r)i lungu, u sò basìn u cröve in'estensciùn de 422 chilòmetri quàddri, ün di ciü impurtanti da regiùn. == Geugrafìa == === Percursu === U sciümme u se furma inta [[Ciâna d'Arbenga]] fra mezzu e frasiùi de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], intu scìtu che apòsta u pìa u numme de Mèscce. Da stu puntu u sêgue in àndiu ch'u va dau setentriùn au meridiùn e dau punènte au levante. Passàu arembu ae Sgûre, u se incuntra 'na cêga, ch'a porta a scciümè(r)a a custezà Arbenga Veggia e da chi a caciâse intu mâ ina votta passèi u [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]] e quellu da feruvìa. U fuxa seccu tòstu d'in frunte a l'[[Ìsua Gainâa|Ìsu(r)a]], pôcu a levànte de quellu ch'u l'è ciamàu u [[Câu da Lêna]]. === Afluènti === <gallery mode="packed" widths="140"> Immaggine:Neva Cisano.jpg|U Neva in Cixàn Immaggine:Arroscia-IMG 0829.JPG|L'A(r)òscia a Vesargu Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U scitu dunde l'[[Turente A(r)òscia|A(r)òscia]] e u [[Turénte Nêva|Neva]] i se zunzen a furmà a Sènta </gallery> D'in scia mancìna, a Sènta a campa l'ègua numma che de [[Turénte Nêva|Neva]], üna de due scciümè(r)e ch'i a furman. Sta lì a scûre pe' 22&nbsp;km in diresiùn nord-òvest/süd-èst, zü pe'a [[Valâ du Neva|valâ]] ch'a ne pìa u numme e, avanti de finì inta Sènta, a campa ascì l'ègua du [[turènte Pennavaire]], ch'u furma in'âtra [[Valâ du Pennavài(r)e|valâ]] lungu u sò camìn de 19,5&nbsp;km e ch'u se caccia inte Neva au Martinettu, in sci cunfìn fra [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] e [[Cixan|Cixàn]]<ref name=":5">{{Çitta|Centa, Piano di bacino|p. 10|tìtolo=Relazione generale}}</ref>. In scia drìta, l'afluènte ciü impurtante u l'è pe' cuntru l'[[Turente A(r)òscia|A(r)òscia]], l'âtra scciümè(r)a a furmà a Sènta, cunscide(r)â cumme l'asse de primma impurtansa du bacìn intregu. Sta lì a viaggia pe'a [[Valâ de l'A(r)òscia|sò valâ]] in diresiùn punènte-levante e a l'è lunga 36,5&nbsp;km; a l'artessa de [[Villanöva]] a campa ancù l'ègua du [[Turente Le(r)ùn|Le(r)ùn]], scciümè(r)a ch'a furma in'[[Valâ du Le(r)ùn|âtra de quattru valè]] d'Arbenga<ref name=":5" />. D'in scia drìta i ne vegnen ascì i ünichi dui rianetti a caciâse inta Sènta de dòppu ch'a s'è furmâ: u ciü impurtante u l'è u [[riàn de l'Infèrnu]], ch'u nasce in sce rive lüveghe du [[Munte Bignùn (Arbenga)|Munte Bignùn]] e che pöi, custesàu [[Lüxignan|Lüxignàn]] da levante, u traversa a regiùn du Mu(r)ìn pe' finì inta Sènta de pôcu ciü a valle du sò imprinsippiu. In segundu rianettu, sènsa de numme, u nasce ancù in sciu [[Munte Russu (Arbenga)|Munte Russu]], pe traversà a Ciâna fra e regiùi da Mi(r)anda e du Campulàu e, derivàu versu levante, finì inta scciümè(r)a da vixìn au punte de l'[[Stradda Statâle 1 Aurelia|Aurelia]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.pcn.minambiente.it/viewer/|tìtolo=Geoportale Nazionale - Reticolo idrografico|outô=Ministero dell’Ambiente e della Sicurezza Energetica|léngoa=IT|vìxita=2025-09-05}}</ref>. === Purtâ === {{Portâ di sciùmmi |intestaçión = Purtâ media au mese |unitæ de mezûa = m³/s |staçión = Stasiùn de rilevamèntu |nómme staçión = Arbenga |perîodo = 1924-1953 |scâ màscima = 14 |scâ prinçipâ = 2 |scâ secondâia = 1 |jan1 = 8.07 |feb1 = 11.37 |mar1 = 10.70 |apr1 = 11.17 |may1 = 7.99 |jun1 = 4.15 |jul1 = 2.43 |aug1 = 1.63 |sep1 = 3.25 |oct1 = 4.19 |nov1 = 13.44 |dec1 = 7.23 }} === Basìn idrugraficu === <gallery mode="packed" widths="140"> Immaggine:Póggio Grànde, Pìsso Cerésa e Mónte Pesàlto.jpg|Vìsta du Pözzu Grande, du Pìssu Ce(r)esa e du Pesâtu Immaggine:A Ròcca Barbena (Castrevegliu)-Vista dae Cà du Scravagliùn 05.jpg|A Ròcca Barbena Immaggine:Mónte Lìn (Castrevêgio) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (1).jpg|U Munte Lingu Immaggine:Còlla de Sàn Benàrdo e Brìcco de Mindìn (Garésce) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (3).jpg|San Benardu de Garesce Immaggine:Mónte Galê (Garésce-Naxìn) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (1).jpg|U Galê </gallery> U basìn idricu da Sènta u l'è ben estesu, tantu ch'u cröve inte tüttu 432 chilòmetri quàddri de estensciùn, spartìi fra trê pruvìnse, quella de [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]], quella de [[Pruvincia de Imper̂ia|Imperia]] e quella de [[Provinsa de Cuneo|Cuni]]. U g'ha ina furma particulâre, scicumme che u basin u se strenze manimàn ch'u se vixina aa fûxe. A levante du spartiègua i se trövan i basìn da [[Carènda (turènte)|Carènda]], du [[Riàn de Tursê|Tursê]] e da [[Scciumêa Varatella|Va(r)atèlla]], cu'u cunfìn ch'u pàssa inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], restandu a levante d'Arbenga Veggia e rivandu fin inte Sgûre, pe' cumprende fina i Bagnöi e u ciü tantu da frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Rivàu inte Sìmme de Leca u spartiègua u pàssa d'in sciü dai Mü(r)assi, passa de dòppu l'Autustradda e u ti(r)a ancù in sciü versu u Mü(r)in Pernixe e Cian Bòschi, fra [[Sàlia]] e [[Cixan|Cixàn]]. Da chi u munta ancù e u rìva in sciu [[Pìssu Ce(r)esa]] (714&nbsp;m), cun a [[valâ du Neva]] da 'na parte e quella du Tursê da l'âtra. A spartisiùn a cuntinua, ceganduse e andandu versu u [[Munte Arixea|Pözzu Grande]] (813&nbsp;m). Passàu stu chi u cunfìn u gi(r)a versu a [[Cruxe da Turnassa|Turnassa]] (686&nbsp;m), [[Rocca du Cian de Prai|Ciàn de Prèi]] (735&nbsp;m) e [[Munte Vardiöra|A Guardiö(r)a]] (736&nbsp;m), st'ürtima ch'a resta inti cunfìn de [[Castrevegliu|Casterveggiu]]. Da lì u se va a tucà a frasiùn du Gì(r)u de Löa, fin a rivà in scia [[Rocca Barbena|Ròcca Barbena]] (1142&nbsp;m). Da stu mumèntu a spartisiùn a l'è cu'a [[Burmia (valä)|Burmia]], ch'a se tröva au de là du [[Còlla du Scravagliùn|Scravajùn]] (814&nbsp;m). Âtri munti ch'i marcan u cunfìn i sun u [[Munte Lìn|Munte Lingu]] (1068&nbsp;m) e da lì u [[Briccu du Schenassu|Schenassu]] (1087&nbsp;m), rivandu in Urtieu, cumün de [[Garesce]], cu'a Cianea (1227&nbsp;m), u Briccu du Scciavu (1171&nbsp;m) e a [[Còlla de San Benardu (Garesce)|Còlla de San Benardu]] (961&nbsp;m). Da chi u spartiègua u se spuncia ancù in sciu Penìn (1267&nbsp;m) e in sce [[Mônte Galé|Galê]] (1708&nbsp;m). Dau Galê a se de(r)àmma a custe(r)a ch'a ca(r)a zü fin au Martinettu (Cixàn) cu'u [[Munt'A(r)ena]] (536&nbsp;m) e a spartisce a valâ du Neva da quella du Pennavaire, Chi u gh'è l'impurtante simma du [[Munte Arpe]] (1056&nbsp;m). Turnandu au Galê, in avanti, ciü versu a valâ du Pennavaire, u se tröva a [[Còlla du Preùn|Còlla du Priùn]] (1298&nbsp;m), surva Naxìn, che a punènte u g'ha Ròcca da Spina (1487&nbsp;m) e pôcu ciü in zü u [[Munte Dubassu|Dubassu]] (1542&nbsp;m).<gallery mode="packed" widths="140"> Immaggine:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 14.jpg|U Castel'Èrmu da Naxìn Immaggine:U Pàssu du Preàllu (Armu-Urmea)-Vìsta 06.jpg|U Passu du Preàllu Immaggine:Mónte da Goàrdia (Cravaùna-Ormêa) - vìsta da-a Còlla de Sàn Benàrdo.jpg|U Munte da Guardia Immaggine:Colle san bernardo di mendatica.png|San Benardu de Mendàiga Immaggine:Monte frontè da passo garlenda.png|U Fruntê </gallery>U terito(r)iu u l'è dunca quellu de [[Cravaüna]], cun ascì u [[Munte Pezautu|munte Pesâtu]] (1544&nbsp;m) e l'Armetta (1737&nbsp;m), ch'i fan da spartiègua cu'a valâ du Tàna(r)u: a divìdde u gh'è fina u [[Munte da Guardia]] (1659&nbsp;m) e a [[Còlla de Cravaüna]] (1377&nbsp;m), dund'a se scuntra cu'e due valè du Pennavaire de l'A(r)òscia, ch'i sun spartìe ancù da 'na custe(r)a ch'u gh'è u famusu [[Munte Castel'Ermu|Castel'Èrmu]] (1087&nbsp;m). U cunfìn fra A(r)òscia e [[Tànnôu|Tàna(r)u]] u l'è u mèximu fra Ligü(r)ia e Piemunte, passandu pe'u Briccu Castagnìn (1212&nbsp;m), u Buchìn de Semu(r)a (1149&nbsp;m) e l'Ai(r)ö (1223&nbsp;m). Intu terito(r)iu de [[Armu]] u basìn u tucca a [[Còlla de San Benardu d'Armu]] (1057&nbsp;m), u Pözzu Richèrmu (1206&nbsp;m) e, inti cunfìn de [[Purnasce|Purnàsce]], u riva aa [[Còlla de Nava]]. Da vixìn au Fòrte Muntesciu (1420&nbsp;m) u gì(r)a ancù surva [[Cuxe]] spuncianduse fin da [[Còlla de San Benardu (Mendàiga)|San Benardu de Mendàiga]] (1263&nbsp;m). Da chi u se tucca e âte simme du [[Sìmma Garlenda|Garlenda]] (2141&nbsp;m) e du [[Munte Fruntê|Fruntê]] (2152&nbsp;m). Chi i se incuntran i basìn da Sènta e de l'[[Argentina (sciümme)|Argentina]] ciü e funte du [[Tanarèe|Tana(r)èllu]]. Versu [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]] u gh'è u [[Munte Munega]] (1882&nbsp;m), ch'u suvrasta u paìse. In zü a custe(r)a a vegghe u Munte Büssana (1701&nbsp;m). Passàu de chi a spartisiùn a l'è fra a [[Giaira de Ressu|Giai(r)a de Ressu]], afluènte de l'A(r)òscia, e u [[Turente Imperu|turènte Impe(r)u]], cu'u cunfìn ch'u gi(r)a pe'u Boscu de Ressu e u cêga giüstu a munte de [[San Benardu de Coniu]], scunfinandu pe' in toccu inti cumüi de [[Burgumau|Burguma(r)u]] e d'[[Uigu|Au(r)igu]], a l'artessa du munte Guardiabèlla (1219&nbsp;m). Da lì u spartiègua u tucca i cunfìn cun [[Cexi]] e u passa dau [[Munte Müggiu de Prìe|Müggiu de Prìe]] (770&nbsp;m), u se spuncia pöi da vixìn au [[passu du Ginestru]], dund'u cunfina cu'u basìn du [[Merula]], inte vixinanse d[[U Téstegu|u Testegu]], da dunde u segue i cunfìn de Casanöva e de Garlenda, fin a tucà u terito(r)iu d'[[Arasce|A(r)àsce]] pôcu surva a [[Meuio|Möiu]], cun au de drentu ascì a [[Madonna da Guardia (Arasce)|Madònna da Guardia]]. Da lì u se tucca u [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m), primma de turnà inta Ciâna, dau [[Câu da Lena]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === A Sènta a l'ha avüu di nummi dife(r)ènti intu passà di seculi: fra e sò primme mensiùi a sa(r)ea da identificà cu'u sciümme ciamàu ''Marura'' dau Pliniu, e ancù du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se ne tröva quarche mensiùn cumme ''Merula''<ref name=":0">{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 155}}</ref>. A ògni mòddu, tèmpi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] e ancù de dòppu, tòstu tütte e vòtte ch'u se ne tröve de mensiùi e sun fète sutt'a l'idrònimu de A(r)òscia, cu'u numme de l'[[Sciümme A(r)òscia|afluènte ciü impurtante]] ch'u l'è stètu duve(r)àu pe' di seculi pe' ciamà u sciümme intregu. E mensiùi cumme "A(r)òscia" e van intu detaju pe' tüttu u periudu ch'u và daa primma Etè de Mezzu fin'a rivà aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], scrìtu de vòtta in vòtta cume ''Arozia'', ''Arotia'', ''Arosia'', ''Arossia'' o ''Aroscia''<ref name=":0" />. Ciü rè(r)e e sun pe' cuntru e mensiùi antìghe cu'u tupònimu d'ancöi; fra de ste lì u se pò mensunà l'[[Aostin Giustignan|Agustìn Giustiniàn]] che, inta sò ''Descrittione della Lyguria'' du [[1537]] u parla du sciümme ''Arocia e vicino al mare nominato Centa''. Vellu u dà ascì, repiàu da di autûi vegnüi de dòppu, ina puscibile u(r)igine de stu numme, ch'u ne vegne(r)ea dau sentenâ de rièi ch'i ghe finiscen drentu. A tà prupôxitu a gh'è ascì in'âtra teurìa in sce l'u(r)igine du sò numme: repiandune dritu l'idrònimu lìgü(r)e, A Sènta, u l'è puscibile ch'u ne vegne dau fètu che, pe' quarche tèmpu a partì daa mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]], spartinduse inte due ramme u sciümme u seresse a sitè d'[[Arbenga]] da due parte, cumme a fâne ina sènta<ref name=":1">{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', pp. 155-156}}</ref>. === Fèti === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Carl Wuttke, Albenga, 1885.png|Vista da Sènta inte [[Carl Wuttke]], ''Albenga'', 1885 Immaggine:Centa ad inizio 900 senza strada laterale.jpg|A rèmbu d'Arbenga Veggia a l'imprinsippiu du '900 Immaggine:Fiume Centa in piena.jpg|A Sènta a livéllu de zine du [[1914]] Immaggine:Massicciata dei lavori del Centa.jpg|Di travai ae zine du [[1924]] </gallery> A Sènta a l'ha avüu de lungu ina gran impurtansa inta sto(r)ia da sitè d'Arbenga, cangiandune l'evulusiùn e u destìn. A presènsa du sciümme, ch'u g'ha furmàu a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]], a l'ha fètu sèrne ai [[Popolo roman|rumèi]] stu scitu pe' fundâghe a sitè de ''[[Albingaunum]]'', in drìta cuntinuasiùn teritu(r)iâle cu'a sitè d'ancöi, bèn che, fòscia, u l'é(r)a zà frequentàu fina dai tèmpi di [[Ingauni]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 11-12}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. A situasiùn, pe'a presènsa du sciümme, a l'è pe(r)ò cangiâ de manimàn, cu'i mate(r)iâli rübatèi a valle daa scciümè(r)a ch'i l'han fètu cresce a cianü(r)a e luntanà a còsta daa sitè, che aa sò fundasiùn a l'é(r)a pròpiu faciâ in sciu mâ. De ciü, u luntanâse da còsta u l'ha purtàu cu'u tèmpu a l'impimèntu du gurfu ch'u gh'é(r)a ai pèi du briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]], dund'u gh'axeva da truvâse u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu]] rumàn<ref name=":2">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 14}}</ref>. A ògni moddu, fra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Due]]-[[XIV secolo|Trexèntu]], a scciümè(r)a a l'ha caxunàu in rümescciu ancù ciü grande in Arbenga e inta Ciâna, cangiandu de percursu da setentriùn a meridiùn da sitè. Stu fètu u n'è vegnüu de lungu dae tère purtèi daa scciümè(r)a, che de prubabile e l'axevan fètu muntâ u livéllu du terén vixìn aa sò bucca, cu'u scûre de l'ègua ch'u l'é(r)a cuscì vegnüu ciü difissile. De stu moddu, inte l'ucaxùn d'üna de bü(r)e da Sènta, u l'è prubabile che a scciümè(r)a a l'avesse rumpìu e zine a munte da sitè, cun l'ègua ch'a l'ha cumensàu a scurighe a meridiùn, dund'a gh'é(r)a ciü pendènsa, fòscia lungu u in antigu fusàu duve(r)àu pe' gi(r)à l'ègua a de frabbiche<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 19}}</ref>. Cu'u cangiu de percursu, u luntanâse da còsta u s'è fètu ancù ciü spediu, mèntre u pòrtu u l'è finìu interàu du tüttu pe'a fìn de l'âta [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":2" />, cun gran dànnu pe'i tràffeghi da sitè, tantu che int'in purtulàn du Duxèntu u se fà mensiùn numma che de l'approdu a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 19}}</ref>. A prupôxitu de l'impîse du pòrtu, s'è prupòstu che u cangiu de percursu da scciümè(r)a u fusse stètu spunciàu ascì dai zenesi pe' blucà a cuncu(r)ènsa ma(r)itima di arbenganesi ma, a despêtu da curispundènsa de dàtta fra a sutumisiùn ai zenesi e a deviasiùn du sciümme, u nu s'è truvàu de pröve inti papèi d'alantu(r)a<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}</ref>. Pròpiu de sti tèmpi, cu'u passaggiu du sciümme dau setentriùn au meridiùn d'Arbenga, a presènsa d'ina duggia gè(r)a a l'ave(r)ea, cumme dìtu, dètu aa Sènta u sò numme d'ancöi<ref name=":1" />. Inti seculi de dòppu u sciümme u l'ha tegnüu in regimme de bü(r)e e de estesi alagamènti, andètu avanti fina du [[XX secolo|Növesèntu]], quand'u se n'è slargàu a gè(r)a e ti(r)àu sciü de növe zine<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 27-28}}</ref>. Pe' tütta a sto(r)ia da sitè a gh'è dunca stètu in gran lòtta di sò aministratùi a ti(r)à sciü de difese e a rangià i dànni purtèi daa scciümè(r)a inte tante aluviùi ch'e ghe sun stète. Fra e primme a êsse regurdèi, ina bü(r)a du [[XIV secolo|Quattrusèntu]] a l'axeva purtàu vìa u ''pons supranus'', mèntre u punte fètu au sò pòstu, dìtu de Branca, u l'è stètu derucàu dau sciümme du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 27}}</ref>. Intu detaju, du Tre-Quattrusèntu e se ponen regurdà de bü(r)e inti ànni [[1376]], [[1377]], [[1392]], [[1398]] e [[1423]]<ref name=":3">{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 156}}</ref>. U muntà de livellu di terén u l'ha purtàu a scciümè(r)a a sciurtì pa(r)egge votte d'inte sò zine, tantu intu scitu da sò primma deviasiùn che ciü a munte, pe turnà inta sò gè(r)a antiga o finì inte de âtre parte da Ciâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', pp. 27, 37}}</ref>. Pe' vegnìne a càppu, du [[1586]] u l'é(r)a stètu mandàu da Zena in ispetû, de mòddu da stüdià 'na mane(r)a pe' schivâse e cuntinue inundasiùi, fètu ch'u l'ha purtàu numma che a 'na prudusiùn de 'na cartugrafìa detajâ da Ciâna<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età Moderna, p.65}}</ref>. Ciü che i dànni registrèi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cun de grosse bü(r)e du [[1564]], du [[1579]] e du [[1587]]<ref name=":3" />, du [[XVII secolo|Seisèntu]] a situasiùn a l'è vegnüa ancù pezzu e, inte l'ucaxùn da bü(r)a du [[1631]], ina parte da Sènta a l'è andèta a finì inte l'[[Antugnàn]], a setentriùn da sitè, cu'u cangiu de gè(r)a ch'u l'è capitàu bèn de spessu daa mitè de stu seculu, cumme pruvàu dai travai pe' rangià u punte in scia vìa d[[U Sejô|u Se(r)iâ]]<ref name=":4">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 37}}</ref>. De dòppu de quella du [[1631]], fina aa mitè [[XVIII secolo|Settesèntu]], e sun mensunèi de bü(r)e inti ànni [[1689]], [[1691]], [[1703]], [[1705]], [[1706]] e, survetüttu, [[1744]], cun quella di 3 d'utubre de stu ànnu ch'a l'è dìta a pezzu de tütte, au puntu che d'inte l'ègua u nu sciurtiva che e simme di èrbu(r)i ciü âti<ref name=":3" />. Mèntre che a scciümè(r)a a sciurtiva inta sò veggia gè(r)a o fina inte quella de l'Antugnàn, a sò ramma de meridiùn a l'è restâ au mèximu in funsiùn, tantu che ancù int'ina mappa du [[1745]] u se vegghe a sitè serâ fra e due ramme da Sènta. In seguitu a l'aluviùn du [[1796]] u se sènte u besögnu de cuntegnì a Sènta au de drentu di argini e dunca a a vegne ti(r)âsciü a cuscì dìta "bia(r)e(r)a", vusciüa da l'aministrasiùn e finansiâ inte st'ucaxùn dai Seullìn, scicumme che u Cumün u l'axeva dumandàu ae famìe de cuntu da sitè<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.73}}</ref>. Versu a fìn de stu seculu a situasiùn a vegne in pôcu meju, cu'in percursu ciü fissàu numma che inta gè(r)a de meridiùn, scibèn ch'e nu mancan de bü(r)e<ref name=":4" /> cumme quelle du [[1798]], du [[1799]] e du [[1801]]. De stu mumèntu u vegne turna denunsiàu ch'u se dêve giüstà i argini, a l'epuca ciamèi "mü(r)aje", perché i l'é(r)an a pe(r)igu de vegnì zü, ma u nu se ne parle(r)à ciü avanti de dui ànni e intu mèntre l'ègua a sciòrte turna, rivandu fin daa [[Pòrte de Mu(r)ìn (Arbenga)|Pòrte de Mu(r)ìn]]. Âtre bü(r)e e capitan du [[1822]], du [[1836]], du [[1842]] e du [[1866]], quand'u l'è finìu a bagnu u [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 40}}</ref>. A l'ürtimu, du [[XX secolo|Növesèntu]], e se ponen ancù regurdà e bü(r)e di ànni [[1924]], [[1926]], [[1954]], [[1972]], [[1981]], [[1994]] e [[2000]]<ref name=":3" />. == Ecunumìa == [[Immaggine:Centro storico di Albenga Via Torlaro 1982 Pietra di mulino.jpg|miniatura|E ruìne d'in mu(r)ìn truvèi du [[1982]] inta [[Ciàssa de Turlâ (Arbenga)|Ciàssa de Turlâ]]]] A Sènta, cumme e scciümè(r)e ch'e a furman, a l'è stèta sfrütâ de lungu pe'e ativitè de l'òmmu, che in sce sò zine u g'ha fundàu [[mu(r)ìn]], [[Gumbu|gumbi]] e âtre frabbiche e che, ancù primma, u n'ha duve(r)àu l'ègua pe'e [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]] de l'''[[Albingaunum]]'' rumâna<ref>{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 157}}</ref>. Fra e frabbiche de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], pe' impurtansa u se pò regurdà u mu(r)ìn ch'u l'é(r)a rembàu au làttu de mü(r)aje a setentriùn, in curispundènsa da [[Pòrte de Mu(r)ìn|pòrte]] ch'a n'ha piàu u numme, fètu du [[1175]] e dau [[1421]] seràu drent'au gi(r)u de mü(r)aje, de moddu de garantîne u funsiunà ascì intu câxu de guèra. A stu mu(r)ìn, passàu de man, de prubabile, da l'uspeâ au [[Cumün d'Arbenga|Cumün]] e dunca aa [[Seulla (famìa)|famìa di Seulla]], a gh'é(r)a purtâ l'ègua pe' mezzu du cuscì dìtu ''beudus molandini'', in bêu ch'u campava l'ègua da Sènta e ch'u curiva drentu a stu làttu de mü(r)aje<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. III, ''Gli edifici di uso pubblico'', pp. 66-67}}</ref>. In âtru mu(r)ìn ch'u gh'è de mensiùi u l'é(r)a u cuscì dìtu mu(r)ìn de Branca, missu in scia zina drìta da scciümè(r)a ciü o mênu a l'artessa du veggiu percursu da ''[[Via Julia Augusta]]'' e fiancàu dau punte dìtu de lungu de Branca, fabricàu du [[1587]] e purtàu vìa da ina bü(r)a du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Du mu(r)ìn cumme du punte e ne sun stète truvèi e fundasiùi inte l'ucaxùn di scâvi inta gè(r)a da Sènta<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 173-174}}</ref><ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 98}}</ref>. Inti tèmpi antighi üna de cultivasiùi ciü pratichèi a l'é(r)a quella da càneva, tantu che inti [[statüi d'Arbenga du 1519]] in intregu capitulu u porta u numme ''de xaiguando canapum [et?] linum''. Inte sti papèi u vegne bandìu l'üsu de lascià a càneva a bagnu in sce zine da Sènta e di âtri rièi, scicumme ch'a faxeva vegnì l'a(r)ia töscega a l'in gi(r)u. Du mèximu periudu, a fà patì ancù de ciü l'ambiènte inte vixinanse da scciümè(r)a u se gh'é(r)a messu ascì i pescaûi d'anghille, ch'i l'axevan stüdiàu in mòddu pe' meju ciapâle: i duve(r)avan de suvènte a cassina inte sèrti di tòcchi du sciümme sbarèi cun de ciüse, de moddu ch'i vegnissen cumme di stagni<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età moderna, p.68}}</ref>. == Vie de cumünicasiùn == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Albenga - Ponte sul Lerone (1901).jpg|U punte in sciu cantu de süd-èst, ancù de legnu, du [[1901]] Costruzione ponte nuovo di ferro militare.jpg|I travai pe'u punte de fèru in sciu cantu de süd-èst, ai primmi du '900 Argini del Centa sotto il ponte di ferro.jpg|U punte de fèru e, in sciu sfundu, quellu da feruvìa Centa con ponti vecchi.jpg|U veggiu punte da feruvìa Albenga- ponte ferroviario e fiume Centa.jpg|U punte növu da feruvìa Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu </gallery> A presènsa da scciümè(r)a a l'ha fètu nasce fina da l'[[Etæ Classica|etè clascica]] u besögnu de traciâghe in simma di passaggi pe' traversâla. Du primmu punte a traversà a Sènta, fètu dai rumèi pe' passà cu'a ''[[Via Julia Augusta]]'' in scia veggia gè(r)a de setentriùn, i nu se cunuscen di rèsti ma, cu'a descuèrta d'in tòccu da vìa e di rèsti de tumbe ch'e se ghe faciavan, u s'è vistu ch'a l'andaxeva grossu moddu apröu au [[Viâle de Puntelungu (Arbenga)|Viâle]] d'ancöi. U l'è dunca prubabile che stu atraversamèntu u se truvesse a l'artessa du [[Puntelungu (Arbenga)|Puntelungu]], custrusiùn turna ciütòstu antiga, fètu de l'âta [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] fòscia pròpiu in sce fundasiùi du punte rumàn. Da fiancu du Puntelungu, armenu fina du [[XII secolo|Millesèntu]], u se truvava a [[Cunventu de Santa Ma(r)ìa du Punte (Arbenga)|gêxa e uspissiu de Santa Ma(r)ìa ''de Ponte'']] cu'i sò fratti ch'i cü(r)avan a manutensiùn de l'atraversamèntu e ch'i ne scudeva u dassiu pe'u passaggiu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 170-172}}</ref><ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 162}}</ref>. In scia gè(r)a de meridiùn, dund'a gh'è s'è gi(r)â l'ègua daa primma Etè de Mezzu, fra i primmi punti a éssighe mensunèi u gh'è stètu u cuscì dìtu ''[[pons Arociorum]]'', ch'u piava u numme daa vixìna [[Pòrte de l'A(r)òscia (Arbenga)|pòrte de l'A(r)òscia]], de dund'a ne sciurtiva in antigu a ''Julia Augusta''. Stu punte, ciü avanti cunusciüu ascì cumme ''pons supranus'' truvanduse ciü a munte du ''pons subtranus'', u l'é(r)a defèti in curispundènsa de l'antigu camìn da vìa rumâna e, intu detaju, u l'è stètu fabricàu du [[1254]]. Fètu a l'imprinsippiu de legnu, u gh'axeva pe(r)ò de besögnu d'êsse rangiàu de spessu, e dunca du [[1382]] u l'è stètu fabricàu a növu de mü(r)aje, cun tantu de deliberasiùn du cumün. Stu punte u l'è stètu purtàu vìa da ina bü(r)a da fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a partì dau [[1566]] u n'ha piàu u pòstu u [[punte de Branca]], missu de pôcu ciü a munte e tacàu ae mü(r)aje sitadìne pe' mezzu de 'na furtificasiùn. U punte u l'é(r)a in travaju du meistru Canavasio d'[[Inéia|Uneja]] e u l'è stètu frabicàu primma numma in arcâ e pöi due, fin a l'ürtimu slargamèntu du [[1587]]<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.54}}</ref>. U ''pons subtranus'' u se truvava de cuntru in curispundènsa da pòrte de ''Sancti Antoni'', in sciu cantu de süd-èst d'[[Arbenga Veggia]], duve(r)àu da in'âtra vìa ch'a menava a [[Vaìn]] e a[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] ascì<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 173-174, 176}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 23}}</ref>. De dòppu, a l'imprinsippiu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è stètu traciàu u növu punte au cantu de süd-èst da sitè, mèntre quellu de Branca u l'é(r)a stètu purtàu vìa da ina bü(r)a da fìn du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. U punte u vegne rangiàu du [[1797]] dai fransesi, ma u patisce di növi dànni ai 28 de setèmbre du [[1798]] e, vistu ch'u nu gh'é(r)a abasta palanche pe'i travai, u nu vegne giüstàu dau Cumün, fètu ch'u l'ha purtàu a l'isulamèntu de 'na gròssa parte da sitè. U se decidde cuscì de mette sciü in punte de legnu ch'u lighesse e due spunde a l'artessa da Pòrte du Pertüxu, fètu sutta a diresiùn du Geniu militâre fransese cun a càppu u capitàn Chabrier. I vegnen duve(r)èi di èrbu(r)i de rùve(r)a e de castagnu e intu mèntre u vegne cumandàu de netesà u lettu da scciümè(r)a, levandughe fina i resti du veggiu punte. Quande [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] u riva in Arbenga ai 4 d'utubre du [[1798]], u vegne fètu passà in sce stu passaggiu ti(r)àu sciü aa bèlla meju. I travai pe'a custrusiùn d'in âtru növu i cumensan ai 5 d'utubre du [[1801]], pe' vegnì terminèi au prìmmu de frevâ du [[1803]]. U traffegu u ghe cumènsa a passà dai 21 du mèximu mese, grassie a l'intesa fra a squàddra du Geniu ligü(r)e e u Cumün, ch'u gh'axeva versàu 1000 li(r)e de cuntribütu<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età contemporanea, p.77}}</ref>. Asemme aa [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa]] u l'è stètu fabricàu ascì in âtru punte in scia scciümè(r)a, de fèru<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', pp. 39-40}}</ref>. Ai 5 de nuvèmbre du [[1994]], u gh'è stètu l'ürtima de grande inundasiùi pruvuchèi daa Sènta, doppu di giurnu ch'u ciuveva u se gh'è zuntu fina u mâ grossu, ch'u l'ha fètu tappu aa Bucca da Sènta e cuscì a scciümè(r)a a l'è turna sciurtìa, cun Arbenga turna sutt'ègua fin dae parte de Via Darmassia. Danegiàu da quellu ch'u l'é(r)a capitàu, u punte de fèru u vegne caciàu zü e aa fìn, u vegne duvèrtu u [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]] ch'u gh'e ancöi, ai 23 de dixèmbre du [[1995]], intitulàu a Libero Emidio Viveri e cun numma in'arcâ<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.116}}</ref>. == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} * {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Ferrando|tìtolo=I Corsi d'acqua e le Valli delle Alpi Liguri|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/GMP0004747|ànno=Arvì 2019|editô=Grafiche Amadeo|çitæ=Ciüsanegu|léngoa=IT|pp=168-173|volùmme=Vul. 1|capìtolo=|cid=Ferrando, 2019}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Staricco, 2021|ISBN=88-88-39761-2}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/03centa/centa.html|tìtolo=Centa - Piani di bacino stralcio per l'assetto idrogeologico|léngoa=IT|cid=Centa, Piano di bacino|vìxita=2025-09-04}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Sciùmmi da Ligùria]] dpesxv08clttpgxt2v91w4kdyau2k1k 0 32721 272519 272349 2026-07-24T14:06:04Z Michæ.152 13747 Coreçioìn 272519 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Pra |Panorama = Genova Pra' panorama notturno.jpeg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Pra de néutte</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = quartê |Divisione amm grado 1 = Ligùria |Divisione amm grado 2 = Zêna |Divisione amm grado 3 = Zêna |Data istituzione = [[1798]] |Data soppressione = [[1926]] |Abitanti = 18941 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Nome abitanti = Praìn |Patrono = [[San Pê]] |Raggruppamento = [[Muniçìppi de Zêna|Muniçìpio VII Ponénte]] |Mappa = municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} '''Pra''' (''Pra'' in italiàn) o l'é 'n quartê de [[Zena|Zêna]] ch'o s'atrêuva tra [[Pêgi]] e [[Ôtri]], into [[Muniçìppi de Zêna|Muniçìpio VII Ponénte]]. L'àrea de Pra a conprénde e unitæ urbanìstiche de Pra, [[Parmâ]] e [[Cà Nêuva]], che insémme gh'àivan a-i 31 de dexénbre do 2022 'na popolaçión de 18 941 abitànti<ref>Comùn de Zêna: [http://statistica.comune.genova.it/pubblicazioni/download/not_stat/notiziario%20anno%202022/Notiziario%204-2022.pdf Notiçiâio Statìstico (2022)]</ref>. == Giögrafîa == L'àrea de Pra a s'esténde da-a crénn-a tra-o Castelûccio e Tôre Cangiâxo, ch'a-a spartìsce da [[Pêgi]] a levànte, e-o riàn San Giuliàn ch'o-a spartìsce da [[Ôtri]] a ponénte. Into teritöio stòrico de Pra s'atrêuva [[Pónta Martìn]] (1001 m), un di mónti ciù èrti de l'[[Appennin ligure|Apenìn lìgure]] de ponénte, ch'a fa pàrte do grùppo montagnìn do [[mónte Penéllo]] ch'o s'èrze a nòrd de Pra. == Stöia == O nómme do pòsto o ne vêgne da-o latìn ''Prata Veituriorum'', ö sæ "proéi di [[Viturii]]", a tribû d'[[Liguri Antighi|antîghi Lìguri]] che stâvan into teritöio tra [[Rensén]] e-o [[Ponçéivia]] prìmma da dominaçión romànn-a. Da-o prinçìpio de l'Euttoçénto, Pra a l'êa vegnûa 'n çéntro balneâre avoxòu, co-a costruçión de stabiliménti cómme i bàgni do comùn San Pê, i Regìnn-a Elena, i Rêuza, i Dominante, i Auzonia, i Miramare e tànti âtri. Pra a l'é stæta 'n comùn outònomo da-o [[1797]] a-o [[1926]], quànde co-a costitoçión da [[Grànde Zêna]] deçîza da-o [[Fascismo|regimme fascìsta]] a l'é stæta unîa a-o comùn de Zêna. Scìn a-a meitæ di ànni '70 a l'é stæta caraterizâ da-e ativitæ di bàgni inta stæ, da pésca, di cantê pìcin e da coltivaçión. Do [[1968]] o comùn de Zêna e l'outoritæ do pòrto àn deçîzo de constroî 'n pòrto ''container'' in sciâ mænn-a de Pra. I travàggi són comensæ do [[1974]] e són anæti avànti pe ciù de trént'ànni, con di inportànti dezâxi pe-i çitadìn. Sôlo a devastànte scciumæa do 1993 a l'à costréito e outoritæ e-i énti conpeténti do comùn a scasâ o progètto ch'o prevedéiva d'asoterâ do tùtto a mænn-a, pe lasciâ 'n bràsso de mâ mìsso tra-o çéntro e-o pòrto (Fàscia de Rispètto). == Abitànti == === Evoluçión demogràfica === {{Demografia/Pra}} == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === * Gêxa de Sànta Màia Sónta (prìmma do [[XI secolo|XI sécolo]]), refæta into [[XVII secolo|XVII sécolo]] inta seu fórma d'ancheu dòppo e incurscioìn di sæxìn, a contêgne de êuvie de prêxo do pitô Andrîa Ansàldo * Gêxa de San Pê, a constroçión stòrica ciù antîga de Pra, co-ìn canpanî romànico do [[1134]] fæto constroî da-o cónso zenéize Ansàldo Malón e co-îa badîa pe-e móneghe * Ötöio da Sónta (prìmma do [[XV secolo|XV sécolo]]), ch'o contêgne 'na stàtoa de légno intagiâ da l'[[Antòn Marîa Maragiàn]] * Gêxa de Nòstra Scignôa do Socórso e de San Ròcco ([[1969]]) === Architetûe militâre === * Castelûccio ([[XVI secolo|XVI sécolo]]), tiòu sciù con tùtta probabilitæ d'in sce 'na tôre d'avistaménto do [[X secolo|X sécolo]], in sce 'n schéuggio a cióngio in sciô mâ, pe difénde o Bórgo de Pra da-e contìnoe incurscioìn di sæxìn * Tôre Cangiâxo ([[XIX secolo|XIX sécolo]]), antîga tôre di Spìnoa a mónte do Castelûccio, ristrutuâ pe voentæ do Pê Cangiâxo inte l'Euttoçénto inte 'n castéllo neogòtico === Architetûe çivîle === * Vìlle stòriche che remóntan a-o [[XVII secolo|XVII sécolo]], cómme Vìlla Sàoli Podestæ, Vìlla Lomelìn Döia Podestæ, Vìlla Adòrno Picardo, Vìlla Pinelli Negrón de Mâi, Vìlla Negrón da Lögia, Vìlla Negrón e âtre == Coltûa == [[File:Basilico Genovese di Prà-5.jpg|thumb|Doî masétti de baxaicò de Pra]] Pra a l'é conosciûa sorviatùtto pò-u seu baxaicò, ch'o l'é l'ingrediénte de bâze do [[Pesto|pésto]]. Defæti sto quartê de Zêna o l'é unn-a de sôle quàttro zöne dónde se prodûe o Baxaicò Zenéize co-o màrco de [[Denominaçión d'Òrìgine Protètta]] (D.O.P.), insémme a-a [[Ciâna d'Arbenga|Ciànn-a d'Arbénga]], [[A Maina de Dian|Diàn]] e [[Sarzànn-a]]. O microclîma do pòsto, caraterizòu da 'na pendénsa ch'a favorìsce o drenàggio e da l'espoxiçión a l'æxîa do mâ, o l'é defæti a garançîa de 'na qualitæ supeiô. == Comunicaçioìn == === Ferovîe === {{Véddi ascì|Staçión de Zêna Pra}} {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliogràfiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] s3672nkdtqnpv45xmixcuiuvkdo015w 0 32986 272523 271959 2026-07-24T18:42:23Z N.Longo 12052 + img 272523 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = U Migià |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Migliaro''</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]] |Panorama = Migliaro (Camogli) - veduta.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du Migià</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 114 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=11° censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1971/IST0007188VOLIII_frazioni_geografiche/IST0004467CP1971_fasc07_LIGURIA+OCRottimizz.pdf|ànno=1974|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=26, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}} |Aggiornamento abitanti = 1971 |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''U Migià''' (''Migliaro'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna lucalitè in tu cumüne de [[Camuggi]]. == Geugrafia == <gallery widths="180" heights="150" mode="packed"> Migliaro (Camogli) - fossato del Migliaro.jpg|U Fusou du Migià Spiaggia dei Genovesi (Recco) - veduta.jpg|A Ciazza di Zeneixi </gallery> U teritoiu a punente du centru de [[Camuggi]] e de l'area finn-a au [[Purtixö de Camuggi|Purtixö]] u l'é caraterizou da l'erta scögea dita a Rocca Cabalera che, liganduse aa costa ch'a gh'é de d'atu, a spartisce l'"anfitiatru" de Camuggi dau valun du Migià. In te sta lucalitè, duv'u passa u cunfin fra Camuggi e [[Recco|Reccu]], u ghe strixella u fusou du Migià, ün pisciuelu ch'u ne vegne zü dau [[Munte d'Ezui]] (441&nbsp;m), da duve u chinn-a scurindu versu levante e, pe l'ürtimu toccu, versu süd-est. In tu mezu tra U Migià e u centru de Camuggi se tröva [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]], missa in te üna puzisiun ciü erta, e de Lazza, ch'u l'é cunsciderou l'ürtimu quarté du centru storicu. Tra u fusou du Migià, ch'u se caccia in mà in curispundensa da Ciazza di Zeneixi, e u Zorzu, ch'u chinn-a zü dritu dau Munte d'Ezui versu u portu, l'é cumpreizu e lucalitè de campagna de [[San Giacumu (Camuggi)|Caze Russe]] e de [[San Giacumu (Camuggi)|San Giacumu]], misse de d'atu, rispettivamente, a Sant'Anna e au Migià, ciü che quella de [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]], in simma au centru de Camuggi e ch'a cunfinn-a a setentriun cun Sant'Anna e e Caze Russe, a punente turna cu'u centru e a meridiun cu'u Zorzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.scmncamogli.org/oldsite/pagine/nvallata_cam.htm|tìtolo=Camogli e la sua vallata|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref>. == Storia == Pe tradisiun, i cunfin du centru de [[Camuggi]] sun marchè dau valun d[[U Fusou (Camuggi)|u Fusou]] a levante e dau derüu da Rocca Cabalera a punente. A ogni moddu, u l'é ciü difissile marcà di cunfin pe'i quarté e dine se sun cumpreixi in tu centru o se sun da cunsciderà cumme de lucalitè daa parte. Sübitu a punente du [[Purtixö de Camuggi|portu]], cumensandu a muntà in scia scögea, se tröva u quarté de Lazza, ch'u piggia u sö numme daa prezensa, antigamente, d'ün lazarettu. Cu'u cresce da pupulasiun, zà in te l'etè muderna Lazza a l'ha finiu pe atacase cu'u centru de Camuggi, mentre e burghè ciü a punente, in scia via pe [[Recco|Reccu]], han cunservou a sö funsiun cumme posti pe'a cüa di mouti, pe ospità i pelegrin e cumme campusanti. [[Immaggine:Camogli - cimitero (2).jpg|miniatura|Scainà in tu campusantu de Camuggi|sinistra]] In tu detaggiu, u se pö mensünà a lucalitè de [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]], o "A Loggia", missa in sce üna costa survielevà e cun tantu de capella e, prubabilmente, de ostaie che se ghe truvavan. Sant'Anna a l'ha avüu ascì üna funsiun strategica, scicumme che gh'ea üna furtificasiun di [[Fiéschi (famìggia)|Fieschi]], adövià da sta famiggia pe cuntrulà i sö barchi che ean ormezè a Camuggi<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|''II. Camogli e la sua vallata'', p. 13}}</ref>. Ste tere, che l'ean pinn-e de orti, tra a fin de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] e, p'ou ciü, au prinsippiu du [[XX secolo|Növesentu]], sun stete impie da tante növe custrusiuin. Lungu a stradda che alantù a l'ea dita "Via Migliaro", pe vuluntè du scindicu cav. Davide Olivari, l'é stetu sccianou di orti fra e cà, pe ricavaghe a stu moddu Ciassa Tripoli (ciamà cuscì perché feta versu u [[1911]], tempu da [[Canpàgna de Lìbia (1913-1921)|campagna de Libia]]), ancö dita Ciassa Don Minzoni, ciü che a scainà ch'a liga Cursu Regina Margherita (ancö Cursu Mazzini) cu'u portu, ch'a piggia propiu u numme du scindicu ch'u l'ha feta tracià<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2925_Camogli_Via_Migliaro_quartiere_Lazza_1900.htm|tìtolo=2925. VIA MIGLIARO|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref>. A quei tempi gh'é stetu ascì a custrusiun de l'Uspià e da Caza di Mainè, tantu da furmà tütta üna fia de custrusiuin tra Sant'Anna, Lazza e a costa. Pasou a costa de Sant'Anna, a ogni moddu, u gh'é ancun ün atru valun, duve finn-a da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] gh'é de picinn-e lucalitè de campagna, daa costa a muntà in sce rive e cunteize fra Reccu e Camuggi, ben che aa fin sun parte de Camuggi. L'ürtima lucalitè in tu teritoiu de Camuggi, versu u cunfin cun Reccu, a piggia u numme du Migià. Prubabilmente chi ghe stava da gente finn-a da l'Etè de Mezu e, pe de legende, in te cà de stu quarté u saieva nasciüu versu a l'annu [[600]] u [[Giovanni Bono]], che ciü tardi u l'é stetu [[Arçidiòcexi de Milàn|vescu de Milan]] e u l'é vegnüu finn-a ün santu pe'a gexa catolica. In scia sö reliquia ch'a se cunserva a Reccu, u gh'é scritu defeti "''In Villa Camuli, Valle Recho, nascitur, Ioannes Bonus''". Sta lucalitè, de pasaggiu e ciü föa de man rispettu au centru de Camuggi, cu'u tempu a l'é steta sernüa dau Cumüne cumme u megiu postu pe suteraghe i morti. In te l'Öttusentu s'é cumensou a fabricà de capelle, cun tante decurasiuin, pe'e famigge ciü ricche e in vista da sitè, e stu scitu u l'é vegnüu ciü de cuntu, cumme postu de interesse cultürale e artisticu, avansou in sciu mà. In bassu gh'é a ciazza, picinn-a ma ben carateristica, dita a "Cà di Zeneixi" o a "Ciazza di Zeneixi", benché segge in tu teritoiu de Reccu se ghe pö arivà sulu che da Camuggi, pasandu pe ün senté mezu ascuzu tra e miage du campusantu<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/07/07/recco-spiaggetta-dei-genovesi-urgono-migliorie/|tìtolo=Recco: spiaggetta dei Genovesi, sicurezza; urgono migliorie|dæta=7 lüggiu 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref>. Au Migià se truvava anche ünn-a de primme fabbriche pre-indüstriali da zona, üna cunceria pe'u cöiu e e pelli. Serà in ti [[Anni 1920|anni Vinti]], sta fabbrica a l'é steta cacià zü pe fà postu a quella, ciü grande, da Società Fratelli Pisoni, che chi a l'ha fetu di trasfurmatuì e di atri cumpunenti elettrici finn-a aa fin di [[Anni 1970|anni '70]], duve g'ha travagiou tante gente de Reccu e de Camuggi. A l'ürtimu, l'area a l'ha cangiou de destinasiun pe faghe ün süpermercou, au cian de sutta, e di apartamenti, au cian de d'atu<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_506_Camogli_Via_Migliaro_vecchia_conceria_1920.htm|tìtolo=506. IL MIGLIARO|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref>. == Vie de cumünicasiun == <gallery widths="180" heights="150" mode="packed"> Camogli - Scalinata Migliaro-Sant'Anna (1).jpg|A scainà pe [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]] Camogli - Scalinata Migliaro-Sant'Anna (2).jpg|Atra vista da scainà </gallery> U Migià u funsiunn-a ascì cumme postu impurtante pe gestì i muvimenti di türisti, segundu a stagiun. Defeti, u l'é chi che i autobus fan chinà i türisti che vegnan a [[Camuggi]], e che nu purievan intraghe cun di mezi tantu grossi. In te l'ucaxun di eventi che tian tanta gente, au Migià se ghe ferman ascì di pullman pe Camuggi. In tu [[2024]], cu'ün acordu, u Cumüne de [[Recco|Reccu]] u l'ha cedüu a gestiun de sti parchezzi au Cumüne de Camuggi<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/07/24/camogli-recco-cede-la-gestione-di-26-posti-auto-al-migliaro/|tìtolo=Camogli: Recco cede la gestione di 26 posti auto al Migliaro|dæta=24 lüggiu 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref>. == Notte == <references /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Bono Ferrari|tìtolo=La città dei mille bianchi velieri: Camogli|url=https://archive.org/details/CamogliLaCittDei1000BianchiVelieri/page/13/mode/2up|ànno=1935|editô=Tipografia Nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Ferrari, 1935}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] ljdhglp2mlbmpxzq3u4ms1luw7ua5x5 0 32988 272522 271762 2026-07-24T18:41:45Z N.Longo 12052 + img 272522 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Sant'Anna |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Sant'Anna''</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]] |Panorama = Camogli - Scalinata Migliaro-Sant'Anna (2).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Sant'Anna amià muntandu da[[U Migià (Camuggi)|u Migià]]</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 56 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=11° censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1971/IST0007188VOLIII_frazioni_geografiche/IST0004467CP1971_fasc07_LIGURIA+OCRottimizz.pdf|ànno=1974|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=26, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}} |Aggiornamento abitanti = 1971 |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''Sant'Anna''' (''Sant'Anna'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ascì) a l'é üna lucalitè de [[Camuggi]], ricunusciüa in tu statütu du Cumüne<ref>{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-ge-camogli.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref>. == Geugrafia == A lucalitè de Sant'Anna a se tröva in sce üna cresta ch'a chinn-a dau [[Munte d'Ezui]] (441&nbsp;m), a punente du centru de [[Camuggi]]. A piggia u numme daa capella ch'a se ghe tröva e, üna votta, a l'ea cunusciüa cumme "A Loggia" ascì<ref name=":0">{{Çitta|Ferrari, 1935|''II. Camogli e la sua vallata'', p. 13}}</ref>, foscia pe'a prezensa de üna ostaia pe'i pelegrin che gh'ea<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33361/|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref>. Sutta Sant'Anna, a setentriun u se tröva a lucalité d[[U Migià (Camuggi)|u Migià]], a nord-est e lucalitè de [[San Giacumu (Camuggi)|Caze Russe]] e de [[San Giacumu (Camuggi)|San Giacumu]], a süd-est u gh'é [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]] e a mezugiurnu u centru storicu de Camuggi, au de là da u quartè de Lazza. == Storia == Sant'Anna, cuscì cumme e lucalitè vixinn-e d[[U Migià (Camuggi)|u Migià]] e de [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]], a l'é üna lucalité ch'a l'ha vistu pasaghe de lungu di traffeghi, scicumme ch'a l'é atraversà da l'antiga stradda dita a Via Rumann-a, cu'u sö numme che, foscia, u l'é segnu da sö urigine. U poggiu de Sant'Anna u l'aiva prubabilmente de l'impurtansa strategica, detu che, in te ün mumentu scunusciüu de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], a [[Fiéschi (famìggia)|famiggia di Fieschi]], i cunti de [[Lavagna]], a gh'aiva fetu fabricà ün castellu picin<ref name=":0" />. == Posti de interesse == === Capella de Sant'Anna === [[Immaggine:Camogli-cappella_nuova_di_sant'anna-facciata1.jpg|miniatura|A capella de Sant'Anna|sinistra]] A capella de Sant'Anna, ch'a dà u numme aa lucalitè, a se tröva in tu sö centru, afacià in scia Via Rumann-a. A sö fundasiun, sutt'aa u primmu numme de Sant'Andrea, a remunta au [[XVI secolo|Seisentu]], feta pe vuluntè du Pasquale Cichero in ta lucalité che, alantù, a l'ea dita da Loggia. In tu tempu, ciü che u cangiu de numme de Sant'Anna in tu [[XVIII secolo|Settesentu]], a l'é steta üna prupieté di Ciché, di Scciafin e, in scia fin, di Mungiardin, cun sti ürtimi che n'han avüu a giurisdisiun dau [[1746]] au [[1863]]. Finia in ruvinn-a aa fin de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], a l'é steta arangià in ti [[Anni 1920|anni Vinti du Növesentu]] e turna in ti [[Anni 1970|anni Setanta]]<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2650_Chiesetta_di_Sant'Anna_Via_Antica_Romana.htm|tìtolo=2650. SANT'ANNA|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Leali Rizzi, Meoli & Pellegrini, 2000|''Camogli e dintorni'', p. 133}}</ref>. A sö strutüa a l'é semplice e a se mustra cun üna facià a capanna decurà da pitüe a frescu, cu'in teitu fetu de ciappe d'ardesia e, pe'u curmu, de cuppi. De drentu a g'ha üna furma a aula, cuverta da üna votta a trapessiu e dau fundu ciattu, ch'u gh'é arembou l'artà e apeizu in simma u quaddru di ''Santi Andrea, Roccu e Beneitu''<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />. === Castellu da Loggia === U castellu da Loggia u l'ea ün castellu ch'u se truvava in sciu poggiu de Sant'Anna, fabricou lì pe cuntu di [[Fiéschi (famìggia)|Fieschi de Lavagna]]. I Fieschi, sciben che nu l'ean i scignuri du postu, gh'aivan fetu custruì sta furtificasiun, ch'a nu l'ea guei distante dau [[Purtixö de Camuggi|portu de Camuggi]], de impurtansa strategica pe'i barchi de sta famiggia. U castellu, ch'u l'ea finiu bruxou ai tempi da sulevasiun du [[Gian Luigi Fieschi]], u l'é stetu pe tanti anni da famiggia di Figari. Sta famiggia, daa parte di Fieschi e ch'a ne vegniva dau Caccu<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|''II. Camogli e la sua vallata'', p. 13; ''V. I racconti del Nonno'', p. 54}}</ref>, aa giurnà d'ancö a l'é estinta ma, ai primmi de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], a l'armava ancun ün sciabeccu a Camuggi<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|''I Mille Bianchi Velieri dei Camogliesi'', p. 223}}</ref>. U castellu u se truvava pocu ciü a punente du "Cazun", missu propiu in scia cresta, e ancun a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesentu]] se ne vedeiva i resti de due miage, che doppu sun finie intunachè e drentu ae miage de üna cà. In te ste miage s'arviva duì barcunetti a arcu, cu'i segni de atretante bifure, ciü antighe, che gh'ean au sö postu<ref name=":4">{{Çitta|Ferrari, 1935|''II. Camogli e la sua vallata'', p. 15}}</ref>. Pe cuntu de üna vegia storia de Camuggi, daa tann-a du Dragu, grotta in parte sutt'egua ch'a se tröva tra i scöggi de Lazza, partieva u pasaggiu suttutera da cuscì dita "galeria de Sant'Anna", ch'a muntava finn-a ae fundasiuin da Loggia, pe sciurtighe drentu in te ün fundu duve u gh'ea a möa de ün muin<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|''V. I racconti del Nonno'', pp. 67-68}}</ref><ref>{{Çitta|Leali Rizzi, Meoli & Pellegrini, 2000|''Camogli e dintorni'', pp. 132-133}}</ref>. === U Cazun === Missu de frunte aa capella, u l'é ün grossu fabricou che, zà in ti [[Anni 1930|anni Trenta]], u l'ea döviou cumme cà. Segundu a tradisiun du postu, tra u [[XVII secolo|Seisentu]] e u [[XVIII secolo|Settesentu]] u l'avieva pe cuntru funsiunou cumme sede de poste mentre, pe'i stüddi du preve Costa, ghe saieiva stetu üna fabbrica da fià e da tesce<ref name=":4" />. Doppu, stu fabricou u l'é pasou ae [[muneghe misciunaie francescann-e du Verbu Incarnou]], che u gestiscian cumme üna cà pe'e donne migranti<ref>{{Çitta web|url=https://www.viaggispirituali.it/strutture-turismo-religioso/liguria/casa-stella-francescana_809/|tìtolo=Casa Stella Francescana - Camogli (Genova)|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref>. === Üspià de Camuggi === [[Immaggine:Camogli - ex Ospedale.jpg|miniatura|L'üspià de Camuggi]] U cumplessu de l'üspià de Camuggi u se tröva in sce rive a meridiun du colle de Sant'Anna, versu u quarté de Lazza. A parte ciü vegia de l'üspià, prugettu de l'Antonio Tixi, a l'é steta tià sciü tra u [[1893]] e u [[1895]] grassie a üna ricca dunasiun da scià Felicina Casabona, che gh'ea stetu dedicou üna stattua in ti giardin de l'üspià doppu che, pe numme de l'istitütu, u s'é sernüu quellu du vegiu üspià da sitè, l'Üspià di Santi Prospu e Cataina. A sti santi l'é intitulou ancun a capella de l'üspià, benedia da l'arsipreve de Camuggi u primmu de marsu du [[1896]], mentre a strutüa a l'ea steta inaugürà ai 2 de frevà. L'üspià u l'é stetu döviou cumme ün lazarettu au tempu du colera du [[1911]] e cumme üspià militare dau [[1916]] au [[1919]]. Tra u [[1927]] e u [[1934]] u l'é stetu interesou da di interventi impurtanti pe falu vegnì ciü mudernu<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208856.pdf|tìtolo=Ex Ospedale dei SS.Prospero e Caterina - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref><ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|''Camogliesi del secolo XIX'', p. 417}}</ref>. I prugetti pe ingrandì l'üspià, prezentè in tu [[1939]], sun restè fermi pe tantu tempu pe curpa da guera. E auturizasiuin pe'i travaggi sun arivè sulu che in tu [[1955]], doppu ch'ean steti blochè perché u prugettu u l'avieva ruvinou a strutüa de l'[[XIX secolo|Öttusentu]]. In tu [[1963]], da prugettu de l'architettu G. Forno, pocu ciü a punente s'é tiou sciü u cuscì ditu "üspià növu", ligou a quellu vegiu da ün pasaggiu cuvertu. Finiu maniman sensa de funsiuin, aa giurnà d'ancö u cumplessu de l'üspià u l'é in abandun e, in tu [[2022]], u l'é pasou in prupietè a di privè<ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.italianostra.org/beni-culturali/ex-ospedale-ss-prospero-e-caterina-a-camogli/|tìtolo=Ex Ospedale Ss. Prospero e Caterina a Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref>. === Caza di Mainè === [[Immaggine:Camogli-casa_dei_marinai-complesso1_(2024).jpg|miniatura|Vista da Caza di Mainè|sinistra]] A Caza di Mainè, intitulà a l'amiragliu [[Giovanni Bettolo]], a l'é üna caza de riposu pe'a gente de mà, che a s'afaccia in sce Via Jacopo Ruffini da vixin a l'incruxiu cu'a Via Rumann-a. A l'é steta tià sciü du [[1930]]-[[1931]] au postu du vegiu campusantu, che cun l'ucaxun u l'é stetu purtou a[[U Migià (Camuggi)|u Migià]], e pe cuntu de l'''Opera Pia per l'Assistenza della gente di mare "G. Bettolo"''. A Caza di Mainè a l'é steta prugetà da l'inzegné Carlo Montano, cu'a sö inaugürasiun ch'a l'é steta au primmu de agustu du [[1931]], aa prezensa du ré [[Vittorio Emanuele III de Savöia|Vittorio Emanuele III]] e da reginn-a [[Elena do Montenéigro|Elena]]. Gestia da l'[[Istituto Nazionale della Previdenza Sociale|I.N.P.S.]] dau [[1934]], u gh'é l'üzu pe'i barchi che navegan au largu de Camuggi de salüà a Caza di Mainè cun trei curpi de sirena, e i vegi mainè daa riva rispundan cun l'alsabandea<ref>{{Çitta web|url=https://www.marenostrumrapallo.it/g-bettolo/|tìtolo=Casa di Riposo "G. BETTOLO"|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_789_Casa_di_Riposo_Vecchi_Marinai_in_costruzione_1930.htm|tìtolo=789. CASA DEI MARINAI|léngoa=IT|vìxita=2026-07-09}}</ref>. == Cumünicasiuin == [[Immaggine:Sant'Anna (Camogli) - Via San Giacomo, incrocio.jpg|miniatura|Vista de ''Via San Giacomo'' a Sant'Anna]] E stradda ciü impurtante ch'a passa pe Sant'Anna a l'é a cuscì dita Via Rumann-a, ch'a cumensa pocu ciü a punente de Sant'Anna, da vixin au campusantu de Camuggi. De de lì a munta finn-a aa capella de Sant'Anna, duve a se ceiga versu levante pe pasà ciü erta du centru de Camuggi, pe'a lucalitè de [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]]. A sta stradda s'incruxian atri senté e cröze: fra quelle storiche che gh'é in ta lucalitè u se pö ricurdà ''Via San Giacomo'', ch'a munta sciü pe'a costa de Sant'Anna versu l'[[Stradda Statale 1 Via Aurelia|Aurelia]] e a [[San Giacumu (Camuggi)|lucalitè che ghe dà u numme]]. Pocu ciü in zü da lucalitè, aa Via Rumann-a a l'é ligà a ''Via Sant'Anna'', ch'a munta d'in Lazza, mentre a livellu da capella s'azunze ''Via Migià'', ch'a va da Sant'Anna a[[U Migià (Camuggi)|u Migià]]. {{Clear}} == Notte == <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Bono Ferrari|tìtolo=La città dei mille bianchi velieri: Camogli|url=https://archive.org/details/CamogliLaCittDei1000BianchiVelieri/page/13/mode/2up|ànno=1935|editô=Tipografia Nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Ferrari, 1935}} * {{Çitta lìbbro|outô=Tina Leali Rizzi|outô2=Edoardo Meoli|outô3=Sandro Pellegrini|tìtolo=Guida al golfo del Paradiso: Bogliasco, Camogli, Recco, Avegno, Uscio, Pieve L., Sori|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0456905|ànno=2000|editô=De Ferrari|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Leali Rizzi, Meoli & Pellegrini, 2000}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] 8k8tgigfthjzq65uwjmmvp7t72i1a14 0 33005 272537 271848 2026-07-25T06:50:53Z JeanM 9347 /* Stöia */ 272537 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Córso d'ægoa |nómme = Magra |inmàgine = Bocca di Magra.JPG |didascalîa = <div style="text-align:center;">A foxe da Magra</div> |var-localizaçión = Localizzaçion |var-stâto = Stato |stâto = {{ITA}} |var-sudivixoìn1 = Regioin |sudivixoìn1 = {{IT-TOS}}<br />{{IT-LIG}} |var-sudivixoìn2 = Provinse |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Massa-Carrara-Stemma.svg}} [[Provinsa de Massa-Carræa|Massa-Carræa]]<br />{{Scìnbolo|Provincia della Spezia-Stemma.svg}} [[Provinsa dea Spèza|A Spèza]] |var-caraterìstiche_fìxiche = Caratteristiche fixiche |var-vivàgna = Vivagna |vivàgna1 = Tra o Monte Borgognon e o Monte Tavola |ertéssa-vivàgna1 = 1200 |var-fôxe = Foxe |fôxe = [[Mâ Ligure]] |latitùdine-fôxe = 44.047696 |longitùdine-fôxe = 9.988096 |var-longhéssa = Longhixe |longhéssa = 70&nbsp;km |scîto_portâ1 = A-a foxe |portâ_média1 = 57 |var-caraterìstiche_do_bacìn = Caratteristiche do baçî |màppa = Magre (fleuve).png }} A '''Magra''' (in Italian o nomme o l'é mascolin<ref>{{Çitta web|url=https://accademiadellacrusca.it/it/contenuti/fiumi-femminili-fiumi-maschili/69|tìtolo=Fiumi femminili, fiumi maschili|outô=Massimo Fanfani|dæta=27 de luggio do 2015|léngoa=IT|vìxita=2026-07-15}}{{Çitaçión|Il fiume Magra oggi risulta trattato generalmente come maschile, anche se molti in Toscana continuano a sentirlo femminile}}</ref>) o l'é un sciumme ch'o passa pe-a [[Toscann-a|Toscaña]] e pe-a [[Liguria]], ch'o bagna e provinse da [[Provinsa dea Spèza|Spezza]] e de [[Provinsa de Massa-Carræa|Massa-Carræa]]. A l'é o primmo sciumme pe portâ media a-a foxe de tutta a Liguria (57&nbsp;m³/s pöcassæ, dòppo l'union co-a [[Væa]]), ma solo a parte finale do seu corso a l'é in Liguria; in sciô seu corso se forma a ciù gròssa ciaña da Liguria (a segonda a l'é [[Ciâna d'Arbenga|quella d'Arbenga]]). {{Çitaçión|Di quella valle fu' io litorano<br />tra Ebro e Macra, che per cammin corto<br />parte lo Genovese dal Toscano.|[[Dante Ardighê|Dante di Ardighê]], [[Divinn-a Comédia|Comedia]], Par. IX, 88-90}} == Corso do sciumme == O sciumme o nasce in [[Toscann-a|Toscaña]] à 1200 m in sciô [[Livello do mâ|livello do mâ]], tra o Monte Borgognon (1401&nbsp;m) e o Monte Tavola (1504&nbsp;m), into territöio do commun de [[Pontremoli]] (provinsa de Massa-Carræa), e o forma co-o seu corso a [[vallâ da Magra]]. Arrivou into territöio ligure o s'unisce co-o [[Væa]] e dapeu o va à finî into [[Mâ Ligure]] con unna larga foxe tra Bocca de Magra e Fiummaeta, fraçioin do commun d'[[Mègia|Ameggia]]. Into træto ch'o va da Pontremoli à [[Aulla]] o mantëgne unna direçion longitudinale respetto a-a cadeña di [[Appennìn|Appennin]], da nòrd-ovest à sud-est, e dapeu o cangia direçion à Aulla pe anâ verso sud-òvest e intrâ inta larga ciaña alluvionale vexin à [[San Steva]]. A seu longhixe inte tutto a l'é de 70&nbsp;km<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160309161849/http://www.adbmagra.it/giornate_studio/ATTI/pdf/1-Pittaluga.pdf|tìtolo=il Documento Autorità di Bacino|vìxita=2026-07-15|léngoa=IT}}</ref>. Tra i commun attraversæ da-o corso d'ægua gh'é: Aulla, Filattiera, Licciana Nardi, Mulazzo, Podenzana, Pontremoli, Tresana, Villafranca in [[Lunigiaña]] e Zeri inta [[Provinsa de Massa-Carræa]]; [[Mègia|Ameggia]], [[Arcoa]], [[San Steva]], [[Sarzànn-a|Sarzaña]] e [[Vessan]] inta [[Provinsa dea Spèza|Provinsa de Spezza]]. == Affluenti == In sciô seu corso se ghe caccia tanti affluenti, che nascian da-i monti de l'[[Appennìn|Appennin]] toscan-emilian, da quelli toscan-liguri e da-e [[Arpe Apuañe]], tanto da-e vallæ da Lunigiaña comme da quelle da Væa. O primmo de sti affluenti, o riâ Magriola, o se caccia inta Magra un pö primma de Pontremoli. O træto de monte do sciumme, donde o l'à a natua de un riâ, o finisce vexin a-a localitæ de Pontremoli e da chì o comensa a parte de mezo, ch'a termina in sciô ponto donde o s'unisce co-o Vara. Inte sto træto o reçeive a ciù parte di affluenti, tanto in sciâ drita comme in sciâ manciña, tra i quæ o ciù importante pe portâ o l'é o Bagnon. I affluenti in sciâ drita, feua che a Væa, an unna portâ picciña apreuvo a-a scarscitæ de vivagne che no van mai in secca, e in generale an di corsci curti e vexin tra de lô; incangio, i affluenti in sciâ manciña en quelli che pòrtan ciù ægua a-o sciumme, perché an de boñe vivagne ascì in ertixe. I riæ ciù longhi en o Taveron e l'Aulella, che dan forma a-e doe vallæ, verso Licciana Nardi e o passo do Lagastrello, e verso Fivizzan e o passo do Cerreto; ma quello con ciù ægua o l'é o Bagnon, ch'o pòrta o mæximo nomme do commun. [[File:Magra da ponte a12.JPG|thumb|O sciumme visto da-o ponte de l'A12, un pö primma de donde o s'unisce co-a Væa|sinistra]] [[File:Bocca di Magra2.JPG|thumb|A foxe da Magra vista da-e colliñe de [[Carræa]]|sinistra]] == Regimme idraulico == [[File:Ponte della Colombiera.jpg|thumb|O ponte da Colombiera, destruto inte l'alluvion do 2011]] Dòppo avei reçevuo l'ægua da-i affluenti stæti mensunæ de d'ato, a portâ media à l'anno a cresce. Dòppo l'union co-a Væa e vexin a-a foxe a l'arriva fin à 57&nbsp;m³/s pöcassæ; primma de l'union co-a Væa (o seu ciù grande affluente) a portâ a l'é de 41&nbsp;m³/s pöcassæ, con unna media mascima into meise de novembre de squæxi 90&nbsp;m³/s e unna minima d'agosto de 7&nbsp;m³/s pöcassæ. I valoî ciù erti se tòccan d'ötunno e de primmaveia. Pròpio pe-a seu poxiçion geografica, o baçî da Magra o l'é soggetto à tanta ægua, coscì che tutti i anni ghe peu ëse di gròssi derlui; da-i dæti do Serviçio Idrografico Naçionale do Ministëio di Travaggi Pubrichi se peu vedde che, in generale, o regimme do sciumme o va comme quello de l'ægua ciuvaña, con di gròssi derlui e de secche ben marcæ. A portâ ciù bassa in assoluto mai toccâ a l'é de 5&nbsp;m³/s e quella ciù erta, inte l'alluvion di 25 d'ottobre do 2011, a l'à passou de tanto o valô stramesuou de 5.000&nbsp;m³/s. Sti derlui pòrtan de spesso à de inondaçioin<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120302233822/http://www.informazionesostenibile.info/3282/tabula-rasa-mercificata/|tìtolo=Tabula rasa mercificata|outô=William Domenichini|scîto=Informazionesostenibile.info|vìxita=2026-07-15|léngoa=IT}}</ref>, in generale into træto finale do sciumme, donde gh'é l'influensa ascì do movimento de ægue do [[Mâ Ligure]], che de vòtte o peu contrastâ o scoâ de ægue do sciumme. Tra o 2009 e o 2011 gh'é stæto ben quattro inondaçioin che an destruto doe vòtte o ponte da Colombiera e allagou de case e de atre struttue: doe do 2009<ref>{{Çitta web|url=http://www.informazionesostenibile.info/1699/i-nuovi-percorsi-dellacqua-tra-cambiamenti-climatici-e-mutamenti-territoriali/|tìtolo=I nuovi percorsi dell'acqua, tra cambiamenti climatici e mutamenti territoriali|outô=William Domenichini|léngoa=IT|vìxita=2026-07-15}}</ref>, uña do 2010<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130606235756/http://www.informazionesostenibile.info/2566/se-maometto-non-va-alla-montagna-la-montagna-frana/|tìtolo=Se Maometto non va alla montagna, la montagna frana|outô=William Domenichini|vìxita=2026-07-15|léngoa=IT}}</ref> e a ciù grave do 2011, ch'a l'à provocou di danni no solo che a-a foxe ma ascì za da-o træto medio-erto inta zöna de Aulla. L'urtimo derluio da Magra o l'é stæto a-i 28 de zenâ do 2025, insemme à unna fòrte ondâ de tempo grammo. Inte l'evento o sciumme o l'é stæto misso in allerta rossa e o l'à razzonto un neuvo record de portâ (sensa tegnî conto di eventi do 2011). À l'idròmetro do ponte da Colombiera l'é stæto registrou unna portâ de 1.375&nbsp;m³/s. No gh'é stæto di danni.<ref>{{Çitta web|url=https://www.arpal.liguria.it/home-page/notizie-tematiche/item/misura-portata-record-magra-arpal.html|tìtolo=La piena del Magra: una misura record per gli idrologi di Arpal|outô=ARPAL|dæta=4 de frevâ do 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-07-15}}</ref> == Fauna == [[File:Bocca di Magra3.JPG|thumb|A foxe da Magra vista da-e colliñe de Luni|sinistra]] E ægue do sciumme en ricche de pesci: into corso de sotta da Magra gh'é ciù de 30 speçie, tra quelle do pòsto e quelle portæ inte ægue da provinsa de Spezza pe-e competiçioin de pesca; tra tutte a truta irridâ, a [[Salmo trutta fario|truta fario]], a [[tenca]], a savetta, a lasca, a scardoa, a [[carpa]], o pescio rosso, o [[persego]], o [[pescio gatto]] e o [[lusso]]; verso a foxe gh'é ascì tante speçie de mâ, che remontan a corrente pe di chillòmetri. E rive en abitæ da-o [[mesengon]], a [[vorpe]], o [[pòrco sarvægo]], a nutria (ch'a no l'é do pòsto); ma mascime da-i öxelli: l'[[öchin]], o [[Magrun grossu neigru|magron]], a cornaggia grixa, etc.; e o l'é un ambiente bon pe-e speçie de passo, che se ghe ferman ascì pe longo tempo, de spesso pe fâghe o nio. == Stöia == * A Magra a l'é vegnua importante inte l'etæ romaña a-a fin da Guæra soçiale, quande do 88 a.C., insemme a-o sciumme Rubicon, a l'é stæta definia comme confin do territöio italian ch'o gödiva da çittadinansa romaña.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Introduzione agli studi giuridici|ànno=2013|p=420|ISBN=978-88-916-0106-3|editô=Maggioli Editore|url=https://www.google.it/books/edition/Introduzione_agli_studi_giuridici/RjNNAgAAQBAJ?hl=it&gbpv=1&dq=%22magra%22+%22confine%22+cittadinanza&pg=PA420&printsec=frontcover|outô=Gisella Bassanelli Sommariva|léngoa=IT}}</ref> De fæto, pe-i Romoen l'«Italia» comme entitæ geografica e amministrativa a no comprendeiva ni e isoe ([[Siçilia]] e [[Sardegna]]) ni a [[Cianûa padann-a|Cianua padaña]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Arangio-Ruiz|tìtolo=Storia del diritto romano|ediçión=7|ànno=1988|çitæ=Napoli|léngoa=IT|pp=197-200}}</ref> * Inti urtimi giorni do marso do 1814, a-a fin da campagna d'Italia, a Magra a l'é stæta a-o çentro di scontri tra e truppe do [[Napolion]] do generale Jean Victor Rouyer e e truppe da sesta coaliçion condute da-o generale William Bentinck, in particolâ inta battaggia de [[Lerze|Lerxi]] e inta preisa de Spezza.<ref name="Contesto">{{Çitta publicaçión|tìtolo=La battaglia del golfo|revìsta=La Gazzetta della Spezia|nùmero=4|çitæ=Spezza|ànno=2014|méize=marso|pp=19-31|léngoa=IT|url=https://www.gazzettadellaspezia.it/Magazine/Pdf/0249.pdf}}</ref> * «Novelle di Valdimagra» a l'é unna de ciù importante euvie letteräie do Pietro Ferrari, ch'o l'ambienta 15 conti curti inte campagne e inti paixi d'in gio a-a parte erta da vallâ da Magra, pöcassæ da Pontremoli à Filattiera e Bagnon. I 15 conti do Ferrari fan referensa a-i pòsti tanto amæ e à de persoñe squæxi delongo existie pe dabon stæte conosciue da lê pe mezo di conti che se contava in cà seu; o libbro de conti «Novelle di Valdimagra» o l'é stæto pubricou co-o pseudònimo de «Pietro da Pontelungo» do 1944 inte 100 còpie da-a Tipografia Artigianelli de Pontremoli, e o representa fòscia uña de ciù interessante contribuçioin a-a «picciña stöia» da Lunigiaña, ch'a ne permette de vive torna de atmosfere, di sentimenti, de pascioin, di coî e di profummi de un mondo oua scentou, ma a-o tempo da seu pubricaçion ancon inta memöia e inti conti de tanti. == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Sciùmmi da Ligùria]] fel28tvug5k90z8ml2036jzq5key6pc 0 33018 272518 272342 2026-07-24T12:42:34Z Arbenganese 12552 Ref cun mudellu çitta libbru 272518 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} [[File:Bergeggi - SS1 - Il Faro - Via Aurelia - panoramio (1).jpg|thumb|U Lantèrnin, vistu da l'Aurelia]] U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua}}</ref> De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx|tìtolo=Faro di Vado Ligure - E.F. 1514|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-07-21}}</ref> == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: <blockquote>“''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe.<br />A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a''”<br><small>Raffaele Mezzanotte, Ministru d’i travaggi pübblici, 15 de zenä d'u 1879</small><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/|tìtolo=Il Faro di Capo Vado|léngoa=IT|vìxita=2026-07-21}}</ref></blockquote>P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu [[1879]]-[[1883]]. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti Parlamentari|url=https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover|ànno=1879|editô=Istituto poligrafico e zecca dello Stato|léngoa=IT|volùmme=279|capìtolo=Sessione 1878-79 - Discussioni - Tornata del 10 maggio 1879}}</ref> Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover|tìtolo=Raccolta degli atti stampati per ordine della Camera legislatura|data=|volùmme=15|léngoa=IT|outô=AA.VV.|ànno=1886|editô=Camera dei Deputati|çitæ=Rumma|p=95}}</ref> Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea. A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde. Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf|tìtolo=WAIL – LI-004,ITA-017-Vado Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/|tìtolo=Il guardiano del faro di Capo Vado, una vita a contatto con il mare. Il ricordo del figlio Michele Tirotto|outô=Marco Bagatin|dæta=2025-09-09|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> == Notte == <references /> == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Berzezzi]] djdno8hvvikftezg49x1dsid55inv43 272527 272518 2026-07-24T20:01:24Z Arbenganese 12552 +atra ref, növa 272527 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} [[File:Bergeggi - SS1 - Il Faro - Via Aurelia - panoramio (1).jpg|thumb|U Lantèrnin, vistu da l'Aurelia]] U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua}}</ref> De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx|tìtolo=Faro di Vado Ligure - E.F. 1514|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-07-21}}</ref> == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: <blockquote>“''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe.<br />A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a''”<br><small>Raffaele Mezzanotte, Ministru d’i travaggi pübblici, 15 de zenä d'u 1879</small><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/|tìtolo=Il Faro di Capo Vado|léngoa=IT|vìxita=2026-07-21}}</ref></blockquote>P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu [[1879]]-[[1883]]. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti Parlamentari|url=https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover|ànno=1879|editô=Istituto poligrafico e zecca dello Stato|léngoa=IT|volùmme=279|capìtolo=Sessione 1878-79 - Discussioni - Tornata del 10 maggio 1879}}</ref> Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover|tìtolo=Raccolta degli atti stampati per ordine della Camera legislatura|data=|volùmme=15|léngoa=IT|outô=AA.VV.|ànno=1886|editô=Camera dei Deputati|çitæ=Rumma|p=95}}</ref> Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea.<ref name=":0" /> A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde.<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pier Paolo Cervone|tìtolo=Savona in guerra|url=https://www.isrecsavona.it/eventi/2013/libro-savona-in-guerra.pdf|ànno=2013|editô=ISREC Istituto Storico della Resistenza e dell’Età Contemporanea della provincia di Savona|çitæ=[[Sann-a]]|léngoa=IT|p=26|capìtolo=La Seconda Guerra Mondiale}}</ref> Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf|tìtolo=WAIL – LI-004,ITA-017-Vado Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/|tìtolo=Il guardiano del faro di Capo Vado, una vita a contatto con il mare. Il ricordo del figlio Michele Tirotto|outô=Marco Bagatin|dæta=2025-09-09|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> == Notte == <references /> == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Berzezzi]] 8ozwhqorxzw3xllx1bwb25zab7qh83j 272528 272527 2026-07-24T20:04:15Z Arbenganese 12552 Giüstàu i apostrufi <’>, sensa cangi de cuntegnüu 272528 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} [[File:Bergeggi - SS1 - Il Faro - Via Aurelia - panoramio (1).jpg|thumb|U Lantèrnin, vistu da l'Aurelia]] U '''Lantèrnìn''' u l'è u numme ch'u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int'a pärte ciü a levante d'u cumüne de Berzezzi, a-i cunfìn cun Vuè. L'inpiantu de segnalasiùn a distansa u l'è in funçiùn a partì da-u 1883 e u se tröva a-i pé d'u Cävu ch'u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun 'na bäze otagunäle, ch'a se strenze manimàn ch'u se riva 'nsc'â punta, duv'u gh'è u fanä che de nötte u spära a lüxe a 'n'altessa de 43 metri 'nsc'ou livellu du mä, de moddu ch'a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. A l'è 'na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int'a faciäta, spartìa pe lungu int'i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu 'n güstu neuclàŝĉicu, ch'u se vedde ascì int'i cunturni d'i barcuìn. Defèti l'architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc'â ture u se ghe munta pe vìa de 'na scäa a lümàçça ch'a gh'ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch'u gh'è in çimma u se munta ancùn 'na scaetta e u se riva duv'u gh'è a lüxe d'a lantèrna.<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua}}</ref> De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d'i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch'i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d'i mumenti de unbra cun d'i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l'è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch'u düa ciü d'i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch'u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l'è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch'u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S'u duvesse capitä di guasti o s'u duvesse satä a curente u ghe n'è u̇n ätru d'emèrgénsa, ch'u l'è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch'i sun 13 chilómetri). L'inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l'è d'u tüttu outumàticu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx|tìtolo=Faro di Vado Ligure - E.F. 1514|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-07-21}}</ref> == Stoja == Vèrsu a fin de l'öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de 'n färu ch'u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch'i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a França e a Spaĝn̂a, ch'u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d'[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de Zena). Ünna primma idea de tiä sciü 'n färu da ste parti chì a l'ea stèta pruposta da-u Ministru d'i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int'u mezu d'i incuntri a-a Càmera d'i Depütè a-i 15 de zenä d'u [[1879]], duv'u se dixeiva che: <blockquote>"''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int'i porti d'u meridiùn d'a França o inte quelli d'a Spaĝn̂a, quand'i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh'han, spece int'e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l'è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d'u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d'u Cävu de Meĵe.<br />A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int'i anni pasè. L'è pe questu ch'u l'è stètu dumandä de mette 'nsc'ou Cävu u̇n färu, ch'u posse fä capì a-i naveganti ch'i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s'i duvessan andä a Sann-a''"<br><small>Raffaele Mezzanotte, Ministru d'i travaggi pübblici, 15 de zenä d'u 1879</small><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/|tìtolo=Il Faro di Capo Vado|léngoa=IT|vìxita=2026-07-21}}</ref></blockquote>P'ou färu a vegne pensä 'na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun 'na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d'e sedüte ch'i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d'a Cumisciùn fèta aposta, sut'â  nómina de l'unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh'ea l'inzegné Parodi, ch'u sustegniva ciü de tütti l'inpurtansa de l'inpiantu, mentre u gh'ea a magiuransa ch'a l'aveiva vutä pe tiä sciü 'n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l'inprinçippiu. L'inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch'u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d'a magiuransa u l'ea ascì u depütä Boselli, ch'u l'aveiva fètu 'n interventu a prupóxitu a-a Càmera d'i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l'elencu d'i färi da custruì lungu e coste d'u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int'u perìudu [[1879]]-[[1883]]. Int'a lista, u färu u l'è prezentä cumme de IV ùrdine.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti Parlamentari|url=https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover|ànno=1879|editô=Istituto poligrafico e zecca dello Stato|léngoa=IT|volùmme=279|capìtolo=Sessione 1878-79 - Discussioni - Tornata del 10 maggio 1879}}</ref> Int'u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch'u cunpäre int'i registri d'e speize d'u Ministeru d'i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l'ilüminasiùn e d'a manutensiùn de tütti i inpianti, a l'épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l'ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh'è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover|tìtolo=Raccolta degli atti stampati per ordine della Camera legislatura|data=|volùmme=15|léngoa=IT|outô=AA.VV.|ànno=1886|editô=Camera dei Deputati|çitæ=Rumma|p=95}}</ref> Int'i primmi anni d'a sö ativitè u fanä u figüa inte l'''Elenco dei Fari e Fanali'' d'a Regia Marina, indicä inte l'edisiùn d'u [[1880]] e inte quelle d'i anni a vegnì cumme "''Faro di Capo Vado''", e u se dixe ch'u l'è missu " 'nsc'ou runpicollu d'u Cävu da vixìn a l'estremitè d'u Mö d'a Cäva de Berzezzi". Int'u perìudu d'a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l'ha patìu i danni de 'n ataccu vìa mä inte l'estè d'u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l'ea u̇n obietivu inpurtante, p'ou fètu d'u portu, d'e indüstrie e d'i depóxiti ch'u gh'ea.<ref name=":0" /> A quattr'ùe de matìn d'u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch'u s'ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l'aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu'i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde.<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pier Paolo Cervone|tìtolo=Savona in guerra|url=https://www.isrecsavona.it/eventi/2013/libro-savona-in-guerra.pdf|ànno=2013|editô=ISREC Istituto Storico della Resistenza e dell’Età Contemporanea della provincia di Savona|çitæ=[[Sann-a]]|léngoa=IT|p=26|capìtolo=La Seconda Guerra Mondiale}}</ref> Riparä, u l'è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d'u [[1945]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf|tìtolo=WAIL – LI-004,ITA-017-Vado Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> Int'i anni u lantèrnìn u l'ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d'i ürtimi a travagiäghe u l'è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni '90]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/|tìtolo=Il guardiano del faro di Capo Vado, una vita a contatto con il mare. Il ricordo del figlio Michele Tirotto|outô=Marco Bagatin|dæta=2025-09-09|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> == Notte == <references /> == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Berzezzi]] hwey07a8r7501hekh5j7zsauptr3kfn 272529 272528 2026-07-24T20:05:49Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ +wl vari 272529 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} [[File:Bergeggi - SS1 - Il Faro - Via Aurelia - panoramio (1).jpg|thumb|U Lantèrnin, vistu da l'Aurelia]] U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de [[Berzezzi]], a-i cunfìn cun [[Vuè]]. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u [[1883]] e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua}}</ref> De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx|tìtolo=Faro di Vado Ligure - E.F. 1514|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-07-21}}</ref> == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a [[Fransa|França]] e a [[Spagna|Spaĝn̂a]], ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de [[Zena]]). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: <blockquote>“''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe.<br />A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a''”<br><small>Raffaele Mezzanotte, Ministru d’i travaggi pübblici, 15 de zenä d'u 1879</small><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/|tìtolo=Il Faro di Capo Vado|léngoa=IT|vìxita=2026-07-21}}</ref></blockquote>P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu [[1879]]-[[1883]]. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti Parlamentari|url=https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover|ànno=1879|editô=Istituto poligrafico e zecca dello Stato|léngoa=IT|volùmme=279|capìtolo=Sessione 1878-79 - Discussioni - Tornata del 10 maggio 1879}}</ref> Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover|tìtolo=Raccolta degli atti stampati per ordine della Camera legislatura|data=|volùmme=15|léngoa=IT|outô=AA.VV.|ànno=1886|editô=Camera dei Deputati|çitæ=Rumma|p=95}}</ref> Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”. Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea.<ref name=":0" /> A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde.<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pier Paolo Cervone|tìtolo=Savona in guerra|url=https://www.isrecsavona.it/eventi/2013/libro-savona-in-guerra.pdf|ànno=2013|editô=ISREC Istituto Storico della Resistenza e dell’Età Contemporanea della provincia di Savona|çitæ=[[Sann-a]]|léngoa=IT|p=26|capìtolo=La Seconda Guerra Mondiale}}</ref> Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf|tìtolo=WAIL – LI-004,ITA-017-Vado Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/|tìtolo=Il guardiano del faro di Capo Vado, una vita a contatto con il mare. Il ricordo del figlio Michele Tirotto|outô=Marco Bagatin|dæta=2025-09-09|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> == Notte == <references /> == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Berzezzi]] 16h2apfwpv8o3rsha0olq0gwfkt968e 272530 272529 2026-07-24T20:10:23Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ + notta növa cun ref 272530 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} [[File:Bergeggi - SS1 - Il Faro - Via Aurelia - panoramio (1).jpg|thumb|U Lantèrnin, vistu da l'Aurelia]] U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de [[Berzezzi]], a-i cunfìn cun [[Vuè]]. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u [[1883]] e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua}}</ref> De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx|tìtolo=Faro di Vado Ligure - E.F. 1514|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-07-21}}</ref> == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a [[Fransa|França]] e a [[Spagna|Spaĝn̂a]], ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de [[Zena]]). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: <blockquote>“''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe.<br />A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a''”<br><small>Raffaele Mezzanotte, Ministru d’i travaggi pübblici, 15 de zenä d'u 1879</small><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/|tìtolo=Il Faro di Capo Vado|léngoa=IT|vìxita=2026-07-21}}</ref></blockquote>P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu [[1879]]-[[1883]]. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti Parlamentari|url=https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover|ànno=1879|editô=Istituto poligrafico e zecca dello Stato|léngoa=IT|volùmme=279|capìtolo=Sessione 1878-79 - Discussioni - Tornata del 10 maggio 1879}}</ref> Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover|tìtolo=Raccolta degli atti stampati per ordine della Camera legislatura|data=|volùmme=15|léngoa=IT|outô=AA.VV.|ànno=1886|editô=Camera dei Deputati|çitæ=Rumma|p=95}}</ref> Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=98}}</ref> Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea.<ref name=":0" /> A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde.<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pier Paolo Cervone|tìtolo=Savona in guerra|url=https://www.isrecsavona.it/eventi/2013/libro-savona-in-guerra.pdf|ànno=2013|editô=ISREC Istituto Storico della Resistenza e dell’Età Contemporanea della provincia di Savona|çitæ=[[Sann-a]]|léngoa=IT|p=26|capìtolo=La Seconda Guerra Mondiale}}</ref> Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf|tìtolo=WAIL – LI-004,ITA-017-Vado Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/|tìtolo=Il guardiano del faro di Capo Vado, una vita a contatto con il mare. Il ricordo del figlio Michele Tirotto|outô=Marco Bagatin|dæta=2025-09-09|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> == Notte == <references /> == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Berzezzi]] ifod35w0lgqk874fqv5ocmurukeemgq 272531 272530 2026-07-24T20:10:46Z Arbenganese 12552 /* Ätri prugètti */ +cat 272531 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} [[File:Bergeggi - SS1 - Il Faro - Via Aurelia - panoramio (1).jpg|thumb|U Lantèrnin, vistu da l'Aurelia]] U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de [[Berzezzi]], a-i cunfìn cun [[Vuè]]. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u [[1883]] e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L’inpiantu u l’è cunpostu da ’na ture äta 34 metri custruìa int’i ürtimi anni de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun ’na bäze otagunäle, ch’a se strenze manimàn ch’u se riva ’nsc’â punta, duv’u gh’è u fanä che de nötte u spära a lüxe a ’n’altessa de 43 metri ’nsc’ou livellu du mä, de moddu ch’a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l’è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch’u gh’è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d’u guardiàn. A l’è ’na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int’a faciäta, spartìa pe lungu int’i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu ’n güstu neuclàŝĉicu, ch’u se vedde ascì int’i cunturni d’i barcuìn. Defèti l’architetüa a se sumeggia a quella d’i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc’â ture u se ghe munta pe vìa de ’na scäa a lümàçça ch’a gh’ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch’u gh’è in çimma u se munta ancùn ’na scaetta e u se riva duv’u gh’è a lüxe d’a lantèrna.<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Il Faro di Capo Vado, appunti dell’associazione L’îzua}}</ref> De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d’i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch’i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d’i mumenti de unbra cun d’i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l’è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch’u düa ciü d’i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch’u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l’è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch’u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S’u duvesse capitä di guasti o s’u duvesse satä a curente u ghe n’è u̇n ätru d’emèrgénsa, ch’u l’è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch’i sun 13 chilómetri). L’inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l’è d’u tüttu outumàticu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx|tìtolo=Faro di Vado Ligure - E.F. 1514|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-07-21}}</ref> == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a [[Fransa|França]] e a [[Spagna|Spaĝn̂a]], ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de [[Zena]]). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: <blockquote>“''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe.<br />A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a''”<br><small>Raffaele Mezzanotte, Ministru d’i travaggi pübblici, 15 de zenä d'u 1879</small><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/|tìtolo=Il Faro di Capo Vado|léngoa=IT|vìxita=2026-07-21}}</ref></blockquote>P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu [[1879]]-[[1883]]. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti Parlamentari|url=https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover|ànno=1879|editô=Istituto poligrafico e zecca dello Stato|léngoa=IT|volùmme=279|capìtolo=Sessione 1878-79 - Discussioni - Tornata del 10 maggio 1879}}</ref> Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover|tìtolo=Raccolta degli atti stampati per ordine della Camera legislatura|data=|volùmme=15|léngoa=IT|outô=AA.VV.|ànno=1886|editô=Camera dei Deputati|çitæ=Rumma|p=95}}</ref> Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=98}}</ref> Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea.<ref name=":0" /> A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde.<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pier Paolo Cervone|tìtolo=Savona in guerra|url=https://www.isrecsavona.it/eventi/2013/libro-savona-in-guerra.pdf|ànno=2013|editô=ISREC Istituto Storico della Resistenza e dell’Età Contemporanea della provincia di Savona|çitæ=[[Sann-a]]|léngoa=IT|p=26|capìtolo=La Seconda Guerra Mondiale}}</ref> Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf|tìtolo=WAIL – LI-004,ITA-017-Vado Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/|tìtolo=Il guardiano del faro di Capo Vado, una vita a contatto con il mare. Il ricordo del figlio Michele Tirotto|outô=Marco Bagatin|dæta=2025-09-09|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> == Notte == <references /> == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Berzezzi]] [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] fsyrmredpvxh1j4smb5xl2db6988r91 272532 272531 2026-07-24T20:14:25Z Arbenganese 12552 /* Descrisiùn */ Giüstou i apostrufi <’>, sensa cangi de cuntegnüu 272532 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} [[File:Bergeggi - SS1 - Il Faro - Via Aurelia - panoramio (1).jpg|thumb|U Lantèrnin, vistu da l'Aurelia]] U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de [[Berzezzi]], a-i cunfìn cun [[Vuè]]. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u [[1883]] e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun 'na bäze otagunäle, ch'a se strenze manimàn ch'u se riva 'nsc'â punta, duv'u gh'è u fanä che de nötte u spära a lüxe a 'n'altessa de 43 metri 'nsc'ou livellu du mä, de moddu ch'a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. A l'è 'na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int'a faciäta, spartìa pe lungu int'i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu 'n güstu neuclàŝĉicu, ch'u se vedde ascì int'i cunturni d'i barcuìn. Defèti l'architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc'â ture u se ghe munta pe vìa de 'na scäa a lümàçça ch'a gh'ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch'u gh'è in çimma u se munta ancùn 'na scaetta e u se riva duv'u gh'è a lüxe d'a lantèrna.<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Il Faro di Capo Vado, appunti dell'associazione L'îzua}}</ref> De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d'i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch'i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d'i mumenti de unbra cun d'i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l'è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch'u düa ciü d'i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch'u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l'è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch'u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S'u duvesse capitä di guasti o s'u duvesse satä a curente u ghe n'è u̇n ätru d'emèrgénsa, ch'u l'è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch'i sun 13 chilómetri). L'inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l'è d'u tüttu outumàticu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx|tìtolo=Faro di Vado Ligure - E.F. 1514|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-07-21}}</ref> == Stoja == Vèrsu a fin de l’öttuçéntu u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a [[Fransa|França]] e a [[Spagna|Spaĝn̂a]], ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de [[Zena]]). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: <blockquote>“''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe.<br />A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a''”<br><small>Raffaele Mezzanotte, Ministru d’i travaggi pübblici, 15 de zenä d'u 1879</small><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/|tìtolo=Il Faro di Capo Vado|léngoa=IT|vìxita=2026-07-21}}</ref></blockquote>P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu [[1879]]-[[1883]]. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti Parlamentari|url=https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover|ànno=1879|editô=Istituto poligrafico e zecca dello Stato|léngoa=IT|volùmme=279|capìtolo=Sessione 1878-79 - Discussioni - Tornata del 10 maggio 1879}}</ref> Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover|tìtolo=Raccolta degli atti stampati per ordine della Camera legislatura|data=|volùmme=15|léngoa=IT|outô=AA.VV.|ànno=1886|editô=Camera dei Deputati|çitæ=Rumma|p=95}}</ref> Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=98}}</ref> Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea.<ref name=":0" /> A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde.<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pier Paolo Cervone|tìtolo=Savona in guerra|url=https://www.isrecsavona.it/eventi/2013/libro-savona-in-guerra.pdf|ànno=2013|editô=ISREC Istituto Storico della Resistenza e dell’Età Contemporanea della provincia di Savona|çitæ=[[Sann-a]]|léngoa=IT|p=26|capìtolo=La Seconda Guerra Mondiale}}</ref> Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf|tìtolo=WAIL – LI-004,ITA-017-Vado Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/|tìtolo=Il guardiano del faro di Capo Vado, una vita a contatto con il mare. Il ricordo del figlio Michele Tirotto|outô=Marco Bagatin|dæta=2025-09-09|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> == Notte == <references /> == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Berzezzi]] [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] 3347x39xesmy9qqlcktnwdkp2n5r5e1 272533 272532 2026-07-24T20:15:03Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ +wl 272533 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} [[File:Bergeggi - SS1 - Il Faro - Via Aurelia - panoramio (1).jpg|thumb|U Lantèrnin, vistu da l'Aurelia]] U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de [[Berzezzi]], a-i cunfìn cun [[Vuè]]. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u [[1883]] e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun 'na bäze otagunäle, ch'a se strenze manimàn ch'u se riva 'nsc'â punta, duv'u gh'è u fanä che de nötte u spära a lüxe a 'n'altessa de 43 metri 'nsc'ou livellu du mä, de moddu ch'a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. A l'è 'na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int'a faciäta, spartìa pe lungu int'i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu 'n güstu neuclàŝĉicu, ch'u se vedde ascì int'i cunturni d'i barcuìn. Defèti l'architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc'â ture u se ghe munta pe vìa de 'na scäa a lümàçça ch'a gh'ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch'u gh'è in çimma u se munta ancùn 'na scaetta e u se riva duv'u gh'è a lüxe d'a lantèrna.<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Il Faro di Capo Vado, appunti dell'associazione L'îzua}}</ref> De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d'i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch'i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d'i mumenti de unbra cun d'i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l'è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch'u düa ciü d'i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch'u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l'è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch'u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S'u duvesse capitä di guasti o s'u duvesse satä a curente u ghe n'è u̇n ätru d'emèrgénsa, ch'u l'è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch'i sun 13 chilómetri). L'inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l'è d'u tüttu outumàticu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx|tìtolo=Faro di Vado Ligure - E.F. 1514|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-07-21}}</ref> == Stoja == Vèrsu a fin de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]] u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a [[Fransa|França]] e a [[Spagna|Spaĝn̂a]], ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de [[Zena]]). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: <blockquote>“''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe.<br />A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a''”<br><small>Raffaele Mezzanotte, Ministru d’i travaggi pübblici, 15 de zenä d'u 1879</small><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/|tìtolo=Il Faro di Capo Vado|léngoa=IT|vìxita=2026-07-21}}</ref></blockquote>P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu [[1879]]-[[1883]]. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti Parlamentari|url=https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover|ànno=1879|editô=Istituto poligrafico e zecca dello Stato|léngoa=IT|volùmme=279|capìtolo=Sessione 1878-79 - Discussioni - Tornata del 10 maggio 1879}}</ref> Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover|tìtolo=Raccolta degli atti stampati per ordine della Camera legislatura|data=|volùmme=15|léngoa=IT|outô=AA.VV.|ànno=1886|editô=Camera dei Deputati|çitæ=Rumma|p=95}}</ref> Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=98}}</ref> Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea.<ref name=":0" /> A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde.<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pier Paolo Cervone|tìtolo=Savona in guerra|url=https://www.isrecsavona.it/eventi/2013/libro-savona-in-guerra.pdf|ànno=2013|editô=ISREC Istituto Storico della Resistenza e dell’Età Contemporanea della provincia di Savona|çitæ=[[Sann-a]]|léngoa=IT|p=26|capìtolo=La Seconda Guerra Mondiale}}</ref> Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf|tìtolo=WAIL – LI-004,ITA-017-Vado Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/|tìtolo=Il guardiano del faro di Capo Vado, una vita a contatto con il mare. Il ricordo del figlio Michele Tirotto|outô=Marco Bagatin|dæta=2025-09-09|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> == Notte == <references /> == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Berzezzi]] [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] c3z916kdvwbp9hqpdafm5i49m7mddxx 0 33077 272542 272513 2026-07-25T11:49:44Z N.Longo 12052 + cat, tl 272542 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[File:Liguria Bakery, San Francisco.jpg|thumb|A Liguria Bakery do 2011]] '''Liguria Bakery''' o l'é un forno do quartê de North Beach à [[San Francisco]], in [[California|Califòrnia]], ch'o vende solo che [[Fugassa zeneise|fugassa]]<ref name="time">{{Çitta publicaçión|url=https://content.time.com/time/travel/cityguide/article/0,31489,1845230_1845062_1845060,00.html|tìtolo=San Francisco: Finding the Perfect Souvenir – Liguria Bakery|outô=Josh Quittner|revìsta=Time|editô=Time Magazine|léngoa=EN}}</ref><ref name="chron">{{Çitta web|url=http://www.sfgate.com/bayarea/nativeson/article/Liguria-Bakery-in-North-Beach-makes-focaccia-2368406.php|tìtolo=Liguria Bakery in North Beach makes focaccia|outô=Carl Nolte|scîto=San Francisco Chronicle|dæta=12 de zugno do 2011|léngoa=EN|vìxita=2026-07-25}}</ref><ref name="sfweekly">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131101022216/http://www.sfweekly.com/2012-05-09/restaurants/bread-italian-north-beach-jonathan-kauffman/|tìtolo=SFoodie's 50 Favorites: Liguria Bakery's Pizza Focaccia|outô=Jonathan Kauffman|scîto=SF Weekly|dæta=9 de mazzo do 2012|vìxita=2026-07-25|léngoa=EN}}</ref><ref name="seattle">{{Çitta web|url=http://seattletimes.com/html/travel/2017572362_trsanfraneats26.html?prmid=head_main|tìtolo=Dining on history in San Francisco: A handful of almost century-old restaurants in San Francisco are a culinary testament to the city's rich past|outô=Denise Clifton|scîto=Seattle Times|dæta=25 de frevâ do 2012|léngoa=EN|vìxita=2026-07-25}}</ref>. O forno o s'attreuva a-o numero 1700 de Stockton Street, in sciô canto de Filbert Street, davanti a-o parco de Washington Square<ref name="time" /><ref name="chron" /><ref name="seattle" />. == Stöia == O forno o l'é stæto fondou do 1911 da-o Ambrogio Soracco<ref name="chron" />, con l'aggiutto di seu doî fræ Giovanni e Giuseppe, inte un pòsto donde primma gh'ea unna gexa. O Soracco o l'ea emigrou à San Francisco do 1907 da [[Ciävai|Ciavai]]. Dòppo avei travaggiou inte un atro forno de San Francisco, o l'à fæto vegnî i seu fræ e insemme an inandiou o seu forno<ref name="sfiac">{{Çitta lìbbro|tìtolo=The Heart of North Beach: La Storia della Colonia Italiana e San Francisco e La Nacita del San Francisco Italian Athletic Club|outô=Gianrico Claudio Pierucci|editô=SFIAC Press|ànno=2008|capìtolo=Focaccia at its best|pp=28–29|url=https://web.archive.org/web/20131031192817/http://www.sfiac.com/Portals/54/documents/Heart_of_North_Beach.pdf|léngoa=EN, IT}}</ref>. A-a mòrte do Ambrogio Soracco do 1938, i seu fræ an venduo e seu quöte do forno. A moggê do Ambrogio, a Mary, co-i seu neuvi sòçi, a l'à portou avanti l'attivitæ con di fornæ piggiæ à travaggiâ pe eutt'anni, fin à quande seu figgio George Soracco o l'é stæto grande abasta pe fâ o fornâ lê ascì; do 2000 a famiggia Soracco a l'aiva accattou torna e atre doe quöte<ref name="sfiac" />. O forno o l'é ancon ancheu manezzou da-a tersa generaçion da famiggia Soracco<ref name="chron" />, e o l'é tra e dite ciù vege de North Beach<ref name="sfiac" />. Da prinçipio o forno o fava tutte e qualitæ de pan; do 1950, pe caxon da fòrte concorrensa di forni ciù gròsci pe-e atre qualitæ de pan, o l'à comensou à speçializzâse inta fugassa. Da-o 1984 o produxe solo che a fugassa, ch'o vende a-e buteghe e a-i restoranti da zöna e, inta seu butega, a-e casañe ascì<ref name="sfiac" />. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Inpréize]] [[Categorîa:Stati Unïi d'America]] 1f3ze9xvfqljd7yv9oloidd9aepw95f