Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1719 272634 272534 2026-07-31T19:49:15Z Arbenganese 12552 Rev from Iginio Rossello 272634 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stätu |Stato = ITA |stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Sann-a |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista cìvica de centru-sinistra "Ünìi pe Berzezzi" |Data elezione = 4-10-2021 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-teritöio = Teritoju |var-superfìcce = Superficce |var-cordinæ = Cuurdinè |var-altitùdine = Altitüdine |var-denscitæ = Densitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]] |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]] |var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu orariu |var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]] |var-cod._cadàstro = Códice catastäle |var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Berzezìn |var-patrón = Santu patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |var-festîvo = Giurnu festivu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |var-tàrga = Tärga |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. |var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. === A scügêa === Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi. * '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa. * '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu. * '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. * '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree. * '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”. * '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni "A Cruxe": pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi * '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”. * '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa. * '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’. * '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei. === Spiagge === A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]]. Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme "a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä "a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i "Baĝn̂i Italia” oua La Bussola. Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri. U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a "cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a "tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. 'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan "a Prìa d'u Menu”, a "Prìa Sèa” e i "Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu. A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle. A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi. A-a fin a spiagetta d'i "Preni” aredossu d'a "Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}</ref> === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. * '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn, a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe'i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]]. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === <gallery mode="packed" widths="150"> File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie </gallery> * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi. == Fèste e fêe == E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu. U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa. == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == [[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi<br/>(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|<ref>U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi<br/>(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|<ref>{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumunicasiuìn == [[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]] Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée. Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle. Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena. == Notte == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] 4kwjl3ykwtarnpuoapsomqfq425dxy7 272635 272634 2026-07-31T19:57:36Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ Rev from Iginio Rossello 272635 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stätu |Stato = ITA |stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Sann-a |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista cìvica de centru-sinistra "Ünìi pe Berzezzi" |Data elezione = 4-10-2021 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-teritöio = Teritoju |var-superfìcce = Superficce |var-cordinæ = Cuurdinè |var-altitùdine = Altitüdine |var-denscitæ = Densitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]] |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]] |var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu orariu |var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]] |var-cod._cadàstro = Códice catastäle |var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Berzezìn |var-patrón = Santu patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |var-festîvo = Giurnu festivu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |var-tàrga = Tärga |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. |var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. === A scügêa === Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi. * '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa. * '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu. * '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. * '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree. * '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”. * '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni "A Cruxe": pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi * '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”. * '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa. * '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’. * '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei. === Spiagge === A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]]. Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme "a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä "a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i "Baĝn̂i Italia” oua La Bussola. Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri. U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a "cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a "tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. 'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan "a Prìa d'u Menu”, a "Prìa Sèa” e i "Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu. A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle. A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi. A-a fin a spiagetta d'i "Preni” aredossu d'a "Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}</ref> === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. * '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn, a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe'i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]]. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === <gallery mode="packed" widths="150"> File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie </gallery> * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi. == Fèste e fêe == E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu. U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa. == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == [[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi<br/>(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|<ref>U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi<br/>(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|<ref>{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumunicasiuìn == [[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]] Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée. Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle. Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena. == Notte == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] qfqwtke8h72khmenu41h4889yghlckk 272636 272635 2026-07-31T19:59:32Z Arbenganese 12552 Rev from Iginio Rossello 272636 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stätu |Stato = ITA |stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Sann-a |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista cìvica de centru-sinistra "Ünìi pe Berzezzi" |Data elezione = 4-10-2021 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-teritöio = Teritoju |var-superfìcce = Superficce |var-cordinæ = Cuurdinè |var-altitùdine = Altitüdine |var-denscitæ = Densitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]] |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]] |var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu orariu |var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]] |var-cod._cadàstro = Códice catastäle |var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Berzezìn |var-patrón = Santu patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |var-festîvo = Giurnu festivu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |var-tàrga = Tärga |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. |var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. === A scügêa === Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi. * '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa. * '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu. * '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. * '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree. * '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”. * '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni "A Cruxe": pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi * '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”. * '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa. * '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’. * '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei. === Spiagge === A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]]. Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme "a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä "a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i "Baĝn̂i Italia” oua La Bussola. Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri. U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a "cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a "tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. 'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan "a Prìa d'u Menu”, a "Prìa Sèa” e i "Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu. A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle. A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi. A-a fin a spiagetta d'i "Preni” aredossu d'a "Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}</ref> === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. * '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn, a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe'i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]]. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === <gallery mode="packed" widths="150"> File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie </gallery> * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi. == Fèste e fêe == E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu. U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa. == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == [[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi<br/>(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|<ref>U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi<br/>(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|<ref>{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumunicasiuìn == [[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]] Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée. Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle. Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena. == Notte == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] a4qlliwbzdltkdyry2l8ofzx3lgr0is 272637 272636 2026-07-31T20:07:44Z Arbenganese 12552 Rev from Iginio Rossello 272637 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stätu |Stato = ITA |stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Sann-a |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista cìvica de centru-sinistra "Ünìi pe Berzezzi" |Data elezione = 4-10-2021 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-teritöio = Teritoju |var-superfìcce = Superficce |var-cordinæ = Cuurdinè |var-altitùdine = Altitüdine |var-denscitæ = Densitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]] |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]] |var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu orariu |var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]] |var-cod._cadàstro = Códice catastäle |var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Berzezìn |var-patrón = Santu patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |var-festîvo = Giurnu festivu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |var-tàrga = Tärga |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. |var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. === A scügêa === Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi. * '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa. * '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu. * '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. * '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree. * '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”. * '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni "A Cruxe": pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi * '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”. * '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa. * '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’. * '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei. === Spiagge === A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]]. Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme "a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä "a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i "Baĝn̂i Italia” oua La Bussola. Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri. U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a "cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a "tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. 'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan "a Prìa d'u Menu”, a "Prìa Sèa” e i "Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu. A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle. A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi. A-a fin a spiagetta d'i "Preni” aredossu d'a "Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}</ref> === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. * '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. L’architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe-i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]]. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === <gallery mode="packed" widths="150"> File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie </gallery> * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju de ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi. == Fèste e fêe == E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu. U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa. == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == [[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi<br/>(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|<ref>U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi<br/>(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|<ref>{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumunicasiuìn == [[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]] Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée. Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle. Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena. == Notte == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] jetuxn44uqo7b7u5qambmmd7tg5mzee 272638 272637 2026-07-31T20:09:47Z Arbenganese 12552 Rev from Iginio Rossello 272638 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stätu |Stato = ITA |stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Sann-a |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista cìvica de centru-sinistra "Ünìi pe Berzezzi" |Data elezione = 4-10-2021 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-teritöio = Teritoju |var-superfìcce = Superficce |var-cordinæ = Cuurdinè |var-altitùdine = Altitüdine |var-denscitæ = Densitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]] |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]] |var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu orariu |var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]] |var-cod._cadàstro = Códice catastäle |var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Berzezìn |var-patrón = Santu patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |var-festîvo = Giurnu festivu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |var-tàrga = Tärga |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. |var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. === A scügêa === Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi. * '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa. * '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu. * '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. * '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree. * '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”. * '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni "A Cruxe": pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi * '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”. * '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa. * '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’. * '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei. === Spiagge === A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]]. Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme "a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä "a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i "Baĝn̂i Italia” oua La Bussola. Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri. U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a "cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a "tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. 'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan "a Prìa d'u Menu”, a "Prìa Sèa” e i "Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu. A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle. A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi. A-a fin a spiagetta d'i "Preni” aredossu d'a "Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}</ref> === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. * '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. L’architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe-i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]]. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === <gallery mode="packed" widths="150"> File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie </gallery> * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju de ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi. == Fèste e fêe == E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu. U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun pasciùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Cìrculu u l'è u muture instancàbile ch'u porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun zlanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa. == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == [[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi<br/>(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|<ref>U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi<br/>(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|<ref>{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumunicasiuìn == [[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]] Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée. Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle. Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena. == Notte == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] t41k74jc71zho5bnlwsttsmz5k3qqg2 272639 272638 2026-07-31T20:10:33Z Arbenganese 12552 /* Aministrasiùn */ Ünìi pe Berzezzi 272639 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stätu |Stato = ITA |stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Sann-a |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista cìvica de centru-sinistra "Ünìi pe Berzezzi" |Data elezione = 4-10-2021 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-teritöio = Teritoju |var-superfìcce = Superficce |var-cordinæ = Cuurdinè |var-altitùdine = Altitüdine |var-denscitæ = Densitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]] |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]] |var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu orariu |var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]] |var-cod._cadàstro = Códice catastäle |var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Berzezìn |var-patrón = Santu patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |var-festîvo = Giurnu festivu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |var-tàrga = Tärga |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. |var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. === A scügêa === Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi. * '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa. * '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu. * '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. * '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree. * '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”. * '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni "A Cruxe": pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi * '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”. * '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa. * '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’. * '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei. === Spiagge === A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]]. Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme "a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä "a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i "Baĝn̂i Italia” oua La Bussola. Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri. U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a "cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a "tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. 'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan "a Prìa d'u Menu”, a "Prìa Sèa” e i "Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu. A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle. A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi. A-a fin a spiagetta d'i "Preni” aredossu d'a "Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}</ref> === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. * '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. L’architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe-i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]]. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === <gallery mode="packed" widths="150"> File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie </gallery> * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju de ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi. == Fèste e fêe == E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu. U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun pasciùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Cìrculu u l'è u muture instancàbile ch'u porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun zlanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa. == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == [[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi<br/>(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|<ref>U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Ünìi pe Berzezzi<br/>(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|<ref>{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumunicasiuìn == [[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]] Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée. Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle. Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena. == Notte == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] hn188rwzl5md3yd4uy7powizgopumg3 272640 272639 2026-07-31T20:11:32Z Arbenganese 12552 /* Cumunicasiuìn */ Rev from Iginio Rossello 272640 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stätu |Stato = ITA |stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Sann-a |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista cìvica de centru-sinistra "Ünìi pe Berzezzi" |Data elezione = 4-10-2021 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-teritöio = Teritoju |var-superfìcce = Superficce |var-cordinæ = Cuurdinè |var-altitùdine = Altitüdine |var-denscitæ = Densitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]] |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]] |var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu orariu |var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]] |var-cod._cadàstro = Códice catastäle |var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Berzezìn |var-patrón = Santu patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |var-festîvo = Giurnu festivu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |var-tàrga = Tärga |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. |var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. === A scügêa === Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi. * '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa. * '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu. * '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. * '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree. * '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”. * '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni "A Cruxe": pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi * '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”. * '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa. * '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’. * '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei. === Spiagge === A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]]. Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme "a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä "a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i "Baĝn̂i Italia” oua La Bussola. Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri. U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a "cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a "tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. 'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan "a Prìa d'u Menu”, a "Prìa Sèa” e i "Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu. A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle. A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi. A-a fin a spiagetta d'i "Preni” aredossu d'a "Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}</ref> === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. * '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. L’architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe-i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]]. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === <gallery mode="packed" widths="150"> File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie </gallery> * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju de ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi. == Fèste e fêe == E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu. U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun pasciùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Cìrculu u l'è u muture instancàbile ch'u porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun zlanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa. == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == [[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi<br/>(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|<ref>U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Ünìi pe Berzezzi<br/>(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|<ref>{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumunicasiuìn == [[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A vêgia stasiùn de Berzezzi, a-a giurnä d'ancö]] Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée. Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (lìnia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle. Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena. == Notte == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] poo0630vyu0t1kya5yihzkjtjy3bhlc 0 6968 272641 272600 2026-08-01T06:59:25Z Prebuggiun 7101 272641 wikitext text/x-wiki {{Savuneise}} {{Squàddra de balón |nómme squàddra = Savona FBC 1907 |nomiâgi = ''Strisçoin'', ''Biancoblù'' |pattern_la1 = _whitelower |leftarm1 = 000D5B |pattern_b1 = _thickwhitestripes |body1 = 000D5B |pattern_ra1 = _whitelower |rightarm1 = 000D5B |shorts1 = 000D5B |socks1 = 000D5B |pattern_la2 = _whiteborder |leftarm2 = FF0000 |pattern_b2 = _whitecollar |body2 = FF0000 |pattern_ra2 = _whiteborder |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 |socks2 = FF0000 |pattern_la3 = _whiteborder |leftarm3 = 000000 |pattern_b3 = _savona1516t |body3 = 000000 |pattern_ra3 = _whiteborder |rightarm3 = 000000 |shorts3 = 000000 |socks3 = 000000 |var-coî = Culuri |coî = {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu a Strisce-Flag.svg}} Giancu e Blö |var-naçión = Naçiùn |naçión = {{ITA}} |var-confederaçión = Cunfederaçiùn |confederaçión = [[UEFA]] |var-federaçión = Federaçiùn |federaçión = [[Federazione Italiana Giuoco Calcio|FIGC]] |var-fondaçión = Fundaçiùn |ànnofondaçión = 1907 |var-ìnno = Innu |ìnno = Bianco Blu (1967)<ref>{{Çitta web|tìtolo=Savona F.B.C. |url=https://45football.com/index.php?id=124|vìxita=2022-06-28}}</ref><br>Forza Nuovi Biancoblu (1979)<ref>{{Çitta web|tìtolo=Savona F.B.C.|url=https://45football.com/|vìxita=2018-06-28}}</ref><br>Alè Savona (2007)<ref>{{Çitta web|tìtolo=Savonaclub|url=http://www.savonaclub.it/public/modules.php?name=News&file=print&sid=2193|vìxita=2018-03-31}}</ref> |outô = Elmo Bazzano [Egidio Sassu/Aristide Sicco]<br>Foot Band & Co.<br>Rosario Bacchi [Rosario Bacchi/Ivano Nicolini] |var-socjêtæ = Sucêtè |çitæ = {{Scìnbolo|Savona-Stemma.svg}} [[Sann-a]] |var-prescidénte = Prescidente |prescidénte = {{Bandêa|ITA}} Alain Milani |var-alenatô = Alenatù |alenatô = {{Bandêa|ITA}} Carlo Gino Sarpero |var-canpionòu = Canpiunòtu |canpionòu = [[Eccellenza Liguria]] |var-stàdio = Stadiu |stàdio = [[Stadio Valerio Bacigalupo|Valerio Bacigalupo]] |capiénsa = 4000 |var-tìtoli_naçionâli = Tituli naçiunòli |tìtoli naçionâli = 2 [[Primma Divixon|Primma Divixùn]] |Serie C = 2 |Serie D = 3 |var-trofêi_naçionâli = Trufei naçiunòli |Coppa Italia Dilettanti = 1 |var-scîto = Scitu |var-tìtoli_regionâli = Tituli regiunòli |tìtoli regionâli = 1 [[Eccellensa Liguria|Ecelença Ligüria]]<br />1 [[Promoçion Liguria|Prumuçiùn Ligüria]]<br />1 [[Primma Categoria Liguria|Primma Categurìa Ligüria]] }} U '''Savona FBC 1907''' (o '''Sann-a''', o '''Savunn-a''') a l'è a soçietæ de [[Zeugo do ballon|Balùn]] che a rappresènta a çittæ de [[Sann-a]]. == Stòia == A l'è da sempre nemiga cun a squaddra de [[Vuè|Voœ]], u [[Vado Football Club 1913]]. Int'a stagiùn [[2009]]/[[2010]] a guagna u Campiunòtu da serie D e a tùrna int'e i profeççiunisti. U 13 de marsu [[2012]] u Cav. Aldo Delle Piane u catta u Sann-a pe' ûn euro<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/03/miracolo-per-il-savona-calcio-e-salvo-dellepiane-barbano-presentano-lofferta-e-comprano-la-societa-per-1-euro/|tìtolo=Miraculu Sann-a|léngoa=IT}}</ref>. E doppu ben 39 anni, int'u 2013 a squaddra do Sann-a a riturna in tersa Serie (pe' trei anni) e se zeuga a Serie B cu' a [[Pro Vercelli]]; int'a stagiùn [[2015]]/[[2016]], a causa de 'na fortiscima penalizasiun, a chinn-a tùrna int'i dilettanti. U Sann-a, doppu 5 stagiuin, u guagna u Campiunòtu 2024-25 inta Primma Categurìa, tùrna in Promuçiun, e l’anno doppu u vegne ripescou in Ecelença. == Cronistòia == {| class="toccolours" style="background:white" width="100%" |- ! style="text-align:center; border:2px solid #000080; background:#000080; color:white"| Cronistòia do Savona Foot Ball Club 1907 |- style="font-size:93%" |width="100%"| {{Colonne}} * 1907 - Fundaçiun da '''Fratellanza Ginnastica Savonese'''<ref>Da u libbru {{Çitta lìbbro|outô=Nanni De Marco|tìtolo=Storia del Savona F.B.C. 1907-1993 86º anno di fondazione|ànno=1993|editô=Savona Sport Diffusione|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=42}}</ref>. * 1907-1909 - scarsa Attivitæ * [[Terza Categoria 1909-1910|1909-1910]] - 2º in Terça Categurìa Liguria. ---- * [[Seconda Categoria 1910-1911|1910-1911]] - 2º in Segunda Categurìa Liguria. * [[Seconda Categoria 1911-1912|1911-1912]] - 2º in Segunda Categurìa Liguria. A perde a gara de qualificaçiun a-a [[Prima Categoria]]. * [[Promozione 1912-1913|1912-1913]] - 2º in Prumuçiun Liguria doppu avei persu u spareggiu. '''Ammessa in Primma Categurìa.''' * [[Prima Categoria 1913-1914|1913-1914]] - 8º in Primma Categurìa Piemonte-Liguria. * 1914 - A cangia denuminaçiun in '''Savona Football-Ball Club'''<ref>Da u libbru {{Çitta lìbbro|outô=Guido Baccani|tìtolo=Annuario Italiano del Football|ànno=1914|editô=Guido Baccani Editore|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=75|volùmme=II volume 1914-1915}}</ref>. * [[Prima Categoria 1914-1915|1914-1915]] - 4º in Primma Categurìa Liguria. * 1915-1919 - Attivitæ suspeiza pe a primma guæra mundiâ * [[Prima Categoria 1919-1920|1919-1920]] - 5º in Primma Categurìa Liguria. ---- * [[Prima Categoria 1920-1921|1920-1921]] - 3º in Primma Categurìa Liguria. A secessiunn-a affilianduse a-a [[Confederazione Calcistica Italiana|C.C.I.]] * [[Savona Foot-Ball Club 1921-1922|1921-1922]] - 9º int'u girùn B da [[Prima Divisione 1921-1922|Primma Divixiun]] C.C.I. * [[Savona Foot-Ball Club 1922-1923|1922-1923]] - 12º int'u Girùn C da [[Prima Divisione 1922-1923|Primma Divixiun]]. ''Retrucessu in Segunda Divixiun''. * [[Savona Foot-Ball Club 1923-1924|1923-1924]] - 3º int'u Girùn B da [[Seconda Divisione 1923-1924|Segunda Divixiun]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1924-1925|1924-1925]] - 6º int'u Girùn A da [[Seconda Divisione 1924-1925|Segunda Divixiun]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1925-1926|1925-1926]] - 5º int'u Girùn A da [[Seconda Divisione 1925-1926|Segunda Divixiun]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1926-1927|1926-1927]] - 6º int'u Girùn A da [[Prima Divisione 1926-1927|Primma Divixiun Nord]]. : Segundu turnu da [[Coppa Italia 1926-1927|Coppa Italia]]. * 1927 - A l'ncorpura a ''[[Speranza Savona]]'' cangiandu denuminaçiun in '''Associazione Calcio Savona'''. * [[Associazione Calcio Savona 1927-1928|1927-1928]] - 4º int'u Girùn C da [[Prima Divisione 1927-1928|Primma Divixiun Nord]]. * [[Associazione Calcio Savona 1928-1929|1928-1929]] - 3º int'u Girùn A da [[Prima Divisione 1928-1929|Primma Divixiun Nord]]. * [[Associazione Calcio Savona 1929-1930|1929-1930]] - 3º int'u Girùn A da [[Prima Divisione 1929-1930|Prima Divisione]]. ---- * [[Associazione Calcio Savona 1930-1931|1930-1931]] - 4º int'u Girùn D da [[Prima Divisione 1930-1931|Primma Divixiun]]. * [[Associazione Calcio Savona 1931-1932|1931-1932]] - 1º int'u Girùn D da [[Prima Divisione 1931-1932|Primma Divixiun]]. 3º int'u Girùn finale B. * [[Associazione Calcio Savona 1932-1933|1932-1933]] - 2º int'u Girùn D da [[Prima Divisione 1932-1933|Primma Divixiun]]. * [[Associazione Calcio Savona 1933-1934|1933-1934]] - 1º int'u Girùn E da [[Prima Divisione 1933-1934|Primma Divixiun]]. 2º int'u Girùn finale D. * [[Associazione Calcio Savona 1934-1935|1934-1935]] - 2º int'u Girùn D da [[Prima Divisione 1934-1935|Primma Divixiun]]. * [[Associazione Calcio Savona 1935-1936|1935-1936]] - 10º int'u Girùn C da [[Serie C 1935-1936|Serie C]]. : Primmo turnu da [[Coppa Italia 1935-1936|Coppa Italia]]. * [[Associazione Calcio Savona 1936-1937|1936-1937]] - 7º int'u Girùn C da [[Serie C 1936-1937|Serie C]]. : Segundu turnu da [[Coppa Italia 1936-1937|Coppa Italia]]. * [[Associazione Calcio Savona 1937-1938|1937-1938]] - 2º int'u Girùn C da [[Serie C 1937-1938|Serie C]]. : Sedicéximi de finale da [[Coppa Italia 1937-1938|Coppa Italia]]. * [[Associazione Calcio Savona 1938-1939|1938-1939]] - 1º int'u Girùn D da [[Serie C 1938-1939|Serie C]]. 4º int'u Girùn finale A. : Segundu turnu eliminatoiu da [[Coppa Italia 1938-1939|Coppa Italia]]. * [[Associazione Calcio Savona 1939-1940|1939-1940]] - 1º int'u Girùn D da [[Serie C 1939-1940|Serie C]]. 2º int'u Girùn finale A. '''Prumossu in Serie B'''. : Sedicéximi de finale da [[Coppa Italia 1939-1940|Coppa Italia]]. ---- * [[Associazione Calcio Savona 1940-1941|1940-1941]] - 4º in [[Serie B 1940-1941|Serie B]]. : Sedicéximi de finale da [[Coppa Italia 1940-1941|Coppa Italia]]. * [[Associazione Calcio Savona 1941-1942|1941-1942]] - 14º in [[Serie B 1941-1942|Serie B]]. : Sedicesimi di finale di [[Coppa Italia 1941-1942|Coppa Italia]]. * [[Associazione Calcio Savona 1942-1943|1942-1943]] - 17º in [[Serie B 1942-1943|Serie B]]. : Qualificazioni di [[Coppa Italia 1942-1943|Coppa Italia]]. * 1943-1945 - Attivitæ suspeiza pe a Segunda Guæra Mundiâ. * 1945 - Cangia denominaçiun in '''Savona Foot-Ball Club'''. * [[Savona Foot-Ball Club 1945-1946|1945-1946]] - 10º int'u Girùn A da [[Serie B-C Alta Italia 1945-1946|Serie B-C Alta Italia]]. : Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Alta Italia]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1946-1947|1946-1947]] - 21º int'u Girùn A da [[Serie B 1946-1947|Serie B]]. ''Retrucessu in Serie C''. * [[Savona Foot-Ball Club 1947-1948|1947-1948]] - 1º int'u Girùn A da [[Serie C 1947-1948|Serie C]] Lega Interegiunale Nord. * [[Savona Foot-Ball Club 1948-1949|1948-1949]] - 2º int'u Girùn A da [[Serie C 1948-1949|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1949-1950|1949-1950]] - 7º int'u Girùn A da [[Serie C 1949-1950|Serie C]]. ---- * [[Savona Foot-Ball Club 1950-1951|1950-1951]] - 7º int'u Girùn A da [[Serie C 1950-1951|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1951-1952|1951-1952]] - 7º int'u Girùn A da [[Serie C 1951-1952|Serie C]]. ''Retrocesso in IV Serie''. * [[IV Serie 1952-1953|1952-1953]] - 16º int'u Girùn D da IV Serie. ''Retrucessu in Promuçiun''. * [[Promozione Liguria 1953-1954|1953-1954]] - 10º int'u Girùn A da Promuçiun Liguria. * [[Promozione Liguria 1954-1955|1954-1955]] - 6º int'u Girùn A da Promuçiun Liguria. * [[Promozione Liguria 1955-1956|1955-1956]] - 3º int'u Girùn A da Promuçiun Liguria. * [[Promozione Liguria 1956-1957|1956-1957]] - 2º int'u Girùn A da Promuçiun Liguria. '''Ammessu int'u Campiunòtu Interegiunòle - Segunda Categurìa'''. * [[Campiunòtu Interegiunòle - Seconda Categoria 1957-1958|1957-1958]] - 10º int'u Girùn A du Campiunòtu Interegiunòle - Segunda Categurìa. :Ottavi di finale da [[Coppa Ottorino Mattei]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131113121522/http://www.savonaclub.it/public/modules.php?name=League&plugin=NLdescription&lid=90&sid=122|tìtolo=IV Serie II Categoria 1957-58|léngoa=IT|vìxita=2026-05-31}}</ref>. * [[Savona Foot-Ball Club 1958-1959|1958-1959]] - 1º int'u Girùn A du [[Campionato Interregionale 1958-1959|Campionòtu Interegionòle]]. '''Prumossu in Serie C'''. * [[Savona Foot-Ball Club 1959-1960|1959-1960]] - 11º int'u Girùn A da [[Serie C 1959-1960|Serie C]]. ---- * [[Savona Foot-Ball Club 1960-1961|1960-1961]] - 7º int'u Girùn A da [[Serie C 1960-1961|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1961-1962|1961-1962]] - 6º int'u Girùn A da [[Serie C 1961-1962|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1962-1963|1962-1963]] - 3º int'u Girùn A da [[Serie C 1962-1963|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1963-1964|1963-1964]] - 2º int'u Girùn A da [[Serie C 1963-1964|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1964-1965|1964-1965]] - 4º int'u Girùn A da [[Serie C 1964-1965|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1965-1966|1965-1966]] - 1º int'u Girùn A da [[Serie C 1965-1966|Serie C]]. '''Promosso in Serie B'''. * [[Savona Foot-Ball Club 1966-1967|1966-1967]] - 17º in [[Serie B 1966-1967|Serie B]]. ''Retrucessu in Serie C''. :Primmo turno di [[Coppa Italia 1966-1967|Coppa Italia]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1967-1968|1967-1968]] - 3º int'u Girùn A da [[Serie C 1967-1968|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1968-1969|1968-1969]] - 5º int'u Girùn A da [[Serie C 1968-1969|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1969-1970|1969-1970]] - 10º int'u Girùn B da [[Serie C 1969-1970|Serie C]]. ---- * [[Savona Foot-Ball Club 1970-1971|1970-1971]] - 15º int'u Girùn B da [[Serie C 1970-1971|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1971-1972|1971-1972]] - 12º int'u Girùn A da [[Serie C 1971-1972|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1972-1973|1972-1973]] - 5º int'u Girùn A da [[Serie C 1972-1973|Serie C]]. : Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1972-1973|Coppa Italia Semiprofessionisti]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1973-1974|1973-1974]] - 18º int'u Girùn A da [[Serie C 1973-1974|Serie C]]. ''Retrucessu in Serie D''. : Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1973-1974|Coppa Italia Semiprofessionisti]]. * [[Serie D 1974-1975|1974-1975]] - 8º int'u Girùn A da Serie D. * [[Serie D 1975-1976|1975-1976]] - 3º int'u Girùn A da Serie D. * [[Serie D 1976-1977|1976-1977]] - 4º int'u Girùn A da Serie D. * [[Serie D 1977-1978|1977-1978]] - 2º int'u Girùn A da Serie D. '''Promosso in Serie C2'''. * [[Savona Foot-Ball Club 1978-1979|1978-1979]] - 13º int'u Girùn A da [[Serie C2 1978-1979|Serie C2]]. : Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1978-1979|Coppa Italia Semiprofessionisti]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1979-1980|1979-1980]] - 11º int'u Girùn A da [[Serie C2 1979-1980|Serie C2]]. : Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1979-1980|Coppa Italia Semiprofessionisti]]. ---- * [[Savona Foot-Ball Club 1980-1981|1980-1981]] - 5º int'u Girùn A da [[Serie C2 1980-1981|Serie C2]]. : Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1980-1981|Coppa Italia Semiprofessionisti]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1981-1982|1981-1982]] - 7º int'u Girùn A da [[Serie C2 1981-1982|Serie C2]]. : Semifinale da [[Coppa Italia Serie C 1981-1982|Coppa Italia Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1982-1983|1982-1983]] - 8º int'u Girùn A da [[Serie C2 1982-1983|Serie C2]]. : Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Serie C 1982-1983|Coppa Italia Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1983-1984|1983-1984]] - 6º int'u Girùn A da [[Serie C2 1983-1984|Serie C2]]. : Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Serie C 1983-1984|Coppa Italia Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1984-1985|1984-1985]] - 10º int'u Girùn A da [[Serie C2 1984-1985|Serie C2]]. : Fase eliminatoia a giruìn da[[Coppa Italia Serie C 1984-1985|Coppa Italia Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1985-1986|1985-1986]] - 17º int'u Girùn A da [[Serie C2 1985-1986|Serie C2]]. ''Retrucessu intu Campionòtu Interegiunòle''. : Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Serie C 1985-1986|Coppa Italia Serie C]]. * [[Campionato Interregionale 1986-1987|1986-1987]] - 9º int'u Girùn A du Campiunòtu Interegiunòle. : U parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle) 1986-1987|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle)]] * 1987 - Fallimentu da Societæ ch'a cangia a so denuminaçiun in '''Savona 1907 Foot-Ball Club'''. * [[Campiunòtu Interegiunòle 1987-1988|1987-1988]] - 5º int'u Girùn A du Campiunòtu Interegiunòle. ''Retrucessa d'ufìçiu da-a FIGC in Promuçiun pe mutivi ecunomichi''. : A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle) 1987-1988|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle)]]. {{Colonne spezza}} * [[Promozione 1988-1989|1988-1989]] - 1º int'u Girùn A da Prumuçiun Liguria. '''Prumossu intu Campionòtu Interegiunòle'''. : A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Promozione) 1988-1989|Coppa Italia Dilettanti (Fase Promozione)]]. * [[Campiunòtu Interegiunòle 1989-1990|1989-1990]] - 5º int'u Girùn A du Campionòtu Interregionale. : A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale) 1989-1990|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle)]]. ---- * [[Campiunòtu Interegiunòle 1990-1991|1990-1991]] - 4º int'u Girùn A du Campionòtu Interegiunòle. : '''A guagna a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale) 1990-1991|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale)]]''' (1º titulo). : '''A guagna a [[Coppa Italia Dilettanti 1990-1991|Coppa Italia Dilettanti]]''' (1º titulo). * [[Campionato Interregionale 1991-1992|1991-1992]] - 2º int'u Girùn D du Campionòtu Interegiunale doppu avei persu u spareggiu. : Turnu a eliminaçiùn diretta da [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale) 1991-1992|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale)]]. * [[Campionato Nazionale Dilettanti 1992-1993|1992-1993]] - 5º int'u Girùn C du Campiunòtu Naçionòle Dilettanti. : A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1992-1993|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]]. * [[Campionato Nazionale Dilettanti 1993-1994|1993-1994]] - 6º int'u Girùn A du Campiunòtu Nazionale Dilettanti. : A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1993-1994|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]]. * [[Campionato Nazionale Dilettanti 1994-1995|1994-1995]] - 3º int'u Girùn A du Campiunòtu Nazionale Dilettanti. : Sedicéximi de finale da [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1994-1995|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]]. * [[Campionato Nazionale Dilettanti 1995-1996|1995-1996]] - 12º int'u Girùn A du Campiunòtu Nazionale Dilettanti. : Primmu turnu da [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1995-1996|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]]. * [[Campionato Nazionale Dilettanti 1996-1997|1996-1997]] - 15º int'u Girùn A du Campiunòtu Naçionòle Dilettanti. : Primo turno di [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1996-1997|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]]. * [[Campionato Nazionale Dilettanti 1997-1998|1997-1998]] - 16º int'u Girùn A du Campiunòtu Nazionale Dilettanti. ''Retrucessu in Ecelença''. : Primo turno di [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1997-1998|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]]. * [[Eccellenza Liguria 1998-1999|1998-1999]] - 3º in Ecelença Liguria. : Partecipa alla Coppa Italia Dilettanti Liguria. * [[Eccellenza Liguria 1999-2000|1999-2000]] - 1º in Ecelença Liguria. '''Prumossu in Serie D'''. : '''Guagna a Coppa Italia Dilettanti Liguria''' (1º titulo). : Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Dilettanti 1999-2000|Coppa Italia Dilettanti]]. ---- * [[Serie D 2000-2001|2000-2001]] - 3º int'u Girùn A da Serie D. : Semifinale di [[Coppa Italia Serie D 2000-2001|Coppa Italia Serie D]]. * [[Savona Calcio 2001-2002|2001-2002]] - 1º int'u Girùn A da [[Serie D 2001-2002|Serie D]]. '''Promosso in Serie C2'''. : Trentaduesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2001-2002|Coppa Italia Serie D]]. : Turnu preliminare de [[Serie D 2001-2002#Poule scudetto|Poule Scudetto]]. * [[Savona Calcio 2002-2003|2002-2003]] - 12º int'u Girùn B da [[Serie C2 2002-2003|Serie C2]]. : Sedicesimi di finale di [[Coppa Italia Serie C 2002-2003|Coppa Italia Serie C]]. * [[Savona Calcio 2003-2004|2003-2004]] - 16º int'u Girùn A da [[Serie C2 2003-2004|Serie C2]]. ''Retrucessu in Serie D'' doppu avei persu i spareggi. : Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Serie C 2003-2004|Coppa Italia Serie C]]. * [[Serie D 2004-2005|2004-2005]] - 13º int'u Girùn A da Serie D. : Primo turno di [[Coppa Italia Serie D 2004-2005|Coppa Italia Serie D]]. * [[Serie D 2005-2006|2005-2006]] - 17º int'u Girùn A da Serie D doppo avei guagnou o spareggio. Retrucessu in Ecelença doppo avei persu i spareggi e successivamente ripescou. : Segundu turnu da [[Coppa Italia Serie D 2005-2006|Coppa Italia Serie D]]. * 2006 - U Savona Calcio S.r.l. u va in bancarutta. 'Na növa suçietæ ciammâ "Savona 1907 Football Club" a l'é fondâ, a-a quæ a FIGC a trasferisce a prupietæ (u titulu spurtivu) e l'appartenensa du club a-u club passòu.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170208040337/http://www.figc.it/Assets/contentresources_2/ContenutoGenerico/63.$plit/C_2_ContenutoGenerico_3018_lstAllegati_Allegato0_upfAllegato.pdf|tìtolo=COMUNICATO UFFICIALE N. 1|dæta=10 lüggiu 2006|léngoa=IT}}</ref>. * [[Serie D 2006-2007|2006-2007]] - 2º int'u Girùn A da Serie D. A perde a semifinale di spareggi. : Segundu turnu da [[Coppa Italia Serie D 2006-2007|Coppa Italia Serie D]]. * [[Serie D 2007-2008|2007-2008]] - 5º int'u Girùn A da Serie D. A perde a semifinale di spareggi. : Segundu turnu da [[Coppa Italia Serie D 2007-2008|Coppa Italia Serie D]]. * [[Serie D 2008-2009|2008-2009]] - 7º int'u Girùn A da Serie D. : Primmu turnu da [[Coppa Italia Serie D 2008-2009|Coppa Italia Serie D]]. * [[Savona 1907 Foot-Ball Club 2009-2010|2009-2010]] - 1º int'u Girùn A da [[Serie D 2009-2010|Serie D]]. '''Prumossu in Lega Pro Segunda Divixiun'''. : Sedicesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2009-2010|Coppa Italia Serie D]]. : Finale della [[Serie D 2009-2010#Poule scudetto|Poule Scudetto]]. ---- * [[Savona 1907 Foot-Ball Club 2010-2011|2010-2011]] - 6º int'u Girùn A da [[Lega Pro Seconda Divisione 2010-2011|Lega Pro Seconda Divisione]]. : Secondo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2010-2011|Coppa Italia Lega Pro]]. * [[Savona 1907 Foot-Ball Club 2011-2012|2011-2012]] - 13º int'u Girùn A da [[Lega Pro Seconda Divisione 2011-2012|Lega Pro Seconda Divisione]]. : Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Lega Pro 2011-2012|Coppa Italia Lega Pro]]. * 2012 - Il Savona 1907 F.B.C. S.p.A. fallisce. Viene costituita una nuova società denominata '''Savona Foot Ball Club S.r.l.''' alla quale la FIGC trasferisce il titolo sportivo ed il parco tesserati del precedente sodalizio<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160304091153/http://www.figc.it/Assets/contentresources_2/ContenutoGenerico/11.$plit/C_2_ContenutoGenerico_32819_StrilloComunicatoUfficiale_lstAllegati_Allegato_0_upfAllegato.pdf|tìtolo=COMUNICATO UFFICIALE 185/A|dæta=28 zügnu 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-05-31}}</ref>. * [[Savona Foot Ball Club 2012-2013|2012-2013]] - 2º int'u Girùn A da [[Lega Pro Seconda Divisione 2012-2013|Lega Pro Seconda Divisione]]. '''Promosso in Lega Pro Prima Divisione'''. : Secondo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2012-2013|Coppa Italia Lega Pro]]. * [[Savona Foot Ball Club 2013-2014|2013-2014]] - 6º int'u Girùn A da [[Lega Pro Prima Divisione 2013-2014|Lega Pro Prima Divisione]]. Perde a semifinale dei spareggi. : Secondo turno di [[Coppa Italia 2013-2014|Coppa Italia]]. : Primo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2013-2014|Coppa Italia Lega Pro]]. * [[Savona Foot Ball Club 2014-2015|2014-2015]] - 18º int'u Girùn B da [[Lega Pro 2014-2015|Lega Pro]]<ref>U l'è cundanóu da-a giüstiçia spurtiva a 'na penalitè de 6 punti (pe di reati spurtivi), pagä int'a stagiùn de doppu.</ref>. Guagna i spareggi. : Secondo turno di [[Coppa Italia 2014-2015|Coppa Italia]]. : Primo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2014-2015|Coppa Italia Lega Pro]]. * [[Savona Foot Ball Club 2015-2016|2015-2016]] - 18º int'u Girùn B da [[Lega Pro 2015-2016|Lega Pro]]<ref>Penalizou pe 'n tutòle de 14 punti.</ref>. ''Retrucessu in Serie D''. : Primo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2015-2016|Coppa Italia Lega Pro]]. * 2016 - Cangia denominaçiun in '''Società Sportiva Dilettantistica a r.l. Savona Foot Ball Club'''. * [[Serie D 2016-2017|2016-2017]] - 3º int'u Girùn E da Serie D. A perde a finale di spareggi. : Turno preliminare di [[Coppa Italia Serie D 2016-2017|Coppa Italia Serie D]]. * [[Serie D 2017-2018|2017-2018]] - 7º int'u Girùn E da Serie D. : Trentaduesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2017-2018|Coppa Italia Serie D]]. * [[Serie D 2018-2019|2018-2019]] - 3º int'u Girùn A da Serie D. Perde a semifinale dei spareggi. : Sedicesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2018-2019|Coppa Italia Serie D]]. * [[Serie D 2019-2020|2019-2020]] - 6º int'u Girùn A da Serie D. : Trentaduesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2019-2020|Coppa Italia Serie D]]. ---- * 2020 - Inte stæ a societæ a rinuncia a l'iscriçiùn inta Serie D pe prublemi ecunomichi e a vegne fundâ l' '''Associaçiun Sportiva Dilettantistica Pro Savona Calcio''' che a riparte da-u campiunòtu da Primma Categurìa. * 2020-2021 - 2º int'u Girùn A1 da Primma Categurìa Liguria<ref>Campiunòtu suspeizu p'â [[pandemia de COVID-19]].</ref>. * 2021-2022 - 2º int'u Girùn B da Primma Categurìa Liguria. A perde a finale di spareggi. : Quarti di finale di Coppa Liguria. * 2022-2023 - 7º int'u Girùn B da Primma Categurìa Liguria. * 2023 - A stagione in corso, viene costituita una nuova societæ denominata '''A.S.D. Città di Savona''' che ottiene l'iscrizione in Primma Categurìa; nell'estate 2023 il Pro Savona viene escluso dai campionati e cessa di esistere. * 2023-2024 - 3º int'u Girùn B da Primma Categurìa Liguria. A guagna i spareggi ma a perde ai spareggi regiunòli. * 2024 - A se repiggia a denominaçiun '''Savona Foot Ball Club 1907'''. * 2024-2025 - 1º int'u Girùn B da Prima Categoria Liguria. '''Prumossu in Promuçiun''' e a '''Guagna u Titulo Regiunòle da Liguria'''. * 2025-2026 - 3º int'u Girùn A da Promuçiun Liguria. A guagna i spareggi do Girùn A e riva inti spareggi regiunòli, perde a finale, ma pe’ a rinuncia da Voltrese, u Sann-a vegne '''Ripescou in Eccelença'''. {{Colonne fine}} |} === Partecipaçiun a-i Campiunòti === {| class="wikitable" width=58% style="text-align: center;" | width="5%" bgcolor="#000080"| <span style="color:white;">'''livellu'''</span> | width="30%" bgcolor="white"| <span style="color:#000080;">'''categurìa'''</span> | width="5%" bgcolor="#000080"| <span style="color:white;">'''partecipaçiuin'''</span> | width="25%" bgcolor="white"| <span style="color:#000080;">'''primma stagiùn'''</span> | width="25%" bgcolor="#000080"| <span style="color:white;">'''ûrtima stagiùn'''</span> | width="10%" bgcolor="white"| <span style="color:#000080;">'''tutale'''</span> |- | align="center" rowspan="2"| <br /><big>'''1º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Primma Categurìa''' || align="center" | <big>'''4'''</big> || align="center" | [[Prima Categoria 1913-1914|1913-1914]] || align="center" | [[Prima Categoria 1920-1921|1920-1921]] || rowspan=2|'''6''' |- | align="center" | '''Primma Divixiùn (A)''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Prima Divisione 1921-1922|1921-1922]] || align="center" | [[Prima Divisione 1922-1923|1922-1923]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" rowspan="6"| <br /><big>'''2º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Segunda Categuria''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Seconda Categoria 1910-1911#Liguria|1910-1911]] || align="center" | [[Seconda Categoria 1911-1912#Liguria|1911-1912]] || rowspan=6|'''14''' |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Prumuçiun (B)''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[Promozione 1912-1913|1912-1913]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''II Divixiùn''' || align="center" | <big>'''3'''</big> || align="center" | [[Seconda Divisione 1923-1924|1923-1924]] || align="center" | [[Seconda Divisione 1925-1926|1925-1926]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Primma Divixiùn (B)''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Prima Divisione 1926-1927|1926-1927]] || align="center" | [[Prima Divisione 1927-1928|1927-1928]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Serie B''' || align="center" | <big>'''5'''</big> || align="center" | [[Serie B 1940-1941|1940-1941]] || align="center" | [[Serie B 1966-1967|1966-1967]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Serie B-C Alta Italia''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[Serie B-C Alta Italia 1945-1946|1945-1946]] |- | align="center" rowspan="4"| <br /><big>'''3º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Terça Categuria''' || align="center" | <big>'''1'''</big> || colspan=2| [[Terza Categoria 1909-1910#Liguria|1909-1910]] || rowspan=4|'''35''' |- | align="center" | '''Primma Divixiùn''' || align="center" | <big>'''7'''</big> || align="center" | [[Prima Divisione 1928-1929|1928-1929]] || align="center" | [[Primma Divixiun 1934-1935|1934-1935]] |- | align="center" | '''Lega Pro I''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[Lega Pro Prima Divisione 2013-2014|2013-2014]] |- | align="center" | '''Serie C/Lega Pro''' || align="center" | <big>'''26'''</big> || align="center" | [[Serie C 1935-1936|1935-1936]] || align="center" | [[Lega Pro 2015-2016|2015-2016]] |- |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" rowspan="3"| <br /><big>'''4º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''IV Serie/Serie D ''' || align="center" | <big>'''10'''</big> || align="center" | [[IV Serie 1952-1953|1952-1953]] || align="center" | [[Serie D 2019-2020|2019-2020]] || rowspan=3|'''24''' |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Interegiunòle II Serie''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[IV Serie 1957-1958|1957-1958]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Serie C2/Lega Pro II''' || align="center" | <big>'''13'''</big> || align="center" | [[Serie C2 1978-1979|1978-1979]] || align="center" | [[Lega Pro Seconda Divisione 2012-2013|2012-2013]] |- | align="center" rowspan="3”| <br /><big>'''5º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Prumuçiun''' || align="center" | <big>'''4'''</big> || align="center" | [[Promozione 1953-1954|1953-1954]] || align="center" | [[Promozione 1956-1957|1956-1957]] || rowspan=3|'''24''' |- | align="center" | '''Interegiunòle/CND/Serie D''' || align="center" | <big>'''19'''</big> || align="center" | [[Campionato Interregionale 1986-1987|1986-1987]] || align="center" | [[Serie D 2009-2010|2009-2010]] |- | align="center" | '''Ecelença''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[Eccellenza 2026-27|2026-27]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" rowspan="2"| <br /><big>'''6º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Prumuçiun''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Promozione 1988-1989|1988-1989]] || align="center" | [[Promozione 2025-we 2026|2025-2026]] || rowspan=2|'''4''' |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Ecelença''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Eccellenza 1998-1999|1998-1999]] || align="center" | [[Eccellenza 1999-2000|1999-2000]] |- | align="center" rowspan="1" | <br /><big>'''7º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Primma Categurìa Ligûria''' || align="center" | <big>'''5'''</big> || align="center" | [[Prima Categoria 2020-2021|2020-2021]] || align="center" | [[Prima Categoria 2024-2025|2024-2025]] || rowspan=2|'''5''' |} === Statistiche individuòli === ==== Presençe ==== * 317 {{Bandiera|ITA}} [[Valentino Persenda]] * 286 {{Bandiera|ITA}} [[Giulio Mariani]] * 225 {{Bandiera|ITA}} [[Paolo Viviani]] * 214 {{Bandiera|ITA}} [[Gino Vignolo]] * 213 {{Bandiera|ITA}} [[Franco Canepa]] * 211 {{Bandiera|ITA}} [[Osvaldo Verdi]] * 192 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Cappelli]] * 192 {{Bandiera|ITA}} [[Vittorio Chicchiarelli]] * 185 {{Bandiera|ITA}} [[Armando Argenti]] * 180 {{Bandiera|ITA}} [[Carlo Pozzi]] * 178 {{Bandiera|ITA}} [[Angelo Canepa]] * 175 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Perlo]] * 173 {{Bandiera|ITA}} [[Giorgio Borgo]] * 172 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Vanara]] * 171 {{Bandiera|ITA}} [[Giusy Valentino]] * 160 {{Bandiera|ITA}} [[Lorenzo Barlassina]] * 152 {{Bandiera|ITA}} [[Pietro Natta]] * 150 {{Bandiera|ITA}} [[Ilvo Nadali]] ==== Gol ==== * 82 {{Bandiera|ITA}} [[Giorgio Borgo]] * 70 {{Bandiera|ITA}} [[Francesco Virdis]] * 68 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Vanara]] * 60 {{Bandiera|ITA}} [[Vittorio Panucci]] * 59 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Cappelli]] * 54 {{Bandiera|ITA}} [[Umberto Mantero]] * 49 {{Bandiera|ITA}} [[Pierino Prati]] * 46 {{Bandiera|ITA}} [[Giuseppe Calcagno]] * 45 {{Bandiera|ITA}} [[Ernesto Tomasi]] * 41 {{Bandiera|ITA}} [[Marco Fazzi]] * 35 {{Bandiera|ITA}} [[Fabrizio Gatti]] * 35 {{Bandiera|ITA}} [[Corrado Teneggi]] * 35 {{Bandiera|ITA}} [[Angelo Canepa]] * 33 {{Bandiera|ITA}} [[Lorenzo Barlassina]] ==== Rêusa 2025/2026 ==== {{Calciatore in rosa/inizio|col1=000D5B|col2=white}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Giuseppe Agostino|ruolo=P|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Edoardo Bianco|ruolo=P|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Vladislav Kotsiubynskyi|ruolo=P|nazione=UKR}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Michele Rosasco|ruolo=P|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Emiliano Bellotti|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Matteo Calcagno|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Federico Ciminelli|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Emanuele Colombo|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alessandro Cortesi|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Ruggero Covelli|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alessandro Damonte|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Lorenzo Gaggero|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alessandro Incorvaia|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Matteo Rolandi|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Michele Schirru|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Kejvin Toskaj|ruolo=D|nazione=ALB}} {{Calciatore in rosa/medio|col1=000D5B|col2=white}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Andrea Calcagno|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alessandro Durante|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Cristian Fossati|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Francesco Iadanza|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Manuel Pirotto|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Gabriele Raja|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Jacopo Saracco|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Marco Silvestri|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Nicolò Turone|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Diego Baldaccini|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Andrea Briano|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alex Fabbri|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Bartolomeo Gamba|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Enrico Nelli|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Fabio Rignanese|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Samuele Sassari|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa/fine}} == Tituli == === Tituli naçiunòli === * '''[[Serie C|Campiunòti da Serie C]]: 2''' ** [[Serie C 1939-1940|1939-1940]] (Girùn D) ** [[Serie C 1965-1966|1965-1966]] (Girùn A) * '''[[Serie D|Campiunòti de Serie D]]: 3''' ** [[IV Serie 1958-1959|1958-1959]] (Girùn A) ** [[Serie D 2001-2002|2001-2002]] (Girùn A) ** [[Serie D 2009-2010|2009-2010]] (Girùn A) * '''[[Prima Divisione|Campiunòti da Primma Divixiun]]: 2''' ** [[Prima Divisione 1931-1932|1931-1932]] (Girùn D) ** [[Prima Divisione 1933-1934|1933-1934]] (Girùn E) * '''[[Coppa Italia Dilettanti]]: 1''' ** 1990-1991 === Tituli regiunòli === * '''[[Eccellensa Liguria|Ecelença]]: 1''' ** [[Ecelença 1999-2000|1999-2000]] * '''[[Promozione|Promuçiun]]: 1''' ** [[Promoçiun 1988-1989|1988-1989]] (Girùn A) * '''[[Prima Categoria Liguria|Primma Categurìa]]: 1''' ** [[Primma Categurìa 2024-2025|2024-2025]] (Girùn B) * '''[[Prima Categoria Liguria|Titulu Regiunòle Liguria]]: 1''' ** [[Primma Categurìa 2024-2025|2024-2025]] * '''[[Coppa Italia Dilettanti Liguria]]: 1''' ** 1999-2000 === Tituli du Setture Giuvanile === * '''[[Campionato Allievi Nazionali|Campiunòtu naçiunâ Allievi]]: 1''' ** 2002-2003 == Note == <references/> == Vöxe vixinn-e == * [[Sann-a]] * [[Rari Nantes Savona]] == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ingançi == * {{Çitta web|url=http://www.savonafbc.it/|tìtolo=Scito offiçiàle do Sann-a FBC|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://www.savonaclub.it/|tìtolo=Savona Club Giuliana Gazzano|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=http://biancoblutimessavona.blogspot.com/|tìtolo=BIANCOBLU TIMES|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=http://vecchiostamposavona.blogspot.com//|tìtolo=Vecchio Stampo Savona|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://biancoeblu.wordpress.com/|tìtolo=BIANCO E BLU - i colori della vittoria|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://it.wikipedia.org/wiki/Classifica_perpetua_del_campionato_italiano_di_calcio_dal_1898_al_1929|tìtolo=Classifica perpetua del campionato italiano di calcio dal 1898 al 1929 - Sann-a a 'o 35° posto|léngoa=IT}} [[Categorîa:Sann-a]] [[Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria]] piqey2yxa09ctzh20augfmy743hmcfn 0 7063 272644 270886 2026-08-01T10:40:20Z Arbenganese 12552 +cv polte 1 272644 wikitext text/x-wiki {{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}} {{Divisione amministrativa |Nome = Ulmea |Panorama = Ormea - panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuṛòmma d' Ulmèa</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[Comun|cumüna]] |var-localizaçión = Lucalizaziùn |var-stâto = Stōtu |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pṛûvincia]] |Divisione amm grado 2 = Cuni |var-aministraçión = Amminištraziùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scendicu]] |Amministratore locale = Giorgio Ferraris |Partito = Lišta sivica "Insieme per Ormea" |Data elezione = 26-5-2014 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 3 |var-instituçión = Ištituziùn |Data istituzione = |var-teritöio = Tèritōṛiu |Altitudine = 736 |var-cordinæ = Culdinōi |var-altitùdine = Autezza |var-superfìcce = Eštenziùn |var-abitànti = Abitonti |Abitanti = 1532 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulaziùn ch'u j'éṛa ai 31 d'avuštu d'l 2020 |Aggiornamento abitanti = 31-8-2020 |var-denscitæ = Denscitōi |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fṛâȝiui]] |Sottodivisioni = [[Ulmea#Fṛâȝiui|Vōlda d'sutta]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüne dav's̅c̅in |Divisioni confinanti = [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], [[Cravaüna|Cṛavaina]], [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Fṛêbuzza Suvṛona]], [[Garesce|Garesce]], [[Majian]], [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV), [[Armu|Olmu]] (IM), [[Àutu|Òtu]], [[Purnasce|Pulnošše]] (IM), [[Roburent]], [[Roccafolte d’ Munduì]] |var-âtre_informaçioìn = Ōtō 'nfulmaziui |var-prefìsso = Prefisu |Zona sismica = 3s |Gradi giorno = 3122 |Diffusività = |Nome abitanti = ulmioš-chi |Patrono = [[San Martìn de Tours|Sen Maltin]] |Festivo = Corpus Domini |PIL = |PIL procapite = |Mappa = Mappa provincia IT-CN Ormea.png |Didascalia mappa = Pus̅c̅iziùn da cumüna d'Ulmea ‘ntâ pṛûvincia d’ Cuni |Sito = http://www.comune.ormea.cn.it }} '''Ulmèa''' (diccịa ascì ''Urméa'' ‘ntâ [[Dialettu arbenganese|paḷlodda d'Albenga]], 'n piemuntèsè O''rmèa'', ‘n [[Lengoa zeneize|gènuvésé]] u ven š-cṛiccịu ''Ormêa'', in italian ''Ormea'') ṛ' ê ina cumüna ‘d 1583 p'lsune ‘ntâ [[Provinsa de Cuneo|pṛûvincia d' Cuni]], ‘n [[Piemonte|Piêmunte]] (nüm'ṛi agiulnoi a u [[2020]]). == Geugṛâfia == A s' tṛöva ‘n Piêmunte, ‘ntâ pṛûvincia d' Cuni; a tèra cumünoa ṛ' ê tṛav'lsô dal fiümme Tonno, al pṛ'nȝippi dû sōˊ culsu. [[Tànnôu|Tonno]] u nošše ai cunfî cun [[Cuxe|Cus̅c̅e]]. Èl paise u s' tṛöva ‘nt' ina cunca natüṛoa duminô dal ȝimme ciüˊ ote d'l [[Prearpi Lìgüri|Pṛeolpi]] (Almetta 1739&nbsp;m) e [[Àrpi Lìgüri|Olpi Figune]]: [[Pizzu d'Ulmèa|Pizzu d' Ulmèa]] (2476&nbsp;m), Antuṛōttu (2144&nbsp;m) ‘nsèmmè al Mungiojie ch' u štà suvo a fṛâȝiun ‘d [[Viuzena|Viuzènna]] ‘ntâ [[Tera brigašca|Tèra Bṛîgošca]]. === Cunfin === A Cumüna a cunfina cun [[Àutu|Otu]] è [[Cravaüna|Cṛavaina]] a sud est, a est cun [[Garesce|Garešše]], a nord cun Rubirent, Fṛêbuzza Suvṛona, Majian è Roccafolte d' Munduì, a ovest cun [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], a sud cun [[Armu|Olmu]] (IM), [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV) è [[Purnasce|Pulnošše]] (IM). === Fṛâȝiui === [[File:I Merlìn (Preàllu, Urméa)-Panuràmma 01.jpg|thumb|Višta dâ fṛâʒiun d'l Pṛoa – Bulgô Meṛlî|255px]] Ulmèa ṛ' ô tonte fṛâȝiui: Aimui (Aimoni), Aiṛöṛa (Airola), Olbṛa (Albra), Alpis̅c̅élla (Arpixella 'nt Albenga), [[Bolchi]] (Barchi), Bošši (Isola Perosa), Bušši (Bossi), Buscèa (Bossieta), Cian D'l Fô (Cian du Fò 'nt Albenga) cun M'ṛèa, Cacin, Pulnascin, Compucumün (Campocomune), [[Contaroina]] (Cantarana), [[A Ciunèa|Cịûnèa]] (Chionea), Chiuṛoiṛa (Chioraria), Culatta (Colletta), Eca (ch' a cumpṛende Vacịöˊ, Giuṛèa, Solba, Rumoi, Sen Gioc'me, Sonta Lib'ṛa), Gurè (Gorreto), Nasagōˊ (Nasagò), [[Punte d'Nova]] cun Figolli, [[Proa|Pṛoa]] (Prale), [[Qualzina|Gualzina]] (Quarzina), Turia (Torria), [[Voldalmella]] (Valdarmella) Viloa (Villaro) cun Cascine (Cascine), [[Viuzena|Viuzenna]] (Viozene). == Štoṛia == <gallery widths="160" heights="160" mode="packed"> Immaggine:Ormea (1726).jpg|Ulmèa 'ntu [[1726]] File:Ormea (Barchi) - Torre saracena da Eca.jpg|A Tûre d' i Saras̅c̅î ‘n Bolchi (Eca) File:Ormea (Barchi) - Torre saracena, ingresso.jpg|Otṛa višta da Tûre File:Ormea.jpg|Ra šcōra ''liberty'' d'nōi ṛa štaziun </gallery> === Fra i Viagenni e i Rumoi === I pṛimmi a štoa ‘nt Ulmèa, smajia ch'i fusso i [[Liguri Antighi|Liguri]] Vagienni, ch' j' al'vovo i cavoa da vendo ai Rumoi ch' i passovo d' ‘nt' Ulmèa p' ṛ ‘ndoa ‘ [[Fransa|Fṛonza]], (alau Gallia). I pṛimmi sagni dî Liguri Viagenni dal nōšto polte i sun dû [[250 a.C.]], da quâ mumento u j' è štà d'vèlse batojie cun [[Ingauni]], ch' i štas̅c̅èvo cịüˊ a mèzudì, velsu a vol Pennavaire. Tüttu zōˊ, pöi l' è finì ‘ntâ guêra fṛa i [[Impêo Roman|Rumoi]] e i Caltaginès̅c̅i, lun' chè j' Ulmioschi d'alau, j' eṛo cun i Rumoi, al cuntṛoṛi, j' oci, j' eṛo cun i Punici. Sutta a duminaziun rumona, Ulmèa a fa polte dâ ''[[Regio IX Liguria]]'', ‘n zù peṛiudu u ven foccịu ‘n pṛimmu nucleu d' cà, ma i rešto pōchi sagni alchitetōnici. === Peṛiudu Medievoa === {{Véddi ascì|Tûre d'Bolchi|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}} Quon' ch' l'è caṛà l'Impeṛu d'Occidente p'l a pṛimma vōta Ulmèa è l'Ota Vol Tonno i s' tṛövo d'štacoi da [[Arbenga|Albenga]], p'lchè a cōšta a rešta ‘n man [[Bizançio|bizantina]], ‘nvece ‘l Bossu Piêmunte a patišše j' ‘nvas̅c̅ịui balboṛiche, tṛâ cui qualle Lungubolde, a paltia da u [[568]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Štòṛia d' Ulmèa|vìxita=2021-07-16|léngoa=IT}}</ref> Sutta i Fṛonchi, ‘nt Ulmèa j'eṛo ‘rivoi i Saras̅c̅î, ch' j' avèvo dui pōšti lun' ch' i s'eṛo štabilî: a [[Bolma d'l Messere|bolma ‘n Contaroina]], dapè ai P'ndoji, è a [[Tûre d'Bolchi|Tûre d'i Saras̅c̅î 'n Bolchi]], è lì j'ero štoi fin a quon' chè ‘n z'ventu, Giuanni Zitta, u n'eṛa muntà da ṛa Tûre a campoṛi züˊ tücci. A Tûre, ota 27 m, ṛ' eṛa pöi štô campô züˊ dai Balcairōlli. Au ṛ' ê ota 9 m. Nt' èl [[951]] èl tèrè i veno tulna špaltî è u tèritōṛiu ulmioš-cu u possa tulna sutta i Figui, sutta a duminaziun Aleramica. Èl paise u ven ʒà numinà "Ulmeta" ‘ntû [[X secolo|X seculu]], ma èl növe ‘d štu peṛiudu ‘ns ‘l bulgu i sun ‘ncù šcolse. U nōmme Ulmeta - Ulmèa u riva da j' ulmi, ch' i sun olbo tontu difüs̅c̅i ‘ntâ zōna, cuns̅c̅ideroi sacri p'l l' pupulaziui antiche. Ina vōta decadüa a Molca Aleramica a tèra ulmioš-ca a fa polte d'l Malchesà d' Zevo, ‘l paise u ven aminištṛà da ‘n Scignuṛu d'l pōštu, cumme ascì p'l [[Garesce|Garésce]]. ‘L pṛimmu l'è štà (Riché) Enrico, in discendente dâ famia Aleramica, ntl' [[1150]]. I sun d'l [[1142]] i pṛimmi štatütti, d'l növu malchesà. Cun èl Malchèsè d' Zevo, Guglielmo I, d' vōta ‘n vōta, i veno infeudoi ‘nt Ulmèa d'l gènte d'l pōštu lioi ai malchèls̅c̅i, ch' i guv'lnovo a pupulaziun cun mōddi viûlenti.<ref name=":0">{{çitta lìbbro |outô1=M. Pelazza|outô2=G. Mao|outô3=F.Merlino|outô4=D. Bassi|outô5=E. Michelis|outô6=S. Odasso|outô7=G. Casalis|outô8=G. Barrelli|tìtolo=Guida di Ormea| ànno=[[1986]]|editô=Le campane di San Martino|çitæ=Ulmèa|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-7538-10-800-92db69b3378eea0bba9f473ffb68a9af }}</ref> Cōc' onnu doppu, ‘ntl [[1296]], èl malchèsè d' Zevo, Giolgio II u Nanu, l'uldina a cuštṛuziun dâ cinta d' miṛogne ‘ntulnu al bulgu. Lō ch' u rešta l'è u Turiun da ṛa Lea è a Polta sutt' èl campanin. Fṛa u [[XIII secolo|Dus̅c̅entu]] è u [[XIV secolo|Tr's̅c̅entu]] j' han c'm'nzà èl pṛimme dišpute fṛa a famìa d' Clavesana, i malchèls̅c̅i d' Zevo è a [[Repùbrica de Zena|Repüblica di Ʒéna]] p'l lu duminio d' Ulmèa è d'l tèrè ‘ntulnu. Pö̂ i sî sun giuntoi ascì i [[Savoia]] e j' Angiò, cunti dâ [[Provensa|Pṛûvenza]]. U s' ovṛe paṛau ‘n peṛiudu dificultusu p'l la stōṛia ulmioš-ca, cun guvelni d'vèlsci. ‘Nt èl [[1255]] j'eṛo ‘rivoi i suldoi da ṛa Pṛûvenza, ch' i s' eṛo f'lmoi lì, pṛimma d' malcioa vèlsu u sud d'l' Italia, a ṛa cunquišta d' Napuli. J' Angiuî, peṛōˊ, j' avèvo ‘ncù a coria malchiunoa, è j' avèvo doccịu Ulmèa a Giolgio I, névu d' Guglielmo. Apṛèssu u j'è ina seṛie d' batojie tṛa quai d' Zevo è dâ Pṛûvenza cuntṛu i genuvès̅c̅i, che ‘nt èl [[1273]] j' han vištu l'avanzodda repüblicona ‘ntl tèrè d' [[Cuxe|Cus̅c̅è]] è [[Purnasce|Pulnošše]], p'l rivoa fin ‘nt' Ulmèa, pö̂ pasô ai malches̅c̅i d' Clavesana. J' ulmioš-chi peṛò i pativo èl razî d' aš-ci ch'zì'‘nt ‘l tèrè dâ cumûna è i s'eṛo r'vultoi, ajioi da Giolgio u Nanu, ch' l'eṛa r'scì a mandoa via i malches̅c̅i d' ‘nt' Ulmèa. Nt' [[1312]] èl cumün l'è pasà sutta ai Savōia, ch' j' an amminištṛà èl tèrè mantignendu d'lungu i malcheḷs̅c̅i d' Zevo ‘m' feudatari d'l pōštu. U duminiu dî Savōia u n'è düṛà tontu. Pṛimma l'è pasà ai Duchi d' [[Milan]], pö̂ ai Malcheḷs̅c̅i d'l Munfrà, è ai Viscunti, ntl' [[1332]].<ref name=":0" /> Quattṛ'oggni dōppu Ulmèa ṛ' eṛa tulna ‘n rivōlta, cumandô dal malchèsè d'l pōštu Bonifacio èl Magnificu, ch' l'avèva malcịà fin a Zevo, gavèndu i milanes̅c̅i da ṛa coria malchiunoa. Dōppu in növu periudu piemuntèsè a tèra ṛ' ê passô sutta i [[Fransa|fṛanzèịs̅c̅i]], a paltia dal [[1387]]. === Dal 1400 al 1700 === Dōppu i fṛanzèịs̅c̅i, Garcilasco, malchèsè d' Zevo, l'è vignịüˊ scignuṛu d' Ulmèa, l' à r-nfulzà ‘l difèsè, d‘l caštea, foccịu foa ntû [[X secolo|X seculu]]. Ma cun l' arivu ‘ntl feudu dî Savōia, ntl' [[1621]], ṛ' ê paltia ina növa guèra cun a [[Repùbrica de Zena|Repüblica Genuvèsè]], chè vagnèndu, a r-štṛà ntl' Ulmèa p'l növ'oggni. Ntl' [[1625]] èl feudu u tulna sutta i Malcheḷs̅c̅i d' Zevo, da alau i Figui i n' avṛan cịüˊ puteštà ‘ns' Ulmèa. Ntl' [[1722]] èl feudu u ven catà dai Savōia, ch' i nomino ‘m' govelnatua Alessandro Vincenzo (Scịondṛu Vinzè) Ferrero, cugnịuscịüˊ ascì cum' èl Malchèsè d' Ulmèa. Pö̂ l' ariva l'eselcitu fṛanzèse, guidà da [[Napolion Bonaparte|Napuleun Bunapolte]]. Ntl' [[1799]] Ulmèa a si rivulta cuntṛu j' occuponti, è j' ulmioš-chi i sun ajioi da quai d'[[Inéia|Inejia]], p'l a libeṛaziun dâ [[A Cêve|Cèvè]].<ref name=":0" /> U tentativu l'eṛa ‘ndà moa, tontu chè i suldoi dâ [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligure]] j' eṛo ‘ntṛoi ‘ntl paise è i l'avèvo d'špujià, ‘m' l'eṛa ʒà capità ntl' [[1794]], quon' ch' j' avèvo campà ʒüˊ èl [[Caštea d'Ulmèa|caštea]]. Sutta ‘l [[Fransa|Pṛimmu Impeṛu Fṛanzèsè]], Ulmèa a ven cazô ntl' [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipaltimentu d' Montenotte]], ‘ntâ cilcušcṛiziun d' Zevo. ‘N štù peṛiudu a Ulmèa u j'è štà doccịu u titulu d' città, rinnuvà pö ‘ncù ‘n seguitu. ===Da l' Öcciuzèntu a ʒö === A paltìa da l' [[XIX secolo|Öcciuzèntu]], dōppu chè Ulmèa ṛ'eṛa ‘ntṛô a foa polte dû [[Regno de Sardegna|Reggnịu d' Saldeggna]], doppu a fin d' l'Impeṛu franzèsè, a zittà ṛ' ô vištu ün impulsu ecunomicu növu, favuṛì da ṛa ferruvia (fra èl [[1889]] è èl [[1893]]) da Zevo a Ulmèa, ch' l'à doccịu èl via al pṛimme ‘ndüstṛie. Lōˊ u fa ‘n mōddu ch' u s' švilüppe l'arivu dî vilegionti da tütta l'Europa, è u rende Ulmèa 'n pōštu d' vilegiatüṛa cugnịuscịüa in [[Euròpa|Europa]]. U rèšta a teštimunioa lōlì, èl Grand Hotel ch' l'è au a sedde dâ Šcōṛa Fuṛèštoa è èl Casinōˊ (succulsoa d' quâ d' Sanremmu - au Villa Bologna) sṛà ‘ntl peṛiudu fascišta è moi ciüˊ auvèltu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.giannidallaglio.it/catalogo/ormea-una-villeggiatura-di-origini-antiche/|tìtolo=Urmea ina vilezzatüa antìga|vìxita=2021-07-15|léngoa=IT}}</ref> Dal [[1861]] Ulmèa a possa au növu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reggnịu d'Italia]]. Ulmèa a fa polte d'l'Uniun Muntona d'l'Ota Vol Tonno, cuštituia dal [[2014]] doppu ch'eṛa štô ‘ntâ Cumunità Muntona. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Ormêa}} === Minuṛânse fṛušte === S'cundu l'[[ISTAT]] a u 31 d' d's̅c̅èmbo [[2017]] m j'eṛo ‘nt' Ulmèa 171 fṛuštei. == Pōšti d' ‘n-t-rèsse == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immaggine:Ormea collegiata san martino.jpg|[[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|A Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]] Immaggine:Trevu ulmiošcu 1.jpg|Ün di trévi ulmioš-chi Immaggine:Trevu ulmiošcu 2.jpg|Višta d'in otṛu tṛevu d'l bulgu Immaggine:Dré Meldan.jpg|Dré M'ldan, cun a funtona </gallery> === Geịs̅c̅e === '''• [[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]''' ch' ṛ' ô in' "a frašcu" d'l [[1200]] d.c., ün dî cịüˊ veji dâ diocesi. Drentu u s' tṛöva in olganu d'l 1800. D' drè u j' è a Geịs̅c̅a dî Batü, Antica cunfṛatelnita Ulmioš-ca. Da vago u j'è ascì a [[Capélla dâ Madōnna d' j'Ongio (Ulmèa)|Capella dâ Madōnna d' j' Ongio]] è dâ [[Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e (Ulmèa)|Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e]]. Sutta ‘l campanin u s' tṛöva a vejia polta d'ngressu ‘nt' Ulmèa cun dui olchi: ün a tüttu seštu, velsu èl Bulgu, è ün ‘n štile goticu velsu föṛa. === Òtṛe aṛchitetüe === • '''[[Caštea d'Ulmèa]]''': pŗōppi suvo èl bulgu,‘ns èl culattu d' Sen Mōṛu, i s' vago ‘ncù i rešti d'l vejiu caštea campà züˊ a canunoi da Napuleun. Èl caštea l'eŗa štà focciu a paltia da u [[X secolo|X seculu]], p'l difèndo Ulmèa dai Saŗas̅c̅î è da j Ungari. • N' Via Tonno u j'è a '''cà d'l Malchèsè''' d'l [[1300]] cun bifuṛe cun vaiṛi culuroi è štagnoi è fulmelle ‘n pṛea d'Ulmèa. '''• D' rè M'ldan''' ('ntu figun ''ciassa Növa'') da ina vintègna d'ogni j'han focciu ina funtona r'v'štia d' molmu, u s' j' ariva cun i tṛevi ( i nōš-ci caruggi). • Dré a ṛa Madōnna d' j' Ongio u s' tṛöva èl '''müseu "a cà"''' lun'ch' Tullio Pajona l'ha r'foccịu in acà d'l [[1800]] cun mobili e fèri d'ina vōta. • ‘Ntṛèndu ‘nt Ulmèa da ṛa polte d'l Punte d'Nova, ‘'nsâ lèlca, u j'è quâ ch' l'eṛa ‘l '''Casinò''', succulsoa d' quâ d' [[Sanremu|Sanremmu]], (au villa pṛivô). Sübitu doppu u j'è quâ ch'l'eṛa štà èl Grand Hotel, lunde chi vignivo: Ingles̅c̅i, Tedešchi, Rüšši ‘n vilegiatüṛa. ‘Ntû s-miteri vejiu u j'eṛa ina pulziun d' tèra r'selvô al s'pultüṛe dî [[Riforma protestante|Pṛûteštonti]] ch' j' eṛo ‘n vilegiatûṛa è i miṛivo ‘nt' Ulmèa. • I s' pono ‘ncù vago au èl '''ville''' d' ricchi Rûšši chi vignivo ‘nt' Ulmèa velsu a fin d'l [[XIX secolo|1800]]. A cịüˊ cugnịuscịüa ṛ' ê Villa Pinus au sede d'in ottimu rišturonte. • D'lungu d'lì u s' pōˊ vago a lunga alcô dâ [[Ferovîa Ceva-Ormea|fèruvia Zevo-Ulmèa]] foccia tütta d' pṛê è mavui. • El štotue d' molmu nairu d'Ulmèa, 'nî gialdî î sun foccịe dai štüdenti d' l' Accademia d'l Belle Arti d' [[Turin|Tiṛin]]. == Ecunumia == Ntl'campogne d'Ulmèa u s' tṛavojia ‘ncù a chia èl patate, cōc l'ntia, n' pōcu d' gṛan è d'l f'lm'tin. I' s' cöjio- èl ciṛes̅c̅e, j'almugnî, i mai, èl pélle salvojie è i buṛai. D'autunnu i s' cöjio èl caštogne è i s' fan s'coa ‘nt' î s'cau. I' s'alevo ‘ncù èl béštie: vocche, féé è cṛove. Ns' Olpi è' ntî Qualtê, cun u loccịe d'l vocche u s' fa èl fulmoggiu d'Ulmèa è u Rašcheṛa d'l Olpe. P'l tonci oggni l' 'ndüštṛia ṛ'è štô ben švilipô ‘nt' Ulmèa gṛazie aṛa [[Caltiera d'Ulmea|paploiṛa]] auvèlta ‘ntl' [[1902]] da [[Amedeo Piaggio]]. Au ṛ'ê s'rô è i cabanui i sun štoi v'ndüü. Au u j'è ‘n štabilimentu dâ San B'lnoldu lun' ch' imbuteglio l' èua è i fan ‘l ina seṛie d' bibite biulogiche. ‘Ntû [[2018]], a növa pṛupṛiêtà ṛô rilevà a [[Ægoa San Benàrdo|San B'lnoldu]] è èl véjiu štabilimentu d' l' [[Ægoa|èua]] Ulmeta. U ‘n' monca u tuṛišmu, scia daṛa [[Liguria|Ligüṛia]] chè dal [[Piemonte|Piêmunte]], favuṛì da l'oṛia mite d'l pōštu. Vèlsu a fin d'l [[1800]] i vilegionti j'eṛo š-quos̅c̅i tücci fṛuštê. ([[Inghiltæra|‘nglès̅c̅i]], [[Germania|tedešchi]], [[Rùscia|rüšši]]) == Cultüṛa == === Paḷ-lodda Ulmioš-ca === {{Véddi ascì|Dialétto ormeàsco|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}} A paḷ-lodda d'Ulmèa a fa polte d'l gṛüppu Ligure Alpino, a lištessa famia del [[Lengua brigašca|Bṛigošcu]] è d'l [[Dialettu garescìn|Garaššin]]. R'špèttu a Garesce u j'è menu paṛōlle d' derivaziun d' Albenga ch' i veno suštituî da paṛōlle d' influenza bṛigoš-ca è figuna, cịüˊ cōc' paṛōlla scimile dâ vol Burmia è del piemuntese. Tonte paṛōlle j' arivo ascì dal franȝèsè.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe|Colombo| tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT|url=https://dokodoc.com/v-o-c-a-b-o-l-a-r-i-o.html}}</ref> === Assuciaziun Ulmeta === P'l mantignia èl tṛâdiziui lucoa, fṛâ cui a paḷodda ulmiošca, ṛè stô cuštituia l' asuciaziun Ulmeta, ch'a fa  divèlse iniziative cultüṛoa ntl' paise, ulṭe chè muštṛe, dibattiti e iniziâtive edituṛioa, cumme a püblicaziun dâ "A Lav'zoo, u zibaldun ulmiošcu", lun'ch'i s' tṛövo divèlsci tešti è püblicaziui ch'i riguoldo Ulmèa, šcṛicce ‘n ulmiošcu. === Chis̅c̅ina tipica === Tipica d'Ulmèa è d'l' Ota Vol Tonno ṛè a pulenta gionca d' f'lm'ntin, piottu tipicu dâ tṛâdiziun ch'a ven mangiô cun a boggna d' pôri è [[Fungi|buṛai]] sacchi. Otṛu piottu i sun èl lasoggne mittunoi (lasagne di Ormea), i ch' i sun d' pošta fṛašca tajoi a quoddṛi, bütoi a bjia cun èl patate d' Ulmèa, è cundî cun a cṛomma è fulmoggi d'l pōštu. In pōštu a polte i j'an i tultei ch'i sun d'l gṛōsse raviöṛe cine d' "cin" ch' l'è foccịu d' patate è albatte salvojie bjî è cundie cun a boggna d'l pōru. veno pöi cöcci ō ‘nsâ štiva, o fṛicci è ‘nduzî cun u zücco. I s' fan ascì èl fozze: ina špecie d' pan focciu ‘n cà cöcciu ‘nsâ cioštṛa dâ štiva. == Manifeštaziui == * '''Amua…paṛōlle dal cöa''' (cunculsu d' pues̅c̅ia) cun èl bollu ‘n cuštümme al Grand Hotel. * '''[[Calvoa storicu d’Ulmèa|Calvoa stoṛicu d'Ulmèa]]''' manifeštaziun ulmioš-ca ch' a s' tén tücci j' oggni ‘ntl peṛiudu dèl mol-t-s̅c̅dì gṛossu. Ṛê in' antica tṛâdiziun d'l pōštu, fōsci ʒà cumunzô ‘ntû [[X secolo|X seculu]], quon' chè ‘nt Ulmèa j'eṛo l'Ota vol Tonno. * '''Patoci e Mascarei''' * '''Gionu Ulmèa'''  (giallo a Ormea) * '''Mangiomma è Parlomma d'Ulmea''' * '''Sagṛa dâ Lasoggna è dâ Pulenta Saṛacena.''' * '''Ulmèa in unda:''' discèsa ‘ntl' bjioa d'l Bulgu è dî tṛévi, cun i canōtti (èl Bjioa o Biale l'è in scistema anticu d' pulizia d'l Bulgu è dî tṛévi cun l'èua d' Almélla). * '''Mèlcatî d' j' altigioi è d' j antiquoṛi''' p'l züˊ ‘l Bulgu. == Scèndici == {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primu zitadìn|var-partîo=Paltì|var-càrega=Cōria|var-nòtte=Nòte}} {{ComuniAmminPrec|23 avṛìa 1995|13 ȝügniu 1999|Giorgio Ferraris|lišta civica<br />(PDS)|Scèndicu|}} {{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 1999|13 ȝügniu 2004|Giorgio Ferraris|lišta civica<br />(PDS)|Scèndicu|}} {{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 2004|7 ȝügniu 2009|Massimo Seno|lišta civica|Scèndicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 ȝügniu 2009|25 moȝȝu 2014|Gianfranco Benzo|lišta civica<br />(''Ormea per cambiare davvero'')|Scèndicu|}} {{ComuniAmminPrec|25 moȝȝu 2014|27 moȝȝu 2019|Giorgio Ferraris|lišta civica<br />(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 moȝȝu 2019|10 ȝügniu 2024|Giorgio Ferraris|lišta civica<br />(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 ȝügniu 2024|''ȝö''|Giorgio Ferraris|lišta civica<br />(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie d' Cumunicaziun == === Strade === Ulmèa ṛ' ê cullegô cun [[Purnasce|Pulnošše]] (‘n [[Pruvincia de Imper̂ia|pṛûvincia d' Inejia]]) velsu sud è Garésce (a nord est) p'l' a Štatoa 28 d'l Cōlle d' Nova, è ṛ' ê culegô cun Otu è Cṛavaina p'l a Pṛûvincioa 216, ch' ṛ atṛavèlsa a Val Pennavaire fin a [[Arbenga|Albenga]]. === Ferruvia === {{Véddi ascì|Ferovîa Ceva-Ormea|Štaziun d' Ulmèa|Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}} Ulmèa ṛ'ê culegô con Zevo cun a [[Ferovîa Ceva-Ormea|Ferruvia Zevo - Ulmèa]], ch' ṛ' ê èl coppulinea. A zittà ṛ' ê štô culegô da ṛa ferruvia ntl' [[1893]], cun l'inaugüṛaziun dû tōccu d'n [[Štasiôn ed Trapa|Tṛoppa d' Garèsce]] è Ulmèa; srô fra èl [[2012]] è èl [[2016]], ṛ' ê štô tulna auvèlta cun culse tuṛištiche. Ultre aṛa [[Štaziun d' Ulmèa]] u j' è ascì qualla d' [[Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|Eca-Nasagò]], au selvizi d'l dû fṛâziui d'Ulmèa. == Notte == <references /> == Oci prugètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo]] i9u1ou13z3ey1ccalzrtrcxjhr8nxqu 0 11046 272628 272619 2026-07-31T18:25:41Z N.Longo 12052 + 272628 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Lüxignàn |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiùn]] |Panorama = Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Lüxignàn vista dae campàgne</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Arbenga |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = 30 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 766 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=22|capìtolo=1.5. La geografia insediativa}} |Aggiornamento abitanti = 2007 |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Lüxignanesi (o Lüxignanexi) |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Santa Margaita|Santa Marga(r)ìtta]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[20 lûggio|20 lüju]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Lüxignàn'''{{#tag:ref|Scritu ''Lüjignàn'' au moddu du Gastaldi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=116|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>|group=n.}} (''Lusignano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na [[Fraçion geògrafica|frasiùn]] de [[Arbenga]], ch'a cunta 766 abitanti (dàtti agiurnài du [[2007]]).<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafìa == [[Immaggine:Lusignano imbiancata.JPG|sinistra|miniatura|U valùn de Lüxignàn cu'a nêve]] U paìse de Lüxignàn u se tröva inta [[ciâna d'Arbenga]], ai pèi di bricchi ch'i a seran da meridiùn, a 20&nbsp;m in sciu livéllu du mâ e a quattru chilòmetri da Arbenga Veggia, au de là da [[A Sènta|scciümai(r)a da Sènta]]. Missu ciü a punènte de [[Vaìn]] e de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]], u l'è bagnàu a levante dau ''Rio Carpaneo'', ch'u campa l'ègua ch'a chìna pe'e rìve de setentriùn du Pisciavìn (596&nbsp;m) e du Castelâ (508&nbsp;m)<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=I tesori delle frazioni: Bastia, Campochiesa, Leca, Lusignano, Salea e San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2026-07-26}}</ref>. U paìse u g'ha ina furma slungâ, missa pe' ina còsta, e pe(r)ò a sò strutü(r)a a l'è ciü svilüpâ che de âtre frasiùi d'[[Arbenga]], segnu ch'u pu(r)ea avêghe de u(r)igine ciü antìghe<ref name=":0" />. A sò pusisiùn arucâ a ne vegne(r)ea daa necescitài de stà ciü in âtu du livéllu da ciâna, ch'a l'é(r)a vegnüa ina palüdde nu gua(r)i sâna cun tütte e bü(r)e da Sènta. Cuscì u s'è furmàu, du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], u paìse cumpattu ch'u se ghe pò ancù vegghe pe'a pursiùn ciü a levante, urganisàu a l'in gì(r)u de ciü sèntri ligài l'ün l'âtru da ciü assi dife(r)ènti. Pe' cuntru, inta parte de Lüxignàn ciü a punènte, u se ghe tröva de cà ch'e sun misse in sce de fi(r)e, in paralêlu l'üna cun l'âtra e ch'e se slungan tütte inta mèxima diresiùn<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210611.pdf|tìtolo=Piazze e strade pubbliche in Frazione Lusignano - Relazione storico-artistica|dæta=1 utubre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-07-26}}</ref>. == Sto(r)ia == [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Antigu panu(r)amma, cu'a furnâxe Perseghini]] {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Lüxignan}} == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso1.jpg|A gexa de Lüxignàn Uatòiu de San Bertumê Apòstulu (Lüxignàn, Arbenga) 02.jpg|L'u(r)ato(r)iu du paìse </gallery> * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navàe. Au vulümme da navâ de mezzu sun stài pöi rembài quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stàu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, u s'è rangiàu a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mentre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)atò(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stâ ti(r)â sciü du [[1780]], in scia bàse de quella presedènte, mensciunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunacàe. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === [[Immaggine:Portale di Villa Prospera.JPG|miniatura|U purtâ de Vìlla Prospera]] * Vìlla du vescu * Vìlla Pruspera * Vìlla rumâna de Lüxignàn: sübitu a punènte du paìse, inta regiùn dìta du Rüxineu, inte di travai du [[1995]] u s'è descuvèrtu e ruvìne d'in cumplessu, identificàu cumme ina ''villa rustica'' frequentâ dau [[I secolo|I seculu]] fina aa tarda antighitài. A pursiùn scavâ a faxeva parte da cuscì dìta ''pars rustica'' da vìlla, cu'in gran curtì lungu 24 mêtri e de custrusiùi de servissiu in sci sò latti. In sc'in tòccu de se(r)amica gallica du I seculu, truvàu intu scâvu, u gh'è incisu u numme ''Euphemi'', d'u(r)igine grega, segnu de di servi ch'i ne vegnivan daa [[Provensa|Pruvensa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=180-181}}</ref>. == Feste e fe(r)e == [[Immaggine:Giochi a San Bartomulin.jpg|miniatura|I zöghi de San Bertumelìn, u dì de dòppu de San Bertumê]] {{Seçión vêua}} == Âtre frasiùi d'Arbenga == * [[Bastia (Arbenga)]] * [[Leca (Arbenga)]] * [[Campugexa]] * [[Sàlia]] * [[San Fé (Arbenga)]] == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiùi d'Arbenga]] jgonsdep2va4qbf5123op872roqxlsz 272645 272628 2026-08-01T11:08:38Z N.Longo 12052 + 272645 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Lüxignàn |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiùn]] |Panorama = Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Lüxignàn vista dae campàgne</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Arbenga |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = 30 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 766 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=22|capìtolo=1.5. La geografia insediativa}} |Aggiornamento abitanti = 2007 |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Lüxignanesi (o Lüxignanexi) |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Santa Margaita|Santa Marga(r)ìtta]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[20 lûggio|20 lüju]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Lüxignàn'''{{#tag:ref|Scritu ''Lüjignàn'' au moddu du Gastaldi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=116|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>|group=n.}} (''Lusignano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na [[Fraçion geògrafica|frasiùn]] de [[Arbenga]], ch'a cunta 766 abitanti (dàtti agiurnài du [[2007]]).<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafìa == [[Immaggine:Lusignano imbiancata.JPG|sinistra|miniatura|U valùn de Lüxignàn cu'a nêve]] U paìse de Lüxignàn u se tröva inta [[ciâna d'Arbenga]], ai pèi di bricchi ch'i a seran da meridiùn, a 20&nbsp;m in sciu livéllu du mâ e a quattru chilòmetri da Arbenga Veggia, au de là da [[A Sènta|scciümai(r)a da Sènta]]. Missu ciü a punènte de [[Vaìn]] e de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]], u l'è bagnàu a levante dau ''Rio Carpaneo'', ch'u campa l'ègua ch'a chìna pe'e rìve de setentriùn du Pisciavìn (596&nbsp;m) e du Castelâ (508&nbsp;m)<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=I tesori delle frazioni: Bastia, Campochiesa, Leca, Lusignano, Salea e San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2026-07-26}}</ref>. U paìse u g'ha ina furma slungâ, missa pe' ina còsta, e pe(r)ò a sò strutü(r)a a l'è ciü svilüpâ che de âtre frasiùi d'[[Arbenga]], segnu ch'u pu(r)ea avêghe de u(r)igine ciü antìghe<ref name=":0" />. A sò pusisiùn arucâ a ne vegne(r)ea daa necescitài de stà ciü in âtu du livéllu da ciâna, ch'a l'é(r)a vegnüa ina palüdde nu gua(r)i sâna cun tütte e bü(r)e da Sènta. Cuscì u s'è furmàu, du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], u paìse cumpattu ch'u se ghe pò ancù vegghe pe'a pursiùn ciü a levante, urganisàu a l'in gì(r)u de ciü sèntri ligài l'ün l'âtru da ciü assi dife(r)ènti. Pe' cuntru, inta parte de Lüxignàn ciü a punènte, u se ghe tröva de cà ch'e sun misse in sce de fi(r)e, in paralêlu l'üna cun l'âtra e ch'e se slungan tütte inta mèxima diresiùn<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210611.pdf|tìtolo=Piazze e strade pubbliche in Frazione Lusignano - Relazione storico-artistica|dæta=1 utubre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-07-26}}</ref>. == Sto(r)ia == [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Antigu panu(r)amma, cu'a furnâxe Perseghini]] {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Lüxignan}} == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso1.jpg|A gexa de Lüxignàn Uatòiu de San Bertumê Apòstulu (Lüxignàn, Arbenga) 02.jpg|L'u(r)ato(r)iu du paìse </gallery> * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navàe. Au vulümme da navâ de mezzu sun stài pöi rembài quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stàu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, u s'è rangiàu a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mentre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)atò(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stâ ti(r)â sciü du [[1780]], in scia bàse de quella presedènte, mensciunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunacàe. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === [[Immaggine:Portale di Villa Prospera.JPG|miniatura|U purtâ de Vìlla Prospe(r)a]] * '''Vìlla du vescu''' * '''Vìlla di Seulla''' * '''Vìlla Prospe(r)a''': mensunâ a partì dau [[1604]], a l'é(r)a ina dipendènsa da grande vìlla di Seulla a Lüxignàn, ch'a gh'é(r)a ligâ pe' mezzu d'in risö giancu e negru a gigli. U sò numme, ch'u gh'è scritu in sciu purtâ faciàu in sciu stradùn, u ne vegne dau Prospe(r)u Seulla, ch'u l'axeva cumisciunàu tüttu u cumplessu. De fiancu du purtâ, pusâ in scia mü(r)aja ch'a sèra u scitu, u se pò vegghe ina stàttua de dònna vurtâ dund'u gh'é(r)a a vìlla, cunusciüa daa gènte de Lüxignàn cumme "l'òmmu grossu"<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|p=124|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref>. * '''Vìlla rumâna de Lüxignàn''': sübitu a punènte du paìse, inta regiùn dìta du Rüxineu, inte di travai du [[1995]] u s'è descuvèrtu e ruvìne d'in cumplessu, identificàu cumme ina ''villa rustica'' frequentâ dau [[I secolo|I seculu]] fina aa tarda antighitài. A pursiùn scavâ a faxeva parte da cuscì dìta ''pars rustica'' da vìlla, cu'in gran curtì lungu 24 mêtri e de custrusiùi de servissiu in sci sò latti. In sc'in tòccu de se(r)amica gallica du I seculu, truvàu intu scâvu, u gh'è incisu u numme ''Euphemi'', d'u(r)igine grega, segnu de di servi ch'i ne vegnivan daa [[Provensa|Pruvensa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=180-181}}</ref>. == Feste e fe(r)e == [[Immaggine:Giochi a San Bartomulin.jpg|miniatura|I zöghi de San Bertumelìn, u dì de dòppu de San Bertumê]] {{Seçión vêua}} == Âtre frasiùi d'Arbenga == * [[Bastia (Arbenga)]] * [[Leca (Arbenga)]] * [[Campugexa]] * [[Sàlia]] * [[San Fé (Arbenga)]] == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiùi d'Arbenga]] 52s9e09p6o5i0oplf2z9sdj6h82cb99 0 16892 272647 272618 2026-08-01T11:13:21Z N.Longo 12052 ì 272647 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Léngoa |nómme = Figùn |nomenativo = ''Figoun'' |stâti = {{FRA}} |regioîn = {{Scìnbolo|Flag of Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg}} [[Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra|Pruvensa-Arpi-Còsta Azurra]]<br /><small>([[Biot]], [[Escragnolles]], [[Vallauris]] e [[Munsu]])</small> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Lengue indoeurupêe]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Itàliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Rumanse]] |fam4 = Rumanse de punènte |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallu-Itàliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Lìgü(r)e]] |fam7 = [[Lìgure coloniâle|Lìgü(r)e culuniâle]] |fam8 = '''Figùn''' |dia1 = ''Moussencou'' <small>([[Munsu]] e [[Escragnolles]])</small> |dia2 = ''Bioutenc'' <small>([[Biot]])</small> |dia3 = ''Vallaurian'' <small>([[Vallauris]])</small> |perîodo = [[XIV secolo|XIV seculu]]-[[XX secolo|XX seculu]] }} U '''Figùn''' (scritu ''figoun'' in figùn) u l'è stètu in parlâ o, pe' meju dì, in insemme de va(r)ietè da [[Lengoa ligure|lengua lìgü(r)e]] ch'e sun stète parlèi inte di paìsi da [[Provensa|Pruvensa]] a partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] e che, inti quattru câxi de [[Munsu]], [[Escragnolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]], e sun supravisciüe fìn a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === {{Véddi ascì|Figùn (blasùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}U numme "figùn" u ne vegne da in [[Blazón popolâre|blasùn]] dètu ae gènte da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, andandu a stà in [[Provensa|Pruvensa]], e s'é(r)an purtèi apröu a sò lengua, faxèndu nasce stu parlâ. L'u(r)igine de stu nume(r)attu, ch'u g'ha de mensiùi fina du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta mustrâ inte de mane(r)e dife(r)ènti; de prubabile a sa(r)ea pe(r)ò da ligâ au nume(r)attu pa(r)eggiu duve(r)àu fina au dì d'ancöi dae cumünitè in gì(r)u aa Rive(r)a de Punènte pe' ciamâne e sò gènte. Stu nume(r)attu, duve(r)àu tantu a l'estremitè de levante da [[Provensa|Pruvensa]] che, a l'entrutèra, au de là du spartiègua, u l'è ancù dìtu ai punentìn che, intu passàu, i ghe muntavan a vènde e [[Figa|fighe]]<ref name="Toso2014.40-55">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 4. Origine e significato del termine ''figun, pp. 40-55}}</ref>. Dae testimunianse scrite u se vegghe pe(r)ò che, a l'imprinsippiu, stu nume(r)attu u l'é(r)a bèn duve(r)àu inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] intrega, nu tantu pe' ciamâne tütte e gènte ma, de precisu, numma che pe' quelle ciü pove(r)e, ch'e nu gh'axevan ina gran nomina e che de spessu e l'é(r)an custrette a migrà, tantu versu [[Zena]] che inte [[Colònie zenéixi|sò tère du Levante]] e in [[Provensa|Pruvensa]], purtanduse apröu stu nume(r)attu ch'u gh'è dunca restàu intu parlâ pe' pa(r)eggi seculi<ref name="Toso2014.40-55" />. === A culunisasiùn lìgü(r)e === {{Véddi ascì|Figùi|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[Immaggine:Mons aero.JPG|miniatura|Panu(r)amma de [[Munsu]], ün di primmi paìsi dund'i sun rivèi i "[[Figùi]]" e l'ürtimu dund'u n'é(r)a ancù vìvu u parlâ]] A vegnüa de manènti lìgü(r)i inta [[Provensa|Pruvensa]] de levante, fra a segunda mitè du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta in fenomenu ciütòstu estesu, ch'u l'ha purtàu au pupulamèntu de cumünitè intreghe. Sta migrasiùn, spunciâ dai scignu(r)i du pòstu, a l'é(r)a stèta ciamâ pe'u spupulamèntu da regiùn, caxunàu dae epidemìe de [[Pèsta néigra|pèste negra]], survetüttu quella du [[1348]], e da ina sé(r)ie de guère sivìli fra i [[Angioìn|Angiuìn]] e di âtri scignu(r)i. Stu prugèttu, spunciàu fra i âtri dau [[Contêa de Provénsa|cunte de Pruvensa]], u [[Renato d'Angiò|Renâtu d'Angiò]], u l'ha interesàu pe'u ciü e tère in gì(r)u a [[Grasse]], a [[Cannes]] e a [[Antibu]], faxèndu rivà de gènte che, de precisu, e ne vegnivan daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], che alantu(r)a a patìva ina forte crisi<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 30-31}}</ref>. Daa Rive(r)a i ne vegnivan ascì i manènti ch'i sun andèi a stà inti paìsi dund'u s'è mantegnüu u figùn fina du [[XX secolo|Növesèntu]]. A [[Munsu]], de dòppu d'ina primma cumünitè de lìgü(r)i ch'a gh'é(r)a rivâ zà du [[1260]], pe' vuluntè de l'Antoine de Villeneuve e sun rivèi du [[1468]] âtre qua(r)anta famìe daa [[Liguria|Ligü(r)ia]], fra i pôchi câxi a avêghe in'u(r)igine nu gua(r)i cè(r)a ma che, bèn de prubabile, a se truve(r)ea inta [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi arbenganese]]. [[Escragnolles]] a l'è stèta pupulâ da de gènte de Munsu du [[1468]] o du [[1562]], mèntre a [[Biot]] e ghe sun rivèi quarantöttu famìe d'[[Inéia|Ineja]] du [[1470]]-[[1471]] pe' vuluntè de l'abâte e [[Diocexi de Grasse|vescu de Grasse]], [[Isnard du Bar]]. A [[Vallauris]], ciamèi dau priû [[Renato Lascaris|Renâtu Lascaris]] di [[Cuntea de Ventemiglia|cunti de Vintimìa]], a partì dau [[1501]] u gh'è stètu in pupulamèntu da de gènte ch'e ne vegnivan survetüttu dae tère d[[U Portu|u Pòrtu]] e d'[[Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 31-34}}</ref>. === Estinsiùn du parlâ === U figùn, rivàu in [[Provensa|Pruvensa]] du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Quattrusèntu]], passèi dui seculi u l'è ancù registràu cumme de largu üsu, tantu che intu scistema lenguisticu de l'area de culunisasiùn u duveva êsse in còdice de mezzu cuntu, au de sutta du [[Lengua françéise|fransese]] ma ciü âtu che u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], vegnindu duve(r)àu pe'e relasiùi fra de cumünitè dife(r)ènti. De ciü, u se scrive de cumme u figùn u fusse in graddu de purtà a sò infruènsa intu pruvensâle mèximu, pe' risevene, aa revèrsa, de âtre dau [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] cun sta lengua. Inti paìsi ch'i l'é(r)an ciü duvèrti a di scangi cu'u rèstu da regiùn, presèmpiu perché i se truvavan in sce vìe ciü impurtanti pe'i cumèrci, u figùn u l'è pe(r)ò spa(r)ìu du tüttu intu tèmpu de trèi seculi, au puntu che du [[XVIII secolo|Sette]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]] u l'è mensunàu numma che inti quattru paìsi de dund'e se g'han de testimunianse. Lì u figùn u s'é(r)a u(r)amài strettu a lengua de cà, duve(r)â fina pe' nu fâse intènde dae gènte di âtri paìsi. Vegnüu cuscì u còdice de ciü bassu cuntu, a sò difuxùn a l'è rivâ de manimàn a quella di ürtimi quattru paìsi de parlâ figùn<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 56-58}}</ref>. Intu detaju, u parlâ de [[Munsu]] u g'ha da éssise cunservàu pe'a pusisiùn du paìse, ciütòstu isulâ e luntâna da ògni vìa de traffegu, cun pôche relasiùn ascì cu'a sitè de [[Grasse]]. A sò pupulasiùn a l'é(r)a pe(r)ò ciütòstu cunsistènte, in sciu mijâ d'abitanti, tantu da tegnine vìva a lengua ancù pe' di seculi. A ògni moddu, fra a fìn de l'[[XVIII secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], l'avertü(r)a de scö(r)e e u muntà di traffeghi caxunàu dau vegnì meju de vìe de cumünicasiùn, u l'ha purtàu ascì pe'u ''moussencou'' a in prucessu de [[Estinçión lengoìstica|morte]] e sustitusiùn da lengua. Da vixìn, a va(r)ietè de [[Escragnolles]] a l'é(r)a pe' cuntru a forte pe(r)igu de mu(r)ì zà aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], quand'a l'é(r)a duve(r)â numma che inte cuntrè destachèi de Baï e de Rougères, scicumme che u cumün u l'é(r)a ciü duvèrtu au de fö(r)a, truvanduse in scia vìa pe' [[Grasse]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 59-61}}</ref>. [[Immaggine:Golfe-Juan séchage de la poterie culinaire.jpg|sinistra|miniatura|De [[Pügnatta|pügnatte]] misse a sciügà au sû a [[Vallauris]]. St'ativitè, cumme pe' [[Biot]], a l'è stèta impurtante pe'a cunservasiùn du parlâ, cun tütti i ligammi ch'a l'ha fètu nasce cu'a Ligü(r)ia de punènte]] U câxu de [[Biot]] e de [[Vallauris]] u g'ha pe(r)ò da êsse stètu in pò dife(r)ènte: sti dui paìsi, intu primmu entrutèra d'[[Antibu]] e de [[Cannes]], i l'han defèti cunservàu u sò parlâ pe' ciütòstu tantu tèmpu, scibèn ch'i l'é(r)an de cumünitè tantu ciü duvèrte ai traffeghi e ae relasiùi cun quelle vixìne che u quella, destacâ, de [[Munsu]]. A raxùn de stu fètu a sa(r)ea da truvà inti ligammi stretti fra ste cumünitè, dund'e gh'é(r)an de frabiche impurtanti de [[teracötta]], e a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], de dund'i ne sun vegnüi di artigièi pe' di seculi e dund'a l'é(r)a vendüa ina gran quantitè de ste terecötte. De ciü, u ''bioutenc'' u l'axeva cunservàu ina sèrta nomina ancù inti ürtimi ànni avanti ch'u vegnisse a mu(r)ì, quand'u nu l'axeva tòstu ciü de funsiùi, au puntu che pe(r)ò i nummi de gènte inti papèi ufisiâli i l'é(r)an ancù scriti segundu a funetica de stu parlâ. A ògni moddu, tèmpu di primmi ànni du [[XX secolo|Növesèntu]] ascì a Biot i l'é(r)an vegnüi a mancà i ürtimi veggi ch'i cunservavan de memo(r)ia du ''bioutenc'', e pü(r)e i ürtimi a avé cunusciüu de persune ch'e u parlavan<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 61-65}}</ref>. De dòppu de l'estinsiùn du parlâ, inti stüddi fèti in scia va(r)ietè pruvensâle de Munsu inti [[Anni 1950|ànni '50]] e [[Anni 1970|'70]], u s'è descuvèrtu che u figùn u nu gh'axeva lasciàu guè(r)i de infruènse, cu'in prucessu che, mi(r)andu ascì au câxu du [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Néùva Tabòrka|Növa Tabarca]], u fà pröa che inte situasiùi de [[Eteroglosîa|ete(r)uglusìa]], quande a [[Nòmina (sociolengoìstica)|va(r)ietè duminante]] a l'è in graddu de pià a reu e funsiùi de cumünicasiùn de l'antìgu parlâ [[Aloglosîa|vegnüu de de fö(r)a]], i trèti passèi au növu parlâ i sun mai pôchi, e i muntan numma che intu lèscicu, ciü o mênu specificu, ch'u gh'agge de funsiùi pratiche pe'u fètu d'êsse difissile da scangià. Intu detaju, intu ''moussencou'' d'alantu(r)a i sun stèti truvèi in pà d'esempi inta funetica ch'i duve(r)ea vegnine dau parlâ ciü antìgu, cumme a [[Palatizaçión|palatisasiùn]] de {{IPA|[s]}} davanti ae cunsunante, a cunservasiùn da ''r'' apicâle alveula(r)e (pe'u ciü inti grüppi de cunsunante), a presènsa fra i veggi d'ina "r dûse" ch'a gh'è intu pruvensâle ma(r)ittimu ma nu inti paìsi d'inturnu e, fòscia, a prununsia de quarche [[Vocale|vucâle]] de ciü aa fìn de pa(r)olle. Pe'u [[Léscico|lèscicu]], u s'è truvàu numma che pôche pa(r)olle ch'e panen scumpartìe cu'a Ligü(r)ia de punènte, ma che câxu mai e se trövan ascì inte de va(r)ietè pruvensâli ciü luntâne. Presèmpiu, e se ponen regurdà ''batudo'' pe'a batüa cu'a sèssa, ''pè'' intu sènsu de süccu, ''lèzo'' pe'a lezza e ''busarin'' pe' de brigne sarvèghe<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 109-112}}</ref>. === Stüddi in sciu figùn === A primma mensiùn cunusciüa du figùn a l'è ai 10 d'arvì du [[1634]], cuntegnüa int'in stüddiu in scia [[Léngoa ge'ez|lengua etiòpica]] du [[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]], da vellu duve(r)â cumme esèmpiu, ch'u duveva cunusce bèn, in sciu [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] e u mescciâse fra de lengue dife(r)ènti parlèi l'üna da vixìn a l'âtra. Inte stu scritu u figùn, zà ciamàu cu'u sò survenumme, u l'è bèn marcàu cumme ina va(r)ietè lìgü(r)e dife(r)ènte da [[Lengoa zeneize|quella de Zena]] e, de ciü, u se dixe de cumm'u l'é(r)a spantegàu p'ina rea de paìsi cuntadìn ciütòstu estesa. Passàu tòstu in seculu e mezu u se tröva pe' cuntru a primma testimuniansa scrita in figùn, ina puesìa recampâ da l'abâte [[Jean-Pierre Papon]] pe' fà mensiùn de stu parlâ intu sò ''Voyage littéraire de Provence''. Intu detaju, u Papon u scrive de cumme alantu(r)a u figùn u se truvasse int'ina situasiùn sociu-lenguistica tantu dife(r)ènte dai tèmpi du de Peiresc: defèti, u l'é(r)a u(r)amài strettu a pôche cumünitè, cu'e gènte vixìne, [[Lengoa provensâle|pruvensâli]], ch'e u cunscide(r)avan cumme in parlâ scü(r)u e impuscibile da capì, au puntu ch'a gh'é(r)a a vuxe d'ina strana u(r)igine saracena<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 17-19}}</ref>. E infurmasiùi du Papon e sun stète repièi dau glutòlugu tedescu [[Johann Christoph Adelung]] pe'u sò ''Mithridates''; a ògni moddu, da quelli tèmpi, a ne vegne ina testimuniansa bèn ciü impurtante, cu'a tradusiùn da ''Parabula du fiö larghé'' in ''moussencou'' fèta inte l'ambitu de inchièste d'alantu(r)a in sce [[Léngoe da Frànsa|lengue da Fransa]]. Sta testimuniansa, stüdiâ da autùi cumme u [[Bernardino Biondelli]] ma pübbricâ numma che du [[1918]] dau [[Carlo Salvioni]], a g'ha assèi d'impurtansa pe'a lunghessa du scritu e, survetüttu, perché a ne vegne da in mumèntu quande u parlâ de [[Munsu]] u nu s'é(r)a ancù mescciàu gua(r)i cu'u [[Lengua françéise|fransese]] e cu'u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]. A gh'è pöi ina cürta mensiùn du figùn inte ''Lou Tresor dóu Félibrige'' du [[Frédéric Mistral]], pe' rivà au primmu articulu dedicàu a stu parlâ, pübbricàu du [[1879]] dau [[Paul Sénequier]] e ch'u cuntegne a tradusiùn de l'''[[Ave Màia|Ave Ma(r)ìa]]'' e du ''[[Poæ nostro|Pa(r)e nostru]]'' intu parlâ de [[Munsu]], de [[Biot]] e de [[Vallauris]], au che i l'han fètu di cürti rife(r)imènti di âtri stüddi de l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 19-22}}</ref>.[[Immaggine:ArticleSalatProvençal.png|miniatura|Mappa lenguistica de [[Dipartimentu de Arpi Marittime|Arpi Ma(r)ittime]] du [[1897]], fèta dau [[Louis Funel]]. I quadretti i marcan dund'u se parlava ancù u figùn.]]Fra i ürtimi cuntribüti aa questiùn i ghe sun stèti i scriti du [[Jean-Antoine Durbec]], ch'u l'ha stüdiàu a sto(r)ia de [[Biot]] recampandune ascì quarche pa(r)olla, mèntre pe' Vallauris u nu gh'è âtru de ciü che e due u(r)asiùi trascrite dau Sénequier, cun ste pôche testimunianse ch'e permetten a ògni moddu de truvâne e dife(r)ènse cu'u ''moussencou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 2. I dialetti di Biot e Vallauris'', pp. 26-29}}</ref>. Pe' [[Munsu]] i ghe sun stèti ancù trèi scriti du [[Paul Roux]], pübbrichèi fra i [[Anni 1950|ànni '50]] e [[Anni 1970|'70]], ch'u l'è sciurtìu a recampà de pa(r)olle dae ürtime persune ch'e n'axevan cunservàu de memo(r)ia. De ciü, u Roux u l'è stètu u primmu a stüdià u puema li(r)icu e [[E doue bessoune|a puesia]] da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] lascièi dau [[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]], in cuntadìn d'[[Escragnolles]], ai che u s'azunze numma che a cürta sto(r)ia ''Sarva-terra'', travaju du Théopile Jordan du [[1901]], pe' finì u quaddru de tütte e testimunianse in figùn. A l'ürtimu, dòppu d'in quarche sò intervèntu ciü cürtu, du [[2014]] u l'è sciurtìu u libbru ''Le parlate liguri della Provenza'' du [[Fiorenzo Toso]], ch'u l'ha missu asemme i stüddi de primma e tütte e cunuscènse ch'e se sun sarvèi in sciu figùn<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 22-24}}</ref>. == Va(r)ietè == A despêtu du pôcu nüme(r)u de testimunianse in figùn, tampì pe'e va(r)ietè de [[Biot]] e de [[Vallauris]], u se sciorte au mèximu a fâne di pa(r)agùi. De prubabile e dife(r)ènse fra in paìse e l'âtru e ne vegnen fina da l'u(r)igine dife(r)ènte di manènti ch'i l'han pupulàu sti sciti, cu'u prublema che l'ünica va(r)ietè du figùn ch'e l'agge lasciàu in pò de testimunianse, u ''moussencou'', a l'è pe' l'ünicu paìse ch'u nu se sà de precisu l'u(r)igine di manènti. Pe' Biot e Vallauris, culunisèi rispetivamènte du [[1470]] e du [[1501]], u se sà pe' cuntru ch'e e gènte e ne vegnivan d'inta [[Valâ du Mau|valâ d'Ineja]] e dae parte d[[U Portu|u Pòrtu]] e d'[[Arbenga]]. A ògni moddu, cumme au dì d'ancöi, tütta sta regiùn a g'ha ina sèrta mesü(r)a d'ünitè inta lengua e, grossu moddu, u se pò dì che tantu a [[Munsu]] e [[Escragnolles]] che a Biot e a Vallauris i turnan i trèti tipichi de l'[[Ingaunia]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 113-114}}</ref>. Ina testimuniansa impurtante a se tröva inti cumènti fèti du [[1879]] dau [[Paul Sénequier|Sénéquier]], ch'u dixe de cumme u ''moussencou'' u fusse sentìu "''plus rude, plus dure et plus accentué''" du ''bioutenc'' e du ''vallaurian'', cunservandu presèmpiu i articuli in ''rou'', ''ra'', ''re'' e ''ri'', e de cumme u parlâ de Vallauris u fusse quellu ciü mescciàu cu'u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]. Stu fètu u l'è ciütòstu impurtante da tegnì a mènte, scicumme ch'u l'è da capì se e pôche memo(r)iu du figùn e fassen pröa de sò cundisiùi d'u(r)igine e quant'e seccen cangièi, ciü che dau [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] cu'u pruvensâle, pe' de evulusiùi pe' sò cuntu o pe' di cuntatti ciü mudèrni cu'a Ligü(r)ia de punènte; cundisiùn che, cumme dìtu, a l'è ve(r)a survetüttu pe' Biot e Vallauris. Defèti, e dife(r)ènse truvèi i ne dan cunfèrma de ina relatìva antighitè du parlâ de Munsu, mèntre inti âtri dui paìsi e se ghe trövan de inuvasiùi scumpartìe cu'e va(r)ietè d'ancöi da Rive(r)a de Punènte. A ògni moddu, u nu gh'è de pröe in sce l'u(r)igine de ste dife(r)ènse, cumme du fètu ch'e seccen endogene o esogene, mèntre e sumejanse ch'e se vegghen fra i trèi paìsi e fan difissile datà aa culunisasiùn de Munsu. Sta lì a permete(r)ea, pe' cuntru, de capì se l'u(r)igine di manènti a secce a mèxima o mênu, e u da(r)ea ascì de infurmasiùi in sce l'evulusiùn ch'a gh'è stèta inte va(r)ietè du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. Intu detaju, dae pôche testimunianse du ''bioutenc'' e du ''vallaurian'', survetüttu e due u(r)asiùi recampèi dau Sénéquier, u [[Fiorenzo Toso]] u l'ha identificàu e dife(r)ènse chi apröu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 116-118}}</ref>: * e dexinènse in -TATE e sun ''-ae'' e ''-ai'' a [[Munsu]], mèntre pe' Biot u gh'è ina mensiùn in ''-ai'', ''voulountai'', e in ''vourounta'' pe' Vallauris, che pe(r)ò u pu(r)ea êsse in'infruènsa du pruvensâle. * a ''-r'' aa fìn de pa(r)olle a cazze de lungu a Biot e a Vallauris, mèntre a s'é(r)a cunservâ a Munsu cumme {{IPA|[ɹ]|LIJ}}. * l'evulusiùn du ''-tr-'' de PATRE e MATRE a l'è cumme in lìgü(r)e "cumün" a Biot e Vallauris (rispetivamènte ''pa''/''maïre'' e ''païre''/''maïre''), cuntru u ''mar'' e ''pa/par'' de Munsu, cu'a furma tipica de l'Ingaunia. A ògni moddu, a l'è ascì ve(r)a chea sciurtìa du lìgü(r)e "cumün" a sa(r)ea pa(r)eggia franca au pruvensâle, e dunca a pu(r)ea vegnine da in'infruènsa ciü mudèrna. * a grafia pe' Biot a dà idea da cunservasiùn de {{IPA|[ts]|LIJ}} e {{IPA|[dz]|LIJ}}, cumme in ''tzé'', "sé", e ''catzé'', "cazze", estesa fina a de ipercuresiùi cumme ''aüffentzé'', "ufese", e ''auffenzaou'', "ufesu". * a ''r-'' inti articuli a se tröva numma che in ''moussencou'', dund'a g'ha da éssise cunservâ pe' ciü tèmpu. * l'articulu determinatìvu feminìn plü(r)âle u l'è ''i'' a Vallauris, cumme ''i nostre aoufensé'', mèntre a Biot u l'è registràu ''è nostré aüffentzé'', scibèn che intu lèscicu campàu a l'imprinsippiu du Növesèntu u se tröve numma che ''i'', presèmpiu ''i braghe'' e ''i souzené''. A Vallauris u gh'è fina in'estensciùn aa prepusisiùn articulâ, ''di vostre tripé''. * piàu pe' buna a trascrisiùn du Sénéquier, e pa(r)olle trunche e nu cangian au plü(r)âle a Vallauris (''tentatioun'', "tentasiùi", ''pécadou'', "pecatùi"), mèntre a Munsu u l'è registràu inte numma che in câxu, ''ri tron'', "i troi". A Biot u pà éssighe in plü(r)âle in ''-e'' intu primmu câxu (''tentatiouné'', ''tentatzioné''), cumme a Munsu, e in ''-i'' intu segundu (''pecadouis''). * a Vallauris u gh'è u prunumme ''aquéli'' cuntu du ''échi'' duve(r)àu pe' de lungu dae âtre parte, ma u pu(r)ea bèn êsse in pruvensalismu. * u prunumme persunâle tònicu ''mi'' u pà ubligato(r)iu numma che a Munsu, mèntre a Vallauris u manca (''ve saludou'') e a Biot u se tröva u prunumme atunu (''a vé saludou''), ch'u gh'è ascì intu scritu ciü antìgu de Munsu. * a primma persuna plü(r)âle du presènte indicatìvu da primma cuniugasiùn a l'è in ''-amu'' a Biot (''l'aperdounamou'', "i perdunemmu") cuntru du ''-emu'' a Munsu. * a segunda persuna plü(r)âle du presènte indicatìvu de "êsse" a l'è ''sei'' a Biot, ''sei/sé'' a Vallauris e ''sé'' a Munsu. * a tèrsa persuna du cungiuntìvu presènte de "êsse" a l'è ''séché'' a Vallauris e ''ségué'' a Biot, mèntre a Munsu e se trövan tütte due e furme. * l'avèrbiu "au(r)a" u se tröva cun l'[[Epéntexi|epentesi]] de {{IPA|[v]|LIJ}} a Munsu, pe' sciurtì in ''avou/avour'', ma nu a Biot e Vallauris, dund'u l'è ''aou'' e ''aüra''. == Funulugìa == Dau puntu de vista da [[Fonologîa|funulugìa]], scibèn che a mancansa de registrasiùi e ascì de scriti dund'u secce duve(r)àu ina resa grafica precisa, e sun stèti recampèi e recunusciüu dau Fiorenzo Toso i trentasinque caratteri chi apröu, che pe'u ciü i van pe'u ''moussencou'', l'ünica va(r)ietè figuna cu'in minimu de atestasiùi<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 69-70}}</ref>. In sce [[Vocale|vucâle]], u se tröva: * ina ridusiùn de -AU- tònicu a {{IPA|[ɔ]|LIJ}}, cumme ''tora'', "to(r)a", registrâ ancù inti [[Anni 1950|ànni '50]], e pöi ''roba'', "rôba", e ''soma'', "somâ"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 70}}</ref>. St'evulusiùn a l'è pa(r)eggia che intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]], mèntre u se tröva {{IPA|[ˈɔw]|LIJ}} inte [[Lìgure òcidentâle|quellu de punènte]] e {{IPA|[ˈaw]|LIJ}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 120-121}}</ref>. * u scangiu de E tònica in {{IPA|[e]|LIJ}} sènsa de ditungasiùi, cumme in ''beve'', "beve" e ''mese'', "mese", truvàu ascì a [[Biot]] cun ''mere'', "mè(r)e"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 70-71}}</ref>. * u [[Föno|sòn]] {{IPA|[ø]|LIJ}} in pusisiùn tònica, legàu a l'asiùn de {{IPA|[i]|LIJ}}, cumme in ''seui'', "söi", ''peuy'', "pöi", e ''feura'', "fö(r)a", truvàu ancù inti ànni '50 cun ''chœve'', "ciöve". Inte quarche câxu u gh'è pe' cuntru di prèstiti cun l'evulusiùn aa pruvensâle, cumme ''ancuéi'', "ancöi", e ''fuégou'', "fögu"<ref name="Toso2014.71">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 71}}</ref>. * -ARIU e -ARIA i vegnen de regula ''-er'', in cangiu du pruvensâle ''-ier'' e du lìgü(r)e cumün ''-â'', presèmpiu ''mourter'', "murtâ", e ''campaner'', "campanâ<ref name="Toso2014.71" />". Intu lìgü(r)e d'ancöi u se tröva numma che inti paìsi in sciu cunfìn cu'u pruvensâle e inte va(r)ietè da [[Burmia (valä)|Burmia]], dund'u l'è in cuntinuasiùn cu'u [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] e in cuntattu cun l'entrutèra d'[[Arbenga]]<ref name="Toso2014.122">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 122}}</ref>. * -TATE u g'ha in'evulusiùn in ''-ai'', levàu in câxu in ''-ae''. Presempiu ''stai'', "stè/estè"<ref group="n.">''Stài''/''estài'' o ''stàe''/''estàe'' in arbenganese de valè</ref>, ''coumouritaï'', "cumuditè" e ''bountai'', "buntè", ciü che ''sanitae'', "sanitè", câxu ünicu. ''Voulountai'', "vuluntè", u l'è registràu ascì a Biot<ref name="Toso2014.71" />. * a cunservasiùn de -A aa fìn de pa(r)olle, cumme in ''campagna'' e ''lagna'', levàu che inte di prèstiti dau pruvensâle cumme ''débaucho'', "ribòtta"<ref name="Toso2014.71" />. * a cunservasiùn de {{IPA|[u]|LIJ}} aa fìn de pa(r)olle, scrita aa fransese cun ''-ou''; presèmpiu ''homou'', "òmmu", ''mangemou'', "mangemmu", e ascì inte quarche pa(r)olle ancù dìta inti ànni '50, cumme ''cavalou'', "cavallu" e ''neboutou'', "nevu"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 71-72}}</ref>. * a ridusiùn du propa(r)oscitunu cumme in ''evescou'', "vescu", e ''asou'', "âze", ma ch'u s'è cunservàu in ''féméné'', "femina" (ma ''frémé'' a [[Vallauris]]), e ''didoumenega'', "dumenega"<ref name="Toso2014.72">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 72}}</ref>. A cunservasiùn de quelle au femenìn a l'è ciütòstu cumüne intu lìgü(r)e intregu, mèntre u ''juve'' (da lezze ''zuve''), "zùenu", u repìa de mudalitè da Rive(r)a e l'''asou'' quelle de l'entrutèra de l'[[Intemelia]] e, survetüttu, a Burmia, in cuntattu cu'u [[Piemonte|Piemunte]]<ref name="Toso2014.122" />. * IN- a l'imprinsippiu de pa(r)olle u vegne ''en-'', cumme ''enchir'', "impì", e ''enfernou'', "infèrnu", ma ascì cun ''en'', "in", e ''ente'', "inte". De ciü, a nu l'è gua(r)i cè(r)a a prunusia de dexinènse in ''-in'', cumme in ''camin'', "camìn, vìa", e ''pichin'', "picìn", ch'i se pu(r)ean lezze tantu {{IPA|[iŋ]|LIJ}} che, in sciu mudèllu du fransese, {{IPA|[eŋ]|LIJ}}<ref name="Toso2014.72" />. In sce [[Consonànte|cunsunante]], u se tröva: * l'éxitu de BL- in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, truvàu inti [[Anni 1950|ànni '50]] in ''java'' (da lezze ''giava''), "gran", ch'u ne vegne dau BLADA ch'u l'ha dètu u(r)igine aa pa(r)olla "biava" ascì<ref name="Toso2014.73">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 73}}</ref>. * u tratamèntu de CL- ch'u vegne {{IPA|[tʃ]|LIJ}} cumme in ''chama'', "ciamma" e ''choun'', "ciòddu", da CLAVU, registràu ancù in ''chava'', "ciave", inti ànni '50<ref name="Toso2014.73" />. * u -CL- intervucalicu ch'u vegne, pe' cuntru, {{IPA|[dʒ]|LIJ}} cumme in ''euji'', "öggi". A grafìa de {{IPA|[dʒ]|LIJ}} in ''j'' a ne vegne drita dau [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], cumme pruàu dau pruvensalismu ''jun'', (da lezze ''giün'') pe' "zügnu"<ref name="Toso2014.73" />. St'evulusiùn lì, in cunvergènsa cun quella da -LI-, a l'è pa(r)eggia franca a quella d'ancöi intu lìgü(r)e de sèntru-punènte e inta Burmia, mèntre ciü a punènte a vegne {{IPA|[j]|LIJ}} o {{IPA|[ʎ]|LIJ}}<ref name="Toso2014.122" />. * l'evulusiùn de -TL- a l'è turna in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, presèmpiu in ''vegeou'', "veggiu"<ref name="Toso2014.73" />. Intu lìgü(r)e de sèntru-punènte, survetüttu in scia Rive(r)a, a situasiùn a l'è pa(r)eggia, cu'ina cunvergènsa de -TL- e -CL- a {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, mèntre inte quarche scitu de l'entrutèra, cu'in scangiu scumpartìu cu'u lìgü(r)e de punènte, dau -TL- u sciorte {{IPA|[j]|LIJ}} o {{IPA|[ʎ]|LIJ}}<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 122-123}}</ref>. * u -CT- u vegne {{IPA|[tʃ]|LIJ}}, cun di esèmpi in ''fachou'', "fètu" e ''neuche'', "nötte"; st'evulusiùn chi a nu se spande pe(r)ò fìn a ''fanti'', "matti, fiöi"<ref name="Toso2014.73" />. De stu fenomenu i se trövan di rèsti pe' l'Ingaunia de punènte e, survetüttu, u l'è ancù duve(r)àu inte di paìsi spanteghèi pe'e valè d'Arbenga, mèntre u nu s'è truvàu mancu gua(r)i de tracce inti paìsi a punènte de [[Tàgia (cumüna)|Taggia]]<ref name="Toso2014.123">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 123}}</ref>. * l'evulusiùn de -FL- inte {{IPA|[ʃ]|LIJ}}, cumme intu lìgü(r)e cumüne, a se tröva, presèmpiu, in ''chour'', "sciu(r)a", e ''souchavan'', "sciüsciavan"<ref name="Toso2014.74">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 74}}</ref>. * l'evulusiùn de -GD- in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, registrâ in ''fregeou'', "frèdu"<ref name="Toso2014.74" />. Stu fenomenu u manca du tüttu pe' l'Intemelia, mèntre u se tröva inte quarche paìse de valè d'Arbenga, ciü che inta Burmia<ref name="Toso2014.123" />. * l'evulusiùn de GE, GI, DI, J a l'è in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, scritu ''j'' o ''g'', cumme in ''jouve'', "zöggia", e ''longi'', "luntàn"<ref group="n.">Pe(r)ò, inta trascrisiùn da ''Parabula'' revixunâ dau [[Bernardino Biondelli|Biondelli]], u gh'è stètu in intervèntu impurtante de passagiu da ''jouve'' a ''zuve'' e de ''longi'' in ''lunzi'', fètu ch'u da(r)ea da pensà se u studiusu u gh'avesse moddu o nu de savé cumm'a l'é(r)a p'in dabùn a prunusia du ''moussencou''.</ref>, ma e se trövan ascì de sciurtìe in {{IPA|[z]|LIJ}} o {{IPA|[dz]|LIJ}}, cumme ''zà'', "zà", e ''lavesou'', "lavezzu, bidùn", registràu ancù inti ànni '50<ref name="Toso2014.74" />. U lìgü(r)e d'ancöi u l'ha generalisàu u {{IPA|[dz]|LIJ}} > {{IPA|[z]|LIJ}}, levàu quarche va(r)ietè de campagne de l'Intemelia ch'a g'ha ancù u {{IPA|[dʒ]|LIJ}}; l'infurmasiùn truvâ intu ''moussencou'' a sa(r)ea bèn d'interesse s'u se sciurtisse a pruà cumme stretta a prununsia in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, che pe(r)ò, cumme dìtu, a l'è in cuncurènsa cun {{IPA|[z]|LIJ}}. A ògni moddu, u l'è bèn puscibile che in antìgu u {{IPA|[dʒ]|LIJ}} u se spantegasse ancù ciü a punènte<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 123-124}}</ref>. * l'evulusiùn de GL- inte {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, cumme intu lìgü(r)e cumüne, a se pò interpretà da ''geande'', "giande", e ''geisa'', "gêxa"<ref name="Toso2014.74" />. * a -L- davanti a vucâle dentâle o alveula(r)e a vegne {{IPA|[w]|LIJ}}, cumme in ''autrou'', "âtro", e ''faudir'', "scusâ"; ''autri'' u l'è registràu ancù inti ànni '50<ref name="Toso2014.74" />. Au dì d'ancöi st'evulusiùn a se tröva intu lìgü(r)e de punènte e inte parte de quellu de sèntru-punènte, mèntre a manca inta Burmia, ch'a g'ha {{IPA|[aː]|LIJ}}<ref name="Toso2014.124">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 124}}</ref>. * primma d'ina [[Consonànte labiâle|labiâle]] o d'ina [[Consonànte velâre|vela(r)e]], a -L- a vegne pe' cuntru {{IPA|[r]|LIJ}}, cumme in ''barme'', "arme", e ''sarva'', "sarva"<ref name="Toso2014.74" />; segundu ina regula cumüne intu lìgü(r)e intregu<ref name="Toso2014.124" />. * a -L- intervucalica a vegne {{IPA|[r]|LIJ}} o, ciü de precisu e de prubabile, {{IPA|[ɹ]|LIJ}}, cumme in ''goure'', "gu(r)a", e ''nioure'', "niu(r)e/nivu(r)e"<ref name="Toso2014.74-75">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 74-75}}</ref>; segundu in percursu d'evulusiùn scumpartìu cu'u lìgü(r)e intregu<ref name="Toso2014.124" />. * a -L aa fìn de pa(r)olle a vegne {{IPA|[ɹ]|LIJ}} cumme in ''mar'', "mâ", e ''sour'', "sû"<ref name="Toso2014.75">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 75}}</ref>. A ''-r'' da -L a s'è cunservâ numma che inte va(r)ietè ciü cunservatìve de l'Intemelia, cumme a [[Pigna]] e inte parte de [[Triöra|Triö(r)a]]<ref name="Toso2014.124" />. * e dexinènse in -ELLU e vegnen trunche in ''-er'', cun éxitu da -L cumme surva, presèmpiu in ''veder'', "vitellu", e ''ber'', "bellu", cun de ecesiùi pe(r)ò in ''castelou'', "castellu" e ''agnelou'', "agnellu"<ref name="Toso2014.75" />. Stu süfissu u l'è stètu cunservàu o repiàu inta ciü parte du punènte, mancandu numma che inta [[Valà du Nervia|valâ du Nèrvia]], inte quarche paìse a l'entrutèra d'Arbenga e inta Burmia, dund'u l'è vegnüu ''-é''<ref name="Toso2014.124" />. * l'evulusiùn de -LI- a l'è {{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}}, scriti inte di moddi dife(r)ènti, cumme in ''pillaou'', "piàu", ''fillou'', ''figliu'' o ''figlio'' pe' "fiu" e ''piyava'' pe' "piava"<ref name="Toso2014.75" />. Stu trètu u l'è in cumün tantu cu'u lìgü(r)e de punènte che cun quellu de sèntru-punènte<ref name="Toso2014.122" />. * a -N- intervucalica postònica a se mantegne du tüttu, presèmpiu in ''bona'', "buna", e ''campana'', "campana"<ref name="Toso2014.75" />. Ciü che inte va(r)ietè du [[Lìgure çentrâle|lìgü(r)e du sèntru]], a -N- a g'ha de va(r)iasiùi d'âtra u(r)igine ascì inte l'entrutèra de l'Intemelia<ref name="Toso2014.124" />. * l'evulusiùn de -P- intervucalica postònica ch'u l'è tantu in {{IPA|[v]|LIJ}} che in {{IPA|[b]|LIJ}}, cumme in ''trouvar'', "truvà", e ''cavéji'', "cavelli", o se nù ''riba'', "riva", e ''arribaou'', "rivàu"<ref name="Toso2014.75" />. U scangiu scistematicu in {{IPA|[b]|LIJ}}, pe' infruènsa du pruvensâle, u se tröva numma che inte quarche paìse da [[Valà du Röia|valâ du Röja]], mèntre l'evulusiùn de dòppu in {{IPA|[v]|LIJ}} a manca de votte pe' tütta a regiùn da l'Intemelia fina intu Piemunte de süd-ovest, sènsa ch'a secce da ligà a de infruènse du pruvensâle<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 124-125}}</ref>. * l'evulusiùn de PL- a l'è de lungu in {{IPA|[tʃ]|LIJ}}, cumme in ''chu'', "ciü", e ''chen'', "pìn", e registrâ ancù in ''chœve'', "ciöve", inti ànni 50. Inti papèi u se tröva numma che in câxu de ''piu'', "ciü", e a mancansa de st'evulusiùn inte quarche prèstitu dau pruvensâle, cumme ''desplajuou'', "dispiaxüu"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 75-76}}</ref>. * l'evulusiùn de QUA-, QUE- e GUA-, GUE- a nu l'è du tüttu cè(r)a pe'a scritü(r)a ch'a cangia de votta in votta; i se ponen truvà di câxi de ''carque'', "quarche" e de ''candou'', "quandu" e di âtri de ''quandou'' e ''quantou''. A ògni moddu, a tendènsa a scrive de furme ipercurètte a fà ciü prubabile ch'i nu se seccen cunservèi sti grüppi. Pe'u tratamèntu de GUA- e GUE- u se tröva de cunfèrme inte ''gardar'', "guardà", e ''aïga'', "ègua"<ref name="Toso2014.76">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 76}}</ref>. Sti dui fenomeni, au dì d'ancöi, i se trövan in moddu cumpattu intu lìgü(r)e de punènte ma, de spessu, i cumpa(r)iscen ascì inte quellu de sèntru-punènte e fina inte [[Lìgure òrientâle|quellu de levante]], sègnu che {{IPA|[kwa]|LIJ}}, {{IPA|[gwa]|LIJ}} e cumpagnìa i duve(r)ean êsse in repìu da fìn de l'[[Etæ de Mëzo|etè de Mezu]] ch'u s'è spantegàu d'in Zena, dund'u se tröva inti papèi ciü antìghi<ref name="Toso2014.125">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 125}}</ref>. * a -R- davanti e dòppu de cunsunante a se cunsèrva cumme [[Consonànte costritîva|custritìva]] vibrante, {{IPA|[r]|LIJ}}, duve(r)â ancù inta prununsia "âta" du parlâ inti ànni '50, cumme in ''brague'', "braghe", e ''porta'', "porta"<ref name="Toso2014.76" />. * a -R- intervucalica a l'é(r)a prununsiâ ancù inti ànni '50 cumme {{IPA|[ɹ]|LIJ}}, De stu trètu, scibèn ch'u nu se sciorte a vegghelu inti scriti, u se pò truvâne a dife(r)ènsa rispèttu a l'evulusiùn da -RR-, ch'a l'è vegnüa cumme de regula {{IPA|[r]|LIJ}} e ch'a l'è resa in sciu papé cu'a duggia; presèmpiu ''courrendou'', "curèndu", e ''barrar'', "sbarà"<ref name="Toso2014.76" />. * aa fin de pa(r)olle, e ciü votte a se cunsèrva a -R, nu sènsa de ecesiùi e ascì, pe' quarche câxu, de regula, cumme inti [[Infinîo (mòddo)|infinìi]] da segunda cuniugasiùn; a sò prununsia, mi(r)andu ae pôche va(r)ietè lìgü(r)i ch'e l'han tegnüa, a duveva êsse cumme pe'a ''-r-'' intervucalica, e dunca in {{IPA|[ɹ]|LIJ}}. Presèmpiu u gh'è ''encour'', "ancù", e ''sercar'' "sercà", ma ascì ''succoumbà'', "sucumbe", ''dezartà'', "abandunà", ''beve'' e ''esse'', "beve" e "êsse". E se ponen truvà fina de furme dugge, cumme ''alavour'' cuntru de ''alavou'', "alua", e ''par'' cuntru de ''pa'', "pa(r)e"<ref name="Toso2014.77">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 77}}</ref>. * a tendènsa aa palatisasiùn da S- davanti ae cunsunante, au mancu e [[Consonànte sórda|surde]], impuscibile da vegghe intu scritu ma registràu ancù inti ànni '50; presèmpiu a növa furma pruvensâle pe' ''estai'', ''estiéu'', a l'è marcâ cumme dìta ''echtiéu''. Sta prununsia a l'è stèta truvâ ascì inte quarche va(r)ietè du pruvensâle, ma nu fra de quelle vixìne a [[Munsu]]<ref name="Toso2014.77" />, mèntre a l'è in fenomenu mai tantu cumün intu lìgü(r)e da pu(r)elu pià a "nurmâle", ancù de ciü inta Rive(r)a de Punènte<ref name="Toso2014.125" />. * S u vegne {{IPA|[ʃ]|LIJ}} pe' infruènsa de {{IPA|[i]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}}, presèmpiu cun ''enchì'' (da lezze ''enscì''), "ascì", ''chu'' (''sciü''), "sciü" e ''pachi'' (''pasci''), "pasci" o "passi"<ref name="Toso2014.77" />. St'evulusiùn lì a l'è scumpartìa fra u lìgü(r)e du sèntru e de sèntru-punènte, mèntre a manca inte va(r)ietè ciü a punènte de tütteː presèmpiu, a [[Ventemiglia|Vintimìa]] a nu gh'è tütte e votte quande a {{IPA|[i]|LIJ}} a g'ha de funsiùi de marca murfulogica<ref name="Toso2014.125" />. * inte di câxi a presènsa da {{IPA|[ʃ]|LIJ}} cuntru da {{IPA|[s]|LIJ}} pruvensâle, faxèndu atensiùn a de prubabili dife(r)ènse intu scrive, a pòrta ae evulusiùi du lìgü(r)e, cumme pe' ''lasciaou'', "lasciàu", e ''chourtiou'', "sciurtìu". Inte testimunianse campèi inti ànni '50, fòscia pe' in'ipercaratisasiùn aa fìn da vitta du ''moussencou'', i sun registrèi ascì ''choupa'' (da lezze ''sciüppa''), "süppa", e ''mi cho'' (''mi sciò''), "mi (e) sò"<ref name="Toso2014.78">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 78}}</ref>. * l'evulusiùn de -SJ- a l'è {{IPA|[ʒ]|LIJ}}, a despêtu di moddi dife(r)ènti ch'a l'è scrita: u se tröva presèmpiu ''ou dije'', "u dixe", e ''bénéjia'', "benedìa", e pöi ''pougéa'' (da lezze ''puxea''), "puxeva", e ''vegin'', "vexìn/vixìn". U l'è prubabile ascì, scritu in ''s'', inte ''geisa'', "gêxa"<ref name="Toso2014.78" />. * -STR- u l'è cunservàu inte ''nostrou'' e ''voustrou''<ref name="Toso2014.78" />, cuscì cumme inte pa(r)egge va(r)ietè du Punènte, vegnindune fòscia da in repìu ciü mudèrnu daa furma cu'u scangiu in {{IPA|[ʃ]|LIJ}}, ancù duve(r)â inte di paìsi punentìn cumme a Ineja<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 125-126}}</ref>. * e dentâli intervucaliche e cazzen de regula, cumme in ''laou'', "làttu", e ''nomaou'', "ciamàu", e cumpagnìa, levàu che inte quarche cè(r)u pruvensalismu. D'interesse u l'è, inta pa(r)olla "âta" ''coumouritaï'', "cumuditè", u passaggio de -D- in ''-r-''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 78-79}}</ref>, ch'u se tröva ascì inte quarche paìse du punènte cumme [[Ressu|Rèssu]] e [[Baiardu]]<ref name="Toso2014.123" />. * l'evulusiùn de -TR- in MATRE e PATRE a l'è ''mar'' e ''pa/par'', "ma(r)e" e "pa(r)e", in FRATRE a l'è ''fraï''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 79}}</ref>. A dife(r)ènsa de furme ''paire'' e ''maire'', e de sò evulusiùi vegnüe de dòppu, ch'e se trövan intu lìgü(r)e cumün; ste lì e sun tipiche du lìgü(r)e de sèntru-punènte, survetüttu de parte d'Ineja e d'Arbenga, ciü che da Burmia<ref name="Toso2014.126>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 126}}</ref>. == Murfulugìa == Fra i trèti da [[Morfologîa|murfulugìa]] du parlâ de Munsu, pe' interesse u [[Fiorenzo Toso]] u l'ha regurdàu quelli chi sutta<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 80}}</ref>: * l'[[Artìcolo determinatîvo|articulu determinatìvu]] u cunservava pe' primma lette(r)a ina ''r-'', scibèn che, intu parlâ, pudâse ch'a cazesse bèn de spessu, pe'a debulessa articulato(r)ia da {{IPA|[r]|LIJ}} u(r)amài passâ a {{IPA|[ɹ]|LIJ}}. Inte ürtime testimunianse scrite du ''moussencou'' u se tröva defèti, asemme aa furma cu'a ''r'', ascì quella sènsa, duve(r)â in mesü(r)a dife(r)ènte fra i varri scriti. Inti stüddi di [[Anni 1950|ànni '50]] u s'è descuvèrtu che i veggi du pòstu i parlavan ancù cun l'[[Articolo|articulu]] in ''ou'' e ''a'', mèntre i ciü zuveni i l'é(r)an zà passèi ae furme in ''lou'' e ''la'', du tüttu [[Lengoa provensâle|pruvensâli]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 80-81}}</ref>. * u plü(r)âle de [[Nómme|nummi]] e [[Agetîvo|agetìvi]] in ''-u'', ''-é'', ''-ér'' u l'è de lungu in ''-i'', presèmpiu ''Moussenqui'' (sing. ''Moussencou'', "gènte de Munsu"), ''fanti'' (sing. *''fante'', "fiö") e ''deney'' (sing. *''dener'', "dinèi"<ref name="Toso2014.81">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 81}}</ref>). * u plü(r)âle de nummi e agetìvi in ''-su'' u g'ha a [[Palatizaçión|palatisasiùn]] de {{IPA|[s]|LIJ}} in {{IPA|[ʃ]|LIJ}}, presèmpiu ''pachi'' (sing. *''passou'', "passu") e ''roucachi'' (sing. ''roucassou'', "rucassi")<ref name="Toso2014.81" />. * u plü(r)âle de nummi e agetìvi in ''-zu'' u g'ha a palatisasiùn de {{IPA|[z]|LIJ}} in {{IPA|[ʒ]|LIJ}}, presèmpiu ''curiougei'' (sing. ''curiousou'', "cu(r)iusi"). Pe' cuntru a manca inte ''amigui'' (sing. *''amigou'', "amighi"), mèntre *''anou'' u vegne ''agni''<ref name="Toso2014.81" />. * u plü(r)âle de nummi e agetìvi in ''-a'' u l'è de lungu in ''-e'', presèmpiu ''foulie'' (sing. *''foulia'', "fulìe") e ''nioure'' (sing. *''nioura'', "niu(r)e/nivu(r)e")<ref name="Toso2014.81" />. * l'agetìvu [[Numerâle|nüme(r)âle]] "dui/due" u g'ha bèn a duggia furma pe' genere, ''doui'' e ''doue''<ref name="Toso2014.81" />. * u [[Gràddo de paragón|süperlatìvu]] inti agetìvi u l'è fètu tantu cun PLUS che cun MAGIS, presèmpiu u gh'è ''rou chu jouve'', "u ciü zuvenu", e ''rou cer l'è mai blourou'', "u sé u l'è mai blö"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 81-82}}</ref>. * i [[Pronomme possescivo|prunummi]] e i [[Agetîvo posescîvo|agetìvi de pusessu]] i scangian pe' nüme(r)u e genere; defèti u gh'è ''mé'', ''mea'', ''mei'' e pöi ''so'', ''soua''/''soa'', ''seui'', ''seue'' e ''nostrou'', ''vostrou'' e cumpagnìa<ref name="Toso2014.82">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 82}}</ref>. * fra i [[Pronómme dimostratîvo|prunummi]] e i [[Agetîvo dimostratîvo|agetìvi dimustratìvi]], pe' "stu chi/lì" e "quellu" u se repiava u IPSU, presèmpiu ''essou payse'', "stu paìse", e ''tutti échi qui...'', "tütti quelli ch'i..."<ref name="Toso2014.82" />. U prunumme ''ésu'', cun va(r)û de "quellu", u se tröva au dì d'ancöi numma che in [[Dialetu pignascu|pignascu]], mèntre a furma, cun l'[[Aférexi|afe(r)esi]], ''su'' a l'è bèn ciü cumüne, registrâ survetüttu intu [[Lìgure òcidentâle|lìgü(r)e de punènte]], inta [[Burmia (valä)|Burmia]] e fina a [[Rensén|Rensèn]], mèntre a manca intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]]<ref name="Toso2014.126" />. * ''se'' pe' "quellu" (''ciò''), cumme in ''toutou ce que l'avèva'', "tüttu quellu (''ciò'') ch'u l'axeva", e ''ce chi me pò revegnir'', "quellu (''ciò'') ch'u me spêta". U gh'è ascì ina mensiùn, isulâ, cumme ''acò'', pruvensalismu strettu<ref name="Toso2014.82" />. * fra i [[Pronómme indefinîo|prunummi]] e i [[Agetîvo indefinîo|agetìvi indefinìi]], [[Pronómme quantitatîvo|quantitatìvi]] e [[Pronómme relatîvo|relatìvi]] u l'è duve(r)àu ''aotri'', "âtri", ''nechun''/''nichun'', "nisciün", ''tutou'' ascì intu sènsu de "ògni" (presèmpiu ''de tutou ma'', "de ògni mâ", se nù u l'è duve(r)àu ''quada''/''cada''), ''assai'' duve(r)àu pe' "abasta" (''mi végou encour assai'', "mi e veggu ancù abasta"). De ciü, u ''quanti'' a g'ha ascì in va(r)û d'[[Esclamaçión|esclamasiùn]], u prunumme relatìvu "[[Che (pronómme)|che]]" (''che'', ''il quale'') u l'è in ''chi''/''qui'' o, de votte, in ''que'', e u ''dounde'' u g'ha ascì u va(r)û de [[Pronómme interogatîvo|prunumme interugatìvu]], cumme pe'u [[Lengua françéise|fransese]] ''dont''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 82-83}}</ref>. * i [[Pronómme personâle|prunummi persunâli]] tònichi registrèi i sun ''mi'', "mi", ''er'', "vellu", da ILLU, ''naoutri'', "nüiâtri", ''voui''/''vouï'', "vüiâtri" e u "Vui" de [[Alocoçión|curtesia]], ascì inta furma curta ''ou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 83}}</ref>. U prunumme ''er'' u tröva ancù ina precisa curispunènsa inte l'entrutèra intemeliu, ma, a ògni moddu, a versciùn ''élu'' cu'u repìu da finâle a l'è bèn spantengâ a punènte de [[Sann-a|Saùna]], levàu che inta Burmia<ref name="Toso2014.126" />. * inta se(r)ie atuna sugetìva u l'è registràu pe'a primma persuna in ''a'', da l'&#8203;''e'' de EGO e pa(r)eggiu che a [[Biot]], ma a [[Munsu]] u se tröva numma che inti scriti ciü antìghi, cu'a furma tònica ''mi'' ch'a l'è pöi vegnüa ubligato(r)ia. U ''ti'', "ti", u gh'axeva da êsse turna ubligato(r)iu cuscì cumme a furma atuna da tèrsa persuna ''ou'', estesa fina au femenìn, mèntre davanti ae vucâle u se tröva numma che u ''l'&#8203;''. Aa tèrsa persuna plü(r)âle a furma atuna a l'è ''i'', e davanti a ina vucâle a cangia cumme che l'&#8203;''ou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 83-85}}</ref>. Da nutà che u prunumme atunu da primma persuna, de spessu estesu ascì aa quarta, u l'è duve(r)àu ancù au dì d'ancöi inta ciü parte da Rive(r)a de punènte, cu'u ''moussencou'' ch'u và bèn apröu a ste mudalitè<ref name="Toso2014.126" />. * e furme atune ublique registrèi e sun: ''me'', "me", ''rou''/''ou'', "u", ''ra''/''a'', "a", ''ne'', "ne (a vellu)", ''gué'', "ghe (a vellu)", ''gué'', "ghe (a velli)"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 85}}</ref>. * a [[Prepoxiçioin|prepusisiùn]] "de" a l'è ''de'' e a s'articula inte ''drou''/''dou'', ''dra'', ''dri''/''di'', ''dre''/''de'', cu'a furma in ''-r-'' ch'a se tröva inte testimunianse ciü antìghe. De votte a l'è duve(r)â ascì intu sènsu de "da"<ref name="Toso2014.86">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 86}}</ref>. * a prepusisiùn "a" a l'è ''a'' e a l'è registrâ inte articulasiùi ''à rou''/''aou''/''a l'&#8203;'', ''à ra'', ''à ri''/''ai''<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "da" a l'è ''da'', scrita pa(r)eggia ascì inte l'articulasiùn "daa"<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "inte, in", tantu intu sènsu de "drentu" che, de votte, inte quellu de "fra" a l'è ''ente''/''en'', cun de articulasiùi cunusciüe inte ''entou'', ''entra'', ''ente''. ''En'' u l'è duve(r)àu ascì primma du ge(r)undiu, presèmpiu ''en courrendou'', "curindu" e ''en nachendou'', "nascèndu"<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "cun" a l'è ''coun'', mênu che inta testimuniansa cun ciü infruènsa dau pruvensâle, dund'u cumpa(r)isce ascì a furma ''(e)me''<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "sciü" a l'è ''chu'', da lezze au mèximu moddu; de furme articulèi e sun ''chu rou''/''chu ou'', sciü u/in sciu, e ''chu ra''/''chu a'', sciü a/in scia<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "pe'" a l'è de lungu ''per'', levàu in'atestasiùn cumme ''prer'' che pe(r)ò, ciü che ina furma cun [[Metàtexi|metatesi]], a pà ciü de prubabile in sbaju de stampa<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 87}}</ref>. * a primma persuna plü(r)âle de l'[[Inperatîvo (mòddo)|imperatìvu]] e de l'[[Indicatîvo (mòddo)|indicatìvu]] presènte a l'è in ''-ému'' che, scibèn ch'a pagge ciü d'acôrdiu cu'e va(r)ietè du sèntru, a g'ha da êsse u sègnu da ciü antìga difuxùn de sta furma versu punènte, desligâ da l'infruènsa du [[Lengoa zeneize|zenese]] e in cuncumitansa cu'a dexinènsa stò(r)ica du [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] in ''-èm''. A presènsa de ''-amu'' registrâ a [[Biot]] a ne vegne(r)ea da in'u(r)igine mênu antìga rispèttu au ''moussencou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 127-128}}</ref>. * a sciurtìa in ''-an'' da tèrsa persuna plü(r)âle de l'[[Indicatîvo prezénte|indicatìvu presènte]] da primma cuniugasiùn e de l'[[Indicatîvo inperfètto|imperfèttu]] a l'è sègnu che, inte tère du punènte ch'i van in ''-a'', a g'ha da éssighe stèta in'evulusiùn de ciü, cun l'estensciùn da tèrsa persuna aa sèsta<ref name="Toso2014.128">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 128}}</ref>. * a segunda persuna plü(r)âle de l'indicatìvu presènte du vèrbu êsse a l'è ''sé'', cumme a [[Ventemiglia|Vintimìa]], cuntru da furma ''sei'', ciü cumün intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] e truvâ ascì a [[Biot]] e a [[Vallauris]], ch'a pà ch'u ne vegne da in'infruènsa du [[Lìgure centrâle|lìgü(r)e du sèntru]]<ref name="Toso2014.128" />. * e furme de l'indicatìvu imperfèttu ''dasea'', "daxeva", e ''pougea'', "puxeva", i van d'acôrdiu cun quantu registràu pe' de va(r)ietè de sèntru-punènte, dund'u s'è estesu u tìpu analògicu in sce "dixeva", mèntre pe' l'Intemelia, cumme a Vintimìa, st'evulusiùn a manca<ref name="Toso2014.128" />. * a primma persuna du [[Congiontîvo prezénte|cungiuntìvu presènte]] a l'è ''seche'', a mèxima che intu lìgü(r)e de punènte e de sèntru-punènte levàu quarche scitu ch'u g'ha u ''segge'' pe' in'infruènsa ciü mudèrna dau sèntru<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 128-129}}</ref>. * u "lì" duve(r)àu ascì intu sènsu de ''qui'', cumm'u se tröva, presèmpiu, in [[Arbenga]] e a [[Puntedasce]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 129}}</ref>. == Scintassi == Fra e particula(r)itè e e regule ch'i se trövan inta scintassi e inta furmasiùn de pa(r)olle, i se ponen mensunà: * l'[[Articolo|articulu]] avanti du [[Nómme|numme]] u l'è duve(r)àu ascì inte custrusiùi esurtatìve, presèmpiu ''à rou croquer, i fanti'', "au campanìn, fiöi"<ref name="Toso2014.93">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 93}}</ref>. * l'articulu primma du pusesìvu u nu l'è ubligato(r)iu se u numme u l'è de pa(r)entèlla o in titulu, presèmpiu ''a ri seui pei'', "ai sò pé", e ''seue Signourie'', "sò Scignu(r)ìa". Inti tòcchi cun ciü infruènsa du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] u se tröva pe' cuntru quarche ecesiùn, cun l'articulu ch'u nu gh'è ciü<ref name="Toso2014.93" />. * de dòppu di [[Verbo|vèrbi]] de muvimèntu a l'è duve(r)â de regula a [[Prepoxiçioin|prepusisiùn]] "a", fina in ''mi vo a partir'', "mi e vaggu a partì", intu sènsu de "mi e g'ho da partì"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 93-94}}</ref>. * cu'i vèrbi a l'[[Infinîo (mòddo)|infinìu]], a l'[[Inperatîvo (mòddo)|impe(r)atìvu]] e au [[Gerùndio (mòddo)|ge(r)undiu]] i [[Pronomme|prunummi]] i sun pe'u ciü di proclitichi, presèmpiu ''per ou pour secourir'', "pe' purêlu giütà", e ''s'enchir a ventre'', "impîse a pansa"<ref name="Toso2014.94">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 94}}</ref>. Intu lìgü(r)e d'ancöi sta custrusiùn a gh'è numma che in [[Dialetto monegasco|munegascu]], de prubabile pe' ina cunvergènsa inte l'evulusiùn ligâ a de infruènse gallurumanse<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 127}}</ref>. * a l'è duve(r)â a negasiùn duggia, presèmpiu ''nou m'an lachaou pa un choun'', "i nu m'han lasciàu in ciòddu", ''nichun n'avea rè de courageou'', "nisciün u l'axeva de cu(r)aggiu"<ref name="Toso2014.94" />. * pe'a furmasiùn de pa(r)olla a l'è rilevante u diminutìvu in ''pichin'', "picìn", cuntru de l'&#8203;''-un'' du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] e, in parte, du [[Lìgure òcidentâle|lìgü(r)e de punènte]]<ref name="Toso2014.94" />. * pà ch'u ghe secce i rèsti d'ina furma de [[Pronómme posescîvo|prunumme pusesìvu]] in pusisiùn enclitica, registrâ inta pa(r)olla de pa(r)entèlla ''cougnàmou'', "cügnàu", in cangiu du ''cougnà'' au femenìn<ref name="Toso2014.94" />. == Lèscicu == {{Véddi ascì|Lista de pa(r)olle cunusciüe in figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}[[Immaggine:FIGOUN lexique Mons.jpg|thumb|''Lèscicu de Munsu'', archivi de Villeneuve-Beauregard. A despêtu du quarche scia(r)attu pe'a sò descuvèrta inti [[Anni 2000|ànni 2000]], u l'è numma che ina recampâ de pa(r)olle in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], fòscia duve(r)èi cumme nòtta pe' lezze in tèstu inte sta lengua<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 65-66}}</ref>|sinistra]]U léscicu du figùn u nu l'è gua(r)i cunusciüu, scicumme ch'u nu gh'è ni gua(r)i de testimunianse ni ste lì i sun de gran va(r)û ducumenta(r)iu, scicumme ch'e parlan d'argumènti luntèi dai meju pe' rènde a tradisiùn du pòstu. A l'è ansi ve(r)a che, inti ürtimi tèmpi de quand'u l'é(r)a duve(r)àu, u figùn e, intu detaju, u ''moussencou'', u meju registràu, u gh'axeva u(r)amài ina cumpunènte gallurumansa ciütòstu marcâ, cruvìa giüstu da quarche adatamèntu de [[Fonética|funetica]] o de [[Morfologîa|murfulugìa]] e intrâ intu parlâ tantu dau [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] che dau [[Lengua françéise|fransese]], pe' mezu du primmu. Stu prucessu u g'ha pe(r)ò da êsse andàu avanti pe' pa(r)eggi ànni e pe' evulusiùi sücesìve, ch'u nu se sciorte a lezze pe'u pôcu nüme(r)u de testimunianse<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', pp. 95-97}}</ref>. A prupôxitu de stu fètu u se pò nutà in sèrta quantitè de scinònimi e de dugiùi rispèttu a quant'u duveva êsse u lèscicu u(r)iginâle du ''moussencou'': fra i esempi ciü cè(r)i i se ponen regurdà a presènsa, intu mèximu scritu, de ''campana'' e ''campaner'' pe' "campana" e "campanâ" asemme a ''crouquer'' pe' "campanìn", o ancù de furme dugge fina d'elemènti gramaticâli cumme ''coun'' e ''emé'', ''ma'' e ''mè'', ''prestou'' e ''leou''. Dai gallicismi i se vegghen ascì di pesanti adatamènti inta murfulugìa cumme ''daoumageou'' ("pecàu", da ''dommage'') e ''lougissou'' ("albèrgu", da ''logis''), ch'i ne mustran bèn cumme a cunservasiùn de {{IPA|[u]|LIJ}} atuna aa fìn de pa(r)olle a gh'avesse in va(r)û distintìvu de stu parlâ rispèttu a quelli vixìn. De ciü, inte l'ambitu da "cunfüxùn de vucabula(r)iu" ch'a l'axeva interesàu u ''moussencou'' aa fìn da sò vitta, i se ponen truvà di gallicismi intrèi intu parlâ cumme ''ancuéï'' e ''fuégou'' pe' "ancöi" e "fögu", dund'u se và apröu aa funetica du pruvensâle, duve(r)àu de prubabile pe' in [[lapsus]] lenguisticu cumün inti ürtimi tèmpi du ''moussencou''. De ciü, u se tröva di adatamènti inta murfulugìa cumme ''dounde'' duve(r)àu ascì a prunumme, in sciu mudèllu du fransese ''dont'', e a prepusisiùn ''per'' ch'a pìa a funsiùn de "da", dau fransese ''par''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', pp. 97-99}}</ref>. Fra de sence pa(r)olle registrèi intu ''moussencou'', pe' interesse e se ponen regurdà: * ''caïr'' pe' "cazze" e *''carer'' pe' "avêghe de besögnu", registrèi numma che avanti du [[XIV secolo|Trexèntu]], cumme inte l'[[Anònimo zeneize|Anònimu zenese]], scibèn che a segunda a pu(r)ea vegnìne ascì da in prèstitu dau pruvensâle<ref name="Toso2014.129">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 129}}</ref>. * ''caoussai'' pe' "scarpe" e ''uvernou'' pe' "invernu", duve(r)èi numma che inte l'entrutèra de l'[[Intemelia]] (''uvernou'' ascì in sci cunfìn cu'a [[Burmia (valä)|Burmia]]), registrèi inti scriti in [[Lengoa zeneize|zenese]], rispetivamènte, fìn au [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e au [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref name="Toso2014.129" />. * e ghe sun pöi de pa(r)olle che, in antìgu, i l'é(r)an duve(r)èi int'ina regiùn ciü larga, presèmpiu ''descou'', "to(r)a dunde impastà", truvàu ancù inte quarche scitu du punènte cu'in sènsu de pôcu dife(r)ènte, ''didoumenega'', "dumenega", ch'u turna a l'estremitè da Ligü(r)ia de punènte e inta Burmia, ''foudir'', "scussà", va(r)iante metaplastica de "''faudâ''" ch'a se tröva inte quarche paìse de l'Intemelia, e ''sciamenà'', "spantegà", registrâ ancù inta [[Valâ do Stùra|valâ du Stü(r)a]] e inte l'entrutèra de [[Väze|Va(r)azze]]<ref name="Toso2014.129" />. * fra de quelle ciü in cumün cun l'area de sèntru-punènte, e ghe sun pe' cuntru u ''tousa'', "fìa", ''fante'', "fiö", e ascì "fìu" a [[Munsu]], ''giava'', "biava", cu'a versiùn palatalisâ segundu a regula ch'a l'ha lasciàu u pòstu a in'infruènsa setentriunâle ch'a manca inte pôchi sciti spanteghèi pe' tütta a Ligü(r)ia, ''devihou'', "spassu(r)a", ch'u se tröva ascì inta Burmia, e ''laus(u)'', "lampu", che, s'a fusse ina vuxe du ''moussencou'' strettu a truve(r)ea de ligammi cun l'estremitè de punènte da Ligü(r)ia, cu'a Burmia e ascì cun di papèi antìghi da Zena e [[Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 129-131}}</ref>. * de âtre pa(r)olle, in pò mênu isulèi, i trövan tütti de pröa intu Punènte, ciü che in variu mòddu inti sciti da vixìn. Fra de sti lì, i se ponen regurdà ''barma'', "arma", ''garbou'', "garbu", ''tardiou'', "tardi", ''vesou'', "zuncu", ''bruscou'', "bresca", ''choun'', "ciòddu", *''chaigar'', "ineiguà", ''lavèsou'', "lavezzu" e ''cesèio'', "sezegu(r)a"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 131}}</ref>. == Grafìa == A grafìa duve(r)â intu figùn a l'è aa fransese, cun quarche dife(r)ènsa fra in scritu e l'âtru. {| class="wikitable" !Letére !Sòi IPA/AFI !Nòtte |- |A |{{IPA|[a]|LIJ}} | |- |B |{{IPA|[b]|LIJ}} | |- |C |{{IPA|[k]|LIJ}} | |- |CH |{{IPA|[ʧ]|LIJ}}/{{IPA|[ʃ]|LIJ}} |Presèmpiu ''chu'', "ciü", e ''chour'', "sciu(r)a". Pe'u segundu câxu u se tröva ascì a furma ''sch'', cumme in ''laschaou'', "lasciàu" |- |Ç |{{IPA|[s]|LIJ}} | |- |D |{{IPA|[d]|LIJ}} | |- |E |{{IPA|[e]|LIJ}}/{{IPA|[ɛ]|LIJ}} |Presèmpiu u "che" u se tröva scritu cumme ''che'', ''que'', ''què'' e ''qué'' |- |É |{{IPA|[e]|LIJ}} | |- |È |{{IPA|[ɛ]|LIJ}} | |- |F |{{IPA|[f]|LIJ}} | |- |G |{{IPA|[ʒ]|LIJ}}/{{IPA|[dʒ]|LIJ}}/{{IPA|[g]|LIJ}} |Presèmpiu ''vegin'', "vexìn/vixìn", ''vegeou'', "veggiu" scritu ascì ''vejou'', e ''gatou'', "gattu". |- |GL |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}} |Presèmpiu ''figlio'', "fìu"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-y-'', ''-ll-'' o ''-i-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" /> |- |GN |{{IPA|[ɲ]|LIJ}} |Presèmpiu ''gagnar'', "guagnà" |- |H | |Mütta, duve(r)â intu digramma CH, {{IPA|[ʧ]|LIJ}} |- |I |{{IPA|[i]|LIJ}} |Inte dexinènse scrite cumme ''-in'', a sò prununsia a pu(r)ea êsse ascì in ''-en'', aa fransese<ref name="Toso2014.72" /> |- |I |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}} |Presèmpiu ''counseier'', "cunsejé"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-y-'', ''-ll-'' o ''-gl-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" /> |- |Ï |{{IPA|[i]|LIJ}} | |- |J |{{IPA|[ʒ]|LIJ}}/{{IPA|[dʒ]|LIJ}} |Presèmpiu inte ''ou dije'', "u dixe". A grafìa de {{IPA|[dʒ]|LIJ}} in ''j'' a l'è in pruvensalismu, cumme, presèmpiu, inte ''Jesu'', "Gesû"<ref name="Toso2014.73" /> |- |L |{{IPA|[l]|LIJ}} | |- |LL |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}} |Presèmpiu ''pillaou'', "piàu"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-y-'', ''-gl-'' o ''-i-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" /> |- |M |{{IPA|[m]|LIJ}} | |- |N |{{IPA|[ɱ]|LIJ}}/{{IPA|[n]|LIJ}}/{{IPA|[ŋ]|LIJ}} | |- |O |{{IPA|[o]|LIJ}}/{{IPA|[ɔ]|LIJ}} | |- |EU |{{IPA|[ø]|LIJ}} | |- |OEU/ŒU |{{IPA|[œ]|LIJ}} | |- |OU |{{IPA|[u]|LIJ}} | |- |P |{{IPA|[p]|LIJ}} | |- |Q(U) |{{IPA|[k]|LIJ}} |L'evulusiùn du grüppu QU + vucâle u g'ha ina grafìa nu gua(r)i fissa, cun di dübbi in sciu fètu ch'u secce sciurtìu in {{IPA|[k]|LIJ}} o {{IPA|[kw]|LIJ}}. A ògni moddu, a primma sciurtìa a pà bèn ciü prubabile<ref name="Toso2014.76" /> |- |R |{{IPA|[r]|LIJ}}/{{IPA|[ɹ]|LIJ}} |A prununsia da ''r'' a l'è difissile da capì, scicumme ch'a nu l'è marcâ intu scritu. A ògni moddu, mirandu ae va(r)ietè lìgü(r)i vixìne, a gh'axeva da êsse {{IPA|[ɹ]|LIJ}} quande intervucalica e aa fìn de pa(r)olle e {{IPA|[r]|LIJ}} quand'a l'è davanti, au mancu, a ina [[Consonànte labiâle|labiâle]] o a ina [[Consonànte velâre|vela(r)e]]<ref name="Toso2014.74-75" /> |- |RR |{{IPA|[r]|LIJ}} |Presèmpiu ''barravan'', "sbaravan" |- |S |{{IPA|[s]|LIJ}}/{{IPA|[z]|LIJ}}/{{IPA|[ʒ]|LIJ}} |A {{IPA|[ʒ]|LIJ}} a l'è de rè(r)u scrita ascì ''s'' cumme, de prubabile, in ''geisa'', "gêxa"<ref name="Toso2014.78" /> |- |T |{{IPA|[t]|LIJ}} | |- |TZ |{{IPA|[ts]|LIJ}}/{{IPA|[dz]|LIJ}} |De prubabile; numma pe' [[Biot]] |- |U |{{IPA|[y]|LIJ}}/{{IPA|[w]|LIJ}} | |- |V |{{IPA|[v]|LIJ}} | |- |Y |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}}, {{IPA|[i]|LIJ}} |Presèmpiu ''piyava'', "piava"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-ll-'', ''-gl-'' o ''-i-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" />. Duve(r)â ascì pe' {{IPA|[i]|LIJ}} presèmpiu inte ''payse'', "paìse" |- |Z |{{IPA|[z]|LIJ}} |Presèmpiu inte ''za'', "zà" |} == Testimunianse scrite == {{Figun|variànte= moussencou}} {{Çitaçión|Grigueur Guignon à lagna<br />Ou dije che l'avea drou ben à ra campagna.<br />I m'an pillaou ca mea,<br />I nou m'an laschaou pa un choun.<br />Mi soun entra misera;<br />S'a posso me recaterò<br />''La ca, lou ben & la terro, &c.''|Tòccu d'ina puesìa de Munsu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean-Pierre Papon|tìtolo=Voyage littéraire de Provence|url=https://books.google.com/books?id=KJgBAAAAYAAJ&pg=PA231|ànno=1780|editô=Chez Barrois|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=231-232}}</ref>}} * ''Toccu d'ina puesìa'' de [[Munsu]], trascrita inte {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Pierre Papon|tìtolo=Voyage littéraire de Provence|url=https://books.google.com/books?id=KJgBAAAAYAAJ&pg=PA231|ànno=1780|editô=Chez Barrois|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=231-232}} * ''Tradusiùn da Parabula du fiö larghé'' intu parlâ de Munsu e d'[[Escragnolles]] fèta du [[1807]], pübbricâ inte {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Mémoires et dissertations sur les antiquités nationales et étrangères publiés par la société royale des antiquaries de France|url=https://books.google.com/books?id=BCNAAQAAMAAJ&pg=PA524|ànno=1824|editô=Chez J. Smith|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|p=524|volùmme=Vul. VI}} * ''Tradusiùn da Parabula du fiö larghé'' intu parlâ de Munsu e d'[[Escragnolles]], cumme pübbricâ inte {{Çitta publicaçión|outô=Carlo Salvioni|ànno=1918|tìtolo=Versioni alessandro-monferrine e liguri della parabola del figliuol prodigo tratte dalle carte di Bernardino Biondelli|revìsta=Classe di scienze morali, storiche e filologiche. Memorie|editô=Accademia Nazionale dei Lincei|volùmme=Se(r)ie V|nùmero=15|pp=772-773|léngoa=IT|url=https://books.google.com/books?id=lFu30AEACAAJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]]|tìtolo=La Siagne, poème lyrique par Rebuffel Pons, cultivateur|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54241003|ànno=1874|editô=Marie-Bernard|çitæ=Notre-Dame de Lérins|léngoa=FR, LIJ, OC}} Dui canti in sce dexe i sun in ''moussencou''. * ''[[Poæ nostro|Pa(r)e nostru]]'' e ''[[Ave Màia|Ave Ma(r)ìa]]'' intu parlâ de [[Munsu]] e [[Escragnolles]], de [[Biot]] e de [[Vallauris]], pübbrichèi inte {{Çitta publicaçión|outô=Paul Sénequier|ànno=1879|tìtolo=Les patois de Biot, Vallauris, Mons et Escragnolles|revìsta=Annales de la Société des Lettres, Sciences et Arts des Alpes-Maritimes|volùmme=Vul. 16|pp=357-366|léngoa=LIJ, FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5602755f/f359.item}} * [[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]], ''[[E doue bessoune]]'', pübbricâ inte {{Çitta publicaçión|outô=|ànno=1899|tìtolo=E doue bessoune|revìsta=Annales de la Société des Lettres, Sciences et Arts des Alpes-Maritimes|volùmme=Vul. 16|pp=301-306|léngoa=LIJ, FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5706378j/f327.image}} * Théopile Jordan, ''Sarva-terra'', pübbricâ inte {{Çitta lìbbro|tìtolo=Felibrejado de l'Ascensien a l'ounour dòu majourau Gantèume d'Ille|url=https://books.google.com/books?id=Gn0-AQAAMAAJ|ànno=1901|editô=Sestius|çitæ=Aixe-en-Provence|léngoa=FR, LIJ, OC|pp=44-47}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta publicaçión|outô=Paul Sénequier|ànno=1879|tìtolo=Les patois de Biot, Vallauris, Mons et Escragnolles|revìsta=Annales de la Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|volùmme=6|p=357|léngoa=FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5602755f/f359}} *{{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Linguistica di aree laterali ed estreme: contatto, interferenza, colonie linguistiche e "isole" culturali nel Mediterraneo occidentale|url=https://books.google.com/books?id=nfp5PQAACAAJ&dq|ànno=2008|editô=Le Mani|çitæ=Reccu-Udine|léngoa=IT|cid=Toso, 2008|ISBN=8-880-12445-5}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta lìbbro|outô=Frédéric Mistral|tìtolo=Lou Tresor dóu Felibrige ou Dictionnaire provençal-français: embrassant les divers dialectes de la langue d'oc moderne|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k74854/f1138|ànno=1878|editô=Imprimerie Veuve Remondet-Aubin|çitæ=Aix-en-Provence|léngoa=FR|p=1131|capìtolo=Figoun}} * {{Çitta lìbbro|outô=Jules Ronjat|tìtolo=Grammaire istorique des parles provençaux modernes|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k58339580/f55|ànno=1930|editô=Société des Langues Romanes|çitæ=Montpellier|léngoa=FR|p=24|volùmme=Vul. 1}} * {{Çitta publicaçión|outô=Luigino Maccario|outô2=[[Rensu Villa|Renzo Villa]]|outô3=[[Fiorenzo Toso]]|dæta=Frevâ 1984, Marsu 1985, Arvì 1985, Arvì 1987, 1995, 1996|tìtolo=Etnia brigasca, Figui, Ancora sui figui, Nuove note sul termine figun, Appunti per una storia della parola figun|revìsta=La Voce Intemelia / Intemelion|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20110710133228/http://www.cumpagniadiventemigliusi.it/La_Voce_Intemelia/Figui_de_Figogna.htm#intemelion}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] 62i6r80x39kr51nj9ebyhk8bwbxyo0z 0 19995 272646 272616 2026-08-01T11:09:30Z N.Longo 12052 (r) 272646 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Màppa de localizaçión+|FR-PAC|width=450|caption=I sciti da [[Provensa|Pruvensa]] interesèi dae migrasiùi di figùi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6896953|long=6.7136872|position=topleft|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Munsu}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5761076|long=7.0191865|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Le Cannet}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5439153|long=6.9359135|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Mandelieu-la-Napoule}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.7304557|long=6.7829294|position=topright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Escragnolles}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6270041|long=7.0989546|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Biot}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.2727191|long=6.6405225|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Saint-Tropez}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5376002|long=6.6981788|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Bagnols-en-Forêt}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6690101|long=7.1906969|position=right|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Saint-Laurent du Var}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6001505|long=6.9105552|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Auribeau-sur-Siagne}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6562749|long=6.8755075|position=top|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Cabris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6203852|long=6.9703991|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Mouans-Sartoux}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5761001|long=7.0585900|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Vallauris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.4273183|long=6.4314327|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Vidauban}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.7030350|long=6.0904638|position=topleft|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Artignosc-sur-Verdon}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6411410|long=7.0086255|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Valbonne}} }} I '''Figùi''' (''Figoui'' in [[Dialettu figùn|figùn]]) i l'é(r)an de gènte [[Liguria|lìgü(r)i]] da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, du [[XV secolo|Quattrusèntu]], e sun migrèi inta [[Provensa|Pruvensa]], purtanduse apröu u [[Dialettu figùn|sò parlâ]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === {{Véddi ascì|Figùn (blasùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}U numme "figùn" u ne vegne da in [[Blazón popolâre|blasùn]] dètu a ste gènte da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, andandu a stà in [[Provensa|Pruvensa]], e s'é(r)an purtèi apröu ascì a sò lengua. L'u(r)igine de stu nume(r)attu, ch'u g'ha de mensiùi fina du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta mustrâ inte de mane(r)e dife(r)ènti; de prubabile a sa(r)ea pe(r)ò da ligâ au nume(r)attu pa(r)eggiu duve(r)àu fina au dì d'ancöi dae cumünitè in gì(r)u aa Rive(r)a de Punènte pe' ciamâne e sò gènte. Stu nume(r)attu, duve(r)àu tantu a l'estremitè de levante da [[Provensa|Pruvensa]] che, a l'entrutèra, au de là du spartiègua, u l'è ancù dìtu ai punentìn che, intu passàu, i ghe muntavan a vènde e [[Figa|fighe]]<ref name="Toso2014.40-55">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 4. Origine e significato del termine ''figun, pp. 40-55}}</ref>. Dae testimunianse scrite u se vegghe pe(r)ò che, a l'imprinsippiu, stu nume(r)attu u l'é(r)a bèn duve(r)àu inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] intrega, nu tantu pe' ciamâne tütte e gènte ma, de precisu, numma che pe' quelle ciü pove(r)e, ch'e nu gh'axevan ina gran nomina e che de spessu e l'é(r)an custrette a migrà, purtanduse apröu u numme de figùi ch'u gh'è dunca restàu intu parlâ pe' pa(r)eggi seculi<ref name="Toso2014.40-55" />. === A culunisasiùn lìgü(r)e === A vegnüa de manènti lìgü(r)i inta [[Provensa|Pruvensa]] de levante, fra a segunda mitè du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta in fenomenu ciütòstu estesu, ch'u l'ha purtàu au creasiùn de cumünitè intreghe. Sta migrasiùn, spunciâ dai scignu(r)i du pòstu, a l'é(r)a stèta ciamâ pe'u spupulamèntu da regiùn, caxunàu dae epidemìe de [[Pèsta néigra|pèste negra]], survetüttu quella du [[1348]], e da ina sé(r)ie de guère sivìli. Fra de sti lì, du [[1382]] u gh'è stètu in [[Unión de Aix|gran cunflittu]] fra i [[Angioìn|Angiuìn]] e i òmmi du [[Càrlo III de Nàpoli|prinsipe Dü(r)assu]] pe'a a sucesiùn da [[Giuànna I de Napuli|Giuànna de Napuli]], [[Contêa de Provénsa|cuntessa de Pruvensa]], e pöi, fra u [[1389]] e u [[1399]], a guèra cumbatüa dau [[Raymond de Turenne]] cuntr'ai Angiuìn e ai [[Cativitæ avignonéize|antipappi d'Avignùn]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 30}}</ref>. Pe' tütte ste raxùi, du [[XV secolo|Quattrusèntu]] pa(r)eggi paìsi da Pruvensa i l'é(r)an finìi in abandùn, e u chinâ da pupulasiùn u faxeva difissile u vegnì meju de l'ecunumìa spunciàu dau [[Renato d'Angiò|Renâtu d'Angiò]], [[Régno de Nàpoli|rè de Napuli]] e cunte de Pruvensa dau [[1434]] au [[1480]]. Cuscì, pe'e regiùi ciütòstu ruinèi in gì(r)u a [[Grasse]] e a [[Draguignan]], u s'è spunciàu pe' in pupulamèntu de gènte ciamèi survetüttu daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], ina tèra che alantu(r)a a patìva d'ina gran crisi purtâ dai rümescci ch'i interesavan a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]]. U bugiâse da pupulasiùn u l'è stètu favurìu ascì dai ligammi ch'u gh'é(r)a zà fra e due regiùi e daa tendènsa di punentìn a l'emigrasiùn: avanti du Quattrusèntu i l'axevan zà truvàu pe' destinasiùn e tère de Zena intu [[Levante]], a [[Siçillia|Sicilia]] e a [[Basilicata|Basilicâta]] fina dai tèmpi di [[Marca aleramica|ale(r)amichi]] e ancù a [[Corsega|Còrsica]] e [[Sardegna]] du nord. De ciü, di primmi muvimènti vèrsu a Pruvensa i gh'é(r)an stèti fina dai ürtimi ànni du [[XIII secolo|Duxèntu]], cu'a furmasiùn du [[1297]] da [[Lista d'i suvrai de Mu̍negu|scignu(r)ìa de Munegu]] e l'intrâ de famìe lìgü(r)i de cuntu inti fèudi pruvensâli<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 30-31}}</ref>. L'emigrasiùn de famìe intreghe daa Ligü(r)ia a pà inandiâ cun atensiùn inte l'ambitu du prugèttu ciü grande, vegnindu regulâ da cunvensiùi e pulitiche ecunòmiche in sò faû ch'e l'é(r)an tòstu pa(r)egge fra tütti i câxi de culunisasiùn, scibèn che vusciüi da auturitè dife(r)ènti l'üna da l'âtra<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 31}}</ref>. Intu detaju, tra i prugètti de culunisasiùn, i sun cunusciüi quelli inta tabèlla chi sutta, inte l'urdine de dàtta du primmu trasferimèntu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>: {| class="wikitable" !Ànnu !Paise !Nòtte |- |[[1260]] |[[Munsu]] |Primma culunisasiùn du paìse de [[Munsu]], pupulàu da de gènte lìgü(r)i du [[1260]]. |- |[[1441]] |[[Le Cannet]] |Inti sciti dund'u l'è nasciüu stu paìse, de derê de [[Cannes]], du [[1441]] l'[[abasìa de Lerìn]] a l'ha cuncèssu de tère a manènti ch'i ne vegnivan daa valâ d'[[Inéia|Ineja]]. De de lì, fina a l'imprinsippiu du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e sun rivèi tòstu sentuqua(r)anta famìe inte tüttu. |- |[[1461]] |La Napoule ([[Mandelieu-la-Napoule]]) |Paise pupulàu du [[1461]] pe' vuluntè da famìa di [[Villeneuve (famìa)|Villeneuve]]. |- |[[1468]] |[[Munsu]] |Segunda culunisasiùn du paìse de [[Munsu]], fèta da ina qua(r)antena de famìe lìgü(r)i ciamèi chi da l'[[Antoine de Villeneuve]]. U l'è l'ünicu paìse dund'u nu se cunusce l'u(r)igine precisa di manènti ch'i sun rivèi. |- |[[1468]] o [[1562]] |[[Escragnolles]] |U paìse d'[[Escragnolles]] u g'ha da êsse stètu pupulàu da de gènte ch'e ne vegnivan da [[Munsu]] du [[1468]] o du [[1562]]. |- |[[1470]]-[[1471]] |[[Biot]] |[[Biot]] a l'è stèta pupulâ du [[1470]]-[[1471]] da qua(r)antöttu famìe da valâ d'[[Inéia|Ineja]], ch'e ghe sun stète ciamèi da l'[[Isnard du Bar]], abâte e [[Diòcexi de Grasse|vescu de Grasse]]. |- |[[1470]]-[[1472]] |[[Saint-Tropez]] |Cu'a rifundasiùn du paìse, vusciüa dau sò növu scignu(r)u, u [[Raffaêle de Garesce]], a [[Saint-Tropez]] e gh'é(r)an vegnüe a stà vintün famìe lìgü(r)i<ref>{{Çitta web|url=https://www.saint-tropez.fr/la-refondation-de-saint-tropez-racontee-dans-un-livre/|tìtolo=La refondation de Saint-Tropez racontée dans un livre unique|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}</ref>. |- |[[1477]] |[[Bagnols-en-Forêt]] |Intu paìse, pe' vuluntè de l'[[Urbàn Fiésco|Ürbàn Fiescu]], [[Diòcexi de Fréjus|vescu de Fréjus]], e sun rivèi du [[1477]] trènta famìe dau te(r)ito(r)iu d[[a Cêve]], cumün binelu de Bagnols dau [[1990]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.bagnolsenforet.fr/jumelage/|tìtolo=Jumelage|outô=Commune de Bagnols-en-Forêt|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}</ref>. |- |[[1480]] |[[Saint-Laurent du Var]] |Paise pupulàu du [[1480]] pe' vuluntè du [[Diòcexi de Vence|vescu de Vence]], u [[Raphaël Monso]], da trènta famìe da valâ d'[[Inéia|Ineja]]. |- |[[1487]] |[[Auribeau-sur-Siagne]] |In Auribeau, du [[1487]], e sun rivèi vintisinque famìe, u(r)igina(r)ie da valâ de [[Mentun|Mentùn]] e da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbenga]], ciamèi chi dau [[Diòcexi de Grasse|vescu de Grasse]], u [[Giuànni Andrìa Grimaldi]]. |- |[[1496]] |[[Cabris]] |Paise fundàu a növu dau [[Balthazar de Grasse]] du [[1496]], cun vintisinque famìe de [[Mentun|Mentùn]], trezze de [[Sant'Agne (Arpe Marìtime)|Sant'Agnese]] e dexe d'[[Inéia|Ineja]]. |- |[[1496]] |Mouans ([[Mouans-Sartoux]]) |Ina sciüsciantena de famìe lìgü(r)i a l'è rivâ a Mouans du [[1496]], ciamâ dau scignu(r)u du pòstu [[Pierre de Grasse]]. |- |[[1501]] |[[Vallauris]] |U paìse u l'è stètu pupulàu a partì dau [[1501]] da famìe u(r)igina(r)ie d'[[Arbenga]] e d[[U Portu|u Pòrtu]], pe' vuluntè du priû [[Renatu Lascaris|Renâtu Lascaris]] di [[Cuntea de Ventemiglia|cunti de Vintimìa]]. |- |[[1511]] |[[Vidauban]] |U Louis de Villeneuve u g'ha fètu rivà disètte famìe de manènti du [[1511]] |- |post [[1511]] |[[Artignosc-sur-Verdon]] |Fundàu a növu da famìe d'u(r)igine lìgü(r)e e spagnòlla. |- |[[1519]] |[[Valbonne]] |U paìse u l'è stètu fundàu inte de tère de l'[[abasìa de Lerìn]] du [[1519]], pupulàu da manènti ch'i ne vegnivan tantu da l'entrutèra da Pruvensa che daa Ligü(r)ia. |} Levàu dunca u câxu particulà de [[Saint-Tropez]] e quelli, tardìi e de mênu impurtansa, de [[Vidauban]] e de [[Artignosc-sur-Verdon]], u se pò vegghe cumme sti pupulamènti i l'han interesàu survetüttu e tère in gì(r)u a [[Grasse]], [[Cannes]] e [[Antibu]], a punènte du [[sciümme Va(r)u]] e, dunca, au de là da [[Contêa de Nìssa|cuntêa de Nissa]], cuntrulâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] dau [[1388]]. De ciü, sta regiùn a l'é(r)a limitâ daa valâ da [[Siagna]] a punènte e da l'[[Masicciu de l'Esterel|Esterel]] a setentriùn, cu'e tère in gì(r)u a [[Fréjus]] e a [[Draguignan]] ch'e nu sun stète interesèi gua(r)i daa culunisasiùn lìgü(r)e, scicumme ch'e l'axevan patìu de mênu u spupulamèntu du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Tütta sta réa d'instalasiùi a g'ha da êsse stèta ligâ au besögnu de rangià u scistema de campagne ch'u se truvava a l'in gì(r)u di paìsi ciü impurtanti<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 34}}</ref>. In sce l'u(r)igine di manènti, u gh'è numma che quarche câxu de pruveniènsa d'in pôcu ciü da punènte, ch'a ne vegne da ligammi de vasalaggiu cun scignu(r)i de famìe di [[Grimâdo (famìggia)|Grimaldi]] e di [[Lascaris (famiglia)|Lascaris]] ch'i s'é(r)an interesèi ai prugètti de pupulamèntu, mèntre, e ciü votte, a l'è da truvà inte tère da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbenga]]. Stu fètu u l'è duvüu aa crisi che, cumme dìtu, a curpìva sta regiùn, stretta tra i rümescci da [[Repùbrica de Zena|repübbrica]] e e campagne militâri di ürtimi scignu(r)i feudâli du Punènte, cumme quella di [[Guèra du Finô|Du Carettu cuntru a Zena]] fra i [[Anni 1430|ànni Trènta]] e [[Anni 1440|Qua(r)anta du Quattrusèntu]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 34-35}}</ref>. == Parlâ figùn == {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Mons aero.JPG|[[Munsu]] Immaggine:Escragnolles aero 01.jpg|[[Escragnolles]] Immaggine:Vue du village de Biot depuis le chemin de l’Orangerie d’Antibes.jpg|[[Biot]] Immaggine:Rue Lascaris Vallauris.JPG|[[Vallauris]] </gallery> A testimuniansa ciü impurtante ch'a l'è restâ de stu gran bugiâse de pupulasiùi a l'è a memo(r)ia du sò parlâ de tìpu lìgü(r)e, che du [[XVII secolo|Seisèntu]] u l'è dìtu êsse duve(r)àu pe'e relasiùi fra de cumünitè dife(r)ènti, a in livéllu ciü âtu che u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] e ciü bassu che u [[Lengua françéise|fransese]]. A ògni moddu, tèmpu du [[XVIII secolo|Sette]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]] u l'axeva finìu pe' pèrde d'impurtansa, tantu da scampà inte numma che i quattru paìsi dund'u se n'è sarvàu quarche testimuniansa: [[Munsu]], [[Escragnolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 56-58}}</ref>. A [[Munsu]] e, in parte, inta vixìna villa d'[[Escragnolles]], u parlâ di figùi u s'è sarvàu fina a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]] grassie aa pusisiùn destacâ du paìse, luntâna dae vìe de traffegu e cu'in'ecunumìa du bèllu serâ, faxèndu a tèmpu a prudüxe de testimunianse scrite du ''moussencou'' ch'e sun a ciü parte di scriti in figùn cunusciüi. U parlâ de [[Biot]] e de [[Vallauris]], bèn ciü mescciàu cu'u pruvensâle, u l'ha sciurtìu a scampà fin'ai primmi ànni du [[XX secolo|Növesèntu]] pe'u sò va(r)û ciü âtu intu scistema lenguisticu lucâle, e ascì grassie ai ligammi ciütòstu stretti de sti paìsi, ch'i l'é(r)an di sciti impurtanti pe'a fabricasiùn da se(r)amica, cu'a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], dunde e sò terecötte e l'é(r)an vendüe e de dunde, pe' di seculi, i ne sun vegnüi di artigièi a travajâghe<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 59-65}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza: il dialetto "figun" tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ&dq|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|ISBN=88-88-59172-9.}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta publicaçión|outô=Luigino Maccario|outô2=[[Rensu Villa|Renzo Villa]]|outô3=[[Fiorenzo Toso]]|dæta=Frevâ 1984, Marsu 1985, Arvì 1985, Arvì 1987, 1995, 1996|tìtolo=Etnia brigasca, Figui, Ancora sui figui, Nuove note sul termine figun, Appunti per una storia della parola figun|revìsta=La Voce Intemelia / Intemelion|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20110710133228/http://www.cumpagniadiventemigliusi.it/La_Voce_Intemelia/Figui_de_Figogna.htm#intemelion}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/percorsi/percorsi_107.html|tìtolo=Come parlavano quei mangiatori di fichi liguri in Provenza|outô=Jean-Claude Durbec|léngoa=IT|vìxita=2025-08-18}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] 3fhstz9c336ophxckbj9c3os30005qz 272648 272646 2026-08-01T11:15:27Z N.Longo 12052 ì 272648 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Màppa de localizaçión+|FR-PAC|width=450|caption=I sciti da [[Provensa|Pruvensa]] interesèi dae migrasiùi di figùi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6896953|long=6.7136872|position=topleft|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Munsu}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5761076|long=7.0191865|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Le Cannet}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5439153|long=6.9359135|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Mandelieu-la-Napoule}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.7304557|long=6.7829294|position=topright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Escragnolles}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6270041|long=7.0989546|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Biot}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.2727191|long=6.6405225|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Saint-Tropez}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5376002|long=6.6981788|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Bagnols-en-Forêt}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6690101|long=7.1906969|position=right|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Saint-Laurent du Var}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6001505|long=6.9105552|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Auribeau-sur-Siagne}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6562749|long=6.8755075|position=top|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Cabris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6203852|long=6.9703991|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Mouans-Sartoux}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5761001|long=7.0585900|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Vallauris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.4273183|long=6.4314327|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Vidauban}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.7030350|long=6.0904638|position=topleft|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Artignosc-sur-Verdon}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6411410|long=7.0086255|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Valbonne}} }} I '''Figùi''' (''Figoui'' in [[Dialettu figùn|figùn]]) i l'é(r)an de gènte [[Liguria|lìgü(r)i]] da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, du [[XV secolo|Quattrusèntu]], e sun migrèi inta [[Provensa|Pruvensa]], purtanduse apröu u [[Dialettu figùn|sò parlâ]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === {{Véddi ascì|Figùn (blasùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}U numme "figùn" u ne vegne da in [[Blazón popolâre|blasùn]] dètu a ste gènte da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, andandu a stà in [[Provensa|Pruvensa]], e s'é(r)an purtèi apröu ascì a sò lengua. L'u(r)igine de stu nume(r)attu, ch'u g'ha de mensiùi fina du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta mustrâ inte de mane(r)e dife(r)ènti; de prubabile a sa(r)ea pe(r)ò da ligâ au nume(r)attu pa(r)eggiu duve(r)àu fina au dì d'ancöi dae cumünitè in gì(r)u aa Rive(r)a de Punènte pe' ciamâne e sò gènte. Stu nume(r)attu, duve(r)àu tantu a l'estremitè de levante da [[Provensa|Pruvensa]] che, a l'entrutèra, au de là du spartiègua, u l'è ancù dìtu ai punentìn che, intu passàu, i ghe muntavan a vènde e [[Figa|fighe]]<ref name="Toso2014.40-55">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 4. Origine e significato del termine ''figun, pp. 40-55}}</ref>. Dae testimunianse scrite u se vegghe pe(r)ò che, a l'imprinsippiu, stu nume(r)attu u l'é(r)a bèn duve(r)àu inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] intrega, nu tantu pe' ciamâne tütte e gènte ma, de precisu, numma che pe' quelle ciü pove(r)e, ch'e nu gh'axevan ina gran nomina e che de spessu e l'é(r)an custrette a migrà, purtanduse apröu u numme de figùi ch'u gh'è dunca restàu intu parlâ pe' pa(r)eggi seculi<ref name="Toso2014.40-55" />. === A culunisasiùn lìgü(r)e === A vegnüa de manènti lìgü(r)i inta [[Provensa|Pruvensa]] de levante, fra a segunda mitè du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta in fenomenu ciütòstu estesu, ch'u l'ha purtàu au creasiùn de cumünitè intreghe. Sta migrasiùn, spunciâ dai scignu(r)i du pòstu, a l'é(r)a stèta ciamâ pe'u spupulamèntu da regiùn, caxunàu dae epidemìe de [[Pèsta néigra|pèste negra]], survetüttu quella du [[1348]], e da ina sé(r)ie de guère sivìli. Fra de sti lì, du [[1382]] u gh'è stètu in [[Unión de Aix|gran cunflittu]] fra i [[Angioìn|Angiuìn]] e i òmmi du [[Càrlo III de Nàpoli|prinsipe Dü(r)assu]] pe'a a sucesiùn da [[Giuànna I de Napuli|Giuànna de Napuli]], [[Contêa de Provénsa|cuntessa de Pruvensa]], e pöi, fra u [[1389]] e u [[1399]], a guèra cumbatüa dau [[Raymond de Turenne]] cuntr'ai Angiuìn e ai [[Cativitæ avignonéize|antipappi d'Avignùn]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 30}}</ref>. Pe' tütte ste raxùi, du [[XV secolo|Quattrusèntu]] pa(r)eggi paìsi da Pruvensa i l'é(r)an finìi in abandùn, e u chinâ da pupulasiùn u faxeva difissile u vegnì meju de l'ecunumìa spunciàu dau [[Renato d'Angiò|Renâtu d'Angiò]], [[Régno de Nàpoli|rè de Napuli]] e cunte de Pruvensa dau [[1434]] au [[1480]]. Cuscì, pe'e regiùi ciütòstu ruinèi in gì(r)u a [[Grasse]] e a [[Draguignan]], u s'è spunciàu pe' in pupulamèntu de gènte ciamèi survetüttu daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], ina tèra che alantu(r)a a patìva d'ina gran crisi purtâ dai rümescci ch'i interesavan a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]]. U bugiâse da pupulasiùn u l'è stètu favurìu ascì dai ligammi ch'u gh'é(r)a zà fra e due regiùi e daa tendènsa di punentìn a l'emigrasiùn: avanti du Quattrusèntu i l'axevan zà truvàu pe' destinasiùn e tère de Zena intu [[Levante]], a [[Siçillia|Sicilia]] e a [[Basilicata|Basilicâta]] fina dai tèmpi di [[Marca aleramica|ale(r)amichi]] e ancù a [[Corsega|Còrsica]] e [[Sardegna]] du nord. De ciü, di primmi muvimènti vèrsu a Pruvensa i gh'é(r)an stèti fina dai ürtimi ànni du [[XIII secolo|Duxèntu]], cu'a furmasiùn du [[1297]] da [[Lista d'i suvrai de Mu̍negu|scignu(r)ìa de Munegu]] e l'intrâ de famìe lìgü(r)i de cuntu inti fèudi pruvensâli<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 30-31}}</ref>. L'emigrasiùn de famìe intreghe daa Ligü(r)ia a pà inandiâ cun atensiùn inte l'ambitu du prugèttu ciü grande, vegnindu regulâ da cunvensiùi e pulitiche ecunòmiche in sò faû ch'e l'é(r)an tòstu pa(r)egge fra tütti i câxi de culunisasiùn, scibèn che vusciüi da auturitè dife(r)ènti l'üna da l'âtra<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 31}}</ref>. Intu detaju, tra i prugètti de culunisasiùn, i sun cunusciüi quelli inta tabèlla chi sutta, inte l'urdine de dàtta du primmu trasferimèntu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>: {| class="wikitable" !Ànnu !Paìse !Nòtte |- |[[1260]] |[[Munsu]] |Primma culunisasiùn du paìse de [[Munsu]], pupulàu da de gènte lìgü(r)i du [[1260]]. |- |[[1441]] |[[Le Cannet]] |Inti sciti dund'u l'è nasciüu stu paìse, de derê de [[Cannes]], du [[1441]] l'[[abasìa de Lerìn]] a l'ha cuncèssu de tère a manènti ch'i ne vegnivan daa valâ d'[[Inéia|Ineja]]. De de lì, fina a l'imprinsippiu du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e sun rivèi tòstu sentuqua(r)anta famìe inte tüttu. |- |[[1461]] |La Napoule ([[Mandelieu-la-Napoule]]) |Paise pupulàu du [[1461]] pe' vuluntè da famìa di [[Villeneuve (famìa)|Villeneuve]]. |- |[[1468]] |[[Munsu]] |Segunda culunisasiùn du paìse de [[Munsu]], fèta da ina qua(r)antena de famìe lìgü(r)i ciamèi chi da l'[[Antoine de Villeneuve]]. U l'è l'ünicu paìse dund'u nu se cunusce l'u(r)igine precisa di manènti ch'i sun rivèi. |- |[[1468]] o [[1562]] |[[Escragnolles]] |U paìse d'[[Escragnolles]] u g'ha da êsse stètu pupulàu da de gènte ch'e ne vegnivan da [[Munsu]] du [[1468]] o du [[1562]]. |- |[[1470]]-[[1471]] |[[Biot]] |[[Biot]] a l'è stèta pupulâ du [[1470]]-[[1471]] da qua(r)antöttu famìe da valâ d'[[Inéia|Ineja]], ch'e ghe sun stète ciamèi da l'[[Isnard du Bar]], abâte e [[Diòcexi de Grasse|vescu de Grasse]]. |- |[[1470]]-[[1472]] |[[Saint-Tropez]] |Cu'a rifundasiùn du paìse, vusciüa dau sò növu scignu(r)u, u [[Raffaêle de Garesce]], a [[Saint-Tropez]] e gh'é(r)an vegnüe a stà vintün famìe lìgü(r)i<ref>{{Çitta web|url=https://www.saint-tropez.fr/la-refondation-de-saint-tropez-racontee-dans-un-livre/|tìtolo=La refondation de Saint-Tropez racontée dans un livre unique|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}</ref>. |- |[[1477]] |[[Bagnols-en-Forêt]] |Intu paìse, pe' vuluntè de l'[[Urbàn Fiésco|Ürbàn Fiescu]], [[Diòcexi de Fréjus|vescu de Fréjus]], e sun rivèi du [[1477]] trènta famìe dau te(r)ito(r)iu d[[a Cêve]], cumün binelu de Bagnols dau [[1990]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.bagnolsenforet.fr/jumelage/|tìtolo=Jumelage|outô=Commune de Bagnols-en-Forêt|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}</ref>. |- |[[1480]] |[[Saint-Laurent du Var]] |Paise pupulàu du [[1480]] pe' vuluntè du [[Diòcexi de Vence|vescu de Vence]], u [[Raphaël Monso]], da trènta famìe da valâ d'[[Inéia|Ineja]]. |- |[[1487]] |[[Auribeau-sur-Siagne]] |In Auribeau, du [[1487]], e sun rivèi vintisinque famìe, u(r)igina(r)ie da valâ de [[Mentun|Mentùn]] e da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbenga]], ciamèi chi dau [[Diòcexi de Grasse|vescu de Grasse]], u [[Giuànni Andrìa Grimaldi]]. |- |[[1496]] |[[Cabris]] |Paise fundàu a növu dau [[Balthazar de Grasse]] du [[1496]], cun vintisinque famìe de [[Mentun|Mentùn]], trezze de [[Sant'Agne (Arpe Marìtime)|Sant'Agnese]] e dexe d'[[Inéia|Ineja]]. |- |[[1496]] |Mouans ([[Mouans-Sartoux]]) |Ina sciüsciantena de famìe lìgü(r)i a l'è rivâ a Mouans du [[1496]], ciamâ dau scignu(r)u du pòstu [[Pierre de Grasse]]. |- |[[1501]] |[[Vallauris]] |U paìse u l'è stètu pupulàu a partì dau [[1501]] da famìe u(r)igina(r)ie d'[[Arbenga]] e d[[U Portu|u Pòrtu]], pe' vuluntè du priû [[Renatu Lascaris|Renâtu Lascaris]] di [[Cuntea de Ventemiglia|cunti de Vintimìa]]. |- |[[1511]] |[[Vidauban]] |U Louis de Villeneuve u g'ha fètu rivà disètte famìe de manènti du [[1511]] |- |post [[1511]] |[[Artignosc-sur-Verdon]] |Fundàu a növu da famìe d'u(r)igine lìgü(r)e e spagnòlla. |- |[[1519]] |[[Valbonne]] |U paìse u l'è stètu fundàu inte de tère de l'[[abasìa de Lerìn]] du [[1519]], pupulàu da manènti ch'i ne vegnivan tantu da l'entrutèra da Pruvensa che daa Ligü(r)ia. |} Levàu dunca u câxu particulà de [[Saint-Tropez]] e quelli, tardìi e de mênu impurtansa, de [[Vidauban]] e de [[Artignosc-sur-Verdon]], u se pò vegghe cumme sti pupulamènti i l'han interesàu survetüttu e tère in gì(r)u a [[Grasse]], [[Cannes]] e [[Antibu]], a punènte du [[sciümme Va(r)u]] e, dunca, au de là da [[Contêa de Nìssa|cuntêa de Nissa]], cuntrulâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] dau [[1388]]. De ciü, sta regiùn a l'é(r)a limitâ daa valâ da [[Siagna]] a punènte e da l'[[Masicciu de l'Esterel|Esterel]] a setentriùn, cu'e tère in gì(r)u a [[Fréjus]] e a [[Draguignan]] ch'e nu sun stète interesèi gua(r)i daa culunisasiùn lìgü(r)e, scicumme ch'e l'axevan patìu de mênu u spupulamèntu du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Tütta sta réa d'instalasiùi a g'ha da êsse stèta ligâ au besögnu de rangià u scistema de campagne ch'u se truvava a l'in gì(r)u di paìsi ciü impurtanti<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 34}}</ref>. In sce l'u(r)igine di manènti, u gh'è numma che quarche câxu de pruveniènsa d'in pôcu ciü da punènte, ch'a ne vegne da ligammi de vasalaggiu cun scignu(r)i de famìe di [[Grimâdo (famìggia)|Grimaldi]] e di [[Lascaris (famiglia)|Lascaris]] ch'i s'é(r)an interesèi ai prugètti de pupulamèntu, mèntre, e ciü votte, a l'è da truvà inte tère da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbenga]]. Stu fètu u l'è duvüu aa crisi che, cumme dìtu, a curpìva sta regiùn, stretta tra i rümescci da [[Repùbrica de Zena|repübbrica]] e e campagne militâri di ürtimi scignu(r)i feudâli du Punènte, cumme quella di [[Guèra du Finô|Du Carettu cuntru a Zena]] fra i [[Anni 1430|ànni Trènta]] e [[Anni 1440|Qua(r)anta du Quattrusèntu]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 34-35}}</ref>. == Parlâ figùn == {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Mons aero.JPG|[[Munsu]] Immaggine:Escragnolles aero 01.jpg|[[Escragnolles]] Immaggine:Vue du village de Biot depuis le chemin de l’Orangerie d’Antibes.jpg|[[Biot]] Immaggine:Rue Lascaris Vallauris.JPG|[[Vallauris]] </gallery> A testimuniansa ciü impurtante ch'a l'è restâ de stu gran bugiâse de pupulasiùi a l'è a memo(r)ia du sò parlâ de tìpu lìgü(r)e, che du [[XVII secolo|Seisèntu]] u l'è dìtu êsse duve(r)àu pe'e relasiùi fra de cumünitè dife(r)ènti, a in livéllu ciü âtu che u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] e ciü bassu che u [[Lengua françéise|fransese]]. A ògni moddu, tèmpu du [[XVIII secolo|Sette]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]] u l'axeva finìu pe' pèrde d'impurtansa, tantu da scampà inte numma che i quattru paìsi dund'u se n'è sarvàu quarche testimuniansa: [[Munsu]], [[Escragnolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 56-58}}</ref>. A [[Munsu]] e, in parte, inta vixìna villa d'[[Escragnolles]], u parlâ di figùi u s'è sarvàu fina a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]] grassie aa pusisiùn destacâ du paìse, luntâna dae vìe de traffegu e cu'in'ecunumìa du bèllu serâ, faxèndu a tèmpu a prudüxe de testimunianse scrite du ''moussencou'' ch'e sun a ciü parte di scriti in figùn cunusciüi. U parlâ de [[Biot]] e de [[Vallauris]], bèn ciü mescciàu cu'u pruvensâle, u l'ha sciurtìu a scampà fin'ai primmi ànni du [[XX secolo|Növesèntu]] pe'u sò va(r)û ciü âtu intu scistema lenguisticu lucâle, e ascì grassie ai ligammi ciütòstu stretti de sti paìsi, ch'i l'é(r)an di sciti impurtanti pe'a fabricasiùn da se(r)amica, cu'a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], dunde e sò terecötte e l'é(r)an vendüe e de dunde, pe' di seculi, i ne sun vegnüi di artigièi a travajâghe<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 59-65}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza: il dialetto "figun" tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ&dq|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|ISBN=88-88-59172-9.}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta publicaçión|outô=Luigino Maccario|outô2=[[Rensu Villa|Renzo Villa]]|outô3=[[Fiorenzo Toso]]|dæta=Frevâ 1984, Marsu 1985, Arvì 1985, Arvì 1987, 1995, 1996|tìtolo=Etnia brigasca, Figui, Ancora sui figui, Nuove note sul termine figun, Appunti per una storia della parola figun|revìsta=La Voce Intemelia / Intemelion|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20110710133228/http://www.cumpagniadiventemigliusi.it/La_Voce_Intemelia/Figui_de_Figogna.htm#intemelion}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/percorsi/percorsi_107.html|tìtolo=Come parlavano quei mangiatori di fichi liguri in Provenza|outô=Jean-Claude Durbec|léngoa=IT|vìxita=2025-08-18}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] 490yvf0cl6hojgyu31b6ofy0cmqltp5 0 31406 272632 271975 2026-07-31T18:31:50Z N.Longo 12052 è 272632 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia) 04.jpg|miniatura|Via Rumma làttu quartê de San Scî, versu munte]] '''Vìa Rumma''' (cunusciüa ascì cumme ''u Caruggiu dau Culêgiu'' inta sò parte ciü bassa, ''Via Roma'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in [[Arbenga Veggia]] e ch'u traversa i quartèi de San Scî e de Sant'Eulàlia. == Sto(r)ia == L'è bèn prubabile che l'u(r)igine de Vìa Rumma a secce du bèllu antìga, scicumme che u sò percursu u duve(r)ea repià da vixìn quellu du segundu decümàn pe' impurtansa da sitè rumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 139}}</ref>, dòppu numma che u ''decumanus maximus'' che, pe' cuntru, u passava pe'e vìe au dì d'ancöi intitulèi a Baccio Maineri, Bernardo Ricci e Enrico D'Aste. U decümàn de Vìa Rumma u cuntinuava pöi ancù ciü a punènte, fìn ae mü(r)aje sitadìne, passandu pe' quella che inta tupunumastica mudèrna a l'è ciamâ Vìa Somis<ref>{{Çitta web|url=http://uranialigustica.altervista.org/edifici/strade/albenga.htm|tìtolo=L'orientamento degli edifici in Liguria - Tracciati viari urbani - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], cu'u cardu e u decümàn mascimu, a l'é(r)a üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Via Rumma (Sentru Stòricu d'Arbenga)-Vista da l'imbuccu venèndu daa Vìa de Medaje d'Òu 04.jpg|Vista da sutta au pòrtegu du Palàssiu di Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|Vista mi(r)andu versu u pòrtegu, cu'u caruggiu di Baxadonne Immaggine:Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia)-Caruggiu seràu 01.jpg|U Caruggiu di Baxadonne Immaggine:U Caruggiu au Munte (San Scì, Arbenga veggia) 01.jpg|U Caruggiu au Munte Immaggine:U Caruggiu de l'Anôna (sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Caruggiu de l'Anôna Immaggine:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped2).jpg|Caruggiu aa Ciàssa de San Michê Immaggine:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|Vìa Òddu o u Caruggiu de verdü(r)e(r)e File:Centro storico di Albenga 18.jpg|U Caruggiu du Culêgiu Immaggine:Vìa Rumma (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 02.jpg|Vìa Rumma da sutta au pòrtegu de l'uspeâ </gallery> Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu Rulandi-Ricci, au de sutta du vortu ch'u mette in cumünicasiùn stu lì cu'i âtri palàssi lungu sta stradda, versu [[A Sènta]]. A marcà u cunfìn fra i quartèi de San Scî e de Sant'Eulàlia u gh'è l'incruxu cun Vìa Oddu, ch'a cûre in diresiùn cuntra(r)ia e pôcu dòppu a finisce inta pòrte du Pertüxu. U caruggiu u và dunca avanti fin a rivà dau Culêgiu, dund'i se trövan tantu u Palàssiu Oddu quantu a veggia gêxa de San Carlu. A terminasiùn da vìa a l'è a [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], strutü(r)a traversâ pe' ün di dui pòrteghi ch'i se ghe dröven, pe' rivà fina aa Ciàssa di Giardinetti, quarche mêtru primma du scìtu dund'a gh'é(r)a l'antìga Pòrte da Gabella. Inte tüttu, Vìa Rumma a l'ha ina lunghessa de 230 mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref>. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Rumma o U Caruggiu dau Culêgiu (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=4|center|Mappa de Via Rumma, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] Chi apröu u gh'è l'elencu di caruggi ch'i se ghe incruxan, da munte a vàlle: * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]: u cardu mascimu d'Arbenga Veggia; tòstu aa sò fìn, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia, u gh'è l'u(r)igine de Vìa Rumma versu munte. * U Caruggiu di Baxadonne: de dimensciùi picìne, u l'è ün di caruggi ciü stretti d'Arbenga Veggia e u rèsta in scia mancìna da vìa. U sò percursu, de 'na sinquantêna de mêtri, u nu l'è drìtu e u finisce inte [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]]. U Caruggiu u pìa u sò numme da 'n'antìga famìa de [[Zena]], i ''Bassadonne''.<ref name=":02">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Caruggiu aa Ciàssa de San Scî: u l'inmette in scia Ciàssa de San Scî, ch'a se pò bèn vegghe passandu in Vìa Rumma. * U Caruggiu au Munte: in scia drìta, u l'è de prubabile ün di ciü carateristichi, u pòrta dòppu 'na qua(r)antêna de mêtri lungu [[a Sènta]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 44}}</ref>. * U Caruggiu aa Ciàssa de San Michê: u segundu ch'u se incuntra in scia mancìna, u se tröva fra Palàssiu Pe(r)usu-Seulla e a Cà di Lengueja-Còsta. Stu caruggiu, ch'u l'inmette inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], u manca de numme inta tupunumastica ufisiâle. * U Caruggiu de l'Anôna: in scia drìta, u l'è lungu ascì stu lì tòstu sinquanta mêtri e u pìa u numme da l'ufissiu da survaintendènsa in sce pruvìste alimentâri; u dà in scia barbacâna<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 27}}</ref>. * U Caruggiu di Cassulìn: in scia mancìna, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Bassu-Seulìn dau rèstu. Strettu, u pòrta versu [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], ch'a dà in scia [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]]. * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e: dìtu ascì [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica, u traversa Vìa Rumma dandu u(r)igine a 'na cruxe(r)a tòstu impurtante pôcu primma da Pòrte du Pertüxu, versu [[A Sènta]]. U marca ascì pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî (a munte, caruggiu inclüsu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>) e quellu de Sant'Eulàlia (a vàlle). * U Caruggiu du Rusciàn: in scia mancìna, u pìa u numme da Gio Giacomo Rossano, scritû du Seisèntu. Lungu 'na sinquantêna de mêtri, u pòrta intu [[Vìa Oddu (Arbenga)|Caruggiu de verdü(r)e(r)e]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * U Caruggiu du Culêgiu: in scia drìta, u parte au de sutta du vortu ch'u mette in cumünicasiùn u Culêgiu cun San Carlu. * U Caruggiu daa Camera Murtuaria (Vico Lamberti): u dà in sce quella ch'a l'é(r)a a camera murtuaria du veggiu uspeâ, partèndu dau palàssiu de sta famìa lì<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 38}}</ref>. * A [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: dìta ascì Ciàssa Trincheri, a l'è dund'a finisce a vìa, sutta ün di dui pòrteghi de l'Uspeâ. * A Ciàssa di Giardinetti: a se tröva au de là di pòrteghi de l'Uspeâ, vistu che u caruggiu u ghe finisce giüstu in curispundènsa. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 04.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |1-8<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°73</ref> |'''Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn''' |Palàssiu e rexidènsa nobile, datàu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111115|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, u l'è apartegnüu ai Barbe(r)a avanti ch'u vegnìsse de famìe ch'u ne pòrta u numme. U l'è de ciànta nu regulâre, furmàu da dui fabricâti racurdèi da in âtu pòrtegu, ch'u ne caraterìzza u pruspèttu in scia [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]; de cuntru, mi(r)andu da Vìa Rumma, pôcu au de surva de l'ârcu u se ghe vegghe in gran barcùn bügnàu. L'intrâ prinsipâle, faciâ in sciu veggiu cardu màscimu, a l'è decurâ cun architrâvu e spalìne de marme(r)u. Ti(r)àu sciü cun prìe e laterissi, u l'è spartìu in sce quàttru cièi e u presènta tantu de stansie cuèrte cun vorta a cruxe(r)a che de âtre cun vorta a lünetta<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150599|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-01}}</ref>. U cumplessu u l'é(r)a stètu vendüu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] ai Rulandi-Ricci, fin a quande, du [[1967]], u Luigi Rulandi Ricci u l'ha dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]], ch'u l'ha mantegnüu fina du [[2008]]<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|La descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Siro, pp.63-64|Bertonasco Rubatti, 2010}}</ref>. Da alantu(r)a u l'è pe'a ciü parte de prupietè privâ, duve(r)àu cumme sêde de apartamènti e de ufìssi. |- |[[Immaggine:A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 04.jpg|senza_cornice|140x140px]] |'''Tûre Barbe(r)a''' |A rèmbu du Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn u se ghe tröva ina tûre, ciamâ a "Tûre di Barbe(r)a", ch'a se issa fra i tèiti de cà d'in gì(r)u e ch'a remunte(r)ea au [[XIII secolo|Duxèntu]]. Vegnüa parte du palàssiu numma che du [[XVIII secolo|Settesèntu]], au dì d'ancöi u se ghe tröva drentu a trumba da sca(r)a ch'a permette de muntà ai cièi de d'âtu da rexidènsa. Podâse che a tûre a gh'avesse in sò ingressu a meridiùn, fètu de prìa de Pûi, ch'u daxeva dunca in sciu caruggiu, scibèn ch'aù u secce stètu seràu<ref name=":0" />. |- |[[Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Faciâ.jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Scî e a pòrta u sivicu n°5</ref> |'''Palàssiu San Scî''' |Palàssiu vegnüu sciü fra i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]], faciàu in scia ciasetta ch'a pòrta u mèximu numme, serandula a meridiùn. U presènta trèi cièi, cu'a faciâ ch'a mustra fra i barcùi du cian de mezzu ina madunetta decurâ de stücchi, dund'u se puxeva vegghe ina pitü(r)a. Au sò de drentu e ghe sun de stansie ch'e cunsèrvan ancù a cuvertü(r)a a cruxe(r)a. U cumplessu, rangiàu de frescu, u l'è stètu trasfurmàu inte 'n albèrgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.sanctusyrus.it/eventi-organizzati/presentazione-palazzo-san-siro/|tìtolo=Benvenuti a Palazzo San Siro|léngoa=IT|vìxita=2024-09-05}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |29-31-33<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] e a pòrta u sivicu n°12</ref> |'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''' |Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]]. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|Duxèntu]] in sciu cantu versu [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], mèntre de drentu u l'è decuràu cun pitü(r)e du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref>. U pìa u numme dai sò antìghi prupieta(r)i, ch'i l'é(r)an de üna de ciü impurtanti famìe arbenganesi. U pruspèttu faciàu in sce Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundènsa de ün de sti lì e se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. U palàssiu u l'è a sêde du [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e da sesiùn ingàuna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. |- |[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|104x104px]] |35-41<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] e a pòrta u sivicu n°9</ref> |'''Cà e tûre di Lengueja-Còsta''' |Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e l'imprinsippiu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, daa ciànta nu regulâre ch'a ne vegne daa missa insemme de ciü custrusiùi presedènti<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}</ref>, cumme 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]]<ref name="Lengueja - Costa">{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04| léngoa=IT}}</ref>. Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]<ref name="Lengueja - Costa"/>, decurèi a bande inta vorta e spartìe da 'na culònna sutì de prìa, cun tantu de capitèllu e de basamèntu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U rèstu du pruspèttu u se cumpune de blòcchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambiènti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu cian ch'u se semeja a 'na lòggia ascì<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'in Vìa Rumma 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |43-49<ref group="n.">Nüme(r)asiùn dispari. L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Via Cavour]] e a pòrta u sivicu n°56</ref> |'''Palàssiu Bassu-Seulìn''' |U palàssiu u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u [[Vìa Oddu (Arbenga)|Caruggiu de verdü(r)e(r)e]], fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette versu a [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du [[1887]], u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presènta cu'in pruspèttu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levante, ch'a n'ha trèi. |- |[[Immaggine:Torre dei Grifi (Albenga) - Bozzetto storico di Alfredo D'Andrade 1883.jpg|senza_cornice|237x237px]] |s.n.c.<ref group="n.">Edifissiu ch'u nu l'existe ciü, u se truvava ciü o mênu aa mitè de l'isulàu di Seulìn. L'intrâ prinsipâle du növu palàssiu a pòrta u sivicu n°49</ref> |'''[[Tûre di Grifi]]''' |Sta tûre a se truvava intu cumplessu de Cà di Seulìn, aa mitè du sò fiancu faciàu in sce Vìa Rumma, e a piava fòscia u numme da üna de famìe ch'e n'é(r)an fra i primmi prupieta(r)i. A ògni moddu, zà dai papèi du [[XVII secolo|Seisèntu]] a se duve(r)ea identificà cu'a tûre de Giacomo Cepollino, scicumme che i cunti Seulìn i ne sun stèti i prupieta(r)i fina aa sò demulisiùn, insemme au rèstu de l'isulàu, duvüa ai dànni patìi intu teramòttu du [[1887]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La descrizione delle torri di Albenga'', ''Quartiere di Sant'Eulalia'', pp. 74-78|Bertonasco Rubatti, 2010}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|senza_cornice|139x139px]] |58 |'''Palàssiu Oddu''' |Palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi du [[1623]] u l'è vegnüu pe' sò vuluntè a sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vìtta aa strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n pòrtegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi mudèrni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de Màgiche Traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e de âtri repèrti descuèrti dae antìghe necròpuli rumâne<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssu Oddo, descröve Arbénga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddu, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref>. |- |[[Immaggine:Auditorium San Carlu (Sentru stòricu d'Arbenga, dau Culêgiu) 01.jpg|senza_cornice|139x139px]] |70 |'''Veggia gêxa de San Carlu''' |A gêxa de San Carlu a l'è stèta ina custrusiùn religiusa au servissiu du vixìn culêgiu di Oddi, ch'u l'ha dumandàu u permissu pe'a sò fabricasiùn du [[1637]], int'in scìtu primma ucupàu da ina ciàssa, che foscia a l'é(r)a u sagràu de l'antìga gêxa de Sant'Eulàlia<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 54-55}}</ref>. Au dì d'ancöi a strutü(r)a, scunsacrâ, a l'è vegnüa in auditorium daa capacitè mascima de 130 persune, duve(r)àu pe' cunferènse e manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/auditorium-san-carlo.htm|tìtolo=Auditorium San Carlo|léngoa=IT, EN|vìxita=2024-09-04}}</ref>. |- | [[Immaggine:Palàssu Lamberti (Via Rumma, Quartê de Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |78<ref group="n.">U sivicu in questiùn u se rife(r)isce a l'intrâ prinsipâle, mèntre u cumplessu intregu u cröve a nüme(r)asiùn pâri fra i sivichi 72 e 80</ref> |'''Palàssiu Lamberti''' |Palàssiu situàu tòstu au fundu du caruggiu, intu cantu ch'u dà in scia veggia camera murtuaria e che, inta tupunumastica ufisiâle, u pìa u numme de Via Giovanni A. Lamberti, dedicâ a ün di membri da famìa prupieta(r)ia. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u l'è stètu elevàu in sce quattru cièi, rembàu aa strutü(r)a du culêgiu e da gêxa de San Carlu, tantu che in curispundènsa de sta lì u se vegghe ancù in tòccu de mü(r)aja de maùi caraterizâ daa presènsa de in barcùn a bifura, surmuntàu da 'n èrcu semireundu e cu'ina culunetta intu mezzu. U cumplessu intregu u l'è stètu rangiàu du [[2005]]. |- |[[Immaggine:Centro storico di Albenga -vecchio "Ospitale".jpg|senza_cornice|103x103px]] |82-84<ref group="n.">Se tratta de dui ingressi laterâli, mèntre quellu prinsipâle da parte veggia u se fàccia in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]] e u pòrta u sivicu n°10</ref> |'''Veggiu uspeâ de Santa Maria da Mise(r)icòrdia''' |L'uspeâ veggiu de Santa Ma(r)ìa da Mise(r)icòrdia u l'è stètu fundàu ai 28 de marsu du [[1558]], cun l'uniùn de trê istitusiùi ciü antìghe, pe' pià u numme daa cungrega ch'a u gestìva. U sò cumplessu u s'è desvilüpàu cu'u tèmpu da l'agregasiùn de pa(r)egge custrusiùi prexistènti, au dì d'ancöi de difissile letü(r)a, cumme a gêxa e munastê de San Calòcciu e l'uspeâ di Santi Crespìn e Crespiniàn, tacàu a stu lì du [[1820]]. Du [[1957]]-[[1958|58]] a l'è stèta inaugü(r)â in'â(r)a mudèrna, ciü a punènte, scibèn che aa fìn, du [[2008]], l'uspeâ u s'è mesciàu int'ina növa strutü(r)a ae Sgûre<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070451.pdf|tìtolo=Ospedale Santa Maria della Misericordia (parte vecchia), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-01}}</ref>. |- |[[Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|senza_cornice|103x103px]] |86<ref group="n.">In curispundènsa du pòrtegu u se tröva in ingressu laterâle de l'Uspeâ, cumplessu ch'u ghe ne fa parte</ref> |'''Pòrte da Gabèlla''' |A Pòrte da Gabèlla a l'é(r)a üna de porte segunda(r)ie ch'e traversavan e mü(r)aje da sitè, intu sò fiancu versu a Ma(r)ìna, avèrta e tapâ ciü votte inta sò sto(r)ia. L'è prubabile ch'a l'agge piàu u numme da ina pustasiùn du dassiu ch'a gh'é(r)a da vixìn e, scicumme ch'a duveva truvâse dunde a mudèrna Vìa Rumma a finìva cuntru ae mü(r)aje, a l'é(r)a gròssu moddu in linea cun l'avertü(r)a ch'a traversa ancù l'uspeâ veggiu, ina dexena de mêtri ciü a sud<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VI, ''Le mura'', pp. 138-139}}</ref>. De ciü, l'avertü(r)a de l'uspeâ a l'è surmuntâ da in passaggiu, fètu du [[XVII secolo|Seisèntu]] pe' ligà e due parte da strutü(r)a<ref name=":1" />. |- |[[Immaggine:Torre di Santa Chiara (Albenga) - 1864.jpg|senza_cornice|152x152px]] |s.n.c.<ref group="n.">Edifissiu ch'u nu l'existe ciü, u l'é(r)a faciàu in scia Ciàssa di Giardinetti au n°17, pròpiu in curispundènsa du Pòrtegu de l'Uspeâ ch'u se inmette intu caruggiu</ref> |'''Tûre de Santa Cèa''' |A Tûre de Santa Cèa a se truvava in curispundènsa de mü(r)aje, là dund'aù u se vegghe ün di dui pòrteghi de l'uspeâ veggiu, e a cumpa(r)isce pe'a prìmma votta int'ina pitü(r)a de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Ma(r)ìa]], du [[XVII secolo|Seisèntu]]. Segundu e descrisiùi d'alantu(r)a a presentava a parte bassa de maùi e a ciü âta intunacâ, in ciü a l'ave(r)ea avüu due avertü(r)e, a primma a l'é(r)a in barcùn rumanicu surmuntàu da in èrcu, mèntre a segunda a l'é(r)a a furma d'elisse. Mensunâ inte ciü papèi, a l'ha piàu stu numme pe' êsse stèta parte du cunvèntu de Santa Cèa (o de San Calòcciu), ti(r)àu sciü du [[1593]], vegnüu parte de l'uspeâ da l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] in avanti. Se ponen ancù vegghe numma che i blòcchi de prìa de Pûi ch'e ne furmavan u basamèntu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Descrizione delle torri d'Albenga, Quartiere Sant'Eulalia, pp.81-82|pp. 111-112}}</ref>. |- | - |s.n.c.<ref name=":0" group="n.">Edifissiu ch'u nu l'existe ciü, u nu se ghe cunusce a culucasiùn precisa in u(r)igine</ref> |'''Tûre da Gabèlla''' |A Tûre da Gabèlla a l'è stèta üna de tûre d'Arbenga ch'a se truvava d'ataccu o in simma aa pòrte cu'u mèximu numme. A sò mensiùn ciü antìga a l'è quella ligâ a ina recustrusiùn du [[1397]], mèntre l'ürtima a riva dau [[1516]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VI, ''Le mura'', p. 139}}</ref>, mancandu du tüttu inte testimunianse de doppu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Appendice n. 5, ''Le torri nei documenti storici''|pp. 111-112}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/roma-via/|tìtolo=Roma, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 42fp8j1esip4coapohxc9cqkeo6piql 0 31570 272630 272604 2026-07-31T18:30:56Z N.Longo 12052 è 272630 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Vaìn |Nome ufficiale = |Tipo = quartê |Panorama = Panuràmma de Vaìn (Arbenga) daa Julia Augusta 12.jpg |Didascalia = <div align="center">Vaìn, daa <i>Julia Augusta</i>, in sciu sfundu l'Ìsu(r)a</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Arbenga |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = |Note superficie = |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |Codice catastale = |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = de Vaìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Benardìn |var-festîvo = Festìvu |Festivo = 29 de màzzu |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vaìn''' (''Vadino'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in quartê da sitè d'[[Arbenga]], ch'u se tröva in scia zina de drìta d[[a Sènta]], a meridiùn du sèntru sitadìn. == Geugrafìa == [[Immaggine:Panuràmma de Vaìn (Arbenga) daa Julia Augusta 06.jpg|sinistra|miniatura|Âtra vìsta de Vaìn]] U quartê de Vaìn u se estende inta parte meridiunâle da [[ciâna d'Arbenga]], partèndu dau cursu da Sènta fin versu i munti ch'i spartiscen u terito(r)iu cumünâle d'Arbenga, ch'u se spuncia versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme ai cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u se(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)êa pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta|Staricco, 2021|Geografia del luogo pp.13-16}}</ref><ref>{{Çitta|Moscardini, 2011|Il confine tra Alassio e Albenga (n.1), p.137}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme de Vaìn u ne vegne dau latìn ''vadum'', ch'u vö dì "ègua bassa", tipicu de de 'na möja o d'in scìtu dund'u l'è ciü fasile passà da 'na zina a l'âtra du riàn. U trètu de mâ ch'u se gh'è d'in faccia defèti u l'é(r)a zà bèn cunusciüu pe' avêghe in bassu fundu, cumme marcàu dau gregu [[Strabùn]], ch'u ne fa pensà che a quelli tèmpi a zona a puésse vegnì duve(r)â cumme atraccu. In antigu dunca a zôna a vegnìva ciamâ ''Vadinum'' e inta prìmma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'è mensiunâ cumme ''Vainum'' o ''Vaynum''. Segundu de âtre teurie u numme u pu(r)eva êsse ligàu au tardu latìn ''Vayvo'', a marcà in terén in abandùn, scicumme che cun stu numme u se indicava l'ànnu che 'n tòccu de tèra u l'é(r)a tegnüu a riposu. U mòddu ch'u vegne ciamàu u s'è pöi evulüu inte ''Vaino'', in moddu du tüttu scimile a quellu ch'u l'è u numme in dialettu. Inta fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u vegne pöi dìtu ''Vadino.''<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|La Toponomastica, pp.17-18}}</ref> === Etè antiga === Au cumènsu de l'epuca sto(r)ica a cunfurmasiùn du terito(r)iu a l'é(r)a bèn dife(r)ente da cumme a veghemmu au dì d'ancöi, scicumme che a ciâna d'Arbenga a l'é(r)a ciü strêta, cu'u cursu d[[a Sènta]] spustàu de armenu in chilòmetru ciü versu setentriùn. Dunca u mâ u rivava fin a tucà u Munte, numme ch'u se ghe dà au prumuntò(r)iu ch'u gh'è de d'âtu. Nu se sa de segü(r)u quella ch'a l'é(r)a a pusisiùn de 'n prìmmu insediamèntu, ma üna de teurìe ciü impurtanti a fà pensà che ''[[Albium Ingaunum]]'', l'antiga capitâle di [[Ingauni|Lìgü(r)i Ingàuni]] a fusse stèta ti(r)à sciü propiu da ste parte. Dai scâvi fèti in sciu pòstu u s'è descuèrtu numma che di tocchi de se(r)amica du [[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Lo sviluppo urbano, p.13}}</ref> Pe' sta raxùn lì u nu s'è pusciüu cunfermà a pusisiùn de l'antigu nücleu in sciu Munte, scibèn ch'a rèsta quella ciü prubabile. A pusisiùn in sciu Munte a se(r)ea difèti quella tipica di [[Castelâ (fortificaçión)|castelèi]], survaelevâ e fassile da difènde, che in ciü a l'ave(r)ea avüu da vixìn in sò pòrtu o, armenu, in aprôdu segü(r)u. <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|U tòccu da ''Julia Augusta'' cu'u risö Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 09.jpg|U Pilùn Immaggine:Edificio F (Albenga) 2.jpg|L'edifissiu A du percursu Immaggine:Edifissiu E (Via Julia Augusta, Arbenga)-Resti de müraje 04.jpg|Rèsti de mü(r)aje de l'edifissiu E </gallery> Inte l'epuca rumâna, propiu ai pèi du Munte u vegne fètu passà a ''[[Via Julia Augusta]]'', ch'a zunzeva da ste parte ina votta sciurtìa daa sitè rumana passâ a Pòrte de l'A(r)òscia (''Porta Arociorum)'', sbuccu de l'antigu càrdu màscimu, che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Fra e testimunianse rumâne ciü impurtanti facièi in scia vìa, se pò regurdà [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]], munümèntu fünebre "a pilla" du [[II secolo|II seculu]], l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] de ''[[Albingaunum]]'' e, in diresiùn d'[[Arasce|A(r)asce]], e ruìne de öttu munümènti fünebri. De ciü, pe' in curtu tòccu a punènte du [[Munümèntu A (Arbenga)|munümèntu A]], u se tröva ina pursiùn de risö ch'u pà quellu u(r)igina(r)iu da vìa rumâna, che inte stu puntu a duxeva êsse larga nu ciü de 3,50&nbsp;m.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=160-167|volùmme=Vul. 1|capìtolo=Il «Pilone» e la Via Giulia Augusta}}</ref> Tèmpu di rumèi, ai pèi du Munte u se duxeva truvà u ''portus'', nasciüu inta cega fra a sitè e u prumunto(r)iu: scibèn ch'i nu ghe seccen di ducümènti ch'i ne testimonian a custrusiùn bèn evidènte u l'è a rilevansa ch'u l'ha avüu inte ciü ucaxùi, cumme dü(r)ante e guère püniche, vistu che chi intu [[I secolo|I seculu d.C.]] chi u l'axeva truvàu repa(r)u u cappu cartaginese Magùn. A pusisiuùn precisa du pòrtu a nu l'è du tüttu cè(r)a, scicumme che tütta a custe(r)a, fra a bucca da Sènta fin a Santa Crûxe a pu(r)eva rapresentà in pòstu segü(r)u pe l'atraccu de nâve.<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 177}}</ref> === Mediuevu === [[Immaggine:San Martìn au Munte (Arbenga) 01.jpg|miniatura|San Martìn au Munte, u cumplessu a l'imbuccu da vìa]] Levàu stu fètu armenu fin au [[XIII secolo|seculu XIII]] u l'è bèn difissile parlà de Vaìn, scicumme che u mâ u cumense(r)a a vegnisene in derê numma che a partì da stu seculu, in seguitu aa deviasiùn da Sènta, che cu'u növu lettu u l'ha purtàu ascì au repòrtu da tèra inte sti scìti. Turnandu au pòrtu, u se sa da partecipasiùn d'Arbenga ae primme cruxèi, cu'ina sò flotta, a mèxima ch'a l'axeva stabilìu dife(r)ènti traffeghi intu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Du [[1044]] u se sa che, apröu a de grosse dunasiùi, u munastê di benedetìn de l'Ìsu(r)a u guagna in impurtante ricunuscimèntu da [[Pàppa Benedétto IX|Pappa Benedettu IX]], fètu ch'u l'ha cumme cunseguènsa u trasfe(r)imèntu a tèra, in sciu Munte, podâse sutta l'asiùn de Aginulfo, che pe' tradisiùn u n'è cunscide(r)àu u primmu abâte. U se tratava de in pe(r)iudu de richessa pe'i benedetìn d'Arbenga, cumme testimuniàu ascì dai dife(r)ènti pusedimènti cuntrulèi. U l'è bèn regurdà a ogni moddu, che ina primma presènsa di benedetìn in sce artü(r)e de Vaìn a l'è da fa remuntà ancù a prìmma, zà aa fin dau [[VIII secolo|seculu VIII]]. Au [[1254]] u se(r)ea da fissà u mumèntu da deviasiùn d[[a Sènta]], defèti du [[1288]], inti [[Statüi d'Arbenga du 1288|Statüi d'Arbenga]], u se scrive apòsta u capitulu ''De portu previdendo''<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.136}}</ref>, scicumme che u cangiu du cursu d'ègua u l'axeva purtàu l'antigu aprôdu a interâse e u se vuxeva prugetà in növu atraccu. A stu prupôxitu u vegniva pruibìu de druvì lucande e usta(r)ìe là dund'u l'é(r)a in prugettu a custrusiùn du növu portu, ch'a curispunde a quella ch'a vegniva ciamâ l'''Arbara''.<ref name=":3">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Lo sviluppo urbano, p.20}}</ref> Ma du restu u prugettu u nu vegghe a lüxe, scicumme che inti Statüi de dòppu, du [[1350]], u nu se ne parla ciü. Dunca è ben prubabile che se inti seculi de prìmma u gh'é(r)a in gurfu ai pèi du munte u secce stètu encìu daa Sènta, lasciandu növe tère dispunibili.<ref name=":3" /> Ste chi du rèstu e vegnen in man au Cumün, duve(r)èi fin da sübitu pe' sardà i debiti ch'u gh'axeva cu'e gènte.<ref name=":0" /> Pe' permétte de passà da 'na parte a l'âtra da scciümè(r)a, u vegne custruìu u ''pons Arociorum'', che daa Pòrte de l'A(r)òscia u l'inmeteva in scia stradda versu u Munte. Cunusciüu ascì cumme ''pons supranus'', u l'é(r)a ciamàu cuscì perché u traversava u sciümme ciü in sciü rispettu a 'n âtru, custruìu de prìmma, de cuntru dìtu ''pons subtranus''. Vistu che au cumènsu u l'é(r)a stètu fètu de legnu, u g'ha avüu besögnu ciü votte de travai, fin a che du [[1382]] u nu s'è delibe(r)àu pe' fâlu de prìa.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 173}}</ref> Dau [[XIV secolo|seculu XIV]] u se cumènsa ascì a parlà da stradda ''usque Vaynum'', che da l'[[Uspissiu de San Làzzaru (Arbenga)|uspissiu de San Làzzaru]] a purtava in zü versu quella che ancöi a l'è a cianü(r)a au de sutta du Munte. Sta vìa a l'é(r)a cunusciüa cumme stradda rumana e de prubabile a recarcava quella che in antigu culegâva u levànte da sitè cu'u pòrtu. U nu gh'è tüttavia ancù traccia de in insediamèntu stabile, numma che dau [[XV secolo|seculu XV]], quandu che u Cumün u càtta da l'abâte de l'Ìsu(r)a i scìti ch'u ghe vegni(r)à ti(r)àu sciü u cunvèntu e a gêxa de San Benardìn. Cumme cunseguènsa, e prìmme cà e fabbrichèi rüsteghi i vegnen marchèi intu ''registrum'' du [[1473]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 178}}</ref>, mèntre a pôchi ànni prìmma ([[1416]]) i remuntan i prìmmi àtti de vèndita fra privèi.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.55}}</ref> === Etè muderna === [[Immaggine:Albenga fine 800 da vadino.jpg|sinistra|miniatura|Vìsta d'Arbenga versu a fìn de l'Öttusèntu, da Vaìn]] Quarche tèmpu de dòppu, intu [[XV secolo|seculu XV]], pe' curpa de üna o ciü aluviùi, l'ègua a s'è purtâ turna vìa u punte in scia Sènta, ch'u l'è duvüu êsse fabricàu növu. A prupôxitu de stu chi a gh'è ina delibe(r)a du [[1519]] inse(r)ìa inti statüi de quel'ànnu, dìta ''De ponte Cente''. Frütu de decixùi pièi dau Cumün a l'è a custrusiùn du növu punte, dìtu ''da Branca'', a dui èrchi, finìu du [[1587]].<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.54}}</ref> Du [[1550]] u l'è in decrêtu sitadìn, ch'u porta a l'alestimèntu de 'n redossu pe'e barche aa bucca de l'[[Ava(r)ènna]]<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.57}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.137}}</ref>, mèntre de sti ànni a l'è a dumanda de l'a(r)ascìn Lorenzo Testa pe arvì 'na tunè(r)a, de segü(r)u atìva intu [[1667]] e da lì a pôcu abandunâ, se pènsa pe' curpa de tàsce imposte daa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.141}}</ref> Cu'u [[XVI secolo|seculu XVI]] du restu u se ascìste a di cangiamènti inte l'ecunumia du pòstu, cun curtivasiùi miste e in aumèntu de ciànte d'u(r)ive, ch'i levan terén ae vìgne, mèntre âtri scìti i l'é(r)àn tegnüi cumme prèi (u l'è u câxu de Praélle) e i gh'é(r)an senù di canèi, in sce rìve de l'Ava(r)ènna e in Campulàu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età Moderna, p.65}}</ref> Fra [[XIV secolo|Sinquesèntu]] e Settesèntu u gh'è che 'na grossa parte di sciti i vegne ina palüde, chi cumme inte âtre parte da Ciâna. Du mèximu periudu a pia largu campu a curtivasiùn da càneva, che in ciü a quantu dìtu, a rènde a ciâna nu gua(r)i sâna, survatüttu pe'u rüxentâla: bèn doppu e cumense(r)àn e òpe(r)e de bunifica. === Tèmpu di fransesi === Au [[1794]] u l'é(r)a ancù in pèi u veggiu punte da Branca, tantu che da chi u l'è registràu u passàggiu d'in Arbenga de trüppe fransesi, ch'i l'axevan fina cumpiüu di sachezzi inte l'Uspeâ. Viste e cundisiùi de sanitè nu gua(r)i bune, cumme zà dìtu, du [[1795]] l'uspeâ militâre fransese u vegne mesciàu dau seminà(r)iu d'Arbenga au de fö(r)a de mü(r)aje, intu cunvèntu de San Bernardìn. Sulusiùn, sta chi, ch'a nu funsiuna, scicumme che int'in tèmpu abasta rapidu vegne encìu ascì stu chi, purtandu turna a l'ucupasiùn di lucâli in Arbenga Veggia. Du [[1796]] ina növa bü(r)iana a se pòrta via u punte da Branca, cu'u besögnu de cuntegnì [[a Sènta]] au de drentu di argini, finansièi inte st'ucaxùn dai Seullìn, spuncèi da l'aministrasiùn: a vegne sciü a cuscì dìta "bia(r)e(r)a".<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.73}}</ref> U punte u vegne fètu növu dau Geniu militâre pôcu dòppu, ma zà du [[1798]] u vegniva zü. U segue in periudu d'isu(r)amèntu pe'a parte de levante da sitè, scicumme che u Cumün u nu gh'axeva abasta de fundi pe' rangiâlu, a sulusiùn a se tröva ti(r)àndu sciü in punte de legnu, a l'artessa da Pòrte du Pertüxu, cunscide(r)àu ciü che ina votta cumme instabile.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.76}}</ref> Du mèximu ànnu u l'è registràu l'ucupasiùn da parte de trüppe fransesi du cunvèntu de San Benardìn, ch'u ghe vegne fètu di dànni avanti de vegnì abandunàu dai surdàtti mèximi, mèntre i muneghi i l'axevan fètu stramüu a Lüxignàn.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.76}}</ref> A cunfisca di bèn da Gêxa a porta u sachezzu de pa(r)egge òpe(r)e ch'u gh'é(r)a de drentu,e ancù du [[1799]] a l'è a vèndita de l'abasìa de San Martìn ai privèi.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.78}}</ref> Du [[1807]] l'aministrasiùn fransese a spuncia pe' istituì u növu catastru e u se pune u prublema di cunfìn fra Arbenga e A(r)àsce, cu'i arbenganesi che i dixen ch'i passan au de sutta de l'èrcu da [[Capella da Santa Cruxe (Arasce)|Capélla da Santa Crûxe]], segundu di papèi de l'etè de mezzu cunservèi inta paròcchia mèntre che i âtri i vuxevan ch'i vegnìssen fissèi inta lucalitè de Maimuna, ben ciü vixìn a Vaìn. E ratèlle van aavanti pe' quarche annu, cu'u scangiu de papèi fra i dui cumün e u prefettu fransese, che inte l'utubre du [[1807]] u dumandava in elencu de prupietèi che e se truvavan fra e dui regiùi. Du [[1808]], inti travai pe'a custrusiùn da stradda lituranea, u vegne mandàu in növu ducümèntu daa prefetü(r)a au Maire d'Arbenga e intu mese d'avrì u vegne stabilìu dau prefettu u cunfìn definitìvu, daa Còsta du Munte ''vis-a-vis'' fin ae Ròcche de Vaìn'','' tèrmi ch'i sun cunfermèi fina da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], ch'u firma in edittu ai 12 d'utubre du [[1812]], mèntre ch'u l'è a [[Mosca (çittæ)|Musca]]. Cunfìn ch'u vegne ancù dibatüu, scicumme ch'u nu segue mancu u spartiègua, ma sènsa ch'u vegne cangiàu, mancu au passu sutta u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]].<ref>{{Çitta|Moscardini, 2011|Il confine tra Alassio e Albenga (n.1), p.138}}</ref> === Etè mudèrna === Caütti i fransesi u l'è sutta ai Savoia che a ''Littoranea'' a vegne cumpletâ, faxendula passà pe' Vaìn, dund'e vegnen rangièi e stradde nu tantu pe' rènde ciü fassile a vitta di cuntadìn, quantu pe' permette u passaggiu du Ré. I travai i finiscen du [[1823]], cun tantu de növu punte in scia Sènta, che pe l'ucaxùn u s'é(r)a ciamàu in inzegnê da [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]]. I tèmpi de dòppu i sun caraterisài da ina relativa stabilitè. Du [[1834]] a l'è a realisasiùn du semite(r)iu, da vixìn aa ma(r)ìna, viste e cunseguènse de l'edìttu de Saint Cloud e che u nu gh'é(r)a ciü pòstu inte gêxe.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.82}}</ref> U semite(r)iu de Vaìn u vegne prugetàu da l'inzegnê Paolo Duce, inaugu(r)àu de quel'ànnu. A strutü(r)a a nu l'ave(r)à de furtüna, scicumme ch'a vegne indagâ pe' purtà e spüssie di morti inta zôna a l'ingì(r)u, tüttavia u veni(r)à ancù duve(r)àu pe' quarche tèmpu, armenu fin a quande u nu vegne avèrtu [[Semite(r)iu munümentâle (Arbenga)|quellu de Leca]], aa fìn du seculu. A partì dau [[1840]] cumènsan a êsse fabrichèi de növe cà, mèntre aturnu au [[1880]] ciü votte a Sènta a se porta via i argini, giüstèi de dòppu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, pp.86-91}}</ref> Du [[1894]] a vegne istituìa a Caserma Garibaldi dau veggiu ciòstru de San Bernardìn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=64|capìtolo=Lo sviluppo del quartiere Vadino}}</ref> Passàu a Prìmma Guèra Mundiâle, l'edifissiu u vegne duve(r)àu cumme prixùn du mandamèntu. Du [[1926]], cu'a supresciùn di mandamènti, l'edifissiu u recampa i prixuné(r)i ascì de [[Andôa|Andö(r)a]] e d'[[Arasce|A(r)àsce]]. Du [[1927]] i cumènsan i travai da Caserma Piave, pöi duve(r)â ascì inta Segunda guèra. In particulâre a Ciâna a l'è stèta bumbardâ ai 12 d'avrì du [[1944]], cun trei mòrti registrèi, pe' via de bumbe sgancièi in sciu punte da feruvìa, in sce due Caserme e a l'Ava(r)ènna.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga dal fascismo alla Repubblica 1923 - 1970|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/494/c/13/albenga-dal-fascismo-alla-repubblica.-1923-1970.html|ànno=2013|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=122}}</ref> Passàu u cunflittu, a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]]-[[Anni 1960|'60]] u gh'è stètu in grande svilüppu edilissiu, ch'u l'ha purtàu a ti(r)à sciü di növi fabbrichèi e au rivà de növe gènte, scicumme ch'u gh'é(r)a besögnu de travaju inte stüffe (e avanti de ste chi, pe'a Caserma), cun pöi u cangiu türisticu de l'ecunumia du pòstu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea. p.111}}</ref> == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn|left]] * '''Gêxa de San Benardìn de Siêna''', a l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê au de là d[[a Sènta]]. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zòna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''Vìa Julia Augusta''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunventu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispèttu aa ciànta u(r)iginà(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]], a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttüàu cumme caserma militàre sutta ai Sabàudi, vegne in parte recupe(r)àu a destinasiùn religiùsa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle di Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardin au Munte|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu_da_Madònna_de_Fatima_(Vaìn,_Arbenga)-Faciâ_04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stîle goticu. U purtâle u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> === Architetü(r)e militâri === * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu du cunventu de San Benardìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunventu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' 300 surdàtti inte tüttu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'età contemporanea, p.98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave nu gua(r)i daa distànte a l'ha purtàu au lentu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina mànega de surdàtti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasina de cumandu Immaggine:Albenga, rifugio antiaereo (cropped).jpg|L'imbuccu du redossu dai bumbardamènti, Via San Calocciu Immaggine:Albenga Vadino bunker (cropped).jpg|Furtìn ch'u resta daa riunda de Via Piave </gallery> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbertu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrèi. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma ch'a puésse uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a vegnì chi u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasîna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispèttu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i èrchi semireundi a surmuntâli.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> * '''Furtìn da segunda guèra mundiâle''', du [[1940]], cun l'intrâ in guèra de l'Itàlia, u gh'è stètu besögnu de custruì di redossi pe'a pupulasiùn in câxu de bumbardamènti. Fra i pa(r)eggi ch'u l'è stètu imbastìu, dui i se trövan a Vaìn e ün inta Do(r)ia, che pe(r)ò u nu l'è stètu finìu. I se cunservan i dui imbucchi, ün da Vìa San Calòcciu, l'âtru in Vìa Rafaèllu. Du '43 a l'è invece a furtificasiùn du trattu de mâ fra Arbenga e A(r)àsce, d'ataccu aa feruvìa. Vegnen ti(r)èi sciü de mü(r)aje cuntru i sbarchi, âte 2 mêtri inte tüttu, cun pustasiùi pe' l'artije(r)ìa, in ciü u gh'é(r)a u diviêtu de razunze l'a(r)ena, isu(r)â, metendughe du reticulâtu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga dal fascismo alla Repubblica 1923 - 1970|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/494/c/13/albenga-dal-fascismo-alla-repubblica.-1923-1970.html|ànno=2013|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=106}}</ref> === Vìlle sto(r)iche === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' Immaggine:Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia </gallery> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)asce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa restagno, 1993|III. Il paesaggio urbano e le arti, p.155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çittæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivéi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u gròssu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padijùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di anni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensciunâ pe'a prìmma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligâ ai fundi agriculi a l'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du [[XX secolo|Növesèntu]]. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertüa a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi i l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Âtre architetü(r)e === * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === Intu quartê u gh'è in cumplessu de scö(r)e ch'u cröve daa matèrna ae elementàri, a primma a se tröva au de sutta de l'Istitüu Cumprenscìvu Arbenga 2<ref>{{Çitta web|url=https://www.icalbengasecondo.edu.it/luogo/sede-san-clemente/|tìtolo=Infanzia Albenga San Clemente|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref>, cunusciüa ascì cumme "asìlu de San Clemènte" e istituìu a partì dau [[1981]]-[[1982]].<ref name=":2">{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.114}}</ref> E elementàri, de cuntru, e sun sutta a l'Arbenga 1, uspitè in San Benardìn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.icalbenga1.edu.it/luoghi?id=29|tìtolo=Scuola Primaria Vadino|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> A partì dau [[1990]] u l'è stètu trasfe(r)ìu in Arbenga l'Istitüu agra(r)iu "Domenico Aicardi", che avanti de stu mumèntu u se truvava a Sanremmu<ref name=":2" />: scituàu ascì stu lì inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria, parte dau [[2000]], de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> == Ecunumia == Cumme pe'u restu da Ciâna, l'ecunumia a se basa in sce l'agricultü(r)a, zà in antigu a l'é(r)a curtivâ a càneva, asèmme ae vìgne e ai u(r)ìvi in sce artü(r)e. Du rèstu u se sa ascì che inte l'Öttusèntu l'a(r)éna de Vaìn a l'é(r)a cunusciüa pe' l'estrasiùn de l'a(r)éna, ch'a serviva pe'i campi de spà(r)eghi. Fra l'âtru du [[1886]] a l'è ina delibe(r)a ch'a l'impune de duve(r)ala numma che pe' Arbenga, de moddu ch'u nu se vegnisse a creà cuncurènsa cu'e sitè a l'ingi(r)u. Dapöi, l'a(r)éna ch'a ghe rèsta a vegne messa sutta tutêla da parte du Cumün, interessàu aa custrusiùn d'in stabilimèntu e de 'na stasiùn invernâle.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea. p.98}}</ref> Inti àgni a vegnì u se punta sèmpre de ciü au türismu, cu' in'espansciùn de ativitè de stu genere. == Feste e fe(r)e == * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Festa du Santìscimu numme de Ma(r)ìa, a se tegne ai 12 de setèmbre, cu'a messa au santuà(r)iu da Madònna de Fatima dìta dau preve de San Benardìn e a prucesciùn versu vìa San Calòcciu e u Munte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/09/albenga-a-vadino-la-festa-del-nome-di-maria/|tìtolo=Albenga, a Vadino la Festa del Nome di Maria|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> * Castagnata, au cumènsu d'utubre, inti mèximi spàssi duve(r)èi pe' A Vaìn pe' mangià bèn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/castagnata-vain-pe-mangia-ben-vadino/|tìtolo=Castagnata “A Vain Pe’ mangia’ Bèn” a Vadino|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> == Sport == * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn du Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ogni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 posti inte tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == Vaìn u vegne traversàu zà daa prìmma mitè du [[XIX secolo|seculu XIX]] daa cuscì dìta ''Littoranea'', vusciüa dai fransesi e finìa dai Savoia, sfartâ de dòppu e cunessa aa gale(r)ìa sutta u Munte, invêce che daa centrâle du lète. Zà du [[1934]] a vìa ciü gròssa du quartê a pìa u numme de Via Piave, da intènde cumme ''Via alla Piave'', in unû aa Caserma, ch'a se tröva propiu lì da vixìn''.'' De quell'annu vegnen ascì finansièi i travai pe'a sò lüminasiùn e scistemasiùn.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.91}}</ref> Daa fin da guèra u s'è cumensàu a sentì u besögnu de scistemà a viabilitè sitadìna, l'è pe' stu fètu chi che sutta a l'aministrasiùn Viveri, di ànni '60, ch'u l'ha vistu a lüxe doppu pa(r)egge discusciùi a ''Variante Aurelia'' fra [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Vaìn, ch'a scansa u sèntru da sitè e a passa sutta u Munte pe' mezzu da gale(r)ìa de San Martìn, che au sbuccu in diresiùn [[Arasce|A(r)àsce]] a se ghe cunette a veggia traccia. Inte tüttu u gh'è trê sciurtìe, l'ürtima daa Mi(r)ànda, ch'a permette a cunesciùn cu'a parte da sitè a punènte da Sènta, ciü [[Lüxignan|Lüxignàn]] e [[San Fé (Arbenga)|San Fê]]. Da Vaìn a se de(r)amma dunca a [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a munta versu e due frasiùi arbenganesi e a cuntinua in diresiùn de [[Villanöva]]. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Staricco, 2021|ISBN=88-88-39761-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=|capìtolo=|cid=Moscardini, 2011}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] 9p0bkc44cvl5bc10ej8mawab93jk9kf 0 31668 272629 272582 2026-07-31T18:30:22Z N.Longo 12052 è 272629 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Torre Malasemenza, Albenga 01.jpg|thumb|A tûre vìsta daa Ciàssa]] A '''tûre di Malasemènsa''' (''Torre Malasemenza'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina de tûre d'[[Arbenga]], ch'a se faccia in sce [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]] e ch'a l'è apartegnüa aa famìa cu'u mèximu numme, cu'u [[Campanìn da Catedrâle (Arbenga)|campanìn da Catedrâle]] e a [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]], u l'è ün di scimbuli da sitè. == Sto(r)ia == A tûre a cumpa(r)ìsce inte diferenti rafegü(r)asiùi sto(r)iche da sitè d'Arbenga, fra sti chi l'afrescu du [[1550]] cunservàu a [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] inta Cà di Calvi, dunde adi(r)itü(r)a a se presènta cun 'na ciànta d'u(r)ìvu in simma, nasciüa chi spuntànea.<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.34}}</ref> Ma ancù de primma, a l'è mensunâ inte di papèi ciü antighi, cumme 'na pergamêna ch'a remunta ai 30 d'avrì du [[1277]], dund'a vegne marcâ cumme ''turris Malasenmenciorum'', dau numme da famìa ch'à n'è stèta a prìmma pruietà(r)ia. Da sta chi u se ven a savê ch'u l'é(r)a stètu catàu dau cumün d'Arbenga tantu a tûre cumme a cà d'ataccu, in frunte aa [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|gêxa de San Michê]]. A descrisiùn fèta inte stu àttu a l'ha permessu dunca de remuntà aa curispundènsa cu'a tûre de Zaca(r)ìa di Seullìn, ch'u se ne tröva testimuniansa inte diferenti scrìti sto(r)ichi in sce Arbenga, cumme a ''Storia della Città di Albenga'' du Gerolamo Rossi, du [[1870]].<ref name=":4">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XVI, ''Vicende del secolo XVII'', p. 280}}</ref> Segundu de ipotexi a custrusiùn a pu(r)ea êsse fina de primma, ma cumunque sèmpre a l'ingi(r)u da segunda mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]]. St'idea a se(r)ea pruvâ daa datasiùn du palàssiu ch'u gh'è d'ataccu, ch'u mustra architetü(r)e ch'i se curispunden, cumme ün di èrchi ch'u se tröva in sc'in cantu, rembàu pe' 'na parte au còrpu da tûre, sènsa ch'u ghe secce di segni.<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.38}}</ref> 'N'âtru àttu impurtante ch'u l'ha cunfermàu l'identificasiùn da tûre u remunta ai 13 d'utubre du [[1366]] e u se tràtta de ina deliberasiùn du cunseju sitadìn. Da quantu u vegne scrìtu u se cunusce che sta tûre chi a se truvava d'ataccu ae prexûi sitadìne<ref name=":4" /> e du restu u se sa che aa famìa di Seullìn a l'é(r)a passâ de màn a cà de dòssu ae prexûi, passèi chi a partì dau [[1586]].<ref name=":3">{{Çitta|Lamboglia, 1992|Le torri comunali e il campanile della Cattedrale, p.78}}</ref> A prupôxitu a l'è de stu periudu a testimuniànsa che, in sciu càntu versu a ciàssa d'ancöi, u ghe fusse u cuscidìtu "cantu de berline", dund'i vegnivan purtèi, pe' faghe mustra a tütti, i prexunêi.<ref name=":3" /> De dòppu a morte du Zaca(r)ìa a cà a l'é(r)a finìa in ruvìna, tantu che du [[1648]] u cumün u s'é(r)a decisu a catà ascì sta chi, pe' caciâla zü, de mòddu da furmà quella che ancöi a l'è [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p.33}}</ref> {{Çitaçión|Chi defèti, prestantìscimi scignu(r)i, ch'i spêtan a distrüsiùn da cà 'n tèmpu du magnificu Zaca(r)ia di Seùllìn, da vixìn aa ''platea grani'' che, insemme a dui magasìn d'ataccu aa ciàssa zà dìta, du cavalier Tu(r)ellu d'Aste e du sciù Iohannis Thomе Fossati, a l'è da levâ du tüttu [...]|Deliberasiùn du Cumün d'Arbenga, 23 marsu 1648<ref>{{çitta|A.C.A.|I, Del Cons., vol. 66, c. 97 r. e v. 1648 mar. 23}}</ref>|Qui quidem prestantissimi domini, attendentes diruptionеm domus quondam magnifici Zaccarie Cepullini prope plateam granorum, qua si cum duobus magazenis dicte platee contiguis magnificorum equitis Torelli de Aste et domini Iohannis Thomе Fossati omnino tollerentur [...]|lingua=LA}} Du restu a tûre a figü(r)a ascì inta màppa du Vinzoni, fèta aa mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref name=":1">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. I, Analisi delle fonti, c) Piante topografiche, p.16}}</ref>, e du mèximu seculu a cumpa(r)ìsce fina inta rapresentasiùn d'Arbenga cunservâ inte l'Istitüu di Stüddi Ligü(r)i ch'a mustra a sitè mi(r)â da meridiùn.<ref name=":1" /> Sciben ch'u se vuxesse sventrà du tüttu u cumplessu, u s'è finìu inte quelli ànni pe' rangià u tòccu de prexûi e cunservà ina parte ascì de cà, mèntre che l'âtra a l'ha lasciàu spàssiu aa ciàssa. A tûre du rèstu a s'è cunservâ, finèndu int'in blòccu ünicu cu'u palàssiu növu du cumün, prugetàu intu [[1831]] da l'inzegnê Paolo Duce e cun Giuseppe Belloni a cumandà i travai.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p.35}}</ref> == Descrisiùn == <gallery mode="packed" heights="155"> Immaggine:Torre Malasemenza, Albenga 05.jpg|Âtra vìsta da tûre Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 03.jpg|A Tûre dau Caruggiu du Batiste(r)u Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 07.jpg|A trifura versu Via Benardu Ricci Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 02.jpg|Barcunettu cun l'èrcu Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 06.jpg|Detaju du purtâ </gallery>A tûre a l'è âta inte tüttu 31 mêtri e a se ìssa in sce 'na base de prìa mesccia âtra pôcu ciü de 6 mêtri, pe' ina parte negra (de Pûi), pe' l'âtra carcàrea (de [[Cixan]]). U frunte de levànte in antigu u nu l'axeva de avertü(r)e, scicumme ch'u se faciâva in scia chintagna versu u ''capitulum'', primma ch'u vegnisse caciàu zü. Defèti, i barcui ch'i se ghe trövan i sun stèti avèrti du [[1938]] in seguitu a sèrti travai fèti de quell'ànnu. Intu mèntre ch'a vegniva rangiâ, u l'è stètu truvàu in sciu càntu de punènte u segnu d'in èrcu de maùi, ch'u se semejava a quelli truvèi ascì inta [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]] e inte quella di Lengueja Costa. St'èrcu de prìa, u l'è pöi stètu recüpe(r)àu int'in segundu mumèntu, grassie a l'interesse inti [[Anni 1950|ànni '50]] da parte de l'Istitüu di Stüddi Ligü(r)i, defèti ancöi u se pò vegghe surva a l'entrâ versu [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Rìcci]], che pe(r)ò segundu i studiusi u sa(r)ea vegnüu de dòppu rispettu aa custrusiùn de l'edifissiu, scicumme ch'u se ghe ne dröve, au de drentu, in âtru, sbasciàu. Stu chi u l'è stètu fètu de prìa arena(r)ia e u pà tòstu seràu da di blòcchi de prìa ch'i panen de stìle rumanicu. U purtâ, dunca, u l'ha l'avertü(r)a ch'a l'è pe' 'na parte serâ da di blocchi de prìa de 'na fabricasiùn ch'a se vixina a quella rumanica, e au de drentu de stu chi u se tröva fina in âtra avertü(r)a ciü picina, ch'u se pènsa secce stèta utegnüa dai resti de spalline da porte ch'a gh'é(r)a de prìmma. St'ürtime chi e sun vegnüe aa lüxe, cumme u restu, cu'i scavi du [[1938|1938,]] e i se ponen vegghe ancù, grassie a 'na grìa, messa in sciu pavimèntu.<ref name=":2" /> Daa mèxima parte du purtâ u se tröva ina trifura cun 'na datasiùn da vixìn a quella ch'a gh'è intu palàssiu lì de dòssu, cun tantu de èrchetti gotichi messi inta lünetta, fèti da 'na fascia duggia de maùi, sustegnüi da de culunette da mame(r)u, ch'e sun stète rangièi cu'u restu. Sèmpre da sta parte, ciü in âtu, spustâ ciü versu i Quattru Canti, u ghè 'na munofura de stìle rumanicu, marcâ da 'n'âtra fi(r)a da maùi. [[File:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 01.jpg|thumb|A tûre vìsta d'inta Ciassa]]Au cürmine da strutü(r)a ghe de âtre avertü(r)e, quattru, sencie, üna pe' fiancu. Dai stüddi fèti in sce quella gi(r)â versu munte e in sci blòcchi duve(r)èi, u s'è vistu che a tûre a pu(r)ea remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]]. U barcùn de levante, defèti, u l'è pe' in tòccu seràu da mü(r)aü(r)a rüstega e u gh'à cumme ciàppa, aa sò base, in bloccu de [[prìa de Cixan]]. In ciü e se presentan tütte quante cun l'èrcu sbasciàu e sutta a ciaschedüna u se dröve dui garbi picìn. A pìssa da tûre ancöi a l'è cuvèrta a 60 cìtti au de sutta di barcùi ch'u gh'è, segnu che (cumme pe' de âtre) a l'è stèta truncâ in sìmma. Mi(r)andula survatüttu daa Ciàssa u se pò vegghe cumme a cuvertü(r)a ch'u gh'è de maùi a l'ha ina pàtina gianca au mênu fina a rivà a 'n'artessa de 24 mêtri, scicumme ch'u l'è restàu a traccia de l'intonacu ch'u gh'é(r)a de prìmma, cu'a casìna. Muntandu ancù u se vegghe cumme a cangia a dimensciùn di maùi duve(r)ài, cuscì cumme u spessû da casìna fra in maùn e l'âtru. Ma ancù ciü interesante u l'è che inte l'ürtimu tòccu, ciü o mênu in curispundènsa du tèitu da cà ch'a gh'è de dòssu fin in sìmma, u pa(r)amèntu in laterissiu u cangia du tüttu, fètu ch'u l'ha da vegghe cun 'na puscibile recustrusiùn de l'ürtimu tèrsu da tûre, inte 'n periudu ch'u nu se sà quand'u secce.<ref name=":2">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.36}}</ref> U de drentu da tûre u l'ha pe' 'na parte mantegnüu a sò strutü(r)a u(r)igina(r)ia, venèndu rangiàu fin a l'artessa du curnixùn pe' êsse duve(r)àu cumme üfissi du münicipiu sitadìn. U tèitu, au de surva, u l'è restàu cu'i maùi a vista e u se ghe riva numma grassie a 'n garbu utegnüu sfundandu a mü(r)aja daa parte de punènte, giüstu pôcu surva l'edifissiu ch'u gh'è d'ataccu. In u(r)igine, invece, u se ghe puxeva rivà da 'n passaggiu cuèrtu, che pe(r)ò u l'è stètu seràu.<ref name=":0" /> == Nòtte == <references/> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|nùmero=XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Malasemènsa]] 2aowxgko1i9998p66kbqgz8hkjecdg5 0 31859 272649 272617 2026-08-01T11:15:33Z N.Longo 12052 ì 272649 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|miniatura|250x250px|A faciâ du [[Palàssiu du Vescu (Arbenga)|Palàssiu du Vescu]], sêde du müseu]] U '''Müseu Diucesàn''' (''Museo Diocesano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Musêo|müseu]] d'[[Arbenga]], gestìu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi da sitè]], ch'u se tröva drent'au [[Palàssiu du Vescu (Arbenga)|Palàssiu du Vescu]], in [[Arbenga Veggia]]. Inaugu(r)àu ai 15 de mazzu du [[1981]], u müseu u gestisce ascì e vixite au [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] e u g'ha ina sêde destacâ a[[a Cêve]], ciamâ [[Müseu Diucesàn de l'Âta Valâ de l'A(r)òscia]]. == Sto(r)ia == U müseu diucesàn d'Arbenga u l'è nasciüu grassie a l'ativitè de ciü urganisasiùi che, intu detaju, e sun stète a cü(r)ia da diocexi, a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|suvrintendènsa]] archeulogica, quella pe'i bêni ambientâli e architetonichi e quella pe'i bêni artistichi e stò(r)ichi, l'[[Instituto Internazionale di Studi Liguri|Institüu Internasiunâle de Stüddi Ligü(r)i]] e a [[Liguria|Regiùn]]. Pe' primmu intervèntu u l'è stètu dunca rangiàu u palàssiu du Vescu, cun di travai ch'i sun andèti avanti dau [[1947]] au [[1981]]; de ciü, insemme au palàssiu e sun stète rangièi pa(r)égge upe(r)e da futü(r)a culesiùn du müseu<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 6}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=http://museo.diocesidialbengaimperia.it/chi-siamo/|tìtolo=La storia del Museo|outô=Müseu Diucesàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}}</ref>. Cu'a fìn di travai, ai 15 de mazzu du [[1981]] u müseu u l'è stètu dunca inaugü(r)àu dau vescu d'Arbenga, alantu(r)a u Muns. [[Alessandro Piazza]]. U primmu diretû du müseu u l'è stètu Muns. Fiorenzo Gerino, ch'u l'è restàu in càrega fina au primmu de frevâ du [[2017]], quand'u l'è stètu numinàu diretû u canonicu Mauro Marchiano<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Descrisiùn == U müseu diucesàn u se tröva au cian nobile, u primmu, de l'antìgu [[Palàssiu du Vescu (Arbenga)|palàssiu du vescu d'Arbenga]], cu'in percursu ch'u se desvilüppa in sc'ina dexena de sâle inte tüttu, cumme quelle ch'i l'é(r)an duve(r)èi a salùn de rapresentansa, came(r)a du vescu e capélla privâ. === Sâla Lamboglia === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla Nino Lamboglia.jpg|sinistra|miniatura|Vista da primma sâla|250x250px]] A primma sâla du percursu de vixita, dedicâ aa memoja du prufesû [[Nino Lamboglia]], a cuntegne i ciü antìghi retruvamènti archeulogichi cunservèi intu müseu, da l'etè rumâna in avanti. A sâla mèxima, ch'a l'è stèta rangiâ du [[1963]], a l'è ciütòstu antìga, tantu che se pò ligâla aa fâse gòtica du palàssiu, da che a ne cunsèrva de testimunianse<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 7}}</ref>. A l'è cuèrta da vorte a cruxe(r)a, arembèi au sèntru in sce ina culònna tardurumâna missa lì e adatâ inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]; de ciü, inte mü(r)àje e se dröven ancù de pòrte a sèstu agüssu, au dì d'ancöi tapèi<ref name=":2">{{Çitta web|url=http://museo.diocesidialbengaimperia.it/museo/|tìtolo=La visita: museo|outô=Müseu Diucesàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}}</ref>. I repèrti ch'i se ghe trövan i ne vegnen survetüttu dai scâvi fèti inta [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]] fra u [[1948]] e u [[1967]], ciü che dau vixìn [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]], dund'i sun stèti recampèi dai intervènti da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] de l'[[Alfredo D'Andrade]]<ref name=":2" />. Dai scâvi inta catedrâle i rivan dife(r)ènti tòcchi de ciappe cun iscrisiùi e, fra de sti lì, u se pò mensunà a lapide du diacunu Dunàu, du [[571]], ch'a l'è üna de ciü antìghe testimuniànse cristiâne du Punènte intregu. In'âtra ciappa, sènsa de iscrisiùi, a se presènta pe' cuntra cu'a figü(r)a scurpìa d'in paùn, upe(r)a d'artigièi lungubardi ch'i l'é(r)an in Arbenga intu [[VIII secolo|VIII seculu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 7-8}}</ref>. Dai scâvi inta catedrâle, ciü che da di âtri tuchetti de iscrisiùi, i ne vegnen ascì i rèsti du sò ''pluteus''. Dau [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] i rivan de upe(r)e de prexu, cumme de anfu(r)e du [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI seculu]] ch'e l'é(r)an duve(r)èi intu têitu u(r)igina(r)iu da strutü(r)a, caciàu zü du [[1901]], e due lastre de marme(r)u da ina tumba a ''[[arcosolium]]'' missa in scia drìta da sò intrâ. Stu lì, decu(r)àu cun mutivi a sciu(r)e, u l'è u travaju d'ina bütega de Arpe Ligü(r)i du [[VIII secolo|VIII seculu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 8}}</ref>. Pe' du rèstu, i se trövan ancù ina lünetta scurpìa e ina pursiùn da transenna du batiste(r)u, fèti d'a(r)ena(r)ia e, rispetivamènte, de l'VIII e du V-VI seculu. Avanti d'intrâ inta sâla, a l'imprinsippiu du percursu du müseu<ref group="n.">Au [[2025]], u quaddru du Raibadu u l'è stètu stramüàu intu curidù ch'u và d'inta sâla di a(r)assi inte quella di pa(r)amènti.</ref>, u gh'è ascì u quaddru ''A diocexi d'Arbenga'' du [[Benardu Raibadu]], upe(r)a du [[1627]] ch'a rafigü(r)a ina mappa da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi arbenganese]] d'alantu(r)a, cu'i cunfìn e e paròcchie de quelli tèmpi. In sce l'intrâ i se ponen ancù vegghe trèi quaddri du [[Raffaele Resio]], ch'i cuntegnen âtretante viste da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle da sitè]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 8-9}}</ref>. === Sâla de se(r)amiche === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla de çeràmiche (1).jpg|miniatura|Vista da sâla de se(r)amiche|250x250px]] A sâla de se(r)amiche, a segunda du percursu de vixita, a l'è spartìa fra ina recampâ de pitü(r)e e ina culesiùn de se(r)amiche, ch'i g'han dètu u numme. Ste lì e sun stète truvèi inti scâvi pe' rangià u pavimèntu da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]], ch'u l'é(r)a muntàu inti seculi de armenu sètte livèlli e, pe'u ciü, cun l'impimèntu cumandàu dau vescu [[Lücca Fiescu]] fra u [[1582]] e u [[1586]]. Scicumme che u dislivèllu u l'è stètu impìu de scarti da sitè, i ghe sun stèti truvèi pa(r)eggi scciappi de se(r)amiche da mensa ch'e sun u segnu du güstu di cumitènti e de l'ufèrta du mercàu, tantu du postu che de de fö(r)a, grassie a de impurtasiùi fina daa [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a Ibe(r)ica]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 10}}</ref>. I scciappi ciü antìghi da culesiùn i se ligan aa cuscì dìta [[Maiòlica antîga|maiòlica antìga]], a primma se(r)amica smaltâ a êsse prudüta inta regiùn, cun di duietti, di tundi e de xatte de [[Çeràmica de Pîza|frabica pisâna]] o [[Seramica de Sann-a|saunese]] fèti fra u [[XIV secolo|Trexèntu]] e u [[XV secolo|Quattrusèntu]]. De dòppu, e ghe sun pa(r)egge testimunianse de [[Grafîta monòcroma|grafìta munòcruma]] de [[Çeramica ligüre|prudüsiùn ligü(r)e]] o de Sauna, intrâ inte l'üsu du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e frabicâ pe' tüttu u [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Sta se(r)amica lì a l'è caraterizâ da furme duvèrte e a l'è cuèrta da ina pasta de veddru de cu(r)û gianu, òcra o vèrde, cun decu(r)asiùi a crûxe. Pe' sti trèi seculi, intu fratèmpu, segundu i güsti di cumitènti e se ponen truvà ascì de impurtasiùi de se(r)amiche ciü esòtiche: du [[XIV secolo|Trexèntu]]-[[XV secolo|Quattrusèntu]] i ghe sun di scciappi de prudüsiùn ibe(r)ica cun mutivi de blö e a lüstru metalicu, mèntre du [[XV secolo|Quattrusèntu]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] i l'é(r)an bèn apresèi pe'i cu(r)ùi e e ricche decu(r)asiùi e se(r)amiche de manifatü(r)a tuscâna, survetüttu de [[Montelupo Fiorentino|Muntelù Fiurentìn]]. De sti tèmpi, e sun stète truvèi ancù e cuscì dìte ingubièi e grafìte pisâne, cun tundi, xatte e cupette dai tipichi mutivi a "S" cun de bande(r)olle intu mezzu, tracièi cu'u scistema a "punta e stecca"<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 10-11}}</ref>. Ciü de resènte, cu'i növi güsti purtèi dau [[Renascimento|Renascimèntu]] inte büteghe ligü(r)i, e cumènsan a spuntà e maiòliche [[Çeramica de Sann-a|de Sauna]] o [[Çeramica d'Arbissöa|d'Arbisö(r)a]] che, dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i sciorten cun decu(r)asiùi de blö in sc'in smaltu turchinettu, u [[Smâto beretìn|smaltu beretìn]], o de giancu-blö a mutivi cuscì dìti calligrafichi, fèti a ciante stilisèi. De ciü, fra i scciappi de stu genere, u gh'è fina de quelli cun decu(r)asiùi "a quartièi", cumpresu ün cun au sèntru ina tésta de püttu, e di rè(r)i esempi de ciapelette ch'i reciamman u güstu di ''[[Azulejo|azulejos]]'' de [[Valencia|Valensia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 11-12}}</ref>. Du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] i ghe sun pöi pa(r)eggi scciappi de se(r)amiche d'impurtasiùn, dae pulicrume e e giancu-blö [[Çeràmica de Montelupo Fiorentino|de Muntelù]] ae grafìte munòcrume a punta e stecca [[Çeràmica de Pîza|de Pisa]], insemme a di tòcchi d'u(r)igine valensiâna o andalusa. [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla de çeràmiche (2).jpg|miniatura|Âtra vista da sâla|sinistra|250x250px]] In sce l'âtra mü(r)aja da sâla se ghe trövan pe' cuntru de pitü(r)e fra e ciü antìghe ch'e sun cunservèi inte culesiùi du müseu, cumme de pursiùi de pulittichi au dì d'ancöi smembrèi. A ciü impurtante a l'è ina ''Madonna cu'u Bambìn'' d'autû scunusciüu ch'a ne vegne daa [[gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], tè(r)a di [[Anni 1340|ànni qua(r)anta du Trexèntu]] che, pe'u güstu [[Senn-a|senese]], a l'è acustâ au mèstru de [[Gêxa de Sànta Màia de Castéllo (Zêna)|Santa Ma(r)ìa de Castellu]]. Pöi a gh'è a mitè d'ina predèlla cu'i apòstuli, da l'[[Gêxa da Sunta (U Castéllu de Diàn)|u(r)ato(r)iu da Sunta du Castellu de Dian]], fèta fra [[XIV secolo|XIV]] e [[XV secolo|XV seculu]] dau [[Nichiôzo da Vôtri|Niculò da Vûtri]], e in frunte de tabernaculu du [[XV secolo|Quattrusèntu]] decu(r)àu cu'u cruxefissu e u ''[[Imago Pietatis|Vir dolorum]]'', ch'u ne vegne daa [[Gêxa de San Pê (Dian San Pê)|gêxa de Diàn San Pe(r)u]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 11-12}}</ref>. Âtre tè(r)e cunservèi chi e sun ina ''Sant'Anna Metèrsa'' daa [[Gêxa de San Nicolla (U Castéllu de Diàn)|paruchiâle du Castellu de Dian]], da segunda mitè du [[XV secolo|Quattrusèntu]], e e due pa(r)e late(r)âli d'in pulitticu du [[Lücca Baudu]], fètu pe'a catedrâle du [[1501]], ch'e rafigü(r)an ''Sant'Eligiu'' e ''Sant'Ampeliu''. In'âtra pursiùn de pulitticu, de prubabile ina cimâsa, a l'è pe' cuntru a tè(r)a cu'i ''Fradelli in adu(r)asiùn da Crûxe'', travaju da segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] du [[Giüliu De Russi]] pe' l'[[Uatôiu da Santa Cruxe (Dian San Pê)|u(r)ato(r)iu da Santa Crûxe de Dian San Pe(r)u]]. Fra e âtre upe(r)e, a l'ürtimu se regurda ancù u gran cibo(r)iu, âtru travaju du Sinquesèntu du Giüliu De Russi fètu pe'a [[Gêxa di Santi Giacumu e Nicolla (Prelà)|gêxa di Santi Giacumu e Nicolla du Castellu de Prelà]], daa furma a tempiettu a sèi làtti decu(r)àu cun ina figü(r)a pe' fiancu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 13-15}}</ref>. === Sâla de verzü(r)e === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla de verzûe (3).jpg|miniatura|A sâla de verzü(r)e|250x250px]] A cuscì dìta sâla de verzü(r)e o sâla de l'alcòva a l'é(r)a l'antìga stansia da lettu du vescu e, in sce mü(r)aje, a cunsèrva de tracce de l'u(r)igina(r)ia decu(r)asiùn a frescu, da mitè du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e fèta a mudèllu du [[Palàçio di Pàppi|palàssiu di Pappi]] d'[[Avignón|Avignùn]]. A sò ricca trâma, a ''trompe-l'oile'', a l'è fèta a regurdà de tende scü(r)e cun de ciante e de bestie disegnèi, mèntre in sciu cantu fra mü(r)aje e sufitu a cascetùi, in parte ancù l'u(r)igina(r)iu, i se vegghen di stemmi de veschi d'Arbenga. E culesiùi cunservèi chi e se rife(r)iscen pe'u ciü au teso(r)u da catedrâle, cun di presiusi furnimènti da gêxa cumme relichia(r)i, ustenso(r)i e gotti a calice<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 16}}</ref>. Fra e upe(r)e ciü impurtanti ch'e se ghe trövan, nu mancan di ricchi relichia(r)i, cumme u büstu pe'e relicchie de [[San Calòcciu]], du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]], e a tèsta-relichia(r)iu de [[San Ve(r)àn de Cavaillon|San Ve(r)àn]], dunâ aa catedrâle du [[1475]] e travaju de mèstru artigiàn [[Benardu Furcu]]. E ghe sun pöi e brasse relichia(r)ie de San Calòcciu e de San Ve(r)àn, frabichèi rispetivamènte inti [[Anni 1490|ànni nuvanta du Quattrusèntu]] e du [[1501]], e ina relicchia ''ex veste'', in rasu de séa gianca cun fì d'argentu che, da crövispalle da beâ [[Ma(r)ìa Cristina de Savoia]], u l'é(r)a stètu adatàu a cunupeu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 17-18}}</ref>. A sâla a cuntegne ascì di quaddri e de scultü(r)e e, fra de ste lì, se pò mensunà pe' primma a cuscì dìta ''Pa(r)a Gamba(r)ana'', ina pitü(r)a dau güstu lumbardu-fiurentìn du [[Raffaèllu De Russi]], fèta in gì(r)u au [[1530]] pe' in artâ da catedrâle. Fra e scultü(r)e e se ponen pe' cuntru regurdà ina ''Madònna cu'u Bambìn'' de scö(r)a ligü(r)e-lumbarda, frabicâ du [[XIII secolo|Duxèntu]] e missa inta [[gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], ch'a l'è a ciü antìga statua ch'a rafigü(r)e a Vèrgine inta diòcexi intrega<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 18-21}}</ref>. === Capélla veggia === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - vêgia capélla do Vésco (1).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|A capélla mi(r)andu a mü(r)aja versu u Caruggiu du Vescu]] A stansia missa pròppiu dund'u palàssiu u fà cantu fra u Caruggiu du Vescu e [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]] a se tröva in curispundènsa du primmu cian d'ina tûre ch'a l'è finìa inglubâ intu palàssiu e che, passàu u gròssu fögu du [[1418]], a l'é(r)a vegnüa a capélla privâ du vescu. Fra u [[1459]] e u [[1466]], inti ànni du vescu [[Napuleùn Fiescu]], a capélla a l'è stèta tütta tenzüa cu'in gran ciclu de pitü(r)e, descuvèrte pe' câxu du [[1966]] e bèn cunservèi in scia vòtta a pa(r)ègua e intu nicciu ch'u se dröve inta mü(r)aja a setentriùn, mèntre dae âtre parte u ne manca a ciü parte pe'i dànni caxunèi daa cuvertü(r)a a intonacu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. De ste pitü(r)e, in scia vorta a öttu teghe e ghe sun e fegü(r)e di ''Evangelisti'' e di ''Dutùi da Gêxa'', cun au sèntru in tundu de prìa negra dund'u gh'è scurpìu l'''Agnus Dei''. In sce mü(r)aje, pe' cuntru, e se trövan in âtu de ''Sto(r)ie da Vèrgine'' e, in bassu, in nicciu da ''Madònna cu'u Bambìn e i Santi Giuànni u Batista e Michê Arcange(r)u''. Stu gran ciclu, dau güstu ch'u mette insemme i lenguaggi artistichi de [[Liguria|Ligü(r)ia]], [[Piemonte|Piemunte]] e [[Provensa|Pruvènsa]], u l'è stètu atribuìu au cuscì dìtu [[mèstru de Lucéram]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 22-23}}</ref>. Inta capélla e sun pe(r)ò cunservèi ciü upe(r)e d'arte, cumme a ''Pa(r)a de Cexi'' du [[1457]], in travaju, fòscia, du lumbardu [[Fransescu Grassu]] ch'u ne vegne da l'[[Uratoriu de Santa Maria (Cexi)|u(r)ato(r)iu de Santa Ma(r)ìa de Cexi]], e pöi ina ''Madònna cu'u Bambìn'' de l'[[Agustìn da Casanöva]], quaddru du [[1526]] fètu pe' l'[[Uratoriu de San Bastiàn (Prelà)|u(r)ato(r)iu de San Bastiàn de Cà di Carli]], frasiùn de [[Prelà]]. In scia mü(r)aja a meridiùn u se tröva ancù in cristu, scultü(r)a de scö(r)a ligü(r)e-lumbarda du primmu quartu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], frabicâ pe'a [[Gexa de San Martìn (Ressu)|gêxa de San Martìn de Rèssu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 23}}</ref>. === Sâla di stemmi === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla di stémmi (2).jpg|miniatura|250x250px|U salùn di stemmi]] A sâla di stemmi a l'è a ciü grande fra quelle ch'e ghe sun intu percursu de vixita e a pia u numme dai stemmi di veschi d'Arbenga ch'i ghe sun stèti tenzüi aa base da vorta, inte l'urdine dai ciü antìghi fina au dì d'ancöi. Inte stu salùn u se pò vegghe a parte ciü impurtante da culesiùn diucesâna de pitü(r)e, furmâ da tè(r)e du [[XVI secolo|Sinque]]-[[XVII secolo|Seisèntu]]. Fra i âtri, u quaddru de ciü prexu da sâla e da culesiùn intrega u l'è u ''[[Martiriu de Santa Cata(r)ina d'Alesciandria]]'' du [[Güiddu Reni]], cumisciunàu dau banchê [[Utaviu Còsta]], cunte de [[Cunscènte]], pe'a [[Gêxa de Sant'Alesciandru (Cunscente, Cixan)|gêxa de quellu paìse]] in gi(r)u au [[1606]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 24-26}}</ref>. Âtru quaddru de prexu, in scia mancina du Reni, u l'è u ''Mi(r)aculu de San Ve(r)àn'', tenzüu dau [[Giuànni Lanfrancu]] sciübitu primma du [[1616]] e destinàu dau mèximu cumitènte aa capélla di Còsta inta [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]]. D'in Cunscènte u ne vegne ascì in ''San Giuànni u Batista'', cumisciunàu pe' l'[[U(r)ato(r)iu de San Giuanni u Batista (Cunscente, Cixan)|u(r)ato(r)iu sutt'au mèximu titulu]], ch'u l'è ina cupia du [[Caravaggio|Caravaggiu]] cunservàu a [[Kansas City]] fèta grossu mòddu au tèmpu de l'u(r)iginâle<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 26-27}}</ref>. A l'ürtimu, i nu mancan pa(r)egge pitü(r)e da stagiùn du ba(r)òccu zenese; fra de ste lì i se ponen regurdà l'''Anünsiasiùn'' du [[Doménego Fiazélla|Dumenegu Fiasèlla]] daa [[Gêxa de San Giacumu (Dian Calderina, A Maina de Dian)|gêxa de San Giacumu de Dian Calde(r)ìna]] e u ''San Giömu'' de l'[[Oràçio De Feræ|U(r)asiu De Fe(r)èi]], ciü che de âtre tè(r)e de segunda impurtansa o numma in mustra tempu(r)anea<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 27-29}}</ref>. === Sâla di a(r)assi === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - Mozè banbìn o lêva a corónn-a a-o faraón de manifatûa de Bruxelles da-o Palàçio do Vésco (1).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Ün di a(r)assi de Bruxelles]] Inte l'âtru salùn du cian nobile se ghe tröva a gran sâla di a(r)assi, ch'a g'ha in carateristicu [[Teràssa a-a veneçiànn-a|pavimèntu aa venesiâna]] fètu cun scciappi de granija culu(r)â dae dimensciùi dife(r)ènti, cun au sèntru u numme du vescu [[Raffaele Biale]]. Inte sta sâla i se ponen vegghe i a(r)assi ciü impurtanti inte culesiùi du müseu, cu'in ciclu furmàu da quattru pèssi ciü due ''[[entrefenêtre]]''<ref name=":3">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 30}}</ref>. I quattru a(r)assi prinsipâli i sun di travai de manifatü(r)a de [[Bruxelles]], catèi dau vescu [[Carlu Ma(r)ìa De Furnèi]] e frabichèi versu a mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]], dau tesciüu de lâna e séa cun sinque fì d'urdìu pe' cittu de cu(r)ùi blö, ama(r)antu, vèrde, giânu, òcra e grixu. E sto(r)ie rapresentèi da sti a(r)assi i sun quattru scêne da zuentü de Mosè che, intu detaju, i sun ''Mosè abandunàu ae ègue du Nilu e retruvàu'', ''Mosè afidàu daa fìa du Fa(r)aùn a ina balia'', ''Mosè missu aa pröva'' e ''Mosè zuenu u leva a cu(r)una au Fa(r)aùn''<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 30-31}}</ref>. E due ''entrefenêtre'' e sun pe' cuntru ina prudusiùn da manifatü(r)a de [[Oudenaarde|Audenarde]], de lungu du Seisèntu, dau disegnu ch'u rafigü(r)a ina ''Scêna de caccia'' e ina ''Scêna d'incuntru''<ref name=":3" />. === Sâla russa === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla róssa (1).jpg|miniatura|250x250px|A sâla russa in alestimèntu tempu(r)aneu cu'u ''[[Marti(r)iu de Santa Cata(r)ina d'Alesciandria|Marti(r)iu]]'' du [[Güiddu Reni]]]] A cuscì dìta sâla russa a l'é(r)a quella duve(r)â dai veschi arbenganesi cumme salùn de rapresentansa, e a g'ha tütte e mü(r)aje cuèrte da tapese(r)ìa russa de séa damascâ, de manifatü(r)a zenese du [[1775]], ch'a g'ha dètu u numme. In simma ae due pòrte da stansia e ghe sun due pitü(r)e de paesaggi, fète de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] ma che, pe'i dànni du [[Teramòttu de Diàn|teramòttu du 1887]], e sun stète rangièi da l'[[Ernesto Mariano Muratori]] inta segunda mitè du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 32}}</ref>. A stansia a l'è aredâ cun di mobili dau güstu tipicu du [[XVIII secolo|Settesèntu]], declinasiùn du "ba(r)uchettu" zenese, cumme angulie(r)e, ''consolle'', carêghe e bardachìn, int'ina dispusiùn ch'a repia quella vusciüa dau vescu [[Gaetàn Arimunda]] du [[1879]], quand'u l'é(r)a da pôcu vegnüu cardinâle<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 32-33}}</ref>. Fra e upe(r)e ch'e ghe sun in mustra, e se ponen regurdà e scultü(r)e da ''Madònna cu'u Bambìn'' du [[Françésco Màia Scciafìn|Fransescu Ma(r)ìa Scciafìn]], du [[XVIII secolo|Settesèntu]], e a statua da prucesciùn de ''San Michê Arcange(r)u'', fèta d'argentu du [[1793]]. In sce mü(r)aje dae parte i ghe sun i dui ritrèti de [[Zâne Batìsta Spìnoa o Vêgio|Giuànni Batista Spinnu(r)a u Veggiu]] e de [[Zâne Batìsta Spìnoa o Zóveno|Giuànni Batista Spinnu(r)a u Zuenu]], tütti dui [[Arçidiòcexi de Zêna|assiveschi de Zena]] ciü che barba e frè du [[Zorzu Spinu(r)a|Zorzu]], [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]] dau [[1691]] au [[1714]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 33}}</ref>. === Sâla di pa(r)amènti === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla di paraménti (1).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vista da sâla di pa(r)amènti]] A sâla di pa(r)amènti a l'è stèta recavâ inta stansia dund'u gh'é(r)a u stüddiu du vescu [[Raffaele De Giuli]], in càrega dau [[1946]] au [[1963]]. Cumm'u dixe u numme, se ghe ponen truvà de vedrìne ch'e cuntegnan di pa(r)amènti religiusi de variu genere, dai vestì da vescu ai furnimènti d'artâ<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 36}}</ref>. Fra de sti lì, l'upe(r)a ciü antìga a l'è in paliòttu de séa, russu e ò(r)u, fètu inte l'ürtimu quartu du [[XIV secolo|Trexèntu]], dund'e ghe sun rafigü(r)èi a Madònna cu'u Bambìn e öttu santi, incurnixèi int'in portegu fètu d'èrchi a trèi lobi. Pe' du rèstu, u se pò mensunà in insemme de cianea, stola e velu de calice dau güstu ''rococò'' e decu(r)asiùn a ramme d'ò(r)u e sciu(r)e a ciü cu(r)ùi, frabicàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] fòscia da ina bütega zenese. Se ponen pöi vegghe in piviâle de ''[[gros de Tours]]'' fètu de séa gianca a ''[[moiré]]'', cumpresu int'in pa(r)amèntu furmàu ascì da ina cianea e ina tuneghetta gianca, cu'ina fibbia d'argentu dau mutivu a ''[[rocaille]]'', de [[Ponzón Torétta|punsùn Turetta]] du [[1778]]. De ciü, se regorda ancù in piviâle ciü resènte e dau güstu menu cumpricàu, che in scia fibbia d'argentu u g'ha u stemma du vescu [[Carmine Cordiviola]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 36-37}}</ref>. Fra i âtri ugètti cunservèi inta sâla, se pò vegghe ina vedrìna dedicâ au munsciù [[Luciano Angeloni]], nasciüu a[[U Portu|u Pòrtu]] e nünsiu apustòlicu inte pa(r)egge nasiùi, ch'u l'ha lasciàu au müseu di vestì soi e de medaje ch'u l'ha guagnàu pe'e sò misciùi<ref name=":4">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 38}}</ref>. === Capélla növa === [[Immaggine:Capélla do Palàçio do Vésco (Arbénga) - vìsta (1).jpg|miniatura|250x250px|Vista da capélla du vescu]] Au fundu du percursu de vixita au müseu u se tröva ina stansia che, a l'ürtimu, a l'é(r)a duve(r)â cumme capélla du vescu, funsiùn ch'a l'ha cunservàu fina inti ànni du munsciù [[Mario Olivieri]], vescu d'Arbenga fina du [[2016]]. A strutü(r)a d'ancöi du lucâle u ne vegne da ciü intervènti, fèti survetüttu de dòppu du [[Teramottu de Dian|teramòttu du 1887]]<ref name=":5">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 39}}</ref>. Au dì d'ancöi, a capélla a se presènta cu'in presbite(r)iu dau pavimèntu ciü âtu che intu rèstu da stansia, dund'u gh'è in'artâ frabicàu intu güstu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] ma zà gi(r)àu ''versum popolum'', scicumme ch'u l'è in travai du scurtû [[Ernesto Muratorio]] di [[Anni 1980|ànni Utanta]]. In gi(r)u a l'artâ se ghe trövan de culònne slancièi a füstu lisciu, ch'e g'han in simma di capitèlli de stüccu indu(r)àu in stile curinsiu. Cuscì misse, e culònne e rezzen ina cupula picìna a cascetùi, decu(r)â intu mezzu cu'u [[Tetragrammaton|tetragramma sacru]]<ref name=":5" />. Intu rèstu da capélla u pavimèntu u l'è tüttu cuèrtu da carateristiche ciapelette de maiòlica dau disegnu "a tapetu", decu(r)èi in simma int'in güstu tardu-ba(r)occu da manifatü(r)a napuletâna du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. A l'ürtimu, vegnindu inderé inta sâla di pa(r)amènti, da ina pòrte late(r)âle u se pò intra int'ina stansia picìna, cuèrta da ina vorta a butte ch'a g'ha in simma ina pitü(r)a cu'u Segnû e d'in gi(r)u de téste d'ange(r)i e u stemma du vescu [[Lücca Fiescu]]. Lì a l'è cunservâ ina culesiùn de relichia(r)i du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesèntu]], apartegnüi tantu a di veschi che a di âtri òmmi da Gêxa arbenganese<ref name=":4" />. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Guida al Museo Diocesano di Albenga|ànno=2021|editô=Diocexi d'Arbenga e Impe(r)ia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2021}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://museo.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/istituticulturali/istituto/1905/|tìtolo=Albenga: Museo Diocesano|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}} * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/museo-diocesano.htm|tìtolo=Museo Diocesano e Battistero|léngoa=IT, EN|vìxita=2025-03-12}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Musêi da Ligùria|Arbénga]] e9jtk7uptb8t5zfkp2z0r5pl6jad9en 0 32747 272631 269817 2026-07-31T18:31:16Z N.Longo 12052 272631 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Albenga, San Vittore martire.jpg|miniatura|Vista da gêxa cun, intu mezzu da faciâ, u purtâ immü(r)àu]] A '''baxìlica de San Vitû''' a l'é(r)a ina [[Gexa (architettua)|gêxa]] d'[[Arbenga]] missa in Puntelungu, au de fö(r)a de [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje da sitè]], fabricâ du [[V secolo|V seculu]] e, finìa in ruìna, descuèrta turna du [[1955]]. == Sto(r)ia == Dai scâvi fèti intu scitu u pà che a gêxa a secce stèta fabricâ in simma a l'antiga [[Necròpuli setentriunâle de Albingaunum|necròpuli rumâna a setentriùn da sitè]], ch'a se spandeva daa [[Pòrte de Mu(r)ìn (Arbenga)|pòrte de Mu(r)ìn]] fina aa veggia gè(r)a d[[a Sènta]] e ch'a l'é(r)a traversâ inte sta diresiùn daa ''[[Via Julia Augusta]]''. Defèti, sutt'ai livélli du semite(r)iu cristiàn, u s'è truvàu i resti d'ina custrusiùn gi(r)â pròpiu cumme i munümènti fünebri de l'âtru tòccu da necròpuli ch'u s'è pusciüu stüdià, a mezza stradda fra San Vitû e [[Arbenga Veggia]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', p. 175}}</ref>. [[Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore, Albenga 03.jpg|sinistra|miniatura|A navâ dau co(r)u, cu'u cippu fünebre missu pe' artâ e, ciü avanti, a mü(r)aja a transenna]] Inte stu cuntestu, cu'i cristièi ch'i l'han purtàu avanti a funsiùn du scitu pe' suterâghe i mòrti, de prubabile du [[V secolo|V seculu]] u gh'è stètu inandiàu a gêxa che, cumme descuèrtu cun de riserche d'archiviu, a l'é(r)a intitulâ a [[San Vitû u Mo(r)u|San Vitû]]. L'intitulasiùn a stu santu, massàu a ''[[Laus Pompeia]]'' ([[Lodi Vecchio|Lôdi Veggia]]) du [[303]], a se mustra fassile pe'u fètu che, alantu(r)a, a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] a dipendesse da [[Arçidiòcexi de Milàn|quella da Milàn]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', pp. 175-176}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La basilica paleocristiana di S. Vittore'', pp. 175-176}}</ref>. U cumplessu de gêxa e campusantu u l'ha funsiunàu pe' pa(r)eggi seculi, pe' êsse interessàu dai pa(r)eggi intervènti descuèrti cu'e campagne di scâvi. Finìu de manimàn in abandùn, San Vitû u l'è spa(r)ìu du tüttu tèmpu du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Quattrusèntu]], cumm'u fà pröva u mêtru e passa de depôxiti purtèi daa scciümè(r)a ch'i gh'é(r)an in simma ae ruìne. A l'ürtimu, du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], intu scitu da gêxa u s'è ti(r)àu sciü ina capelétta ch'a gh'axeva ina cianta squadrâ cun davanti in pòrtegu, ch'u se druviva versu levante, in scia vìa. A ògni moddu, a capelétta a l'é(r)a zà in abandùn du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesèntu]] e i sò resti i sun stèti levèi tèmpu di scâvi, pe' descruvì du tüttu e strutü(r)e ciü antìghe<ref name=":0">{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', p. 177}}</ref>. Intu detaju, u cumplessu de San Vitû u l'è stètu descuèrtu pe' câxu du [[1955]], quand'u s'è scavàu stu terén pe' fâghe in simma in distributû de bensìna, prugèttu ch'u l'è stètu dunca scangiàu de pòstu. I scâvi, sutt'aa diresiùn du [[Nino Lamboglia]], i sun andèti avanti dau [[1956]] au [[1958]] pe' repià turna du [[1963]], e i l'han purtàu aa lüxe tütta a gêxa cu'e sò fase de custrusiùn e i sò semite(r)i cintèi<ref name=":1">{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', pp. 176-177}}</ref>. Stu scitu, dicia(r)àu de gran interesse e vinculàu dau [[1955]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/temp/info_8356facf-9b26-4348-b885-f21a64210fac.html|tìtolo=Area archeologica di San Vittore|dæta=16 nuvèmbre 1955|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}}</ref>, u l'è passàu au demaniu du [[1958]] e, du [[1987]] e du [[1991]], u s'è estesu u vinculu ae particelle ch'i ghe cunfìna a setentriùn e a meridiùn<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00870020087006.pdf|tìtolo=Fascia di rispetto adiacente alla basilica paleocristiana di San Vittore|outô=Ministe(r)u pe'i Bêni Cultü(r)âli e Ambientâli|dæta=1987-02-05|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/temp/info_79bfacb8-c7c9-4d93-82fa-41138a50d778.html|tìtolo=Area archeologica di San Vittore|dæta=1991-01-21|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}}</ref>. A l'ürtimu, du [[2010]], a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] a l'ha dètu recattu aa strutü(r)a pe' mustrà meju u livéllu u(r)igina(r)iu du terén<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|miniatura|Vista de frunte da gêxa]] === Primma fase === Inta primma fase du cumplessu, ciü o menu du [[V secolo|V seculu]], u gh'é(r)a ina custrusiùn picìna, de ciü o mênu 18 mêtri pe' 7, daa cianta a retangulu. A pòrte a l'é(r)a vurtâ a meridiùn mèntre l'abside, a furma de ciapùn, u l'é(r)a a setentriùn, cu'a gêxa ch'a l'é(r)a dunca gi(r)â int'ina mane(r)a dife(r)ènte daa vìa, ch'a l'andexeva cumme ancöi versu levante<ref group="n.">E dimensciùi, u moddu ch'a l'è gi(r)â e a presènsa d'in semite(r)iu da fiancu a l'intrâ i se semejan bèn a quelli du cumplessu, da mèxima etè, truvàu sutta aa [[Cumplessu de San Clemènte (Arbenga)|gêxa de San Clemènte]], inta gè(r)a d[[a Sènta]].</ref><ref name=":2">{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', p. 176}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La basilica paleocristiana di S. Vittore'', pp. 176-177}}</ref>. A meridiùn e a levante a gêxa a l'é(r)a fiancâ dau semite(r)iu, tüttu seràu da de mü(r)aje e dund'u s'è truvàu de tumbe aa "scapusìna". Intu campusantu u se gh'intrava pe' mezzu d'in'avertü(r)a inta mü(r)aja ciü a meridiùn, in faccia a l'intrâ da gêxa e lastregâ de risöi. De ciü, rembàu a l'abside u gh'é(r)a ancù ina custrusiùn picìna, daa furma riunda missa drentu a ina strutü(r)a squadrâ, daa funsiùn ch'a nu l'è gua(r)i cè(r)a. A datasiùn de sta fase, ciü che dau scâvu, a ne vegne ascì dai pa(r)amènti de mü(r)aje, fèti de bluchetti nu gua(r)i pa(r)eggi missi inte de fi(r)e urizuntâli, ch'i se semejan a quelli du [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]]<ref name=":2" /><ref name=":3" />. === Segunda fase === Du [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII seculu]], tèmpu di [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] e di [[Régno longobàrdo|lungubardi]], a San Vitû u gh'è stètu di travai impurtanti, cu'i pavimènti ch'i sun stèti issèi e u campusantu ch'u l'ha cangiàu de urganisasiùn. Pe'u semite(r)iu, versu meridiùn a l'è stèta issâ ina növa mü(r)aja pe' dà ciü spassiu a de tumbe, mèntre a setentriùn e a punènte da gêxa de âtre mü(r)aje e l'han marcàu di növi pòsti pe' suterâghe i mòrti. Fra de sti lì, u se pò vegghe cumme a mü(r)aja de setentriùn e quella növa a meridiùn e nu fussen ciü gi(r)èi cumme quelle, ciü antighe, da gêxa<ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La basilica paleocristiana di S. Vittore'', pp. 177-178}}</ref>. De sti tèmpi, scibèn che inte tumbe cristiâne u manche de curêdu a dâne ina datasiùn precisa, u se n'è truvàu de genere dife(r)ènte, dae tumbe aa "scapusìna" a quelle drentu in'anfu(r)a o ancù inte de casce de late(r)issi o de mü(r)aje. A st'etè u remunta i dui tòcchi d'epigrafe truvèi cu'i scâvi, ch'u s'è pusciüu dìne de precisu l'ànnu, u [[515]] e u [[522]]<ref group="n.">De ste due targhe, l'üna a l'è stèta purtâ vìa du [[1972]] mèntre l'âtra a se pò vegghe inta Sâla di Cunsu(r)i du [[Palàssiu Veggiu (Arbenga)|Palàssiu Veggiu]]. A targa ch'a s'è sarvâ, descuèrta inta cumpagna du [[1956]]-[[1958]], a l'é(r)a d'in persunaggiu scunusciüu e de Marina, ina fiö(r)a mòrta a sett'ànni tèmpu di cunsu(r)i [[Flavius Symmachus]] intu Levante e [[Flavius Boethius]] intu Punènte, fètu ch'u ne dixe l'ànnu precisu ({{Çitta|Massabò, 2004|''Il Palazzo Vecchio del Comune: il lapidario romano'', p. 73; ''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', pp. 175-176}})</ref><ref name=":2" />. === Tersa fase === [[Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) - Italy.jpg|miniatura|Vista de l'abside, fètu in gì(r)u au [[1000|Mille]]|sinistra]] A l'ürtimu, a gêxa a l'è stèta interesâ da di travai impurtanti in gì(r)u a l'[[1000|ànnu Mille]], inte l'[[Architetûa romànica|etè rumanica]]. U pavimèntu, de batüu de malta, u l'è stètu fètu a növu e issàu in curispundènsa de l'abside, ch'a l'è stèta ricustruìa cu'ina furma a mezzu serciu in simma a quella ciü antìga. A pòrte prinsipâ a l'è stèta immü(r)â e dutâ d'ina sca(r)etta, mèntre a navâ a s'è strêta cun di blòcchi de prìa, ch'i ne vegnivan daa [[Albingaunum|sitè rumâna]], missi cumme pilastri rembèi ae mü(r)aje, a furmâ de nicce dae parte ch'e l'é(r)an cuèrte da èrchi de tuvu, cumm'u gh'é(r)a inti [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|cumplessi de San Calòcciu]] e [[Cumplessu de San Clemènte (Arbenga)|San Clemènte]]. Intu mezzu du co(r)u u se gh'è missu pöi in cippu fünebre rumàn, ch'u n'è stètu scancelàu e scrìte, duve(r)àu pe' rezze a ciappa de l'[[artâ]]. Stu lì u g'ha in simma ina vaschetta incavâ, daa furma a retangulu, ch'a l'é(r)a duve(r)â cumme reliqua(r)iu<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La basilica paleocristiana di S. Vittore'', p. 178}}</ref>. A ògni moddu, u gh'è stètu ancù di travài fina a quande u s'è abandunàu a gêxa: presèmpiu u s'è fabricàu ina mü(r)aja pe' [[transenna]], ch'a l'ha scürsàu a navâ au fundu da gêxa. De ciü, sübitu a punènte da gêxa u l'è stêtu scavàu in pussu riundu mèntre, intu semite(r)iu, u s'è cuntinuàu a suterà i mòrti inte de tumbe de prìa, fina aa distrusiùn du cumplessu<ref name=":0" /><ref name=":4" />. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}} * {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309281|tìtolo=Area archeologica di San Vittore (zona di interesse archeologico)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}} * {{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/basilica-paleocristiana-di-san-vittore|tìtolo=Basilica paleocristiana di San Vittore|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19|outô=Ministe(r)u da Cultü(r)a}} * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/san-vittore.htm|tìtolo=San Vittore|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}} * {{Çitta web|url=https://gritaccess-data.isula.corsica/documents/bbe6693a63687dab04a37bb4f2c4c931.pdf|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|outô=Rete dei musei e delle aree archeologiche della Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria]] [[Categorîa:Archiologîa da Ligùria]] lxx3gbysa5n9mmodgglzeg5ah6tknb7 272633 272631 2026-07-31T18:34:26Z N.Longo 12052 272633 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Albenga, San Vittore martire.jpg|miniatura|Vista da gêxa cun, intu mezzu da faciâ, u purtâ immü(r)àu]] A '''baxìlica de San Vitû''' a l'é(r)a ina [[Gexa (architettua)|gêxa]] d'[[Arbenga]] missa in Puntelungu, au de fö(r)a de [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje da sitè]], fabricâ du [[V secolo|V seculu]] e, finìa in ruìna, descuèrta turna du [[1955]]. == Sto(r)ia == Dai scâvi fèti intu scitu u pà che a gêxa a secce stèta fabricâ in simma a l'antiga [[Necròpuli setentriunâle de Albingaunum|necròpuli rumâna a setentriùn da sitè]], ch'a se spandeva daa [[Pòrte de Mu(r)ìn (Arbenga)|pòrte de Mu(r)ìn]] fina aa veggia gè(r)a d[[a Sènta]] e ch'a l'é(r)a traversâ inte sta diresiùn daa ''[[Via Julia Augusta]]''. Defèti, sutt'ai livélli du semite(r)iu cristiàn, u s'è truvàu i resti d'ina custrusiùn gi(r)â pròpiu cumme i munümènti fünebri de l'âtru tòccu da necròpuli ch'u s'è pusciüu stüdià, a mezza stradda fra San Vitû e [[Arbenga Veggia]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', p. 175}}</ref>. [[Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore, Albenga 03.jpg|sinistra|miniatura|A navâ dau co(r)u, cu'u cippu fünebre missu pe' artâ e, ciü avanti, a mü(r)aja a transenna]] Inte stu cuntestu, cu'i cristièi ch'i l'han purtàu avanti a funsiùn du scitu pe' suterâghe i mòrti, de prubabile du [[V secolo|V seculu]] u gh'è stètu inandiàu a gêxa che, cumme descuèrtu cun de riserche d'archiviu, a l'é(r)a intitulâ a [[San Vitû u Mo(r)u|San Vitû]]. L'intitulasiùn a stu santu, massàu a ''[[Laus Pompeia]]'' ([[Lodi Vecchio|Lôdi Veggia]]) du [[303]], a se mustra fassile pe'u fètu che, alantu(r)a, a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] a dipendesse da [[Arçidiòcexi de Milàn|quella da Milàn]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', pp. 175-176}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La basilica paleocristiana di S. Vittore'', pp. 175-176}}</ref>. U cumplessu de gêxa e campusantu u l'ha funsiunàu pe' pa(r)eggi seculi, pe' êsse interessàu dai pa(r)eggi intervènti descuèrti cu'e campagne di scâvi. Finìu de manimàn in abandùn, San Vitû u l'è spa(r)ìu du tüttu tèmpu du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Quattrusèntu]], cumm'u fà pröva u mêtru e passa de depôxiti purtèi daa scciümè(r)a ch'i gh'é(r)an in simma ae ruìne. A l'ürtimu, du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], intu scitu da gêxa u s'è ti(r)àu sciü ina capelétta ch'a gh'axeva ina cianta squadrâ cun davanti in pòrtegu, ch'u se druviva versu levante, in scia vìa. A ògni moddu, a capelétta a l'é(r)a zà in abandùn du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesèntu]] e i sò resti i sun stèti levèi tèmpu di scâvi, pe' descruvì du tüttu e strutü(r)e ciü antìghe<ref name=":0">{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', p. 177}}</ref>. Intu detaju, u cumplessu de San Vitû u l'è stètu descuèrtu pe' câxu du [[1955]], quand'u s'è scavàu stu terén pe' fâghe in simma in distributû de bensìna, prugèttu ch'u l'è stètu dunca scangiàu de pòstu. I scâvi, sutt'aa diresiùn du [[Nino Lamboglia]], i sun andèti avanti dau [[1956]] au [[1958]] pe' repià turna du [[1963]], e i l'han purtàu aa lüxe tütta a gêxa cu'e sò fase de custrusiùn e i sò semite(r)i cintèi<ref name=":1">{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', pp. 176-177}}</ref>. Stu scitu, dicia(r)àu de gran interesse e vinculàu dau [[1955]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/temp/info_8356facf-9b26-4348-b885-f21a64210fac.html|tìtolo=Area archeologica di San Vittore|dæta=16 nuvèmbre 1955|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}}</ref>, u l'è passàu au demaniu du [[1958]] e, du [[1987]] e du [[1991]], u s'è estesu u vinculu ae particelle ch'e ghe cunfinan a setentriùn e a meridiùn<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00870020087006.pdf|tìtolo=Fascia di rispetto adiacente alla basilica paleocristiana di San Vittore|outô=Ministe(r)u pe'i Bêni Cultü(r)âli e Ambientâli|dæta=1987-02-05|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/temp/info_79bfacb8-c7c9-4d93-82fa-41138a50d778.html|tìtolo=Area archeologica di San Vittore|dæta=1991-01-21|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}}</ref>. A l'ürtimu, du [[2010]], a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] a l'ha dètu recattu aa strutü(r)a pe' mustrà meju u livéllu u(r)igina(r)iu du terén<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|miniatura|Vista de frunte da gêxa]] === Primma fase === Inta primma fase du cumplessu, ciü o menu du [[V secolo|V seculu]], u gh'é(r)a ina custrusiùn picìna, de ciü o mênu 18 mêtri pe' 7, daa cianta a retangulu. A pòrte a l'é(r)a vurtâ a meridiùn mèntre l'abside, a furma de ciapùn, u l'é(r)a a setentriùn, cu'a gêxa ch'a l'é(r)a dunca gi(r)â int'ina mane(r)a dife(r)ènte daa vìa, ch'a l'andexeva cumme ancöi versu levante<ref group="n.">E dimensciùi, u moddu ch'a l'è gi(r)â e a presènsa d'in semite(r)iu da fiancu a l'intrâ i se semejan bèn a quelli du cumplessu, da mèxima etè, truvàu sutta aa [[Cumplessu de San Clemènte (Arbenga)|gêxa de San Clemènte]], inta gè(r)a d[[a Sènta]].</ref><ref name=":2">{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', p. 176}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La basilica paleocristiana di S. Vittore'', pp. 176-177}}</ref>. A meridiùn e a levante a gêxa a l'é(r)a fiancâ dau semite(r)iu, tüttu seràu da de mü(r)aje e dund'u s'è truvàu de tumbe aa "scapusìna". Intu campusantu u se gh'intrava pe' mezzu d'in'avertü(r)a inta mü(r)aja ciü a meridiùn, in faccia a l'intrâ da gêxa e lastregâ de risöi. De ciü, rembàu a l'abside u gh'é(r)a ancù ina custrusiùn picìna, daa furma riunda missa drentu a ina strutü(r)a squadrâ, daa funsiùn ch'a nu l'è gua(r)i cè(r)a. A datasiùn de sta fase, ciü che dau scâvu, a ne vegne ascì dai pa(r)amènti de mü(r)aje, fèti de bluchetti nu gua(r)i pa(r)eggi missi inte de fi(r)e urizuntâli, ch'i se semejan a quelli du [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]]<ref name=":2" /><ref name=":3" />. === Segunda fase === Du [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII seculu]], tèmpu di [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] e di [[Régno longobàrdo|lungubardi]], a San Vitû u gh'è stètu di travai impurtanti, cu'i pavimènti ch'i sun stèti issèi e u campusantu ch'u l'ha cangiàu de urganisasiùn. Pe'u semite(r)iu, versu meridiùn a l'è stèta issâ ina növa mü(r)aja pe' dà ciü spassiu a de tumbe, mèntre a setentriùn e a punènte da gêxa de âtre mü(r)aje e l'han marcàu di növi pòsti pe' suterâghe i mòrti. Fra de sti lì, u se pò vegghe cumme a mü(r)aja de setentriùn e quella növa a meridiùn e nu fussen ciü gi(r)èi cumme quelle, ciü antighe, da gêxa<ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La basilica paleocristiana di S. Vittore'', pp. 177-178}}</ref>. De sti tèmpi, scibèn che inte tumbe cristiâne u manche de curêdu a dâne ina datasiùn precisa, u se n'è truvàu de genere dife(r)ènte, dae tumbe aa "scapusìna" a quelle drentu in'anfu(r)a o ancù inte de casce de late(r)issi o de mü(r)aje. A st'etè u remunta i dui tòcchi d'epigrafe truvèi cu'i scâvi, ch'u s'è pusciüu dìne de precisu l'ànnu, u [[515]] e u [[522]]<ref group="n.">De ste due targhe, l'üna a l'è stèta purtâ vìa du [[1972]] mèntre l'âtra a se pò vegghe inta Sâla di Cunsu(r)i du [[Palàssiu Veggiu (Arbenga)|Palàssiu Veggiu]]. A targa ch'a s'è sarvâ, descuèrta inta cumpagna du [[1956]]-[[1958]], a l'é(r)a d'in persunaggiu scunusciüu e de Marina, ina fiö(r)a mòrta a sett'ànni tèmpu di cunsu(r)i [[Flavius Symmachus]] intu Levante e [[Flavius Boethius]] intu Punènte, fètu ch'u ne dixe l'ànnu precisu ({{Çitta|Massabò, 2004|''Il Palazzo Vecchio del Comune: il lapidario romano'', p. 73; ''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', pp. 175-176}})</ref><ref name=":2" />. === Tersa fase === [[Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) - Italy.jpg|miniatura|Vista de l'abside, fètu in gì(r)u au [[1000|Mille]]|sinistra]] A l'ürtimu, a gêxa a l'è stèta interesâ da di travai impurtanti in gì(r)u a l'[[1000|ànnu Mille]], inte l'[[Architetûa romànica|etè rumanica]]. U pavimèntu, de batüu de malta, u l'è stètu fètu a növu e issàu in curispundènsa de l'abside, ch'a l'è stèta ricustruìa cu'ina furma a mezzu serciu in simma a quella ciü antìga. A pòrte prinsipâ a l'è stèta immü(r)â e dutâ d'ina sca(r)etta, mèntre a navâ a s'è strêta cun di blòcchi de prìa, ch'i ne vegnivan daa [[Albingaunum|sitè rumâna]], missi cumme pilastri rembèi ae mü(r)aje, a furmâ de nicce dae parte ch'e l'é(r)an cuèrte da èrchi de tuvu, cumm'u gh'é(r)a inti [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|cumplessi de San Calòcciu]] e [[Cumplessu de San Clemènte (Arbenga)|San Clemènte]]. Intu mezzu du co(r)u u se gh'è missu pöi in cippu fünebre rumàn, ch'u n'è stètu scancelàu e scrìte, duve(r)àu pe' rezze a ciappa de l'[[artâ]]. Stu lì u g'ha in simma ina vaschetta incavâ, daa furma a retangulu, ch'a l'é(r)a duve(r)â cumme reliqua(r)iu<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La basilica paleocristiana di S. Vittore'', p. 178}}</ref>. A ògni moddu, u gh'è stètu ancù di travài fina a quande u s'è abandunàu a gêxa: presèmpiu u s'è fabricàu ina mü(r)aja pe' [[transenna]], ch'a l'ha scürsàu a navâ au fundu da gêxa. De ciü, sübitu a punènte da gêxa u l'è stêtu scavàu in pussu riundu mèntre, intu semite(r)iu, u s'è cuntinuàu a suterà i mòrti inte de tumbe de prìa, fina aa distrusiùn du cumplessu<ref name=":0" /><ref name=":4" />. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}} * {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309281|tìtolo=Area archeologica di San Vittore (zona di interesse archeologico)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}} * {{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/basilica-paleocristiana-di-san-vittore|tìtolo=Basilica paleocristiana di San Vittore|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19|outô=Ministe(r)u da Cultü(r)a}} * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/san-vittore.htm|tìtolo=San Vittore|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}} * {{Çitta web|url=https://gritaccess-data.isula.corsica/documents/bbe6693a63687dab04a37bb4f2c4c931.pdf|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|outô=Rete dei musei e delle aree archeologiche della Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria]] [[Categorîa:Archiologîa da Ligùria]] kelki8x5i08as007e5w80g1eo0lvsvp 0 33001 272642 271877 2026-08-01T09:57:59Z Arbenganese 12552 /* Storia */ +notte, cangiu data 272642 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[File:Merletto lavoratrici e mostra a Rapallo 1905c.png|thumb|De donne che travaggian u merlettu "al tombolo" in Ciassa a Rapallu (1905-1910)]] U '''merlettu "''al tombolo''"''' u l'é ün pisettu fetu a man. Cu'u termine "''tombolo''" se intende segge u merlettu pe sö cuntu che l'atressu ch'u s'adövia in ta sö prudusiun. U pissu u vegne fetu cun du fì de cutun, lin, sea, lann-a o de fibre sintetiche. U "tombolo" u l'é ün uegé a furma de tübbu o de calotta, che in simma se ghe fissa e agugge che servan pe' fa i gruppi au merlettu. == Storia == [[File:Bobbin lace making Myjava-Festival.jpg|thumb|L'uegé pe' fà i pisetti|left]] L'üzu du merlettu au ''tombolo'' e du [[macramè]] in [[Liguria|Ligüria]] han ün'antiga urigine, tantu da ese registrè in Ligüria fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] e cu'a furmasiun de sö tecniche du postu a partì pe'u ciü dau [[XVI secolo|Sinquesentu]]. U grossu svilüppu de ste pratiche tra [[Recco|Reccu]], [[Camuggi]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Ciävai|Ciavai]] l'han pusciüu dà au teritoiu du [[Rivêa de Levànte|Levante]] üna grossa ucaxun de guagnu, purtandu aa nascita d'ün sö spassiu in te l'ecunumia du tempu. U fetu ch'u ghe fuise du mercou in tu Levante u l'ea üna situasiun vista de stortu daa ''Corporazione dei Setaioli'' e dau munupoliu zeneize. I privilegi da Curpurasiun cumprendeivan l'esclüxiva in scia prudusiun sulu drentu ai cunfin da sitè, u divietu de smerciu se nu pe mezu di zeneixi e l'aveighe da stà drentu ae miage de Zena pe tütti i asuciè. Sta gilda a mandava d'in tantu in tantu u cuscì ditu ''preco publico'' (ün funsiunaiu cun cumpitu de verifica) pe denunsià e ativitè in ta Rivea e in te valè, sciben che defeti e pruteste cazessan in tu vöu. Levou e denunsie che de cuntinuu finivan cuntru Ciavai e a [[Funtann-a Bunn-a]], u Senatu u l'ea stetu custreitu a fà de diciarasiuin a stu prupoxitu, de moddu da permette du tüttu ae cumünitè du [[Tigulliu]] de smercià i sö prudüti e, in tu [[1772]], u l'ea stetu creou ün censimentu (''Censimento dei Tessitori di Seta''), a cunferma finn-a de üna riga de privilegi pe'a valà.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marzia Cataldi Gallo|tìtolo=I tessuti delle fieschine|url=https://conservatoriofieschi.it/Docs/Biblioteca_Digitale/CSACV/50d843331150fea63523887394660300.pdf|ànno=2012|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=7|capìtolo=Cenni sulla produzione tessile dell’Ottocento in Liguria}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://artigianiinliguria.it/wp-content/uploads/2023/04/Disciplinare_Damaschi.pdf|tìtolo=Disciplinare di produzione per la conformità del prodotto delle Lavorazioni Artigiane Artistiche, Tradizionali, Tipiche di Qualità del settore: Damaschi e tessuti di Lorsica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> <gallery mode="packed" height="150" heights="150"> Immaggine:Italy, Genoa, second half of 16th century - Bobbin Lace (Needle Lace Design) Tablecloth - 1920.1170 - Cleveland Museum of Art.tif|Tuvaggia decurà cun merletti Immaggine:Italy, Genoa, 16th century - Needlepoint (Cutwork) and Bobbin Lace Cloth - 1920.1162 - Cleveland Museum of Art.tif|Merlettu zeneize decurou da mitè du Settesentu, Cleveland Museum of Art Immaggine:Italy, Genoa, 16th century - Needlepoint (Cutwork) and Bobbin Lace Altar Frontal - 1920.1171 - Cleveland Museum of Art.tif|Pisettu da artà recamou </gallery>L'[[XIX secolo|Öttusentu]] u l'ha avüu ün forte impattu. I cangi in ta sucietè, u bezögnu de cumensà cun di servissi suciali pe'e e zuene restè sensa famiggia o sustegnu, a vuluntè de mantegnì a tradisiun e de spuncià pe l'indipendensa de donne, han purtou au spandise du merlettu e di recammi in te tüttu u teritoiu de l'apenn-a nasciüu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. L'ean nasciüe cuscì de scöe, di posti pe'i zueni sensa famiggia, de sedi suciali e de fabriche, tiè sciü pe'u ciü dai nobili e da l'erta burghexia. In tu [[1872]] a Murano a l'ea nasciüa a Scöa di Merletti, ch'u ghe anetu aprövu a Jesurum de Pelestrinn-a in tu [[1874]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.larchivio.com/xoom/ilmerletto.htm|tìtolo=Il merletto, un'arte tra ieri e oggi...|outô=Elsa Dal Monego|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, quella dedicà au "''crochet''" in sce l'[[Izua Mazù (Lagu Trazimen)|Izua Mazù]] du [[Lagu Trazimen]] in tu [[1904]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.parks.it/parco.trasimeno/cen_dettaglio.php?id=458|tìtolo=Museo del Merletto, Isola Maggiore (PG)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-01}}</ref>, quelle fundè da Cora Slocomn Savorgnan in tu [[1891]] in [[Friùli-Venessia Giulia|Friuli]] a [[Brazzà]] e a [[Fagagna]]<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioculturale.regione.fvg.it/percorso-tematico/?s_id=819786|tìtolo=Scuola Cooperativa di Merletti di Brazzà|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, a ''Casa del Sole'' de Valentina Cavandoli a [[Turin|Türin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.piemonte.it/web/media/596/download|tìtolo=Tessitura, arazzi, ricamo, abbigliamento, Disciplinare di produzione|editô=Regiun Piemunte|léngoa=IT|p=18|vìxita=2026-07-11}}</ref> e quelle da ''Società Protettrice delle Arti e Industrie Decorative'' a [[Bologna|Bulogna]], a partì dau [[1898]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.culturabologna.it/documents/merletto-ad-ago-con-tecnica-aemilia-ars|tìtolo=Merletto ad ago con tecnica Aemilia Ars|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> U l'é nasciüu ün ente ünicu, l'asuciasiun de Indüstrie Feminili Italiann-e, fundà ai 22 de mazzu du [[1903]] a [[Romma|Rumma]] pe gestì i prugetti sutta u patrunou da [[Reginn-a Margaita de Savoia]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.fioretombolo.net/leindustriefemminiliitaliane.htm|tìtolo=Industrue femminili italiane|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> In [[Ligüria]] sun ben cunusciüe e tradisiun de [[Rapallo|Rapallu]] e a scöa de [[Pitelli (A Spèza)|Pitelli]], frasiun du cumüne da [[A Spèza|Spezza]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.farodiroma.it/arte-e-cultura-merletto-italiano-unesco-con-27-comuni-da-colombo-alla-maison-fendi-cronistoria-del-tombolo-e-del-macrame-a-martinengo/|tìtolo=Arte e Cultura. Merletto Italiano, UNESCO con 27 Comuni: "Da Colombo alla Maison FENDI". Cronistoria del Tombolo e del Macramè|outô=Angelo Martinengo|léngoa=IT|vìxita=2026-06-01}}</ref> In tu caxu de Rapallu e da vixinn-a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e donne che ghe travagiavan ean suviatüttu mugé e sö di pescuei de curallu che cu'e palanche guagnè agiütavan a famiggia in ti lunghi periudi de viagiu di sö ommi. == Notte == <references /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria]] kv9492e9vvontsjki9b2huuc5vzgmaf 272643 272642 2026-08-01T10:05:29Z Arbenganese 12552 /* Storia */ +1 ref notta 272643 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[File:Merletto lavoratrici e mostra a Rapallo 1905c.png|thumb|De donne che travaggian u merlettu "al tombolo" in Ciassa a Rapallu (1905-1910)]] U '''merlettu "''al tombolo''"''' u l'é ün pisettu fetu a man. Cu'u termine "''tombolo''" se intende segge u merlettu pe sö cuntu che l'atressu ch'u s'adövia in ta sö prudusiun. U pissu u vegne fetu cun du fì de cutun, lin, sea, lann-a o de fibre sintetiche. U "tombolo" u l'é ün uegé a furma de tübbu o de calotta, che in simma se ghe fissa e agugge che servan pe' fa i gruppi au merlettu. == Storia == [[File:Bobbin lace making Myjava-Festival.jpg|thumb|L'uegé pe' fà i pisetti|left]] L'üzu du merlettu au ''tombolo'' e du [[macramè]] in [[Liguria|Ligüria]] han ün'antiga urigine, tantu da ese registrè in Ligüria fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] e cu'a furmasiun de sö tecniche du postu a partì pe'u ciü dau [[XVI secolo|Sinquesentu]]. U grossu svilüppu de ste pratiche tra [[Recco|Reccu]], [[Camuggi]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Ciävai|Ciavai]] l'han pusciüu dà au teritoiu du [[Rivêa de Levànte|Levante]] üna grossa ucaxun de guagnu, purtandu aa nascita d'ün sö spassiu in te l'ecunumia du tempu. U fetu ch'u ghe fuise du mercou in tu Levante u l'ea üna situasiun vista de stortu daa ''Corporazione dei Setaioli'' e dau munupoliu zeneize. I privilegi da Curpurasiun cumprendeivan l'esclüxiva in scia prudusiun sulu drentu ai cunfin da sitè, u divietu de smerciu se nu pe mezu di zeneixi e l'aveighe da stà drentu ae miage de Zena pe tütti i asuciè. Sta gilda a mandava d'in tantu in tantu u cuscì ditu ''preco publico'' (ün funsiunaiu cun cumpitu de verifica) pe denunsià e ativitè in ta Rivea e in te valè, sciben che defeti e pruteste cazessan in tu vöu. Levou e denunsie che de cuntinuu finivan cuntru Ciavai e a [[Funtann-a Bunn-a]], u Senatu u l'ea stetu custreitu a fà de diciarasiuin a stu prupoxitu, de moddu da permette du tüttu ae cumünitè du [[Tigulliu]] de smercià i sö prudüti e, in tu [[1772]], u l'ea stetu creou ün censimentu (''Censimento dei Tessitori di Seta''), a cunferma finn-a de üna riga de privilegi pe'a valà.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marzia Cataldi Gallo|tìtolo=I tessuti delle fieschine|url=https://conservatoriofieschi.it/Docs/Biblioteca_Digitale/CSACV/50d843331150fea63523887394660300.pdf|ànno=2012|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=7|capìtolo=Cenni sulla produzione tessile dell’Ottocento in Liguria}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://artigianiinliguria.it/wp-content/uploads/2023/04/Disciplinare_Damaschi.pdf|tìtolo=Disciplinare di produzione per la conformità del prodotto delle Lavorazioni Artigiane Artistiche, Tradizionali, Tipiche di Qualità del settore: Damaschi e tessuti di Lorsica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> <gallery mode="packed" height="150" heights="150"> Immaggine:Italy, Genoa, second half of 16th century - Bobbin Lace (Needle Lace Design) Tablecloth - 1920.1170 - Cleveland Museum of Art.tif|Tuvaggia decurà cun merletti Immaggine:Italy, Genoa, 16th century - Needlepoint (Cutwork) and Bobbin Lace Cloth - 1920.1162 - Cleveland Museum of Art.tif|Merlettu zeneize decurou da mitè du Settesentu, Cleveland Museum of Art Immaggine:Italy, Genoa, 16th century - Needlepoint (Cutwork) and Bobbin Lace Altar Frontal - 1920.1171 - Cleveland Museum of Art.tif|Pisettu da artà recamou </gallery>L'[[XIX secolo|Öttusentu]] u l'ha avüu ün forte impattu. I cangi in ta sucietè, u bezögnu de cumensà cun di servissi suciali pe'e e zuene restè sensa famiggia o sustegnu, a vuluntè de mantegnì a tradisiun e de spuncià pe l'indipendensa de donne, han purtou au spandise du merlettu e di recammi in te tüttu u teritoiu de l'apenn-a nasciüu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. L'ean nasciüe cuscì de scöe, di posti pe'i zueni sensa famiggia, de sedi suciali e de fabriche, tiè sciü pe'u ciü dai nobili e da l'erta burghexia. In tu [[1872]] a Murano a l'ea nasciüa a Scöa di Merletti, ch'u ghe anetu aprövu a Jesurum de Pelestrinn-a in tu [[1874]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.larchivio.com/xoom/ilmerletto.htm|tìtolo=Il merletto, un'arte tra ieri e oggi...|outô=Elsa Dal Monego|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, quella dedicà au "''crochet''" in sce l'[[Izua Mazù (Lagu Trazimen)|Izua Mazù]] du [[Lagu Trazimen]] in tu [[1904]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.parks.it/parco.trasimeno/cen_dettaglio.php?id=458|tìtolo=Museo del Merletto, Isola Maggiore (PG)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-01}}</ref>, quelle fundè da Cora Slocomn Savorgnan in tu [[1891]] in [[Friùli-Venessia Giulia|Friuli]] a [[Brazzà]] e a [[Fagagna]]<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioculturale.regione.fvg.it/percorso-tematico/?s_id=819786|tìtolo=Scuola Cooperativa di Merletti di Brazzà|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, a ''Casa del Sole'' de Valentina Cavandoli a [[Turin|Türin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.piemonte.it/web/media/596/download|tìtolo=Tessitura, arazzi, ricamo, abbigliamento, Disciplinare di produzione|editô=Regiun Piemunte|léngoa=IT|p=18|vìxita=2026-07-11}}</ref> e quelle da ''Società Protettrice delle Arti e Industrie Decorative'' a [[Bologna|Bulogna]], a partì dau [[1898]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.culturabologna.it/documents/merletto-ad-ago-con-tecnica-aemilia-ars|tìtolo=Merletto ad ago con tecnica Aemilia Ars|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> U l'é nasciüu ün ente ünicu, l'asuciasiun de Indüstrie Feminili Italiann-e, fundà ai 22 de mazzu du [[1903]] a [[Romma|Rumma]] pe gestì i prugetti sutta u patrunou da [[Reginn-a Margaita de Savoia]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.fioretombolo.net/leindustriefemminiliitaliane.htm|tìtolo=Industrue femminili italiane|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> In [[Ligüria]] sun ben cunusciüe e tradisiun de [[Rapallo|Rapallu]] e a scöa de [[Pitelli (A Spèza)|Pitelli]], frasiun du cumüne da [[A Spèza|Spezza]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.farodiroma.it/arte-e-cultura-merletto-italiano-unesco-con-27-comuni-da-colombo-alla-maison-fendi-cronistoria-del-tombolo-e-del-macrame-a-martinengo/|tìtolo=Arte e Cultura. Merletto Italiano, UNESCO con 27 Comuni: "Da Colombo alla Maison FENDI". Cronistoria del Tombolo e del Macramè|outô=Angelo Martinengo|léngoa=IT|vìxita=2026-06-01}}</ref> In tu caxu de Rapallu e da vixinn-a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e donne che ghe travagiavan ean suviatüttu mugé e sö di pescuei de curallu che cu'e palanche guagnè agiütavan a famiggia in ti lunghi periudi de viagiu di sö ommi.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Daniela Lunghi|tìtolo=Merletto di Rapallo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-01|url=https://www.academia.edu/37549243/merletto_rapallo_doc}}</ref> == Notte == <references /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria]] 3jvha94gtlgsoll9tekh1upif4za4zd