Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1640 272759 260946 2026-08-03T21:33:38Z Arbenganese 12552 +pòsti de interesse (gêxe) 272759 wikitext text/x-wiki {{Divisione amministrativa |Nome = O Castiggion |Panorama = Castiglione Chiavarese 101.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panoramma do Castiggion</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Amministratore locale = Giovanni Collorado |Partito = lista civica de centro "Per Castiglione" |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 2 |Data istituzione = 1861 |Abitanti = 2114 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S1&Reg=R07&Pro=P010&Com=39&anno=2023&submit=Tavola Dæto Istat] - Popolaçion rescidente a-i 31 d'òtobre do 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Campêgi, Casali, Masso, Meréa, Missan, San Pê, Vérva |Divisioni confinanti = [[Casarsa|Cazarsa]], [[Deiva]] (SP), [[Maissann-a|Maisann-a]] (SP), [[Monegia]], [[O Cäro|O Caro]] (SP) |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2346 |Nome abitanti = |Patrono = Madònna do Carmo |Festivo = [[16 lûggio|16 de luggio]] |Mappa = Map of comune of Castiglione Chiavarese (province of Genoa, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçion do comun do Castiggion inta çitæ metropolitann-a de Zena }} '''O Castiggion''' (''Castiglione Chiavarese'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) o l'è in [[comun]] [[Liguria|ligure]] de 1.581 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitæ metropolitann-a de Zena]]. == Giögrafia == {{Seçión vêua}} == Stöia == {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evoluçión demografica === {{Demografia/O Castigión}} == Pòsti de interesse == === Architetûe religiose === * Gêxa parochiale de Sant'Antonìn, a-o Castiggion. * Otöio de San Benardìn, vixìn aa gêxa de Sant'Antonìn. Segondo di scâvi archiològichi ch'o s'é fæto, o l'é stæto tiòu sciû dovv'o gh'êa in veggio ospeâ. * Gêxa parochiale de San Rocco e Gaetan, into pàise de Campêgi. * Santoaio de Sant'Elena a Campêgi. * Gêxa parochiale de San Michele Arcangiou a Masso. * Otöio de Sant'Ignàçio, a Masso. * Santoaio da Madònna do Loétto a Masso. * Gêxa parochiale da 'Sonta da Missan. * Gêxa de San Benedetto d'Avenio, vixìn a Missan. * Abaçìa do Conio Veggio. * Santoaio da Madònna da Misericordia, a-o Conio Neuvo. * Gêxa de Sant'Andrìa a-a Meêa. * Gêxa parochiale de San Pê, inta fraçion con quéllo nomme. * Gêxa Gêxa parochiale de San Martin, inta fraçión de Vérva. * Santoaio da Madònna da Guardia, in sciô Pàsso de Vérva, sovia o pàise. == Economîa == {{Seçión vêua}} == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Manifestaçioin == {{Seçión vêua}} == Feste e fêe == {{Seçión vêua}} == Aministraçión == {{Seçión vêua}} == Comunicaçioin == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Âtri progetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Çittæ metropolitann-a de Zena}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da çittæ metropolitann-a de Zena]] ak75s6r7ybzjh5k6lbuebq6msv0skje 272760 272759 2026-08-03T21:39:21Z Arbenganese 12552 /* Pòsti de interesse */ +gallery 272760 wikitext text/x-wiki {{Divisione amministrativa |Nome = O Castiggion |Panorama = Castiglione Chiavarese 101.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panoramma do Castiggion</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Amministratore locale = Giovanni Collorado |Partito = lista civica de centro "Per Castiglione" |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 2 |Data istituzione = 1861 |Abitanti = 2114 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S1&Reg=R07&Pro=P010&Com=39&anno=2023&submit=Tavola Dæto Istat] - Popolaçion rescidente a-i 31 d'òtobre do 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Campêgi, Casali, Masso, Meréa, Missan, San Pê, Vérva |Divisioni confinanti = [[Casarsa|Cazarsa]], [[Deiva]] (SP), [[Maissann-a|Maisann-a]] (SP), [[Monegia]], [[O Cäro|O Caro]] (SP) |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2346 |Nome abitanti = |Patrono = Madònna do Carmo |Festivo = [[16 lûggio|16 de luggio]] |Mappa = Map of comune of Castiglione Chiavarese (province of Genoa, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçion do comun do Castiggion inta çitæ metropolitann-a de Zena }} '''O Castiggion''' (''Castiglione Chiavarese'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) o l'è in [[comun]] [[Liguria|ligure]] de 1.581 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitæ metropolitann-a de Zena]]. == Giögrafia == {{Seçión vêua}} == Stöia == {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evoluçión demografica === {{Demografia/O Castigión}} == Pòsti de interesse == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Castiglione Chiavarese-chiesa sant'antonino-facciata (2025).jpg|Gêxa de Sant'Antonìn, O Castiggion Immaggine:Campegli (Castiglione Chiavarese)-santuario sant'elena 2021 (1).jpg|Sant'Elena a Campêgi Immaggine:Masso - Il complesso della parrocchiale di San Michele (a destra) con l'attiguo oratorio di Sant'Ignazio.png|San Michê e Sant'Ignàçio (Masso) Immaggine:Missano (Castiglione Chiavarese)-chiesa santa maria assunta-facciata (2020).jpg|Gêxa da 'Sonta (Missan) Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|Gêxa de San Martìn (Vérva) </gallery> === Architetûe religiose === * Gêxa parochiale de Sant'Antonìn, a-o Castiggion. * Otöio de San Benardìn, vixìn aa gêxa de Sant'Antonìn. Segondo di scâvi archiològichi ch'o s'é fæto, o l'é stæto tiòu sciû dovv'o gh'êa in veggio ospeâ. * Gêxa parochiale de San Rocco e Gaetan, into pàise de Campêgi. * Santoaio de Sant'Elena a Campêgi. * Gêxa parochiale de San Michele Arcangiou a Masso. * Otöio de Sant'Ignàçio, a Masso. * Santoaio da Madònna do Loétto a Masso. * Gêxa parochiale da 'Sonta da Missan. * Gêxa de San Benedetto d'Avenio, vixìn a Missan. * Abaçìa do Conio Veggio. * Santoaio da Madònna da Misericordia, a-o Conio Neuvo. * Gêxa de Sant'Andrìa a-a Meêa. * Gêxa parochiale de San Pê, inta fraçion con quéllo nomme. * Gêxa Gêxa parochiale de San Martin, inta fraçión de Vérva. * Santoaio da Madònna da Guardia, in sciô Pàsso de Vérva, sovia o pàise. == Economîa == {{Seçión vêua}} == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Manifestaçioin == {{Seçión vêua}} == Feste e fêe == {{Seçión vêua}} == Aministraçión == {{Seçión vêua}} == Comunicaçioin == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Âtri progetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Çittæ metropolitann-a de Zena}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da çittæ metropolitann-a de Zena]] dx215maii7gdsj0rwvuly9tf7rfp7xo 272761 272760 2026-08-03T21:40:07Z Arbenganese 12552 +wl 272761 wikitext text/x-wiki {{Divisione amministrativa |Nome = O Castiggion |Panorama = Castiglione Chiavarese 101.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panoramma do Castiggion</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Amministratore locale = Giovanni Collorado |Partito = lista civica de centro "Per Castiglione" |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 2 |Data istituzione = 1861 |Abitanti = 2114 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S1&Reg=R07&Pro=P010&Com=39&anno=2023&submit=Tavola Dæto Istat] - Popolaçion rescidente a-i 31 d'òtobre do 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Sottodivisioni = Campêgi, Casali, Masso, Meréa, Missan, San Pê, [[Vérva]] |Divisioni confinanti = [[Casarsa|Cazarsa]], [[Deiva]] (SP), [[Maissann-a|Maisann-a]] (SP), [[Monegia]], [[O Cäro|O Caro]] (SP) |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2346 |Nome abitanti = |Patrono = Madònna do Carmo |Festivo = [[16 lûggio|16 de luggio]] |Mappa = Map of comune of Castiglione Chiavarese (province of Genoa, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçion do comun do Castiggion inta çitæ metropolitann-a de Zena }} '''O Castiggion''' (''Castiglione Chiavarese'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) o l'è in [[comun]] [[Liguria|ligure]] de 1.581 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitæ metropolitann-a de Zena]]. == Giögrafia == {{Seçión vêua}} == Stöia == {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evoluçión demografica === {{Demografia/O Castigión}} == Pòsti de interesse == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Castiglione Chiavarese-chiesa sant'antonino-facciata (2025).jpg|Gêxa de Sant'Antonìn, O Castiggion Immaggine:Campegli (Castiglione Chiavarese)-santuario sant'elena 2021 (1).jpg|Sant'Elena a Campêgi Immaggine:Masso - Il complesso della parrocchiale di San Michele (a destra) con l'attiguo oratorio di Sant'Ignazio.png|San Michê e Sant'Ignàçio (Masso) Immaggine:Missano (Castiglione Chiavarese)-chiesa santa maria assunta-facciata (2020).jpg|Gêxa da 'Sonta (Missan) Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|Gêxa de San Martìn (Vérva) </gallery> === Architetûe religiose === * Gêxa parochiale de Sant'Antonìn, a-o Castiggion. * Otöio de San Benardìn, vixìn aa gêxa de Sant'Antonìn. Segondo di scâvi archiològichi ch'o s'é fæto, o l'é stæto tiòu sciû dovv'o gh'êa in veggio ospeâ. * Gêxa parochiale de San Rocco e Gaetan, into pàise de Campêgi. * Santoaio de Sant'Elena a Campêgi. * Gêxa parochiale de San Michele Arcangiou a Masso. * Otöio de Sant'Ignàçio, a Masso. * Santoaio da Madònna do Loétto a Masso. * Gêxa parochiale da 'Sonta da Missan. * Gêxa de San Benedetto d'Avenio, vixìn a Missan. * Abaçìa do Conio Veggio. * Santoaio da Madònna da Misericordia, a-o Conio Neuvo. * Gêxa de Sant'Andrìa a-a Meêa. * Gêxa parochiale de San Pê, inta fraçion con quéllo nomme. * Gêxa Gêxa parochiale de San Martin, inta fraçión de [[Vérva]]. * Santoaio da Madònna da Guardia, in sciô Pàsso de Vérva, sovia o pàise. == Economîa == {{Seçión vêua}} == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Manifestaçioin == {{Seçión vêua}} == Feste e fêe == {{Seçión vêua}} == Aministraçión == {{Seçión vêua}} == Comunicaçioin == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Âtri progetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Çittæ metropolitann-a de Zena}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da çittæ metropolitann-a de Zena]] qqlm4lwpe2ags0i2fpol3a4mfhw6j2o 0 3792 272751 194131 2026-08-03T19:31:42Z N.Longo 12052 cat, tl 272751 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} [[Immaggine:Reibebrett.jpg|thumb|U frâtassu]] U '''frâtassu''' u l'é 'n arneise dêuviou dai [[Massacàn|massachèn]] per livellä i intonaci. U l'é de nórma inn-a toétta suttî de legnu retanguläre cun inn-a manéggia insc'e l'asse lungu. {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Atréssi]] a3oj8u870ekio6m8kwgo22sptcprghf 0 3838 272757 232075 2026-08-03T19:41:15Z N.Longo 12052 cat, tl 272757 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} [[Immaggine:Fiscolo.jpg|thumb|U spurtìn ligure ([[Löa]])]] U '''spurtìn''' u l'è 'n discu riundu custruìu cûxindu dui dischi paigi de tesciüu a e rispettive estremitæ e lasciandu in gärbu in t'u mêsu de tantu diametru da purèi infiä scìa u discu insce u tübbu de in torciu, scìa a [[sansa]] de [[oîva|ôive]] drentu pe purèila sciaccä. == Stoja == {{Seçión vêua}} == Descriçiùn == {{Seçión vêua}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Atréssi]] 8tvvtwdt8z97gm75f3ywnv4as69xirg 0 3844 272753 252223 2026-08-03T19:34:38Z N.Longo 12052 cat 272753 wikitext text/x-wiki [[File:Pile drivers2.jpg|thumb|Pile drivers2|In vêgio massabécco]] '''Massabéccu''' == Descriçion == O massabécco o l'é 'n arneize pe sciaccâ i manti de cuvertüa stradäli, i ''selciati'', fæto con in [[çeppo]] da sbatte co l'agiütto de doî legni lighæ con de còrde. Quest'arneize o se ciamma ''Mazzapicchio'' in italliàn. {{S}} {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Atréssi]] do7q76sg9e8wmh67vk4sz9geoz66wg8 0 3854 272755 272572 2026-08-03T19:36:49Z N.Longo 12052 cat, tl 272755 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} [[Immaggine:Splinter in fingertip.jpg|thumb|250px|Scâvena inte 'n [[Dio|dîu]]]] 'Na '''scâvena<ref>Dîta ascì ''scaravéina'' a [[L'Atè|l'Âtä]], scavénn-a a [[Zena|Zêna]], scavènna a [[Növe]], ''sccaravela'' a [[Uà|Uä]], ''screna'' a [[Inéia|Inêia]], ''schenùn'' a [[Ventemiglia|Ventimiggia]]</ref>''' ([[Lengua italiann-a|it]]: ''scheggia'', fr: ''écharde'', en: ''splinter'') a l'é in tucchettu piccìn e apisüu, ch'u s'inserisce pe cäxo sutta a-a [[pélle]]. == Descriçion == A parolla a ne vêgne da u protugermanicu ''*skinō'' "ciastra, tuccu" e a l'é imparentä cun u [[Lengua tedesca|tedescu]] ''Schiene''. Generalmente a indica in menissu ch'u se destacca da in tuccu ciü grande de legnu o de in ätru materiäle düu quande u vêgne ruttu. 'Na scâvena a pö infiäse façilmente in t'a pélle e pruvucä in mä acütu cun iritasiùn, ma a pö infetäse ascì pe' a cuntaminasiùn di [[Bacteria|batteri]]. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Mëxinn-a]] nockf3mw9g19izs4glacnfi1qf41aka 272756 272755 2026-08-03T19:37:56Z N.Longo 12052 + tl 272756 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} [[Immaggine:Splinter in fingertip.jpg|thumb|250px|Scâvena inte 'n [[Dio|dîu]]]] 'Na '''scâvena<ref>Dîta ascì ''scaravéina'' a [[L'Atè|l'Âtä]], scavénn-a a [[Zena|Zêna]], scavènna a [[Növe]], ''sccaravela'' a [[Uà|Uä]], ''screna'' a [[Inéia|Inêia]], ''schenùn'' a [[Ventemiglia|Ventimiggia]]</ref>''' ([[Lengua italiann-a|it]]: ''scheggia'', fr: ''écharde'', en: ''splinter'') a l'é in tucchettu piccìn e apisüu, ch'u s'inserisce pe cäxo sutta a-a [[pélle]]. == Descriçion == A parolla a ne vêgne da u protugermanicu ''*skinō'' "ciastra, tuccu" e a l'é imparentä cun u [[Lengua tedesca|tedescu]] ''Schiene''. Generalmente a indica in menissu ch'u se destacca da in tuccu ciü grande de legnu o de in ätru materiäle düu quande u vêgne ruttu. 'Na scâvena a pö infiäse façilmente in t'a pélle e pruvucä in mä acütu cun iritasiùn, ma a pö infetäse ascì pe' a cuntaminasiùn di [[Bacteria|batteri]]. == Nòtte == <references /> == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] 13fcnmvln0ehmo7n6wrf3regqay28y2 0 3863 272814 232052 2026-08-04T11:48:53Z Michæ.152 13747 Azónto 'n pö de contesto a-a pagina (parolla in zeneize antigo dêuviâ da l'Anònimo Zeneize) 272814 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} '''Nozherezar''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''guidare'', ''pilotare''): ''Purtä a näve'', ''guidä'', ''pilutä''. A parolla a l'é ducümentä in t'u [[zeneise]] antigu du [[XIII secolo|XIII]]-[[XIV secolo|XIV seculu]] e a ne vêgne da ''nozher o'' ''nozhe'' <ref>into zenéise d'ancheu ''noçê'', in italian ''nocchiero''</ref>, vä a dì a persunn-a ch'a porta a näve. [[File:Giotto di Bondone - Navicella - WGA09363.jpg|thumb|A näve cumme alleguria da Gêxia, pilutä da San Pe' (Copia du 1628 de 'n musaicu de Giottu)]] == Descrisiùn e stòia == U verbu ''nozherezar'' u l'é dôviou da l'[[Anònimo zeneize|Anonimu Zeneise]] (fìn du XIII seculu - prinsipiu du XIV seculu) in t'a sò puexia ''Exposicio de mondo nauigandi''<ref>ANONIMO GENOVESE: Rime genovesi della fine del secolo XIII e del principio del XIV edite ed illustrate da N. LAGOMAGGIORE, in: AGI, 2 (1876), pp.161-312</ref>. {{Çitaçión|[...] lo tenpo e aor de precazar </br> bonna nave per passar </br> zo intendo e lo nostro cor </br> chi navega donde ello vor </br> lo quar de esser bon e forte</br> per uezer ben le cosse torte </br> e de vertue insartiao </br> e da De nozherezao. [...]|AG 145.199}} == Nòtte == <references /> == Ätri prugètti == [[Categorîa:Vocabolâio]] [[Categorîa:Lengua savuneise]] 8ni2kmahox0c6wskmt31uxg2cxw8v2e 0 3865 272754 205845 2026-08-03T19:35:32Z N.Longo 12052 - cat 272754 wikitext text/x-wiki {{Tassobox |nome = ''Boletus edulis'' |immagine = 2012-02-13 Agaricus campestris L 199588.jpg |didascalia = U Prataiö (''Agaricus campestris'') |dominio = [[Eukaryota]] |regno = [[Fungi]] |divisione = [[Basidiomycota]] |sottodivisione = [[Agaricomycotina]] |classe = [[Agaricomycetes]] |sottoclasse = [[Agaricomycetidae]] |ordine = [[Agaricales]] |famiglia = [[Agaricaceae]] |genere = [[Agaricus]] |specie = '''A. campestris''' |biautore = [[Linneo|L.]] |binome = Agaricus campestris |bidata = [[1753]] |nomicomuni = Prataiö<br>([[Dialettu ventemigliusu|ve]]) Prairö }} '''''Agaricus campestris''''' <small>([[Linneo|L.]], 1753)</small>, comuneménte conosciûo cómme '''Prataiö''' ([[Lengua italiann-a|it]]: ''Prataiolo''), o l'è tipu de [[funzu]]. == Descriçion == === Coltûa === Tipu de funzu, Prataiö Minure,<br> In erta [[Val Pônseivia]] o l'è ciammou ''Prälö''. In Utrazuvu o l'é ciammou o ''funzu d'l ané''. {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fungi]] [[Categorîa:Alimentaçion]] gi5nbgzff9nfhapv2r6pjeqgpe0txz6 272758 272754 2026-08-03T21:21:36Z Michæ.152 13747 Ò armonizòu tùtti i contribûti ch'êan stæti azónti inti ànni e inpîo di béuggi do tèsto ch'o l'êa manchetto, con mantegnî de lóngo a grafîa de l'outô òriginâio. 272758 wikitext text/x-wiki {{Tassobox |nome = ''Agaricus campestris'' |immagine = 2012-02-13 Agaricus campestris L 199588.jpg |didascalia = U Prataiö (''Agaricus campestris'') |dominio = [[Eukaryota]] |regno = [[Fungi]] |divisione = [[Basidiomycota]] |sottodivisione = [[Agaricomycotina]] |classe = [[Agaricomycetes]] |sottoclasse = [[Agaricomycetidae]] |ordine = [[Agaricales]] |famiglia = [[Agaricaceae]] |genere = [[Agaricus]] |specie = '''A. campestris''' |biautore = [[Linneo|L.]] |binome = Agaricus campestris |bidata = [[1753]] |nomicomuni = Prataiö, prälö, prèlö, praö, bureu de prai<br>([[Dialettu ventemigliusu|ve]]) Prairö<br> ([[Dialetto noveize|nu]]) funzu d'l ané }} '''''Agaricus campestris''''' <small>([[Linneo|L.]], 1753)</small>, cumunemente cunusciüu cumme '''Prataiö''' ([[Lengua italiann-a|it]]: ''Prataiolo''), u l'é 'n tipu de [[Fungi|funzu]]. == Descrisiùn == === Cultüa === U Prataiö minûre (''Agaricus campestris'') u l'é ün di funzi mangæxi ciü cunusciüi e diffüxi. In te l'erta [[Valadda do Ponçeivia|Punseivia]] u l'é ciammou ''prälö'', in te l'[[Ôtrazôvo|Utrazuvu]] ''funzu d'l ané'', a [[Ventemiglia|Ventimiggia]] ''prairö''. == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fungi]] [[Categorîa:Alimentaçion]] 1d8nbcamcf1pyrfeln19pzdpzu8kodz 0 3879 272732 272347 2026-08-03T13:39:01Z Michæ.152 13747 Azonta, con coerensa de grafîa (a pagina a l'é inta categorîa "Da scassâ?") 272732 wikitext text/x-wiki {{Véddi ascì|Legiunella}} A '''Legiunellusi''' a l'è a [[Moutîa|malattia]] du scistêma respiratòiu derivä da u [[Bacteria|batteriu]] ''Legionella pneumophila''. A se presenta in te due furme cliniche, vä a dì a malattia di legiunäi, cun purmunite gräve, e a frêve de Pontiac, ciü mite e a decursu benignu. L'infesiùn a se trasmette cun l'inalasiùn de micruscopiche gusse d'[[Ægoa|aegua]] cuntaminä in te l'äia (''aerosol''), ma a nu pö êse passä da 'na persunn-a a l'ätra. [[File:Severe Pneumonia Caused by Legionella pneumophila Serogroup 11, Italy.jpg|thumb|Gräve furma de purmunite pruvucä da ''Legionella pneumophila'']] == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Vocabolâio]] [[Categorîa:Mouttie]] [[Categorîa:Da scassâ?]] rmkjpqr0n8bu5fs3fs4ucigpegt8l3g 272750 272732 2026-08-03T19:28:27Z N.Longo 12052 - cat 272750 wikitext text/x-wiki {{Véddi ascì|Legiunella}} [[File:Severe Pneumonia Caused by Legionella pneumophila Serogroup 11, Italy.jpg|thumb|Gräve furma de purmunite pruvucä da ''Legionella pneumophila'']] A '''legiunellusi''' a l'è a [[Moutîa|malattia]] du scistêma respiratòiu derivä da u [[Bacteria|batteriu]] ''Legionella pneumophila''. A se presenta in te due furme cliniche, vä a dì a malattia di legiunäi, cun purmunite gräve, e a frêve de Pontiac, ciü mite e a decursu benignu. L'infesiùn a se trasmette cun l'inalasiùn de micruscopiche gusse d'[[Ægoa|aegua]] cuntaminä in te l'äia (''aerosol''), ma a nu pö êse passä da 'na persunn-a a l'ätra. == Ätri prugètti == <!--{{Interprogetto}}--> [[Categorîa:Mouttie]] daad3dn372vse6b0uqu1h4al9etnao1 0 5148 272813 246715 2026-08-04T10:48:30Z Michæ.152 13747 Creòu a seçión pi-â nòtta ch'a l'êa libera 272813 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:Michele Lamantea, rigattiere 150x196 2001.JPG|thumb|250px|[[Michele Lamantea]], ''O repesìn (rigattiere)'']] In '''ravattu''' u l'è inn-a cösa cun scärsce qualitæ esteticu-funçiunâli. L'é 'n mügio de röba missa int'in cantu, de spessu int'in garâxe o int'in tanabêuzo. Pòula fòscia derivâ da l'[[Lengua italiann-a|italiàn]] ''rigattiere'' (repesìn). I ravatti i impan i garâxi e-e cantinn-e de mêzu mundu. Pe "ravattu" se intende ascì pe estensciùn inn-a persunn-a mä tegnüa, quarcösa pìn de disurganizaçiùn, etc. Se dixe '''ravatâ''' (ravattâ<ref>Giuseppe Olivieri, Dizionario domestico genovese-italiano, Genova (1841)</ref>) quande un u l'é aprêuvo a çercâ quarcösa int'in mügio de ravatti. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Vocabolâio]] hl15c4its30pn6xrtnylt51qdvl237g 10 18521 272804 269612 2026-08-03T22:26:06Z Arbenganese 12552 +switch 272804 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{2|}}} |1 = {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} |abrùsso|abrusso|abruzzo = Regione-Abruzzo-Stemma.svg |calàbria|calabria|calabbria = Coat of arms of Calabria.svg |campania|campannia|canpània = Regione-Campania-Stemma.svg |emìlia-romàgna|emilia-romagna|emilia-rumagna = Regione-Emilia-Romagna-Stemma.svg |friôli-venéçia giùlia|friôli venéçia giùlia|frioli-veneçia giulia|friuli-veneçia giulia|friùli-venessia giulia|friuli-venezia giulia = Friuli-Venezia-Giulia-Stemma.svg |lazio|lassio|làçio = Lazio Coat of Arms.svg |liguria|ligǜia|ligùria|ligü(r)ia|ligüria|ligüia|ligüṛia|ligûria|ligüřia|ligüȓia|ligür̂ia|ligüŕia = Coat of arms of Liguria.svg |marche = Coat of arms of Marche.svg |piemonte|piemónte|piemunte|piêmunte|piemont|piemunt|piemùnt|piemunt'|piemùnt'|pimunt = Regione-Piemonte-Stemma.svg |puglia|puggia = Coat of Arms of Apulia.svg |sardegna|sardégna = Sardegna-Stemma.svg |sicilia|siçillia|sicìlia = Coat of arms of Sicily.svg |toscann-a|toscànn-a|toscana = Coat of arms of Tuscany.svg |trentino-alto adige/südtirol|trentino-alto adige|trentin-erto adixe|trentin-ato addexe|trentin-èrto àdixe = Coat of arms of Trentino-South Tyrol.svg |valle d'aosta = Valle d'Aosta-Stemma.svg |veneto|venneto|véneto = Coat of Arms of Veneto.png |#default = Regione-{{{1}}}-Stemma.svg }} |2 = {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} |agrigénto|agrigento = Provincia di Agrigento-Stemma.svg |ancónn-a|anconn-a|ancona = Provincia di Ancona-Stemma.svg |arésso|aresso|arezzo|arézzo|aæzo|aæso = Provincia di Arezzo-Stemma.svg |àscoli picén|àscoli picêno|ascoli piceno = Provincia di Ascoli Piceno-Stemma.svg |bâri|bari = Città metropolitana di Bari-Stemma.svg |bèrgamo|bergamo = Provincia di Bergamo-Stemma.svg |belùn|belluno = Provincia di Belluno-Stemma.svg |bréscia|brescia = Provincia di Brescia-Stemma.svg |bològna|bologna = Città metropolitana di Bologna - Stemma.svg |bolsàn|provinsa de bolsàn|bolzano|bozen = Suedtirol CoA.svg |càgiai|càggiai|càliari|cagiai|caggiai|caliari|cagliari = Coat of Arms of the Metropolitan city of Cagliari.svg |caltanisetta|caltanizetta|caltanizétta = Provincia di Caltanissetta-Stemma.svg |canpobàsso|canpobasso|campobasso = Provincia di Campobasso-Stemma.svg |catània|catania = Provincia di Catania-Stemma.svg |catanzâo|catanzaro = Coat of Arms of the Province of Catanzaro.svg |cazèrta|casèrta|caserta = Provincia di Caserta-Stemma.svg |chieti|chiéti|chiêti = Provincia di Chieti-Stemma.svg |como|commo|còmmo = Provincia di Como-Stemma.svg |cozénsa|cosenza|cozensa = Provincia di Cosenza-Stemma.svg |cremónn-a|cremona|cremonn-a = Provincia di Cremona-Stemma.svg |crotón|croton|crotone = Provincia di Crotone-Stemma.svg |cùnio|cuneo|cuni|coni|cunio = Provincia di Cuneo-Stemma.svg |énna|enna = Provincia di Enna-Stemma.svg |firénse|firense|firenze = Provincia di Firenze-Stemma.svg |feræa|ferâra|ferrara = Provincia di Ferrara-Stemma.svg |fèrmo|fermo = Provincia di Fermo-Stemma.svg |forlì-cezénn-a|forlì-cesena = Provincia di Forlì-Cesena-Stemma.svg |froxinón|frozinón|froxinon|frozinon|frosinone = Provincia di Frosinone-Stemma.svg |gorìçia|gorizia = Provincia di Gorizia-Stemma.svg |grosêto|grosseto= Provincia di Grosseto-Stemma.svg |a spèza|speza|spézza|spezza|a spézza|a spezza|spezia|la spezia = Provincia della Spezia-Stemma.svg |imperia|imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|inpéria|inpêia|inpeia|impeȓia|impeřia|impéřia|imper̂ia|inperia = Coat of Arms of the Province of Imperia.svg |izèrnia|isernia = Provincia di Isernia-Stemma.svg |latìnn-a|latina|latinn-a = Provincia di Latina-Stemma.svg |l'àgogia = Provincia dell'Aquila-Stemma.svg |lisciandria|lusciàndria|alessandria|lusciàndria|lisciàndria|lisàndria|lisandria|lesàndria|lesandria|lisòndria|lisondria|alesàndria|alesandria = Coat of Arms of the Province of Alessandria.svg |lecce = Coat of Arms of the Province of Lecce.svg |lécco|lecco = Provincia di Lecco-Stemma.svg |livórno|livorno = Coat of Arms of the Province of Livorno.svg |lùcca|lucca = Provincia di Lucca-Stemma.svg |macerâ|macerâa|macerata = Provincia di Macerata-Stemma.svg |màntova|màntoa|mantova = Coat of Arms of the Province of Mantova.svg |màssa e carâra|màssa-carâra|màssa e caræa|màssa-caræa|massa e carrara|massa-carrara = Provincia di Massa-Carrara-Stemma.svg |matêra|matera = Provincia di Matera-Stemma.svg |medio campidano = |mescìnn-a|messina|mescinn-a = Provincia di Messina-Stemma.svg |milàn|milan|milano = Provincia di Milano-Stemma.svg |modena|mòdena = Coat of Arms of the Province of Modena.svg |mónza|mónza e briànsa|monsa|monsa e briànsa = Provincia di Monza e della Brianza-Stemma.svg |nàpoli|nappoli|napoli = Coat of Arms of the Metropolitan City of Naples.svg |noeuo|nóoro|nuoro = Provincia di Nuoro-Stemma.svg |ogliastra = Provincia dell'Ogliastra-Stemma.svg |pàdova|pàdoa|padova = Provincia di Padova-Stemma.svg |palermo|palèrmo = Provincia di Palermo-Stemma.svg |pavîa|pavia = Provincia di Pavia-Stemma.svg |perùggia|peruggia|perugia = Provincia di Perugia-Stemma.svg |pézaro e urbìn|pesaro e urbin|pesaro e urbino = Coat of Arms of the Province of Pesaro and Urbino.svg |pescâa|pescâra|pescæa|pescara = Provincia di Pescara-Stemma.svg |piaxénsa|piaxensa|piaçénsa|piaçensa|piaxénça|piaxença|piacenza = Provincia di Piacenza-Stemma.svg |pistoia = Provincia di Pistoia-Stemma.svg |poténsa|potensa|potenza = Coat of Arms of the Province of Potenza.svg |pròu|prâto|prato = Provincia di Prato-Stemma.svg |ragûsa|ragûza|ragóza|ragùza|ragùsa|ragusa = Provincia di Ragusa-Stemma.svg |réggio emìlia|réggio inte l'emìlia|reggio nell'emilia|reggio emilia = Coat of Arms of the province of Reggio Emilia.svg |réggio calàbria|reggio calabbria = Coat of Arms of the Province of Reggio-Calabria.svg |rieti = Coat of arms of the province of Rieti.svg |rómma|roma|romma = Provincia di Roma-Stemma.svg |rovîgo|rovigo = Provincia di Rovigo-Stemma.svg |sann-a|savona|sànn-a|savónn-a|savuna|savùna|savuina|sana|sàna|saña|san-na|savôna|sauna|saùna = Provincia di Savona-Stemma.svg |sàsciai|sasciai|sàsari|sasari|sassari = Provincia di Sassari-Stemma.svg |sciracûza|siracusa = Provincia di Siracusa-Stemma.svg |siêna|sénn-a|senn-a|siénn-a|siena = Provincia di Siena-Stemma.svg |sondrio|sòndrio|sóndrio = Provincia di Sondrio-Stemma.svg |sùd sardegna|sùd sardégna|sud sardégna|sud sardegna = |tàranto|taranto = Provincia di Taranto-Stemma.svg |torin|turin|torìn|torino = Città metropolitana di Torino - Stemma.svg |tràpani|trapani = Provincia di Trapani-Stemma.svg |trénto = Trentino CoA.svg |trevîzo|trevîxo|trevizo|trevixo|treviso = Provincia di Treviso-Stemma.svg |trièste|trieste = Provincia di Trieste-Stemma.svg |vareise|vareize|varéize|varéise|varese = Provincia di Varese-Stemma.svg |venéçia|veneçia|venexa|venêxa|venesia|venésia|venezia = Provincia di Venezia-Stemma.svg |verbàn cûsio òssola|verbània|verbania = CoA of Verbano-Cusio-Ossola.svg |verçelli|vercèlli|vercelli = Provincia di Vercelli-Stemma.svg |verónn-a|veronn-a|verona = Provincia di Verona-Stemma.svg |vibo valençia|vibo valentia|vìbo valénçia|vîbo valénçia = Provincia di Vibo Valentia-Stemma.svg |viçénsa|vicénsa|vicenza = Provincia di Vicenza-Stemma.svg |vitèrbo|viterbo = Provincia di Viterbo-Stemma.svg |zena|zêna|zéna|séna|genova = Provincia di Genova-Stemma.svg |#default = Provincia di {{{1}}}-Stemma.{{#ifexist:Media:Provincia di {{{1}}}-Stemma.svg|svg|png}} }} |3 = {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} |a prìa|a pria|a prîa|pietra ligure = Pietra Ligure-Stemma.svg |arasce|aràsce|aràsci|alassio = Alassio-Stemma.svg |briga auta|briga âuta|ra briga âuta|briga alta = Briga Alta-Stemma.svg |campurussu|canpurussu|canporósso|canporosso|camporosso = Camporosso-Stemma.svg |camuggi|camoggi|camóggi|camogli = Camogli-Stemma.svg |cuggiæn|cugen|cugén|cuggen|cüggiæn|cügén|cügèn = Quilliano-Stemma.svg |finô|finâ|finà|finale ligure = Coat of arms of Finale Ligure.svg |garesce|garésce|garéshe|garessio = Garessio-Stemma.svg |imperia|imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|inpéria|inpêia|inpeia|impeȓia|impeřia|imper̂ia|inperia = Imperia-Stemma.svg |muntautu carpaxe|muntàutu carpàxe|montâto carpâxe|montato carpaxe = Montalto Carpasio-Stemma.svg |ricò|riccò|riccò del golfo di spezia = Riccò del Golfo di Spezia-Stemma.svg |rosagni|rusagni|ruzâgni|rozâgni|rezoâgio|rezoâgi|rezzoagi = Rezzoaglio-Stemma.svg |sanremu|sanremmu|san remu|san remmu|sanrémmo|sanremmo|san remmo|san remo|sanremo = Sanremo-Stemma.svg |savona|sànn-a|sann-a|savuna|savonn-a|savónn-a|savuina|sana|sàna|sauna|saùna = Stemma di Savona.svg |toriggia|torìggia|turiggia|torriglia = Torriglia-Stemma.svg |triöra|triöira|triöa|triêua|triora = Triora-Stemma.svg |tuiran|tuiràn|toiràn|toiàn|toiàn|toirano = Toirano-Stemma.svg |castrevegliu|castreveju|castelvecchio di rocca barbena = Castelvecchio di Rocca Barbena-Stemma.svg |ulmea|urmea|urméa|ulmèa|ormêa|ormea = Ormea-Stemma.svg |zena|zêna|zéna|séna|genova = Coat of arms of Genoa.svg |agra = Agra (Italia)-Stemma.png |alba = Alba (Italia)-Stemma.png |albanella = Albanella (Italia)-Stemma.png |albaredo per san marco = Albaredo per San Marco-Stemma.gif |albi = Albi (Italia)-Stemma.png |albosaggia = Albosaggia stemma.gif |alto = Alto (Italia)-Stemma.png |alvito = Alvito (Italia)-Stemma.png |arbenga|albenga = CoA Comune di Albenga.png |amato = Amato (Italia)-Stemma.png |amelia = Amelia (Italia)-Stemma.png |angrogna = CoA Comune di Angrogna.svg |aragona = Aragona (Italia)-Stemma.png |arce = Arce (Italia)-Stemma.png |arena = Arena (Italia)-Stemma.png |arona = Arona-Stemma it.png |arrone = Arrone-Stemma.jpg |asso = Asso (Italia)-Stemma.png |assolo = Assolo (Italia)-Stemma.png |atella = Atella (PZ)-Stemma.png |ausonia = Ausonia (comune)-Stemma.png |avezzano = Coat of arms of Avezzano.svg |barile = Barile (Italia)-Stemma.png |baronissi = Baronissi-Stemma it.png |baselga di pinè = Baselga di Piné-Stemma.png |bastiglia = Bastiglia (Italia)-Stemma.png |belmonte del sannio = Belmontedelsannio.gif |bema = Bema-Stemma.gif |bianchi = Bianchi (Italia)-Stemma.png |bibiana = Bibiana (Italia)-Stemma.png |bomba = Bomba (Italia)-Stemma.png |bonito = Bonito (Italia)-Stemma.png |bono = Bono (Italia)-Stemma.png |borgia = Borgia (Italia)-Stemma.png |bovino = Bovino (Italia)-Stemma.png |bra = Bra-Stemma uff.png |brenna = Brenna (Italia)-Stemma.png |brione = Brione (Lombardia)-Stemma.png |bronte = Bronte (Italia)-Stemma.png |burgos = Burgos (Italia)-Stemma.png |cagliari = CagliariStemma2015.png |caglio = Caglio (Italia)-Stemma.png |caino = Caino (Italia)-Stemma.png |calcio = Calcio (Italia)-Stemma.png |calenzano = Calenzano -Stemma.png |campana = Campana (Italia)-Stemma.png |campobasso = Stemma campobasso città rosso.png |candela = Candela (Italia)-Stemma.png |canna = Canna (Italia)-Stemma.png |capistrano = Capistrano (Italia)-Stemma.png |capriati a volturno = Coat of Arms of Capriati a Volturno.svg |capriolo = Capriolo (Italia)-Stemma.png |carapelle = Carapelle (Italia)-Stemma.png |caravaggio = CoA Città di Caravaggio.svg |carbone = Carbone (Italia)-Stemma.png |cardinale = Cardinale (Italia)-Stemma.png |cantagallo = Cantagallo (Italia)-Stemma.png |carmignano = Carmignano (Italia)-Stemma.png |carpino = Carpino (Italia)-Stemma.png |carro = Carro (Italia)-Stemma.png |casella = Casella (Italia)-Stemma.png |cassacco = Cassacco-Stemma.jpg |castelli = Castelli (Italia)-Stemma.png |castelnuovo = Castelnuovo (Italia)-Stemma.png |cavazzo carnico = Cavazzo Carnico-Stemma.jpg |cave = Cave (Italia)-Stemma.png |cento = Cento (Italia)-Stemma.png |cerano = Cerano (Italia)-Stemma.png |cerchio = Cerchio (Italia)-Stemma.png |ceres = Ceres (Italia)-Stemma.png |certosa di pavia = Certosa di Pavia (comune)-Stemma.png |cervo = Cervo (Italia)-Stemma.png |cesio = Cesio (Italia)-Stemma.png |chiusa = Klausen Suedtirol CoA.svg |cicala = Cicala (Italia)-Stemma.png |cittadella = Cittadella (Italia)-Stemma.png |cittanova = Cittanova (Italia)-Stemma.png |civita = Civita (Italia)-Stemma.png |claut = Claut-Stemma.jpg |contrada = Contrada (Italia)-Stemma.png |corbara = Corbara (Italia)-Stemma.png |crema = Crema (Italia)-Stemma.png |dazio = Dazio-Stemma.gif |delebio = Delebio-Stemma.gif |delia = Delia (Italia)-Stemma.png |diamante = Diamante (Italia)-Stemma.png |don = Don (Italia)-Stemma.png |enemonzo = Enemonzo-Stemma.jpg |eraclea = Eraclea-Stemma.gif |erba = Erba (Italia)-Stemma.png |este = Este (Italia)-Stemma.png |fallo = Fallo (Italia)-Stemma.png |felino = Felino (Italia)-Stemma.png |ferla = Ferla Stemma Colori.jpg |ferrara = CoA Città di Ferrara.svg |filadelfia = Filadelfia (Italia)-Stemma.png |firenze = FlorenceCoA.svg |fiumara = Fiumara (Italia)-Stemma.png |foligno = Foligno stemma.png |fondachelli-fantina = Fondachelli Fantina-Stemma.png |fondo = Fondo (Italia)-Stemma.png |fontanelice = Fontanelice-Stemma.jpg |fontanella = Fontanella (Italia)-Stemma.png |fonte = Fonte (Italia)-Stemma.png |forni di sotto = Stemmafornidisotto.jpg |fortezza = Fortezza (Italia)-Stemma.png |fossa = Fossa (Italia)-Stemma.png |frassino = Frassino (Italia)-Stemma.png |furore = Furore (Italia)-Stemma.png |fuscaldo = Fuscaldo-Stemma uff.png |gavignano = Gavignano (Italia)-Stemma.png |gerace = Gerace-Stemma uff.png |gerola alta = Gerola Alta-Stemma.jpg |ginestra = Ginestra (Italia)-Stemma.png |gonars = Gonars-Stemma.JPG |gorgonzola = Gorgonzola (Italia)-Stemma.png |grado = Grado (Italia)-Stemma.png |greci = Greci (Italia)-Stemma.png |greggio = Greggio (Italia)-Stemma.png |grigno = Grigno-Stemma it.png |grimaldi = Grimaldi (Italia)-Stemma.png |grottaferrata = Grottaferrata-Stemma it.png |hône = Hone-Stemma.png |incudine = Incudine (Italia)-Stemma.png |ingria = Ingria (Italia)-Stemma.png |irma = Irma (Italia)-Stemma.png |isso = Isso (Italia)-Stemma.png |jenne = Jenne-Stemma it.png |l'aquila = Coat of Arms of L'Aquila, Italy.svg |la salle = La Salle (Italia)-Stemma.png |la spezia = La Spezia-Stemma2.png |lago = Lago (Italia)-Stemma.png |laterza = Laterza (Italia)-Stemma.png |lauco = Lauco-Stemma.jpg |lauro = Lauro (Italia)-Stemma.png |laveno-mombello = CoA Laveno-Mombello.svg |leini = Leinì-Stemma.png |lesina = Lesina (Italia)-Stemma.png |lettere = Lettere (Italia)-Stemma.png |licenza = Licenza (Italia)-Stemma.png |ligonchio = Logo ligonchio.png |liveri = Liveri-Stemma.jpg |livo = Livo (Trentino-Alto Adige)-Stemma.png |locri = Locri-Stemma uff.png |longobardi = Longobardi (Italia)-Stemma.png |lucignano = Stemma di Lucignano.JPG |lugo = Lugo (Italia)-Stemma.png |lula = Lula (Italia)-Stemma.png |lupara = Stemma di Lupara.jpeg |macchiagodena = Macchiagodena-Stemma.gif |magenta = Magenta (Italia)-Stemma.png |malborghetto valbruna |malborghetto-valbruna = MalborghettoValbruna.gif |manta = Manta (Italia)-Stemma.png |mara = Mara (Italia)-Stemma.png |marcellina = Marcellina (Italia)-Stemma.png |marciana = Marciana (Italia)-Stemma.png |margarita = Margarita (Italia)-Stemma.png |marino = Marino (Italia)-Stemma.png |marone = Marone (Italia)-Stemma.png |martello = Martello (Italia)-Stemma.png |martirano = Martirano (Italia)-Stemma.png |maser = Maser (Italia)-Stemma.png |masi = Masi (Italia)-Stemma.png |massa = Massa (Italia)-Stemma.png |meda = Meda-Stemma.jpg |medicina = Medicina (Italia)-Stemma.png |mele = Mele (Italia)-Stemma.png |melissa = Melissa (Italia)-Stemma.png |mentana = Mentana (Italia)-Stemma.png |mercato saraceno = Mercato Saraceno-Stemma.jpg |merlino = Merlino (Italia)-Stemma.png |milano = CoA Città di Milano.svg |milena = Milena (Italia)-Stemma.png |milo = Milo (Italia)-Stemma.png |mirabello = Mirabello (Italia)-Stemma.png |misilmeri = Misilmeri-Stemma it.png |mistretta = Mistretta-Stemma it.png |moggio = Moggio (Italia)-Stemma.png |moimacco = Moimacco-Stemma.jpg |molare = Molare (Italia)-Stemma.png |molise = Molise (CB)-Stemma.png |momo = Momo (Italia)-Stemma.png |monopoli = Monopoli (Italia)-Stemma.png |montagna in valtellina = Montagna.png |montagna = Montagna (Italia)-Stemma.png |montaldo torinese = Montaldo Torinese-Stemma it.png |monte grimano terme = Monte Grimano-Stemma.png |monte san martino = Monte San Martino-Stemma.jpg |monte san pietrangeli = Monte San Pietrangeli-Stemma.jpg |montelparo = Montelparo-Stemma.gif |montemitro = Stemma comune di montemitro.gif |mori = Mori (Italia)-Stemma.png |morrone del sannio = Stemma morrone.png |mosciano sant'angelo = Mosciano Sant'Angelo-Stemma.jpg |mozzo = Mozzo (Italia)-Stemma.png |mura = Mura (Italia)-Stemma.png |musei = Musei (Italia)-Stemma.png |muzzano = Muzzano (Italia)-Stemma.png |napoli = CoA Città di Napoli.svg |naso = Naso (Italia)-Stemma.png |nave = Nave (Italia)-Stemma.png |ne = Ne (Italia)-Stemma.png |nespolo = Nespolo (Italia)-Stemma.png |nettuno = Nettuno (Italia)-Stemma.png |nicosia = Nicosia (Italia)-Stemma.png |nimis = Nimis-Stemma.jpg |noale = Noale-Stemma.jpg |nove = Nove (Italia)-Stemma.png |o castiggion|u castigiùn|castiglione chiavarese = Castiglione Chiavarese-Stemma.svg |olevano di lomellina = Olevano di Lomellina-Stemma.jpg |onore = Onore (Italia)-Stemma.png |ora = Ora (Italia)-Stemma.png |ortignano raggiolo = OrtignanoRaggiolo stemma.gif |ortona dei marsi = Ortona dei Marsi-stemma.jpg |osoppo = Osoppo-Stemma.jpg |ostiano = Ostiano (Italia)-Stemma.png |ottone = Ottone (Italia)-Stemma.png |paderno franciacorta = Stemma Comune di Paderno Franciacorta.jpg |paese = Paese (Italia)-Stemma.png |palau = Palau (Italia)-Stemma.png |palermo = Palermo-Stemma uff.png |palù = Palù (Italia)-Stemma.png |paluzza = Paluzza-Stemma.jpg |paola = Paola (Italia)-Stemma.png |parma=Coat of arms of Parma.svg |paterno = Paterno (comune)-Stemma.png |pavia di udine = PaviadiUdine-Stemma.jpg |pedemonte = Pedemonte-Stemma.gif |peglio = Peglio (Marche)-Stemma.png |pella = Pella (Italia)-Stemma.png |perca = Perca (Italia)-Stemma.png |pero = Pero (Italia)-Stemma.png |perugia = Logocomuneperugia.png |pettineo = Pettineo (Italia)-Stemma.png |pianezze = Pianezze-Stemma.gif |piatto = Piatto (Italia)-Stemma.png |pico = Pico (Italia)-Stemma.png |pienza = Pienza-Stemma.png |pietra de' giorgi = Pietra de' Giorgi-Stemma.jpg |pietracamela = Pietracamela-stemma.jpg |pila = Pila (Italia)-Stemma.png |piscina = Piscina (Italia)-Stemma.png |pizzo = Pizzo (Italia)-Stemma.png |poggiodomo = Poggiodomo-Stemma.jpg |pojana maggiore = Poiana Maggiore-Stemma.gif |porpetto = Porpetto-Stemma.png |posina = Posina-Stemma.gif |posta = Posta (Italia)-Stemma.png |potenza = Potenza (Italia)-Stemma.png |povoletto = Povoletto-Stemma.png |pré-saint-didier = Pré-Saint-Didier-Stemma.png |pula = Pula (Italia)-Stemma.png |quarto = Quarto (Italia)-Stemma.png |quindici = Quindici (Italia)-Stemma.png |rasura = Rasura-Stemma.gif |re = Re (Italia)-Stemma.png |regalbuto = Stemmaregalbuto.jpg |reggio calabria = Reggio Calabria Stemma.png |reggio nell'emilia = Reggio Emilia-Stemma.png |resiutta = Resiutta-Stemma.jpg |riano = Riano (Italia)-Stemma.png |rive d'arcano = RivedArcano-Stemma.jpg |rocca pia = Rocca Pia-Stemma.jpg |roccamonfina = Roccamonfina (Italia)-Stemma.png |rodano = Rodano stemma.jpg |rodengo = Rodengo (Zuid-Tirol)-Stemma.png |rogolo = Rogolo-Stemma.gif |roma capitale = Roma-Stemma.png |romeno = Romeno (Italia)-Stemma.png |rossa = Rossa (Italia)-Stemma.png |rossana = Rossana (Italia)-Stemma.png |rotonda = Rotonda (Italia)-Stemma.png |ruda = Ruda-Stemma.jpg |sabbia = Sabbia (Italia)-Stemma.png |saint-denis = Saint-Denis (Italia)-Stemma.png |saint-marcel = Saint-Marcel (Italia)-Stemma.png |salcedo = Salcedo (Italia)-Stemma.png |salento = Salento (comune)-Stemma.png |sambuca pistoiese = Stemma-pic.gif |sambuco = Sambuco (Italia)-Stemma.png |samo = Samo (Italia)-Stemma.png |san calogero = San Calogero (Italia)-Stemma.png |san cataldo = San Cataldo (Italia)-Stemma.png |san felice del benaco = Sanfelicedelbenacologo.jpg |san ferdinando = San Ferdinando (Italia)-Stemma.png |san fiorano = Sanfiorano.gif |san giacomo degli schiavoni = San Giacomo degli Schiavoni-Stemma.jpg |san giovanni al natisone = San Giovanni al Natisone-Stemma.png |san giuliano di puglia = SanGiulianodiPuglia.gif |san giustino = San Giustino (Italia)-Stemma.png |san leonardo = San Leonardo (Italia)-Stemma.png |san lorenzo = San Lorenzo (Italia)-Stemma.png |san luca = San Luca (Italia)-Stemma.png |san marcellino = San Marcellino (Italia)-Stemma.png |san martino di finita = San Martino di Finita-Stemma.JPG |san massimo = San Massimo (Italia)-Stemma.png |san michele al tagliamento = San Michele al Tagliamento-Stemma.jpg |san nazario = San Nazario (Italia)-Stemma.png |san pancrazio = San Pancrazio (Italia)-Stemma.png |san paolo = San Paolo (Italia)-Stemma.png |san pietro mussolino = San Pietro Mussolino-Stemma.gif |san roberto = San Roberto (Italia)-Stemma.png |san sostene = San Sostene-Gonfalone.png |san vincenzo = San Vincenzo (Italia)-Stemma.png |san vitaliano = San Vitaliano (Italia)-Stemma.png |san vito = San Vito (Italia)-Stemma.png |sant'agostino = Sant'Agostino (Italia)-Stemma.png |sant'alfio = Sant'Alfio (Italia)-Stemma.png |sant'anastasia = Sant'Anastasia (Italia)-Stemma.png |sant'angelo del pesco = Sant'Angelo del Pesco-Stemma.jpg |sant'angelo in vado = Stemma santangelo in vado.gif |sant'antonino di susa = Sant'Antonino di Susa-Stemma it.png |sant'apollinare = Sant'Apollinare (Italia)-Stemma.png |sant'elena = Sant'Elena (Italia)-Stemma.png |sant'eusanio del sangro = Stemma Sant'Eusanio del Sangro.jpg |sant'oreste = Sant'Oreste (Italia)-Stemma.png |santa brigida = Santa Brigida (Italia)-Stemma.png |santa elisabetta = Santa Elisabetta (Italia)-Stemma.png |santa giuletta = Santagiuletta.gif |santa giustina = Santa Giustina (Italia)-Stemma.png |santa maria la longa = SantaMarialaLonga-Stemma.jpg |santa maria maggiore = Santa Maria Maggiore (Italia)-Stemma.png |santa sofia = Santa Sofia (Italia)-Stemma.png |sarcedo = Sarcedo-Stemma.gif |sarego = Sarego-Stemma.gif |sassetta = Sassetta (Italia)-Stemma.png |sava = Sava (Italia)-Stemma.png |scala = Scala (Italia)-Stemma.png |scampitella = Scampitella-stemma.gif |scarperia = Scarperia-Stemma it.png |scena = Scena (Italia)-Stemma.png |scopa = Scopa (Italia)-Stemma.png |scorzè = Coat of Arms of Scorzè.svg |serina = Serina (Italia)-Stemma.png |sezze = Sezze-Stemma.jpg |signa = Signa-Stemma.jpg |socchieve = Socchieve-Stemma.jpg |solagna = Solagna-Stemma.gif |sturno = Sturno.gif |supino = Supino (Italia)-Stemma.png |taino = Taino (Italia)-Stemma.png |tarvisio = TarvisioStemma.png |tavagnacco = Tavagnacco-Stemma.jpg |taverna = Taverna (Italia)-Stemma.png |tenna = Tenna (Italia)-Stemma.png |tirolo = Tirolo (BZ)-Stemma.png |tocco caudio = Tocco Caudio-Stemma.jpg |torretta = Torretta (Italia)-Stemma.png |tortora = Tortora (Italia)-Stemma.png |trenta = Trenta (Italia)-Stemma.png |tripi = Tripi-Stemma it.png |trissino = Trissino-Stemma.gif |troia = Troia (Italia)-Stemma.png |ultimo = Ultimo (Italia)-Stemma.png |uri = Uri (Italia)-Stemma.png |valdastico = Valdastico-Stemma.gif |valenza = Valenza (Italia)-Stemma.png |vandoies = Vintl-Stemma.svg |vas = Vas (Italia)-Stemma.png |verzegnis = Verzegnis-Stemma.jpg |viano = Viano stemma comune 2.gif |villa di chiavenna = Villa di Chiavenna-Stemma.gif |villaverla = Villaverla-Stemma.gif |viola = Viola (Italia)-Stemma.png |virgilio = Virgilio (Italia)-Stemma.png |visco = Visco-Stemma.jpg |vittoria = Vittoria (Italia)-Stemma.png |voghiera = Voghiera-Stemma.gif |volano = Volano (Italia)-Stemma.png |voltaggio = Voltaggio (Italia)-Stemma.png |#default = {{#ifexist:Media:{{{1}}}-Stemma.svg|{{{1}}}-Stemma.svg|{{#ifexist:Media:{{{1}}}-Stemma.png|{{{1}}}-Stemma.png}}}} }} }}</includeonly><noinclude> Stémmi de regioìn, provìnse e comùn [[Categorîa:Template Divisione amministrativa]] </noinclude> jv2pqt90y7m398l9g73zkayrdg5m0sy 0 25234 272733 214813 2026-08-03T15:21:59Z Luensu1959 1211 nomme locale 272733 wikitext text/x-wiki '''Dongo''' (''Dongh'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Dongo |Panorama = Dongo_Panorama.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Giovanni Muolo |Partito = lìsta cìvica ''Uniti per Dongo'' |Data elezione = 27-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Garzeno]], [[Gravedona ed Uniti]], [[Musso (Italia)|Musso]], [[Pianello del Lario]], [[Stazzona (Italia)|Stazzona]] |Nome abitanti = (it) ''Donghesi'' |Patrono = Sàn Gotàrdo e Sàn Stêva |Festivo = 4 màzzo e 26 dexénbre |Mappa = Map_of_comune_of_Dongo_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Dongo inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] 4dft7zic5rqs5qt87idbccigiwjbthm 0 25235 272734 214814 2026-08-03T15:23:05Z Luensu1959 1211 nomme locale 272734 wikitext text/x-wiki '''Dosso del Liro''' (''Dòss'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Dosso del Liro |Panorama = Panorama_di_Dosso.JPG |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Luciana Palo |Partito = lìsta cìvica ''Insieme per Dosso del Liro'' |Data elezione = 26-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Cama]] (CH-GR), [[Gravedona ed Uniti]], [[Grono]] (CH-GR), [[Livo (Lombardïa)|Livo]], [[Peglio (Lombardïa)|Peglio]], [[Roveredo]] (CH-GR) |Nome abitanti = (it) ''Dossoliresi'' |Patrono = |Festivo = |Mappa = Map_of_comune_of_Dosso_del_Liro_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Dosso del Liro inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] kor3g85mbbcdczitfte3el7tmdg6me8 0 25237 272735 214816 2026-08-03T15:24:20Z Luensu1959 1211 nomme locale 272735 wikitext text/x-wiki '''Eupilio''' (''Eupili'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Eupilio |Panorama = Eupilio_lake_segrino.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Alessandro Spinelli |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 6-6-2016 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Erba (Italia)|Erba]], [[Longone al Segrino]], [[Pusiano]], [[Cesana Brianza]] (LC) |Nome abitanti = (it) ''Eupiliesi'' |Patrono = Sàn Zòrzo |Festivo = 23 arvî |Mappa = Map_of_comune_of_Eupilio_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Eupilio inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] kxmr1ch9iml3mrsgdeay1k7u3uie7ro 0 31474 272747 272589 2026-08-03T19:02:31Z N.Longo 12052 è 272747 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|thumb|Vìa Oddu, vista daa cruxe(r)a cun Vìa Rumma mi(r)andu versu Santa Ma(r)ìa]] '''Vìa Oddu''' (cunusciüa ascì cumme ''u Caruggiu de verdü(r)e(r)e'', ''Via Gian Maria Oddo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in [[Arbenga Veggia]] e ch'u marca u cunfìn fra i quartèi de San Scî e de Sant'Eulàlia. == Sto(r)ia == [[File:Via Gian Maria Oddo.jpg|thumb|Vìa Oddu inti prìmmi ànni '30, versu Santa Ma(r)ìa|left|308x308px]] L'è bèn prubabile che l'u(r)igine de Vìa Oddu a secce du bèllu antìga, scicumme che u sò percursu u duve(r)ea repià da vixìn quellu du segundu cardu pe' impurtansa da sitè rumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 150}}</ref>, numma doppu u ''cardus maximus'' che, pe' cuntru, u passava pe'a vìa au dì d'ancöi ciamâ [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|de Medaje d'Ò(r)u]]. U cardu de Vìa Oddu u cuntinuâva pöi ancù ciü a setentriùn, fìn ae mü(r)aje sitadìne, passandu pe' quella che inta tupunumastica mudèrna a l'è a vìa intitulâ a l'Ernesto Rolandi Ricci<ref>{{Çitta web|url=http://uranialigustica.altervista.org/edifici/strade/albenga.htm|tìtolo=L'orientamento degli edifici in Liguria - Tracciati viari urbani - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-09-09}}</ref>. Sta stradda a pìa u numme dau Gian Maria Oddo, benefatû arbenganese du [[XVII secolo|Seisèntu]] e fundatû de l'impurtante culêgiu ch'u se truvâva intu palàssiu cu'u mèximu numme, intu cantu versu meridiùn da cruxe(r)a de Vìa Oddu cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-43-36 001.jpg|L'imbuccu daa Cuntrâ Növa e u basamentu da Tûre di Cassulìn Centro storico di Albenga via Gian Maria Oddo.jpg|Vista du caruggiu Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia)-Cruxêa cun Vìa Oddu 02.jpg|Vìa Rumma, a munte, cruxe(r)a cun Vìa Oddu Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 04.jpg|U fundu da vìa, versu a Sènta A Barbacana - U Caruggiu da Sènta (Arbenga Veggia).jpg|A Barbacana, versu Vìa Oddu </gallery> Partèndu d'in [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], u caruggiu u se diramma propiu de frunte aa [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], a l'artessa da Tûre e Cà di Cassulìn, restandu in scia mancina s'u se riva da quella ch'a l'è dìta "A cuntrâ növa". Imbucâ a vìa se scuntran sciübitu dui caruggi aa mancìna. U prìmmu, ch'u parte au de sutta d'in vortu ch'u fà parte de l'insemme du palàssiu ch'u se faccia in scia stradda, u l'è U Caruggiu du Furchê, mèntre u segundu, a in isulàu de distansa, u l'è ciamàu Vìa Palestru, pü(r)e se u l'è cunusciüu ascì cu'u numme de ''Caruggiu de verdü(r)e(r)e'', mèximu stranumme dètu ascì a Vìa Oddu, scicumme ch'a gh'e(r)a da ste parti ina grossa presènsa de büteghe da verdü(r)a. U se prusegue versu [[A Sènta]] incuntrandu aa mancìna u Caruggiu du Rusciàn e, aa drìta, u caruggiu ch'u l'inmette versu a [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], cunusciüu fina cumme [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]]. Inte st'isulàu chi u se ghe tröva ascì u Palàssiu di Bassu-Seulln, derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887 e custruìu turna de doppu, ch'u resta pe(r)ò ciü in drentu. A cûre in diresiùn cuntrâia rispettu a Vìa Oddu a l'è Vìa Rumma, ch'a traversa a stradda e i quartèi tantu de Sant'Eulàlia quantu de San Scî. U Caruggiu u prusegue dunca fin a rivâ in sciu fiancu du Culêgiu, a stradda a finìsce pôcu doppu inta pòrte du Pertüxu, nu prìmma ch'i se ghe faccen a terminasiùn da Barbacana (a munte) e U Caruggiu de Sant'Eulàlia (a vàlle). A terminasiùn da vìa a l'è Vìa Trentu (Fö(r)a da Sènta), giüstu au fiancu da zìna de manca da scciümè(r)a. Intu cumplessu u l'ha ina lunghessa de 127 mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Oddu o U Caruggiu de verdüêe (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=4|center|Mappa de Vìa Oddu, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * U Caruggiu du Furchê, dedicàu a Giovanni Folchero, benefatû arbenganese, lungu 'na sciüsciantêna de mêtri, u pòrta versu Largu Do(r)ia, dund'a gh'é(r)a a Pòrte da Ma(r)ìna<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref>. * Vìa Palestru - U Caruggiu de Verdü(r)e(r)e, u pòrta u mèximu stranumme che Vìa Oddu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=76|capìtolo=U Strada"iu}}</ref>, vistu che ascì chi e l'é(r)an presenti de büteghe da verdü(r)a, inta tupunumastica ufisiâle a pìa u numme daa bataja de Palestru, cumbatüa dü(r)ante a Segunda guèra d'Indipendènsa. Lungu 97 mêtri, u finìsce inta [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 45-46}}</ref>. * [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], se diràmma in scia drìta, andandu versu a Sènta e u pàssa a [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], a rìva inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] e a finìsce de dòppu, sgarbandu inta [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], cun 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p.31}}</ref>. * U Caruggiu du Rusciàn, aa mancina, u pìa u numme da Gio Giacomo Rossano, scritû du Seisèntu, lungu 'na sinquantena de metri, u pòrta inte Vìa Rumma <ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma - U Caruggiu dau culêgiu]], u segundu decümàn pe' impurtansa, u l'è u caruggiu dund'u se ghe fàccia Palàssiu Oddu, sêde du sto(r)icu culêgiu. U vegne spartìu da Vìa Oddu tòstu a mitè, marcandu ascì u cunfìn fra i quartèi, u l'è lungu 230 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref>. * U Caruggiu de Sant'Eulàlia, vixìn a l'imbuccu versu a scciümè(r)a, u l'è in carugettu de 60 mêtri ch'u se culêga cun quellu da camera murtuaria (Vìa Lamberti), pìa u numme da santa aa che a l'é(r)a dedicâ 'na gêxa ch'a l'ha dètu u numme au quartê, ma che ancöi a nu gh'è ciü<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 58}}</ref>. * A Barbacana (''Vico del Centa'' in italiàn), lungu 130 mêtri, u cunette [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]] cun Vìa Oddu passàndu a còsta de mü(r)aje, pe' stu fètu chi u l'ha stu stranumme<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 32}}</ref>. * Fö(r)a da Sènta<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=47|capìtolo=U Strada"iu}}</ref> (Vìa Trentu), passâ a Pòrte du Pertüxu, au de fö(r)a d'Arbenga Veggia, a l'è a stradda custruìa in scia zina d[[a Sènta]] che dae scö(r)e Paccini a finisce dau [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], inmetenduse inta Ciàssa di Giardinetti. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|senza_cornice|139x139px]] |2-4-6<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle a dà in sce Vìa D'Aste e a pòrta u sivicu n°27</ref> |'''Tûre e Cà di Cassulìn''' |Mensunâ fin dai tempi antighi cumme de prupietè di Cassulìn, a l'è a primma de tûre arbenganesi ch'i se incuntravan rivandu dau ''castrum'' da Pòrte da Ma(r)ìna. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa d'in fàccia a Santa Ma(r)ìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>. Fòscia da fà remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]], cumpa(r)ìsce inte 'n attu du [[1367]] cumme ''turris Spectorum'', vistu che ün di membri de sta famìa chi, Corado Sospetto, u l'axeva spusàu a fìa de Lanzarotto di Cassulìn. In testimunianse ciü resènti a l'è dìta tûre de Gio Francesco Cassulìn, scignû da [[Castelanìa de Rivernàu|Castelanìa d'Arnascu]]. Presente fina inte l'afrescu ch'u l'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, dund'a l'è presentâ cun 'na cianta de figu in simma, a cunserva ancù u basamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A se fàccia a punènte in sce Vìa Oddu, dund'a mustra ancù i garbi ch'i servivan pe'e travi che rezevan i su(r)èi de legnu, muntèi in caxu de pe(r)igu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Quartiere Santa Maria'', pp. 23-25}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|senza_cornice|139x139px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle a dà in sce Vìa Rumma e a pòrta u sivicu n°58</ref> |'''Palàssiu Oddu''' |Palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vìtta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tempi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u museu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri reperti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssu Oddo, descröve Arbénga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddu, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|senza_cornice|185x185px]] |s.n.c. |'''Pòrte du Pertüxu''' |A Pòrte du Pertüxu, cunusciüa pü(r)e cumme a <nowiki>''Pòrte de Sant'Eulàlia'' e mensunâ inte l'</nowiki>Etè de Mezzu cumme a ''Porta pertuxii'', a l'è delungu stèta a pòrte sitadina a-u fundu du cardu segunda(r)iu de Vìa Oddu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 150}}</ref> e, intu làttu da Sènta, a permeteva fasilmènte de zunze versu [[Vaìn]]<ref>{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref>. Cu'e sò dimesciùi, ciütostu strête, l'è puscibile ch'a fusse ina pòrte privâ, duvèrta fòscia da-i artigièi de indüstrie du cöi(r)u, e a l'è stèta a-u sèntru de pa(r)egge discusciùi cu'u Cunseju du Cumün. A l'è surmuntâ da ina strutü(r)a de difesa du Sinquesèntu, ch'a duxeva permette de cacià di mate(r)iâli in simma a-i desenemighi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 162}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/gian-maria-oddo-via/|tìtolo=Gian Maria Oddo, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] si6gyfscpyhk1dfqtas1d5eaovzswj1 0 31486 272741 272590 2026-08-03T19:00:19Z N.Longo 12052 è 272741 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|miniatura|Vìa Cavour dau sò imbuccu versu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]]]] '''Vìa Cavour''' (cunusciüa cu'u mèximu numme italiàn) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in Arbenga Veggia, parte du quartê de San Scî. == Sto(r)ia == U traciàu de Vìa Cavour l'è bèn prubabile ch'u recarche quellu de in decümàn de mezzu de l'antigu nücleu de l'Arbenga rumana, mèntre du periudu medievâle a vegne marcâ a presènsa du ''forum carnium salsarum,'' in mercàu de carne sa(r)â<ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}</ref> ch'u se truvava inte 'na parte da vìa, de prubabile aa Cà di D'Aste, cumme registràu inti ''Registrum'' du [[1420]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|p. 123}}</ref> Du restu, faxendu rife(r)imèntu ae parte d'in gi(r)u, inta Ciàssa di Pésci, de cuntru aa se truvava l'antiga ''Platea canapi'', dund'a se smerciava a càneva.<ref name=":1" /> De doppu u Risurgimentu aa vìa u gh'è stètu dètu u numme d'ancöi, in unû du statista piemuntese Camillo Benso cunte de Cavour.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> == Descrisiùn == {{Clear}} <gallery mode="packed" heights="145" widths="145"> Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 22.jpg|Vìa Cavour a l'imbuccu versu munte Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 21.jpg|U spiàssu in frunte aa Cà di D'Aste Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 14.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, vèrsu a Ciàssa di Pésci Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, imbuccu a munte Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 10.jpg|U Caruggiu a l'artessa du Palàssiu di Bassu-Seullìn Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 08.jpg|L'imbuccu du caruggiu, d'in Vìa Oddu </gallery> Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu D'Aste-Rulandi-Ricci e u l'è inclüsu du tüttu intu quartê de San Scî. Traversàu u prìmmu isulàu, a l'artessa du Palàssiu di Gerardenghi u se scuntra in slàrgu ch'u vegghe faciaseghe u Fussàu Ve(r)àn, u Caruggiu di Baxadonne e quellu da Ca(r)ènda, primma de finì inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]]. Passâ sta chi u se inmette fiancandu u Palàssiu di Lengueja-Costa inta Ciàssa di Pésci, dund'u se vegghe ancù u casamèntu di Bassu-Seullìn, pe' terminâ inte Vìa Oddu. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Cavour (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Cavour, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga veggia, da dund'a l'ha u(r)igine u caruggiu, pôcu dòppu i Quattru Canti, andandu vèrsu a scciümè(r)a, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia. * U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u pìa u sò numme da 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiöe da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce inte Vìa Benardu Ricci.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> * U Caruggiu di Baxadonne, ün di caruggi ciü strêti d'Arbenga Veggia, dau percursu nu retilineu, u finìsce inte [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]] doppu 'na sinquantêna de mêtri e u dêve u sò numme a 'n'antìga famìa de [[Zena]], cunusciüa ascì cumme ''Bassadonne'', presente in Arbenga dai tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]]. Du rèstu u caruggiu u l'é(r)a divegnüu cunusciüu inta tradisiùn pupulâre cumme pòstu frequentàu dai inamuèi.<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]].<ref name=":0" /> * Ciàssa San Michê, a ciü gròssa e ciü impurtànte ciàssa d'Arbenga tütta, dund'i cunfine(r)ean i quattru quartèi sitadìn e dund'i se fàccian tantu u Palàssiu du Cumün cumme a Catedrâle, intitulâ au santu. A vegne traversâ da Vìa Cavour inta sò parte ciü bassa, che finìa sta chi a se inmette inta Ciàssa di Pésci vegnindune daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.57-58}}</ref> * U Caruggiu di Cassulìn, aa drìta, a l'artessa da Ciàssa di Pésci, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Basso-Seulìn dau restu, strêtu, u pòrta vèrsu Vìa Rumma. * A [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], l'antìga ''Platea Canapi'', vistu che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] chi u se tegnìva u cumèrciu da càneva, risursa de prêxu pe' l'ecunumìa ingàuna de quelli tèmpi. Ciü de resènte a l'é(r)a u scìtu d'in mercàu fìssu, survatüttu de pésci e da chì u numme.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.36-37}}</ref> * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u segundu cardine d'Arbenga Veggia pe' grandessa, dund'u se tröva l'âtru càppu de Vìa Cavour. Lungu 127 mêtri in tüttu, u marca pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî e quellu de Sant'Eulàlia.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p.45}}</ref> === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Targa D'Aste 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ da tûre a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°51</ref> |'''Tûre D'Aste''' |A Tûre di D'Aste a l'è ina tûre ch'a se tröva in sciu cantu fra Vìa Cavour e [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'O(r)u]], da pa(r)eggi seculi sbasciâ au livéllu du tèitu du Palàssiu Rulandi-D'Aste, dund'a l'è stèta inglubâ. Da tûre se cunusce ancù bèn u basamèntu, de prìa negra de Pûi, ch'u ne dà ina datasiùn tra a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]] e l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexèntu]].<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 59-60}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |1-3<ref name=":0" group="n.">Intrâ prinsipâle</ref>-5 |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna vèrsu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu da Vìa. Passàu de màn ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp.41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu Gerardenghi (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|202x202px]] |6-8-10<ref name=":0" group="n." /> |'''Palàssiu Gerardenghi''' |U Palàssiu Gerardenghi, de prupietè du cumün, u se tröva in tésta au caruggiu, làttu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Via de Medaje d'Ò(r)u]]. U sa(r)ea d'u(r)igine sinquesentesca, metèndu asemme diferènti edifissi ciü veggi, de che se vegghen ancù i blòcchi de prìa squadrâ au de sutta de l'intonacu da faciâ d'in Vìa Cavour. Svilüpàu in sce quattru cièi (dui de sti chi cièi nobili, cu'e vorte a padijùn), culeghèi l'ün a l'âtru cun de sca(r)inè parèi da ringhe(r)e de marme(r)u decu(r)àu. Au de drentu u cumplessu u l'è stètu rangiàu du Settesèntu, tantu che chi i se cunservan decu(r)asiùi ba(r)ocche e ancù de doppu. In diresiùn du cantu, l'intrâ, cuvèrta a butte, a l'è pavimentâ a lìsca de pésciu, cun laterissi du Seisèntu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113062.pdf|tìtolo=Palazzo Gerardenghi, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}</ref> |- |[[Immaggine:Cà D'Àste (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |9-11 |'''Cà di D'Aste''' |A Cà di D'Aste a l'è a parte du palàssiu cu'u mèximu numme faciâ sciu Vìa Cavour, a ciü veggia de stu cumplessu, nasciüu pe' vuluntè da famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] da l'agregasiùn de âtre custrusiùi ciü antìghe. A realisasiùn da Cà di D'Aste a cumènsa du [[XIV secolo|Trexèntu]] e, au dì d'ancöi. a se presènta a trèi cièi ciü u su(r)é, cu'u tèitu de abaìn menu che pe' ina terassa, fèta in scia simma da tûre inglubâ intu palàssiu. Au segundu cian, quellu nobile, se tröva in gran salùn duve(r)àu dau cunseju du Cumün d'Arbenga mèntre au tèrsu u gh'è in puntettu ch'u passa surva u Fusàu Ve(r)àn pe' ligâse au Palàssiu Rulandi-D'Aste.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210484.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |13 |'''Palàssiu növu du Cumün''' |U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadina. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drèntu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugèttu u(r)iginâle.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}</ref> |- |[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |42<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Michê e a pòrta u sivicu n°12</ref> |'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''' |Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia ciàssa de San Michê. U presenta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu versu Via Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pia u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspettu versu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundensa de ün de sti chi se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. |- |[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]] |48-50 |'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta''' |Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, de ciànta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}</ref>, fra sti chi 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]].<ref name="Lengueja - Costa">{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04| léngoa=IT}}</ref> Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]<ref name="Lengueja - Costa"/>, decurèi a bande intu vôrtu e framezèi da 'na sutìle culònna de prìa, cun tantu de capitèllu e de basamentu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U restu du pruspèttu u l'è cumpostu da blocchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu ciàn ch'u se semeja a 'na lòggia ascì.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}</ref> |- |[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]] |15 |'''Tûre Cassulìn-Va(r)àlli''' |Tòstu intu càntu ch'u da in scia Ciàssa de San Michê, a se presenta cumme 'na custrusiùn de maùi a vìsta ch'a spunta fra i tèiti di palàssi da vixìn, elevâ de tòstu 4 mêtri, cu-a sìmma cunvertìa a teràssa, cu'u làttu nord ciü âtu du rèstu, a mettene a l'asustu l'acessu. U pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. Intu mèntre ch'i se faxevan i travai pe' rangiâ l'edifissiu dund'a se tröva, du [[1972]], a l'è stèta descuvèrta ascì a base in prìa negra de Pûi.<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 73-74}}</ref> Mancan senù âtre infurmasiùi sto(r)iche, de prubabile a se pu(r)ea individuà cumme a Tûre di De Iustenice, anessa a quella ch'a l'é(r)a a rexidènsa du Giüdise, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 63-65}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 03.jpg|senza_cornice|108x108px]] |52-54-56<ref name=":0" group="n." />-58-60-62 |'''Palàssiu Bassu-Seulìn''' |U Palàssiu Basso-Seulìn u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u caruggiu de verdü(r)e(r)e, fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette vèrsu a Ciàssa di Pésci, dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887, u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presenta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levànte, ch'a n'ha trèi. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 3kujscp3lchknc860sder6pd745l5q4 0 31532 272740 272689 2026-08-03T18:59:06Z N.Longo 12052 è 272740 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Ciàssa San Michê (Arbenga) 02.jpg|thumb|Ciàssa San Michê, vèrsu a Catedrâle]] A '''Ciàssa de San Michê''' (o ascì numma ''Ciàssa San Michê'') a l'è a ciàssa ciü impurtante d'Arbenga Veggia, dund'a l'ha a sêde tantu l'aministrasiùn, vistu ch'u se ghe fàccia u Palàssiu Növu du Cumün, cumme a Gêxa, scicumme ch'a gh'è ascì a [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|Catedrâle de San Michê Arcange(r)u]]. Dandu amèntu aa tradisiùn u l'è chi che se incruxan i quattru quartèi de San Giuànni, Santa Ma(r)ìa, Sant'Eulàlia e San Scî. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Albenga disegno fine 800.jpg|sinistra|miniatura|269x269px|A Ciàssa inte 'n disegnu da fìn de l'Öttusèntu]] Ciàssa San Michê a l'è üna de ciàsse ciü antìghe e impurtanti d'Arbenga Veggia, mìssa au sò sèntru fixicu e da vitta sitadìna. Defèti, in scia ciàssa e se sun de lungu facièi e custrusiùi sêde e scimbulu de dife(r)ènti auturitè arbenganesi, tantu da êsse mensunà fina inti statüi du [[1288]] cumme ''platea comunis'' o ''Sancti Michaelis''. Int'in palàssiu ch'u dâva in scià ciàssa, in fàccia aa catedrâle, u gh'é(r)a fina a sêde du ''Capitulum'', ch'u se pöi mesciàu intu palàssiu veggiu du Cumün<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}</ref>. De ciü, chi u se ghe tegniva ascì u mercàu du gran, cu'u numme de ''platea grani'' ch'u l'è duve(r)àu inti àtti d'alantu(r)a insemme ai âtri dui<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}</ref>. Cu'a presènsa de custrusiùi du ''Capitulum'', a ciàssa a gh'axeva a l'imprinsippiu in'estensciùn dife(r)ènte, scicumme che e cà e rivavan fina a l'artessa du Palàssiu növu du Cumün<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 26}}</ref>. A ciàssa a vegne mensunâ fina inti registri du [[1420]] cumme ''platea grani'', scicumme ch'u se ghe tegnìva u smerciu di sereèi e du gran, au mênu a partì dau [[XIII secolo|seculu XIII]]. Du [[XV secolo|seculu XV]], defèti, a vegne pü(r)e lastregâ cu'ina pavimentasiùn de maùi, pe' de mutivasiùi tantu de pulisìa quantu pratiche, vistu che u mercàu u se tegnìva de prubabile au de fö(r)a. Numma de doppu i ghe se(r)àn mesci di cantùi o di senci blocchi de prìa squadrèi e pusisiunèi inta cruxe(r)a de stradde. In scia ciàssa dunca u se druvìva in gran nüme(r)u de büteghe cumme du restu u sücedeva ascì pe'a loggia du cumün. Fra ste chi ne vegnen marchèi, trèi privèi, de lungu inte stimme du 1420, cu'in rendimèntu bèn au de surva de quelle ch'e se truvavan daa ''platea scofeliorum.'' De âtre mudifiche aa ciàssa e sun stète fète ancù inta mitè du [[XV secolo|Quattrusentu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', p. 119}}</ref>. De cuntru, tèmpu du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] st'isulàu u s'é(r)a pe(r)ò mezzu ruinàu e, scicumme che inta sò vixita apustolica u vescu [[Nicolò Mascardi]] u l'axeva cumandàu de mescià a prexùn da sitè, u Cumün u n'ha catàu ina parte du [[1586]], cun l'ürtimu prupieta(r)iu ch'u l'è stètu u Ve(r)àn da famìa di Fussài<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p. 32}}</ref>. De doppu che s'è fabricàu a prexùn, a ciàssa a l'è stèta slargâ ina primma votta du [[1648]], quande u Cumün u l'ha catàu e ruvine da cà ch'a a serava a meridiùn, prupietè di Seulìn, fandula derucà. S'è cuscì libe(r)àu u spassiu in fàccia aa prexùn e, scibèn ch'u gh'é(r)a di prugètti pe' ti(r)âghe sciü in palàssiu sivicu da duve(r)à cumme sêde de l'Ufissiu de l'Abundansa e du Vica(r)iu, nu se n'è fètu ninte<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p. 33}}</ref>. De l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a prexùn ch'a l'é(r)a finìa in ruvina e u besögnu ürgente d'in növu municìpiu, s'è decisu de mesciâlu chi, cu'i travai ch'i sun cumensèi du [[1831]], purtandu aa recustrüsiùn da faciâ sciü Ciàssa San Michê<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 34-35}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 40}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:Ciassa San Michê (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=1.2|Mappa de Ciassa San Michê (Arbenga Veggia)|sinistra]] Ciàssa prinsipâle d'Arbenga Veggia, a se tröva tòstu aa mitè de quellu ch'antigamènte u l'é(r)a u decümàn màscimu de l'impiantu rumàn, au dì d'ancöi spartìu fra [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]] e [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cun 'n'estensciùn de 1.000 mêtri quaddri a n'è ascì a ciàssa ciü grande, serâ a setentriùn daa Catedrâle de San Michê Arcange(r)u, ch'a remunta au [[XI secolo|seculu XI]], e a se tröva a l'umbra de trê tûre ciü impurtanti da sitè: u Campanìn da Catedrâle, a Tûre Sìvica e [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|quella di Malasemènsa]], ch'e se issan in sciu cantu ciü vèrsu punènte. De cuntru, vèrsu levante, a se dröve in diresiùn du Munümèntu e da Cuntrâ Növa, pe' vegnì turna delimitâ da 'n insemme de palàssi sto(r)ichi tantu a meridiùn quantu a levante, apartegnüi a de famìe de lüstru arbenganesi. De dossu aa Tûre Malasemènsa u Palàssiu du Cumün, fètu custruì du [[1830]] mitèndu asemme di edifissi ch'i gh'é(r)an zà de primma, a furmà in ünicu isulàu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 57-58}}</ref>. {{Clear}} === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Ciàssa San Michê (Arbenga) 01.jpg|A Ciàssa, cu'u cumün e a gêxa Immaggine:PmAlbenga16.jpg|A Catedrâle, vista d'inta Cuntrâ Növa Immaggine:Demolizione di primo 900.jpg|A mèxima vìsta a l'imprinsippiu du Növesèntu Immaggine:Monumento ai Caduti, Albenga 01.jpg|Dau munümèntu Immaggine:Albenga - panoramio (1).jpg|A Ciàssa mi(r)àndu vèrsu u fundu Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|U cantu vèrsu Vìa cavour Immaggine:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped2).jpg|U Caruggiu aa Ciàssa, d'in Vìa Rumma Immaggine:U Caruggiu au Mercàu (Arbenga Veggia)-Vìsta d'inta ciàssa de San Michê 03.jpg|U Caruggiu au Mercàu, a l'imbuccu </gallery> * [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] (A Cuntrâ Növa), l'antìgu decümàn màscimu d'Arbenga Veggia, ch'u l'ha piàu e furme d'ancöi numma che in seguitu ai sventramènti di inissi du Növesèntu, du rèstu a taja da punènte a levante 'na buna parte du sèntru sitadìn, spartindune ascì i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia. Lunga 80 mêtri, a g'ha u(r)igine inte Largu Do(r)ia e a finìsce dau Munümèntu, pôcu primma da Ciàssa mèxima<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}</ref>. * Dau Munümèntu, scciassu de 'na duxentêna de mêtri quaddri ch'u se dröve intu mezzu fra a Catedrâle e a gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, u(r)iginàu cu'i travai viari du cumensu du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'u l'ha vìstu a demulisiùn du Ciòstru di Canònichi. St'ürtimu u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü de dòssu aa Catedrâle fra i [[XIV secolo|seculi XIV]] e [[XV secolo|XV]] e ancöi u l'è stètu sustituìu dau munümèntu sitadìn ai caütti da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma guèra mundiâle]], messu chi du [[1923]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. * U Caruggiu du Batiste(r)u (inta tupunumastica ''Via Lamboglia'', da nu scunfunde cun ''Via al Battistero'') u se ghe incruxa in sciu cantu da Catedrâle, in realtè facianduse direttu in sce Vìa Benardu Ricci; cumme u dixe u numme, u pòrta vèrsu u Batiste(r)u, passandu au de fiàncu da gêxa<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 38}}</ref>. * [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], a prusecusiùn de Vìa D'Aste, ch'a se deramma daa Ciàssa e a riva fin inta Loggia di Quattru Canti doppu tòstu 70 mêtri. A cunsèrva a testimuniànsa de dife(r)ènti architetü(r)e medievâli, cumme a Loggia du Populu ascì<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. * [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], a scûre au meridiùn da ciàssa, tajandula au fundu, deseparàndu l'isulàu du palàssiu cumünâle da quellu di Pe(r)usu-Seùlla e di Lengueja-Do(r)ia, a se di(r)amma in ve(r)itè da Vìa Oddu pe' cunclüddise in [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri inte tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 31}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], u segundu decümàn pe' impurtansa d'Arbenga Veggia, u l'è u caruggiu dund'u se ghe fàccia Palàssiu Oddu, sêde du stò(r)icu culêgiu. U se ghe zunze au meridiùn da ciàssa, quand'a se strenze fra i palàssi di Seùlla e di Lengueja. Stu caruggiu u l'è lungu 230 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref>. * U Caruggiu du Mercàu, ch'u parte de chi e u finisce inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], u l'è lungu 24 mêtri in tüttu e u dêve u sò numme au fètu de purtà a sta ciàssa chi, sêde d'in stò(r)icu mercàu; de ciü, inta vìa a se ghe faccia ina carateristica cà du Sinquesèntu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 43}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |s.n.c. |'''Catedrâle de San Michê Arcange(r)u''' |A gêxa catedrâle d'Arbenga e da sò [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] a l'è ina gran custrusiùn faciâ in sciu fiancu de setentriùn da Ciàssa de San Michê, ch'a n'ha piàu u numme, fèta du [[XI secolo|seculu XI]] au postu de l'antìga gêxa paleucristiâna du [[IV secolo|IV]]-[[V secolo|V seculu]]. Aa fin da fàse rumanica, che se ne cunsèrva a faciâ, i fianchi e l'abside, a catedrâle a l'è stèta interesâ du [[XIII secolo|Duxèntu]] da intervènti de güstu goticu, cumme a recustrusiùn de navè de dossu, ch'i l'han purtàu a ina fuxùn esemplâ fra i dui stìli. De doppu da [[Controriforma|Cuntrurifurma]] i ghe sun stèti di travai de güstu baroccu, cumme a sustitusiùn du purtâ de mezzu, a custrusiùn de cupule in sci dui cappi du transettu e l'elevasiùn du pavimèntu au livéllu da stradda. I intervènti barocchi i sun pe(r)ò stèti pe'u ciü levèi cu'i restauri da segunda mitè du [[XX secolo|Növesèntu]], pe' purtà a catedrâle ae sò furme u(r)igina(r)ie, tantu da sbascià u pavimèntu de tòstu dui mêtri<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/cattedrali/cattedrale/351/Chiesa+di+San+Michele|tìtolo=Chiesa di San Michele|léngoa=IT|vìxita=2024-10-04}}</ref>. |- |[[Immaggine:Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 03.jpg|senza_cornice|143x143px]] |s.n.c. |'''Campanìn da Catedrâle''' |U campanìn da catedrâle de San Michê u l'é(r)a a l'imprinsippiu ina strutü(r)a destacâ dau rèstu da gêxa ma, cu'i travai du [[XIII secolo|Duxèntu]] pe' ti(r)à turna sciü a navâ de mancina, u gh'è finìu inglubàu. U campanìn, cumm'u se vegghe aa giurnâ d'ancöi, u vegne da ina recustrustiùn fèta fra u [[1391]] e u [[1395]], cü(r)â da l'architettu arbenganese Serafìn Mignàn e üna de ürtime custrusiùi lucâli de maùi a vista, prèstu sustituìi da finitü(r)e a intonacu. A pissa in simma au campanìn a l'è in rè(r)u esempiu ligü(r)e de cuvertü(r)a de ciapelette, de cu(r)û vèrde e giancu, dau güstu pruvensâ<ref name=":0" />. |- |[[Immaggine:Torre Malasemenza, Albenga 01.jpg|senza_cornice|143x143px]] |s.n.c.<ref group="n.">In'intrâ au de fiancu da tûre, ch'a da in sce Vìa Benardu Ricci, a pòrta u sivicu n°24</ref> |'''[[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre di Malasemènsa]]''' |In sciu cantu fra a Ciàssa de San Michê e [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], a Tûre di Malasemènsa a l'è ina strutü(r)a mensunâ fina du [[1277]] cumme prupietè da famìa ch'a g'ha dètu u numme, cu'a sò realisasiùn che, pe'u scistema duve(r)àu, a duve(r)ea remuntà propiu aa segunda mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]]. Passâ ciü avanti ai Seulìn, du [[1831]] a vegne parte du növu palàssiu du Cumün, p'êsse rangiâ inte sò furme u(r)iginâli du [[1938]]. A l'è âta 31 mêtri, cu'ina base de prìa de Cixàn mescciâ a bluchetti ciü picìn de prìa negra, dund'u se ghe dröve a pòrte d'intrâ, a èrcu sbasciàu. I cièi de d'âtu i sun de maùi a vista e, pe' l'ürtimu tèrsu, i maùi i g'han de dimensciùi dife(r)ènti, fòscia duvüe a ina recustrusiùn ciü resènte<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 34-38}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |14-16-18 |'''Palàssiu növu du Cumün''' |U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadìna. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drèntu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugèttu u(r)iginâle<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |12 |'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''' |Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia Ciàssa de San Michê. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu vèrsu Vìa Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref>. U pia u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspèttu vèrsu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundènsa de ün de sti chi se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. |- |[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]] |9 |'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta''' |Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, de cianta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}</ref>, fra sti chi 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]]<ref name="Lengueja - Costa">{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04|léngoa=IT}}</ref>. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, ch'a l'è servìa ascì cumme elemèntu de racòrdu fra i dife(r)ènti nüclei füsi asemme. Au de drentu u se tröva ascì l'atriu au primmu cian ch'u se semeja a 'na lòggia ascì stu chi, pa(r)eggiu u sücedeva in sciu pruspèttu faciàu in sce Vìa Rumma, dund'i se vegghen ancù di èrchi tampunèi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}</ref>. |- |[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]] |5-6 |'''Palàssiu de Iustenice''' |In sciu cantu intu mezzu fra u Caruggiu du Mercàu e Vìa Cavour, a se tröva quella ch'a l'é(r)a a veggia rexidènsa du giüdise sitadìn, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Gli edifici di uso pubblico'', pp. 63-65}}</ref>. A partì daa fin du [[XVI secolo|seculu XIV]] piâ a pixùn cumme cà-tûre daa famìa di De Iustenice e ancù de doppu, finìa sta famìa chi, l'edifissiu u sa(r)ea passàu de man ai Ricci de Nûi, ch'i se sun incalèi inte 'na cuntesa cuntru u Cumün, vista l'ereditè de l'edifissiu. A stu prupôxitu a se eleva, cu-a sìmma cunvertìa a teràssa, a tûre di de Iustenice, ch'a pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/san-michele-piazza/|tìtolo=San Michele, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 1szgvhzs4wcvsljmge5qbimnd1ui1ye 0 31612 272743 271543 2026-08-03T19:01:21Z N.Longo 12052 è 272743 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo und Santa Maria in Fontibus, August 2019.jpg|miniatura|Vìa D'Aste e, au fundu, a catedrâle]] '''Vìa D'Aste''' (ascì dìta '''A Cuntrâ Növa''', scrìta ''Cuntraneuva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=69|capìtolo=U Strada"iu}}</ref> au moddu du Gastaldi, ''Via Enrico D'Aste'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a cûre da punènte a levante, recarcandu u percursu de quellu ch'u l'é(r)a u decümàn màscimu da [[Albingaunum|sitè rumâna]]. Slargâ du bèllu au cumensu du [[XX secolo|Növesèntu]], cacciandu zü fina di palàssi ch'i se ghe faciavan, a l'ha pe' stu fètu chi piàu u numme de Cuntrâ Növa, bèn marcàu intu parlà pupulâre. == Sto(r)ia == Vìa D'Aste a cûre pe' ün di percursi ciü antìghi e de lungu ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, repiandu a mitè de levante du decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'', che de chi u l'andaxeva avanti passandu pe'e mudèrne [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]] e Vìa Baccio Emanuele Maineri<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. Sta vìa a l'è stèta ascì duve(r)â cumme tèrmu pe' marcà i cunfìn fra i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia, spartisiùn ch'a servìva pe' di fìn fiscâli e aministatìvi, scibèn che, a dife(r)ènsa de quantu se pìa in cunsciderasiùn au dì d'ancöi, nu pà ch'a fusse intu mezzu fra Santa Ma(r)ìa e Sant'Eulàlia. Defèti, cumm'u se vegghe da l'èstimu du [[1473]], scìa ina cà faciâ in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] che quelle di Cassulìn in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus e l'é(r)an ancù intu quartê de Santa Ma(r)ìa, cu'a sudivixùn che l'è dunca prubabile ch'a l'andasse pe' vìe intreghe ciütostu che spartìle a mitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', pp. 79-81}}</ref>. L'impurtansa da vìa a l'è atestâ fina daa bassa [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], da quande, cumme inte âtre stradde cun ciü tranxitu, se ghe faciavan cà e palàssi de cuntu, fètu ch'u resâta daa registrasiùn a catastru de custrusiùi cu'in valû ciü âtu che inti caruggi ciü picìn<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. De ciü, inta Cuntrâ Növa se ghe duvéva tegnì u mercàu de tè(r)e, u ''forum tellarum'', cun due büteghe inte cà di Cassulìn ch'e sun registrèi inte l'èstimu du [[1426]], mèntre inte quellu du [[1473]] se fà mensiùn de due cà ''cum rota tellarum''. A tà prupôxitu, in curispundènsa de l'ecs Teâtru Sivicu gh'é(r)a mü(r)àu fìna du [[XX secolo|Növesèntu]] a cuscì dìta "canna", a mesü(r)a üfisiâle pe' panni e tè(r)e, fòscia missa chi zà ai tèmpi de quande se ghe tegnìva u mercàu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', pp. 120-122}}</ref> e au(r)a cunservâ intu [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 35-36}}</ref>. Au fundu da vìa, ch'a finìva inte mü(r)aje de difesa da sitè a l'artessa du ''castrum'' de fundasiùn rumâna, se ghe druvìva l'antìga ''porta castrum'' o ''prope castrum'', de dunde se piava a vìa da Ma(r)ìna. Sta pòrte, missa pròpiu fra e due tûre du ''castrum'', a l'è stèta pe(r)ò serâ inte l'Etè de Mezzu, pe' druvì a növa Pòrte da Ma(r)ìna da fiàncu da furtificasiùn rumâna, atestâ zà dau [[1420]] cumme a pòrte ''ad marinam''<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', pp. 138-139}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="220"> Veduta dell'attuale Via D'Aste dopo le prime demolizioni (Albenga, foto 1899).jpg|I primmi slargamènti ae spese de cà a sud, int'ina futugrafìa du [[1899]] Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|Marsu du [[1900]], travai in cursu ae cà du fiancu sud a Santa Ma(r)ìa Demolizione di primo 900.jpg|Cartulina cu'a catedrâle e u ciòstru di Canònichi, zà mezzu derucàu, 1900 ca. Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|Vìa D'Aste e u palàssiu du ''castrum'' avanti de demulisiùi du [[1938]] </gallery> Ciü de resènte, a vìa a l'ha piàu l'intitulasiùn a Vincenzo Gioberti, p'êsse dunca cangiâ a Enrico D'Aste, ürtimu mèmbru de l'[[D'Aste (famïa)|antìga pa(r)entèlla arbenganese]] e scindicu d'Arbenga tra u [[1879]] e u [[1889]], doppu di grandi travai ch'i l'han interesâ a l'imprinsippiu du Növesèntu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}</ref>. Sti lì, fèti tra u [[1898]] e u [[1903]], i l'han purtàu a slargà e indrisà a vìa: pe' primmu intervèntu s'è mesciàu e faciè de custrusiùi a mezzugiurnu in sc'ina linea ciü aretrâ, pöi s'è intervegnüu inta gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus caciandu zü a primma campâ, de moddu de mesciâne inderé a faciâ. S'è cumensàu dunca a derucà e custrusiùi fra Santa Ma(r)ìa e a catedrâle, cu'u spàssiu cuscì recavàu ch'u vegne(r)à quellu che au dì d'ancöi u l'è dìtu Ciàssa IV Nuvèmbre<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 49}}</ref>. Intu detaju, chi i se truvavan u ciòstru di Canònichi da catedrâle, in pussu, e cà di canònichi de Santa Ma(r)ìa e ascì de âtre de privèi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 41-43}}</ref>. A l'estremitè de levante de Vìa D'Aste, du [[1938]], u l'è stètu aa fìn caciàu zü l'ürtimu isulàu ch'u n'interumpìva u camìn drìtu, fètu che pe(r)ò u l'ha purtàu a pèrde i rèsti de l'antighiscimu ''castrum'' rumàn<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 138}}</ref> ciü che u Teâtru Sivicu, cu'in pesante palasùn ch'u n'ha piàu u pòstu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 50}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:Vìa D'Aste o A Cuntrâ növa (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=3|center|Mappa da Cuntrâ Növa, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]A vìa a se scuntra a l'imbuccu d'Arbenga Veggia rivandu daa Ma(r)ìna, giüst'in frunte ai Giardinetti, in diresiùn du Viâle du Ré, cumensandu là dund'u se truvava l'antigu ''castrum''. A se dröve a partì dau Largu Do(r)ia, da dund'i se deramman, in diresiùn cuntra(r)ia, tantu u Caruggiu du Teâtru (a setentriùn, ch'u l'inmette in San Fransescu e u fa parte du quartê de Santa Ma(r)ìa) quantu u Caruggiu du Lottu (au de sutta, ch'u porta inta [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], zà inte Sant'Eulàlia). Propiu in sciu cantu cun u primmu di dui a se vegghe ancù ancöi a Veggia Pretü(r)a, ch'a remunta ai primmi seculi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]. Stu palàssiu chi u l'è ascì in cuntinuu cun quellu di Borea Ricci, vegnüu de dòppu e apartegnüu a üna de famìe ciü de riliêvu d'Arbenga. Finìu st'isulàu u se rìva a l'artessa da gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, cun in fàccia a Cà e tûre di Seullìn, ch'a se tröva in sciu cantu cun [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], pôcu primma de rivà in diresiùn du Munümèntu. De dossu aa gêxa, tantu in sc'in fiancu quantu in sce l'âtru, u gh'è di passaggi ch'i l'inmetten turna in San Fransescu. U ciü impurtante di dui, aa drìta, u porta u numme de l'Ernestu Rulandi Ricci, militâre caüttu in bataja a l'imprinsippiu du Növesèntu. In avanti, versu Sant'Eulàlia, in carugettu cu'u vortu, prugetàu da l'architettu Cortese de [[Sann-a|Savuna]] du [[1872]] e dedicàu a Ester Siccardi dandu amentu aa tupunumastica<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>, u l'inmette inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]]. Aa fìn, dòppu in'utantêna de mêtri, u percursu da stradda u se cunclüdde in diresiùn da [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], finèndu daa lòggia de Palàssu Veggiu: a purtà fìn inti Quattru Canti u l'è u [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|caruggiu]] ch'u g'ha u numme du Benardu Ricci<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 51}}</ref>. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Albenga-IMG 0344.JPG|E Tûre, daa cruxe(r)a cun Vìa Oddu Immaggine:Centro storico di Albenga 29.jpg|U palàssiu Borea Ricci Immaggine:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|U Caruggiu de verdü(r)e(r)e, mi(r)andu versu Santa Ma(r)ìa Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Faciâ 09.jpg|Santa Ma(r)ìa e l'imbuccu du Caruggiu ch'u porta in San Fransescu </gallery> * Largu Do(r)ia, scciassu de pôcu ciü de 800 mêtri quàddri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 36}}</ref> ch'u se tröva a l'imbuccu da vìa, versu a ma(r)ìna, tantu ch'u se tröva là dund'ina votta u gh'é(r)a l'antigu ''castrum'' du tèmpu di rumèi, cacciàu zü inti primmi du Növesèntu. U pìa u numme da [[Tumâxu Do(r)ia]], regurdàu cumme òmmu de valû, vistu u moddu intu che u l'axeva prutezüu a sitè dü(r)ante l'asediu du [[1435]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Girolamo Rossi|tìtolo=Storia della Città e Diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=187|capìtolo=X. Vicende del XV Secolo}}</ref>. * U Caruggiu du Teâtru, lungu ina sinquantêna de mêtri, u l'è ciamàu cuscì vistu che in curispundènsa u se ghe truvava u veggiu Teâtru Sivicu, cacciàu zü insemme au ''castrum'' inti [[Anni 1930|ànni '30]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 27}}</ref>. Dau percursu nu in lìnea u cumensa sutta a 'n vortu au de sutta du che u l'ha u sò ingressu u Cine-Teâtru Ambra, ch'u l'ha piàu u pòstu du veggiu. Sciübitu doppu u caruggiu u cêga e u se dirigge inte quella ch'a l'è Ciàssa San Fransescu, inclüsa intu quartê de Santa Ma(r)ìa. * Dau Lòttu (''Vico Caresomo''), u cunette Largu Do(r)ia cun Vìa Palestru, finèndu au fiàncu da [[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciotta]], a l'imbuccu da [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], u l'è ün di caruggi ciü picìn d'Arbenga Veggia, lungu numma che 17 mêtri, u pìa u numme da Giovanni Caresomo, assidiacunu da Catedrâle intu [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 30-31}}</ref>. * Vìa Ernestu Rulàndi Ricci, u l'è u cuntinuu de [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], ch'a g'ha u sò imbuccu aa drìta da faciâ de Santa Ma(r)ìa. Passandu a còsta da gêxa, a se inmette inte Ciàssa San Fransescu, passandula e finèndu trènta mêtri de dòppu au de fö(r)a de mü(r)aje, inte Vìa Zena<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 51}}</ref>. A passa defèti au de sutta da stò(r)ica ''Porta sancti francisci'' (a Pòrte de San Fransescu)<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 56-57, fig.18}}</ref>. * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u se diràmma d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a partì daa Tûre di Cassulìn, e u riva fìn a tucà e mü(r)àje da sitè veggia, dandu in sci[[a Sènta]] 'traversu a Pòrte du Pertüxu. U marca ascì pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî (a munte, caruggiu inclüsu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>) e quellu de Sant'Eulàlia (a vàlle), furmandu in impurtante cruxe(r)a cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]]. * Dau Munümèntu, scciassu de 'na duxentêna de mêtri quaddri ch'a vìa a ghe pàssa a còsta primma de rivà inte San Michê. U se dröve fra mezzu a Catedrâle e a gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, u(r)iginàu cu'i travai viari du cumensu du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'u l'ha vìstu a demulisiùn du Ciòstru di Canònichi. St'ürtimu u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü de dòssu aa Catedrâle fra i [[XIV secolo|seculi XIV]] e [[XV secolo|XV]] e ancöi u l'è stètu sustituìu dau munümèntu sitadìn ai caütti da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma guèra mundiâle]], messu chi du [[1923]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. * [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], a prinsipâle ciàssa d'Arbenga Veggia, antigamènte cunusciüa cumme ''platea comunis'', dund'a g'ha a sêde u municipiu. A porta u numme du [[San Michê|santu prutetû da sitè]] e se ghe fàccia da setentriùn a [[Catedrâle de San Michê]]. U l'è chi de frunte ch'a finisce a stradda, ch'a se inmette inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], ch'a n'è u cuntinuu, daa lòggia du Palàssiu Veggiu fìn aa cruxe(r)a di Quattru Canti<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- | |s.n.c. |'''Pòrte du ''Castrum''''' |A pòrte du ''Castrum'', mensunâ inti àtti cumme ''porta castri'' o ''prope castrum'', a l'è stèta a primma pòrte inte mü(r)aje de difesa da sitè ch'a se druvisse au fundu de stu rammu du decümàn màscimu. A se truvava pròpiu fra e due tûre du ''castrum'' e l'è bèn prubabile ch'a secce stèta prèstu immü(r)â, cu'a pòrte da Ma(r)ìna, de pôcu ciü a punènte, ch'a n'ha piàu u pòstu inta bassa [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 139}}</ref>. |- | |s.n.c. |'''Pòrte da Ma(r)ìna''' |A Pòrte da Ma(r)ìna a l'é(r)a üna de pòrte sitadìne ciü impurtanti d'Arbenga Veggia e, cumme dìtu, a l'ha piàu u pòstu da ciü antìga Pòrte du ''Castrum'', vegnindu duvèrta a l'estremitè de punènte de stu cumplessu lì. U sò numme u ne vegne daa vìa ch'a ghe sciurtìva, che defèti a menava aa Ma(r)ìna, cu'u titulu de pòrte ''ad marinam'' che, duve(r)àu zà du [[1420]], u l'ha rexistìu fìna au dì d'ancöi, bèn doppu de quande st'architetü(r)a a l'è stèta derucâ<ref name=":1" />. |- | |s.n.c |'''''Castrum''''' |U cumplessu du ''castrum'', cunusciüu ascì cumme u castellu da Pòrte da Ma(r)ìna, u se truvava au fundu de Vìa D'Aste e u l'é(r)a furmàu da due tûre e ina serie de custrusiùi de difesa. Armenu pe' l'impiantu u gh'axeva de u(r)igine du bèllu antìghe, prubabilmènte rumâne, e dau [[1251]] u l'è vegnüu a sêde d'ina guarnixùn zenese. Cunvertìu ciü avanti a di üsi sivìli e religiusi, u l'è stètu aa fìn derucàu du [[1938]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=La zona del castrum e della Porta Marina|léngoa=IT|vìxita=2024-11-07}}</ref>. |- | |s.n.c |'''Munastê de San Tumaxu''' |U munastê de San Tumaxu u l'è stètu fundàu du [[1660]]-[[1661|61]] dau Gio Ma(r)ìa Oddu, u mèximu che du [[1623]] u l'axeva creàu u culêgiu da mascci in [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], recavàu in parte inta strutü(r)a du ''castrum''<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 26}}</ref>. U munastê u l'è stètu da l'imprinsippiu a gestiùn dumenicâna e, insemme a quellu de San Calòcciu de Clarisse, u l'è stètu u pòstu pe' l'istrusiùn de tante fiö(r)e arbenganesi fina aa sò supresciùn inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia dalla collettività'', p. 77}}</ref>. Cu'a supresciùn, fra u [[1806]] e u [[1807]], a sò gêxa a l'è stèta rangiâ a növu teâtru da sitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 162-163}}</ref>. |- | |s.n.c. |'''Teâtru Sivicu''' |U Sivicu u l'è stètu u primmu teâtru d'Arbenga, recavàu inta gêxa du munastê de San Tumaxu, supressu ai tèmpi da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]]. Levàu arcüne rapresentasiùi, che fòscia e se sun tegnüe chi zà du [[1798]], u l'è adatàu a teâtru pe' vuluntè de privèi du [[1814]]-[[1816|16]], pe' passâ dunca in gestiùn au Cumün du [[1830]], scibèn che i parchi i sun restèi de lungu in prupietè ae famìe de cuntu ch'e n'axevan cumisciunàu a realizasiùn. Cumm'u rèstu du cumplessu du ''castrum'', u Teâtru Sivicu u l'ha finìu p'êsse caciàu zü du [[1938]], pe' slargà u fundu de Vìa D'Aste<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref>. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:Palàçio vêgio da Pretûa (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] | rowspan="2" |6 |'''Veggiu palàssiu da Pretü(r)a''' |Custrusiùn missa versu u fundu da vìa, in sciu sò fiàncu a setentriùn, a l'ha cumensàu a svilüpâse zà du [[XII secolo|seculu XII]] e, du bèllu ciü avanti, a l'è vegnüa a sêde da Pretü(r)a arbenganese, ch'a g'ha lasciàu u numme. Fra i [[Anni 1960|ànni '60]] e u [[2009]] u l'è stètu a sêde da bibliutêca sivica<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref> e, dau [[2001]], u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111150.pdf|tìtolo=Decrêtu de vinculu|dæta=24 frevâ 2001|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. De drentu, au sèntru du palàssiu, se ghe tröva in gran salùn cuèrtu da ina vorta a padiùn tütta tenzüa a frescu, mèntre i camìn e i purtèi i sun fèti d'abaìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2015/10/ad-albenga-va-allasta-il-palazzo-dellex-pretura-di-via-enrico-daste/|tìtolo=Ad Albenga va all'asta il Palazzo dell'ex Pretura di via Enrico d'Aste|dæta=28 utùbre 2015|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. |- |'''Tûre''' |A l'intrâ du veggiu palàssiu da Pretü(r)a, inte mü(r)aje de levante e de punènte de l'atriu, se ghe tröva di bluchetti de prìa negra de Pûi, ch'i se vegghen pe' quarche sö a partì da in'artessa de 1,5-2&nbsp;m dau pavimèntu. Sti lì i sun missi int'ina mane(r)a ch'a pà testimuniansa d'ina tûre che, pe(r)ò, e ne mancan du tüttu de infurmasiùi e de mensiùi stò(r)iche<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 25}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàçio Borêa Rìcci (Arbénga) - vìsta (3).jpg|senza_cornice|104x104px]] |14-20<ref group="n.">U palàssiu intregu u cröve a nümerasiùn pâri fra i sivichi 14 e 20, cun numma u 14 e u 18 ch'i sun pe(r)ò de intrè; i âtri nüme(r)i i van defèti pe'e büteghe du cian terén</ref> |'''Palàssiu Borea Ricci''' |Palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia missu a setentriùn de Vìa D'Aste, u l'è stètu cumisciunàu daa famìa di Borea Ricci, ch'u l'ha fètu fabricà chi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. U cumplessu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] dau [[1910]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111132|tìtolo=Palazzo Borea Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|senza_cornice|139x139px]] |27 |'''Tûre e Cà di Cassulìn''' |Mensunâ fìn dai tèmpi antighi cumme de prupietè di Cassulìn, a l'è a primma de tûre arbenganesi ch'e se incuntravan rivandu dau ''castrum'' da Pòrte da Ma(r)ìna. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa d'in fàccia a Santa Ma(r)ìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>. Fòscia da fà remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]], a cumpa(r)ìsce inte 'n attu du [[1367]] cumme ''turris Spectorum'', vistu che ün di membri de sta famìa chi, Corado Sospetto, u l'axeva spusàu a fìa de Lanzarotto di Cassulìn. In testimunianse ciü resènti a l'è dìta a tûre de Gio Francesco Cassulìn, scignû da [[Castelanìa de Rivernàu|Castelanìa d'Arnascu]]. Presènte fina inte l'afrescu ch'u l'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, dund'a l'è presentâ cun 'na cianta de figu in simma, a cunserva ancù u basamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A se fàccia a punènte in sce Vìa Oddu, dund'a mustra ancù i garbi ch'i servivan pe'e travi ch'e rezevan i su(r)èi de legnu, muntèi in câxu de pe(r)igu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Quartiere Santa Maria'', pp. 23-25}}</ref>. |- |[[Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c |'''Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus''' |A gêxa culegiâ de Santa Ma(r)ìa in Fontibus a l'è a segunda gêxa d'Arbenga Veggia e a se tröva nu luntàn daa catedrâle, ch'a furmava in cumplessu ünicu avanti ch'i fussen cacièi zü u ciòstru e e custrusiùi ch'e gh'é(r)an intu mezzu. E sò u(r)igine e nu sun gua(r)i cè(r)e, a ogni moddu a l'è mensunâ pe'a primma votta du [[1098]] e a pìa a strutü(r)a d'ancöi cu'ina recustrusiùn du [[XVII secolo|Seisèntu]], p'êsse turna rimanezâ a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]] quande, pe' slargà a vìa, n'è derucàu a primma campâ. A gêxa a g'ha ina cianta de baxilica, a trê navè, cun de capélle in sci fiànchi e cuèrte da vorte a cruxe(r)a e a butte. Tra e ope(r)e chi cunservèi se pò regurdà a pa(r)a da ''Madonna cu'u Bambìn'', de l'Uràssiu De Ferài, e a càscia da ''Madonna du Carmu'', travaju de l'Antôgnu Ma(r)ìa Marajàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20589/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/enrico-daste-via-la-via/|tìtolo=Enrico D'Aste, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] czuihdxmx557rvspai7ks225svuilxf 0 31621 272742 271973 2026-08-03T19:00:50Z N.Longo 12052 è 272742 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia).jpg|thumb|A vìa pià mi(r)àndu versu i Quattru Canti]] '''Vìa Benardu Ricci''' (''Via Bernardo Ricci'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a cûre da punènte a levànte, cuntinuandu u percursu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] lungu quellu ch'u l'é(r)a u decümàn màscimu da sitè rumâna. Parte du quartê de San Giuànni, a se diràmma a partì daa [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], fin a zunze dai Quàttru Canti. == Sto(r)ia == A vìa a se tröva in sce ina pursiùn de ün di percursi ciü antìghi e de lungu ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, u decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'', che de chi u l'andaxeva avanti versu punènte pe'a mudèrna vìa intitulâ a Baccio Emanuele Maineri e a levante pe' [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. A pìa u numme dau Benardu Ricci, benefatû de ricca famìa arbenganese, che du [[1565]] u l'axeva creàu in'ope(r)a pe' l'ascistènsa di pòve(r)i, dutàndula de sustanse impurtanti<ref name=":1">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. Vìa Benardu Ricci a l'è stèta ascì duve(r)â cumme tèrmu pe' marcà i cunfìn fra i quartèi de Turlâ e de San Scî, spartisiùn ch'a servìva pe' di fìn fiscâli e aministatìvi. A ogni moddu, a dife(r)ènsa de quantu se pìa in cunsciderasiùn au dì d'ancöi, nu pà ch'a sta vìa a se truvasse intu mezzu fra sti quartèi ma che ciütòstu a fusse du tüttu inte quellu de Turlâ, cu'a sudivixùn che l'è prubabile ch'a l'andasse pe' vìe intreghe ciütostu che spartìle a mitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', pp. 79-81}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'è üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. De ciü, fra e vìe d'Arbenga Veggia a l'è üna de quelle ch'e cunsèrvan méju e custrusiùi da fìn du Mediuevu, dae faciè de spessu cuèrte sulu da ina man d'intonacu du [[XVIII secolo|Sètte]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]], quande, pe' mancansa de sustanse, inte quelli seculi nu s'è sciurtìu a rangiâle cun di intervènti strutü(r)âli, fètu ch'u l'ha sarvàu l'antìgu tesciüu urbàn<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 128}}</ref>. E cà ch'e se ghe fàccian e sun dunca pe' intregu de l'Etè de Mezzu e, a partì dau [[1935]], e sun stète rangièi fàndu turnà aa vista e sò linee u(r)iginâli, levandughe l'intonacu e druvindu turna e antìghe bifu(r)e e trifu(r)e in cangiu di barcùi retangulâri ch'i n'axeva piàu u pòstu. De ciü, s'è descuvèrtu u prufì da serie de lòggie au livéllu da stradda, ch'a và avanti pe' de lungu tòstu sènsa interumpise e che a l'imprinsippiu a l'é(r)a serâ da rasteli ma che, quande s'è issàu e cà de in âtru cian, a l'è stèta immü(r)â<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La via Bernardo Ricci'', p. 116}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" heights="145" widths="145"> Immaggine:Tûre di Rulandi D'Aste (Arbenga Veggia).jpg|A Tûre Rulandi D'Aste, in sciu cantu cun Vìa Medaje d'Ò(r)u Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 02.jpg|A Lòggia du Populu vìsta d'intu caruggiu Immaggine:CENTRO STORICO - panoramio - Emanuela Meme Giudic… (3).jpg|U Caruggiu piàu rivandu d'in San Michê Immaggine:Casa e torre D'Aste Rolandi, Albenga 02.jpg|A tàrga da Cà D'Aste Rulandi </gallery>A vìa a se scuntra lascianduse de derê [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] ina votta passâ [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]. A se dröve a partì dau recantu che daa Catedrâle u se faccia in scia Tûre Sivica e a l'antiga lòggia du Cumün. De sciübitu u se scuntra u caruggiu ch'u pàssa infra mezzu a gêxa e Palàssiu Veggiu, purtandu in frunte au [[Batiste(r)u d'Arbenga|Batiste(r)u]], e fina aa [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]]. U segue che u caruggiu u scûre ciü strêtu rispettu che a Cuntrâ Növa, vistu ch'u nu l'è stàu tucàu dai sventramènti di inissi du [[XX secolo|seculu XX]]. U passa dunca a meridiùn u Palàssiu du Vescu, tantu che aa fìn da Lòggia du Quattrusèntu u se tröva in caruggiu ch'u l'inmette ascì stu lì versu u Batiste(r)u, passandughe d'in faccia e pe' stu fètu chi ciamàu "U Caruggiu dau Vescu". De rimpettu a dunde stu chi u se faccia in sce Vìa Ricci se trövan pöi a Cà di Fieschi Ricci e l'isulàu marcàu daa presènsa de Cà di Rulandi D'Aste. Da sta parte chì se dröven fina dui caruggi picìn ch'i rivan fina inte Vìa Cavour, ün ch'u pòrta u numme de Fussàu Veràn, l'âtru da Ca(r)ènda (cunusciüu a ògni moddu intu parlà cumme "U Caruggiu de l'U(r)ivu"). Propiu in scia fin u caruggiu u se faccia in sce üna de cruxe(r)e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, i Quattru Cànti, là dund'a se scuntra cu'a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Ben vixibile percurèndu u caruggiu a partì daa Catedrâle a l'è Tûre di Lengueja, de rimpettu aa Lugetta di Quattru Canti: a lunghessa cumplêta du percursu a l'è de tòstu 'na setantêna de mêtri<ref name=":1" />. In ürtimu u cuntinuu da vìa, seguèndu versu munte, u pìa u numme de Baccio Emanuele Maineri: u caruggiu defèti u finisce pe' dà in scia Ciasetta du Sufragiu. === Cruxe(r)e === [[File:Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia)-Màppa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Benardu Ricci, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * [[Vìa D'Aste (Arbenga)|A Cuntrâ Növa]], u prìmmu tòccu du decümàn da sitè rumâna, intitulàu a Enrico D'Aste, ch'u l'ha piàu e furme d'ancöi numma che in seguitu ai sventramènti di inissi du Növesèntu, du rèstu a taja da punènte a levante 'na buna parte du sèntru sitadìn, spartindune ascì i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia. Lunga 80 mêtri, a g'ha u(r)igine inte Largu Do(r)ia e a finìsce dau Munümèntu, pôcu prìmma da Ciàssa de San Michê, che Via Benardu Ricci a ne cumpleta u percursu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}</ref>. * [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], a prinsipâle ciàssa d'Arbenga Veggia, antigamènte cunusciüa cumme ''platea comunis'', dund'u gh'a a sêde u municipiu. A porta u numme du santu prutetû da sitè e se ghe fàccia inta pârte âta a [[Catedrâle de San Michê]]. U l'è chi de frunte ch'a stradda a se zunta aa Cuntrâ Növa, faxendughe seguitu fin ai Quattru Canti.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. * U Caruggiu du Batiste(r)u, a dêve u sò numme du bèn cunusciüu [[Batiste(r)u d'Arbenga|Batiste(r)u]] paleucristiàn, üna de pôche testimuniànse da sitè bizantina, dedicàu a San Giuànni, u dà fina u numme au quartê dund'u se tröva. U pàssa fra mezzu stu chi e a Catedrâle, fin a rivà in Vico Lamboglia, pôcu prìmma da Ciàssa di Leùi<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 29}}</ref>. * U Caruggiu du Vescu (Via Episcopio), u l'è u caruggiu ch'u passa arembu au Palàssiu Veggiu, a còsta ascì da sêde vescuvìle, e da chi u pìa u numme. Dòppu tòstu 'na sinquantêna de mêtri u finisce inte Via Lengueja, pü(r)e sta lì intu quartê de San Giuànni<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 36}}</ref>. * U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte Vìa Cavour.<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u porta u numme de 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], u l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiö(r)e da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce ascì stu lì inte Vìa Cavour.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga Veggia, dund'u l'ha a sò fin u caruggiu versu munte, tòstu a mitè, in diresiùn da Cà e Tûre di Lengueja. Sta famusa cruxe(r)a, marcâ fina daa lòggia ch'a ne pòrta u numme, a se cunusce cumme i "Quàttru Canti", vistu che versu munte u tragittu du veggiu decümàn u cuntinua cun Via Baccio Emanuele Maineri, finèndu daa [[Ciàssa du Semina(r)iu (Arbenga)|Ciàssa du Suffragiu]]. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Casa e torre D'Aste Rolandi, Albenga 01.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |2-4-6<ref name=":0" group="n.">I sivichi inte Vìa Benardu Ricci i sun quelli de büteghe ch'e se trövan chi; l'intrâ prinsipâle a l'è pe' cuntru inte Vìa Cavour, au n° 3</ref> |'''Tûre di Rulandi - D'Aste''' |A tûre a se tröva in sciu cantu cu'a Vìa de Medaje d'Ò(r)u, bèn vixibile mi(r)andu l'incruxu d'inte Vìa Maineri, marcâ zà inti tèmpi antighi, tantu ch'a se mustra tantu inte l'afrescu ch'u l'é(r)a cunservàu in Santa Ma(r)ìa quantu inte mappe d'Arbenga fète dau Vinzoni e ancù intu disegnu d'Arbenga Veggia piâ d'in San Martìn. A segunda de quantu sciurtìu intu mèntre di restauri di [[Anni 1960|ànni '60]] a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü fra a fin du [[XIII secolo|seculu XIII]] e i cumènsi du [[XIV secolo|XIV]]. Cumme pe'a cà cu'a che a furma in blòccu ünicu, l'edifissiu u l'è apartegnüu Tu(r)ellu D'Aste e ancù prìmma ai Lengueja. In u(r)igine a strutü(r)a a l'é(r)a diferente, scicumme ch'a l'è stèta tajâ inta parte âta, e scistemâ cumme teràssa, cu'e mu(r)àje, pe' trèi làtti in sce quattru, che ghe sun servìe cumme burdu. U basamèntu u l'è de prìa de Pûi, in cangiu mèntre ch'i a rangiavan integrèi inta strutü(r)a sun stèti truvèi di resti de vasi a turtaiö, ch'i fan pensà ch'u sbasciamèntu u sa(r)ea avegnüu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 55-58}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu de Vìa Cavour. Passàu de màn ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Lögia di Quàttro Cànti (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |3<ref group="n.">U sivicu u se rife(r)isce aa cà ch'a cumprènde a Lòggia</ref> |'''Lòggia di Quattru Canti''' |A se tröva intu scitu dunde se incruxan i storichi cardu e decümàn d'Arbenga Veggia, au dì d'ancöi rapresentèi daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u e da Vìa Benardu Ricci. A lugetta a sa(r)ea stèta fabricâ fra [[XIII secolo|Duxèntu]] e [[XIV secolo|Trexèntu]] e a l'ha cunservàu a carateristica cunfurmasiùn di dui àrchi. Defèti quellu ch'u dà in sce Vìa Medaje d'Ò(r)u u l'è semireundu e dunca ciü stundàu rispettu a quellu ch'u se fàccia in sce l'âtru caruggiu. A ògni moddu tütti dui i sun fèti de laterissiu e cum'u se pò ancù vegghe, a lugetta a presènta in basamèntu cun blocchi de prìa a vista, dau che a se diramma a strutü(r)a, cu'in bèllu vortu a cruxe(r)a de güstu medievâle<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150624|tìtolo=Loggia dei Quattro Canti (Scheda)|léngoa=IT|vìxita=2024-11-09}}</ref>. |- | |3 |'''Tûre di Verandi''' |Strutü(r)a tòstu spa(r)ìa, a l'è stèta descuèrta du [[1963]] cu'in scâvu archeulogicu inta bütega au sivicu 3 de Vìa Benardu Ricci. Au dì d'ancöi, de sta tûre nu se vegghe de rèsti scicumme ch'i se trövan 1,90&nbsp;m au de sutta du cian stradâle, e i cunsciste inte fundasiùi de mü(r)aje soe, fète de bluchetti de prìa negra. S'è truvàu ascì i rèsti de due avertü(r)e tampunèi e du pavimèntu de casìna; cu'e tecniche duve(r)èi e cu'u livéllu de fundasiùi ch'i sun segnu de custrusiùn versu a fìn du [[XII secolo|seculu XII]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 45}}</ref>. |- | |5 |'''Cà di Verandi''' |A Cà di Verandi a l'è ina tipica cà de cuntu d'Arbenga Veggia, fabricâ du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. Inta sò faciâ se ghe dröven bifu(r)e e trifu(r)e au primmu e au segundu cian; au cian terén gh'è pe' cuntru ina lòggia, au dì d'ancöi ucüpâ da büteghe, ch'a l'è stèta rangiâ du [[1963]], ucaxùn quande se gh'è fètu fina in scâvu archeulogicu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al Medioevo'', p. 22}}</ref>. A custrusiùn a l'è stèta diciarâ cumme bêne vinculàu ai 30 de marsu du [[1949]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111117|tìtolo=Casa Verando|léngoa=IT|vìxita=2024-11-13}}</ref>. |- |[[Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|senza_cornice|104x104px]] | rowspan="2" |7-9<ref group="n.">I sivichi inte Vìa Benardu Ricci i sun quelli de büteghe ch'e se trövan chi; l'intrâ prinsipâle a l'è pe' cuntru intu Caruggiu du Vescu, au n° 5</ref> |'''Palàssiu du Vescu''' |U Palàssiu du Vescu u l'è stètu a sêde vescuvîle da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] fina du [[1954]], quand'a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-vescovile.htm|tìtolo=Il Palazzo Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2024-11-14}}</ref>. A strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi a l'è u frütu de ciü seculi d'intervènti, fòscia inandièi propiu intu scìtu da primma ''domus episcopi'', d'etè tardurumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}</ref>: l'a(r)a ciü antìga a remunta au [[XI secolo|seculu XI]], mèntre a parte de mezzu a gh'ave(r)ea de u(r)igine int'ina serie de custrusiùi du [[XIV secolo|Trexèntu]], tachèi insemme a furmà in palàssiu ünicu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], pa(r)egiàu de fö(r)a intu stìle cun di travai inta segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Cu'u restauru du [[1975]] a faciâ a l'è turnâ ae sò linee du seculu XVI, tegnìndu aa vista e dife(r)ènti fàse medievâli e ina pitü(r)a du [[1477]], fòscia da man du Canavesiu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 135}}</ref>. Inti lucâli du Palàssiu, custrusiùn vinculâ dau [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111119|tìtolo=Antico Palazzo Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2024-11-14}}</ref>, a se tröva au dì d'ancöi a sêde du [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Museu Diucesàn]], da Cü(r)ia e de l'Archiviu Stò(r)icu Diucesàn<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 44-45}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Torre del Palazzo Vescovile - 2023-09-16 11-15-51 001.jpg|senza_cornice|139x139px]] |'''Tûre du Palàssiu du Vescu''' |Missa in sciu cantu cu'u Caruggiu du Vescu, au dì d'ancöi a se presènta inglubâ intu Palàssiu du Vescu. Cun l'incèndiu ch'u l'ha curpìu u palàssiu du [[1416]] a dev'ésse stèta sbasciâ au livéllu di têiti zà de quelli tèmpi, scicumme ch'a nu l'è mensunâ inti papèi du [[XVII secolo|Seisèntu]]. Cu'u restauru du [[1956]] l'è turnàu aa lüxe a sò strutü(r)a, daa bàse de bluchetti de prìa negra, cun di âtri ciü gròssi, d'a(r)ena(r)ia, in sci sò canti. Inta faciâ sciü Vìa Benardu Ricci s'è descuvèrtu in purtâ goticu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], intrâ d'ina bütega de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], surmuntàu da fréxi a turtiùn, mèntre i barcùi, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], i l'han purtàu a pèrde i u(r)iginâli. Inta faciâ versu u Palàssiu Veggiu e se trövan due avertü(r)e a èrcu sbasciàu e di barcunetti; de drentu, au primmu cian, a gh'é(r)a a capélla du Vescu, da che u n'è restàu a vòtta a frescu, fòscia in travaju du Giuànni Canavesiu. Inta tûre, ch'a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|seculu XII]], du [[1971]] s'è fètu in scàvu archeulogicu inte l'ucaxùn du restauru du cian terén, cu'u che s'è descuvèrtu l'antìgu pavimèntu de prìa e rangiàu a votta a cruxe(r)a, che fòscia a l'è quella u(r)iginâle<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 43-45}}</ref>. |- | |8-10-12-14 |'''Cà D'Aste-Bassu''' |A Cà D'Aste-Bassu a l'è ina pursiùn du grande Palàssiu D'Aste, ch'u s'estènde in sce l'izulàu intregu fra Vìa Benardu Ricci, [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]] e u Fussàu Ve(r)àn. A l'è caraterizâ da ina gran lòggia a quattru èrchi, spartìi inte due cubbie da in pilastru a öttu facce fètu in prìa de Finâ. A sò mitè de levante a l'è stèta rangiâ inti ànni [[1960]]-[[1962|62]], repiàndu e tracce da segunda fàse da faciâ, da fìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], cu'e due trifu(r)e au primmu cian; pe' cuntru, quella de punènte a l'è ancù cuèrta d'intonacu e u g'ha tenzüu in simma u stemma da famìa [[D'Aste (famïa)|D'Aste]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La via Bernardo Ricci'', pp. 120-122}}</ref>. |- | |16-20 |'''Cà di Fieschi-Ricci''' |A Cà di Fieschi-Ricci a l'è ina tipica cà de cuntu d'Arbenga Veggia, frütu de intervènti fèti fra ciü seculi, fra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Carateristica a l'è a faciâ sciü Vìa Benardu Rissi, cun due trifu(r)e au primmu cian e u purtâ cu'ina gran lòggia au cian terén<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', p. 84}}</ref>. Pe' cuntru, e sò mü(r)aje facièi in sciu Caruggiu da Ca(r)ènda e sun üna de testimunianse ciü antìghe de cà medievâle d'Arbenga Veggia, fabricâ cun bluchetti picìn de prìe squadrèi, scimili a quelli duve(r)èi pe'e tûre, cu'ina munofu(r)a e ina bifu(r)a rumanica ch'e se dröven chi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 131}}</ref>. A custrusiùn, de quelli tèmpi in prupietè ai Lanusol, a l'è diciarâ cumme bêne vinculàu du [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111138|tìtolo=Casa Fieschi-Ricci-Lanusol|léngoa=IT|vìxita=2024-11-15}}</ref>. |- |[[Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 03.jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c. |'''Palàssiu Veggiu''' |L'antigu ''palacium comunis'', u se tröva in sciu cantu versu a [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], a l'imbuccu du caruggiu, in scia che bèn a spicca a Tûre Sìvica, fèta ti(r)à sciü intu [[XIV secolo|Trexèntu]], che i primmi prupietà(r)i i l'é(r)an i Seùlla, che de prubabile i l'axevan vusciüa intu mèntre ch'a vegniva giüstâ a ''domus Nicolini'', de lungu de prupietè de sta famìa. Dunca a strutü(r)a a vegne cuncedüa au Cumün d'Arbenga a pixùn, tantu che a vegne sêde fìssa de l'aministrasiùn ingàuna a partì dau [[1333]]. I vegnen mesciài chi ascì i cunsu(r)i, che da prìmma i l'é(r)an intu ''capitulum'', de cuntru besögna spetà u [[1351]] perché l'aministrasiùn a càtte l'edifissiu, vegnindune prupieta(r)ia<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 24-33}}</ref>. Dai primmi ànni du [[XV secolo|seculu XV]] a cumpa(r)ìsce a lòggia du Cumün, che a remunta au [[1421]] e a l'è stèta pe' di ànni u scitu dund'e se tegnivan e reuniùi du cunseju cumünâle: chi se trövan fina de pitü(r)e atribuìe au [[Giovanni Canavesio]]. Cu'i travai du [[1934]] a tûre a l'è stèta rangiâ, levandughe e zunte du [[XVI secolo|Seisèntu]] e faxendula turnà a cum'a l'é(r)a in u(r)igine. Au dì d'ancöi intu cumplessu u se tröva u [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Museu Ingaunu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Gli edifici di uso pubblico'', p. 64}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992|ediçión=7}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/bernardo-ricci-via/|tìtolo=Bernardo Ricci, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] jcsoot8iyqpvgjln7oos81agnbe15ex 0 31635 272739 271974 2026-08-03T18:58:50Z N.Longo 12052 è 272739 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia)-Vìsta 03.jpg|thumb|A Vìa vista dau Palàssiu di Scotti]] A '''Vìa de Medaje d'Ò(r)u''' (''Via delle Medaglie d'Oro'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a traversa tantu u quartê de San Giuànni cumme quellu de San Scî. A cûre defèti a partì daa Pòrte de l'A(r)òscia fìn a rivà da quella de Mu(r)ìn, passandu da 'na parte a l'âtra du sèntru sitadìn lungu quellu ch'u l'é(r)a u càrdu màscimu da [[Albingaunum|sitè rumâna]]. == Sto(r)ia == A vìa a cûre pe' in antìgu e impurtante percursu d'Arbenga Veggia, passandu in curispundènsa de quellu ch'u l'é(r)a u cardu màscimu de ''[[Albingaunum]]''<ref name=":5">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 41}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 13-14}}</ref>. De ciü, de quelli tèmpi, a funsiunâva ascì cumme pursiùn ürbâna da ''[[Via Julia Augusta]]'', che pròpiu pe' de chi a traversâva a sitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 16}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'é(r)a üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. Avanti de pià u numme ch'a g'ha au dì ancöi, a Vìa de Medaje d'Ò(r)u a l'è stèta primma intitulâ au ré Vittorio Emanuele e pöi a l'é(r)a vegnüa Vìa Turinettu. Intu detaju, l'intitulasiùn mudèrna a se rife(r)ìsce ae quattru medaje d'ò(r)u guagnèi da sitadìn arbenganesi: a medaja du cuntrami(r)àiu Alessandro D'Aste Stella, quella du Bruno Comandone, capitàn d'artije(r)ìa caüttu in [[Rùscia|Rüscia]] du dixèmbre [[1942]], quella du suttatenènte di arpìn Aldo Turinetto, mortu de lungu de stu ànnu lì inti Balcâni, e ancù a medaja du partigiàn Roberto Di Ferro, massàu du [[1945]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 41-42}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:Vìa de Medàje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia) - Màppa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa de Medaje d'Ò(r)u, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]Üna de ciü impurtanti stradde du sèntru d'Arbenga, ch'a ripercûre u càrdu mascimu da sitè rumâna, venèndu da l'estremitè meridiunâle, versu [[a Sènta]], e pruseguèndu versu setentriùn, passandu da 'na parte a l'âtra tantu du quartê de San Scî cumme de quellu de Turlâ. I sò dui imbucchi i sun rapresentèi da due pòrte de ciü cunusciüe: versu a scciümè(r)a quella dìta "de l'A(r)òscia", l'âtra quella "de Mu(r)ìn". Imbucandula partèndu daa primma de due pòrte, se scuntra da sübitu u quartê de San Scî, inmetenduse inte vixinanse da Ciàssa de l'A(r)òscia, ch'u se ghe rìva seguèndu u percursu da Barbacana, caruggiu ch'u sêgue a fì e mü(r)aje antighe. In avanti i se scuntran di elemènti artistichi de riliêvu, tantu inte architetü(r)e quantu inte decurasiùi de ste chi mèxime. De rilivêvu, presèmpiu, in survapòrte in prìa negra (tütelàu dau [[1935]] daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00109572_sc.pdf|tìtolo=Sovraporta - Decreto di tutela|léngoa=IT|vìxita=2024-11-23}}</ref>), ch'u se tröva pôcu primma da cruxe(r)a cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], d'in faccia aa Cà di Stücchi, ch'a se fa cunusce pe'a sò carateristica faciâ. Fra i palàssi stò(r)ichi ch'i se ghe faccian, apartegnüi ae ciü gròsse famìe ingàune, se scuntra pe' primmu quellu di Rulandi-Ricci-Capelìn, pe' rivà pöi a quellu di D'Aste e da chi, in [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|San Dumenegu]], ciàssa sèntru du quartê. Inte sta primma parte da vìa se ghe incruxa ascì [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], che cun Vìa Rumma e a [[Vìa de Turlâ (Arbenga)|Vìa de Turlâ]] a l'axeva 'na serta impurtansa, tantu ch'e l'é(r)an cunscide(r)èi cumme di decümèi segunda(r)i. U prinsipâle, rapresentàu da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] e da Vìa Maineri, u furma cu'u ''cardo maximus'' a cruxe(r)a di Quattru Canti, in curispundènsa de dunde se trövan ascì e tûre di Rulandi-D'Aste e quella di Lengueja Do(r)ia, ciü a famusa lugetta a dui èrchi, dìta di Quattru Canti pü(r)e sta chi. Ancù in avanti u se rìva in Turlâ, cun ancù palàssi de cuntu, cumme quellu di Seullìn (cu'a tûre ch'a domina in sce l'incruxu cu'a Vìa de Turlâ) e quellu di Scotti. In ürtimu u se rìva au lìmite tucandu a parte setentriunâle de mü(r)aje, cun in âtru tòccu da Barbacana ch'u permette de gi(r)âse versu a [[Ciàssa de Turlâ (Arbenga)|Ciàssa de Turlâ]] o versu San Fransescu, o sedunca sciurtèndu daa Pòrte de Mu(r)ìn. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> A Barbacana - U Caruggiu da Sènta (Arbenga Veggia).jpg|A Barbacana o u Caruggiu da Sènta PmAlbenga04.jpg|U Caruggiu de l'A(r)òscia Via Rumma (Sentru Stòricu d'Arbenga)-Vista da l'imbuccu venèndu daa Vìa de Medaje d'Òu 01.jpg|Vìa Rumma daa cruxe(r)a cun Vìa de Medaje d'Ò(r)u A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 05.jpg|Vìa Somis versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u Vico al Centa 1.jpg|U Caruggiu du Navùn Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|Vìa Cavour d'in Vìa de Medaje d'Ò(r)u Albenga-IMG 0361.JPG|Vìa Baccio Emanuele Maineri versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia).jpg|Vìa Benardu Ricci versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u </gallery> * U Caruggiu da Sènta, lungu 130 mêtri, u cûre seguèndu l'àndiu da scciümè(r)a, a partì da Vìa de Medaje d'Ò(r)u fìn a zunze in [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]]. Scicumme ch'u pàssa a còsta de mü(r)aje, u l'ha piàu u stranumme de ''Barbacana''<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 32}}</ref>. * U Caruggiu de l'A(r)òscia, ch'u lìga a Vìa de Medaje d'Ò(r)u cu'u Caruggiu dau Gumbu (au dì d'ancöi dedicàu au Marco Antonio Barbera), ciü a punènte, pe' ina lunghessa de 35 mêtri in tüttu. U pìa u numme da[[a Sènta]], inte l'antighitè cunusciüa delungu cu'u numme d'A(r)òscia, cun stu tuponimu che in Arbenga Veggia u l'è restàu ascì aa vixìna Ciàssa de l'A(r)òscia<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 28}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], caruggiu che intu sò percursu u repìa da vixìn u segundu decümàn p'impurtansa da sitè rumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 139}}</ref>, u g'ha u sò imprinsippiu au de sutta de l'èrcu du Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn e u finìsce tòstu 230 mêtri de dòppu, au de sutta de ün di dui pòrteghi de l'Uspeâ, traversandu tantu San Scî cumme Sant'Eulàlia. A l'è ciamâ ascì cu'u stranumme de "u Caruggiu dau Culêgiu", scicumme che se ghe fàccia u Culêgiu Oddu. * Vìa Somis, ch'a parte d'in frunte au cumensu de Vìa Rumma, ch'a n'è a cuntinuasiùn versu a Ciàssa de San Dumenegu, recarcandu ascì sta lì u percursu du veggiu decümàn. A pòrta u numme du Giovanni Somis, sutta-prefèttu da [[Pruvinsa d'Arbenga]] fra u [[1824]] e u [[1829]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>. * [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|Ciàssa de San Dumenegu]], a se tröva a munte da stradda, restandu aa mancina partèndu daa Pòrte de l'A(r)òscia. A se dröve in sciu cantu dund'u gh'è u Palàssiu D'Aste-Ardüìn e a l'ha ina cianta nu regulâre, vistu ch'a se slarga pe' pôcu ciü de 1.300 mêtri quàddri cun 'na furma a "L" duvüa au fètu ch'a l'ha avüu u(r)igine daa messa asemme de spassi dife(r)ènti<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 53}}</ref>. A pìa u numme dau santu ch'u gh'è dedicàu u cumplessu ch'u se ghe fàccia, mèntre intu parlà pupulâre se ghe dìxe "Da l'Aviamèntu", scicumme che l'edifissiu u l'è stètu pe' di ànni sêde de 'na scö(r)a tecnica. * U Caruggiu du Navùn, dedicàu au canònicu Tumâxu Navùn, visciüu a cavàllu fra [[XVIII secolo|Settesèntu]] e [[XIX secolo|Öttusèntu]], autû de l'incumpìa recampâ de memo(r)ie stò(r)iche arbenganesi ''Dell'Ingaunia''. Se tratta de 'n carugettu strêtu, vurtàu a l'imbuccu, ch'u l'inmette turna in San Dumenegu doppu tòstu 30 mêtri. * [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], se diràmma in scia drìta, cun l'imbuccu fra mezzu u Palàssiu Rulandi-D'Aste e a Cà di Gerardenghi, sciurtèndu a l'artessa du Palàssiu di Pe(r)usu-Seùlla inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]]. Passâ sta lì a pàssa d'ataccu aa [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]] e a finìsce de dòppu, sgarbandu intu caruggiu de verdü(r)e(r)e, cun 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 31}}</ref>. * Vìa Baccio Emanuele Maineri, dedicâ au scritû tui(r)anìn, asemme a Vìa Ricci a furma a cruxe(r)a di Quattru Canti, marcâ fina daa presènsa da lugetta ch'a ne pìa u numme. A rapresènta l'ürtimu trètu du decümàn màscimu versu munte, druvènduse a partì daa Tûre di Lengueja Do(r)ia pe' cuntinuà fina inta [[Ciàssa du Semina(r)iu (Arbenga)|Ciasetta dau Sufragiu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 42}}</ref>. * [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], parte du quartê de San Giuànni e duve(r)â inti tèmpi antìghi cumme cunfìn fra i quartèi d'Arbenga Veggia, a recarca u percursu decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'' rivandu fìn inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], dunde pöi a cumènsa [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], ch'a n'è u cuntinuu. A dêve u sò numme au Benardu Ricci, benefatû de ricca famìa arbenganese, ch'u l'ha fundàu du [[1565]] in'ope(r)a pe' l'ascistènsa di pòve(r)i. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> CENTRO STORICO - panoramio - Emanuela Meme Giudic… (5).jpg|U Caruggiu di Russi Albenga centro storico dentro Porta Mulino.jpg|Vìa de Medaje d'Ò(r)u e, in scia drìta, u Caruggiu aa Ciàssa de San Fransescu Albenga centro storico 5.jpg|Caruggiu aa Pòrte de Turlâ </gallery> * A Vìa de Turlâ, a pìa u numme da üna de pòrte sitadìne e a recarca u percursu de ün di decümèi segunda(r)i<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 151}}</ref>, a partì daa ciàssa ch'a se ghe tröva sübitu de dòppu fìn a rivâ inta Vìa de Medaje d'Ò(r)u, a l'artessa da Cà di Rulandi Ricci. * Vìa Mariettina Lengueja, a cuntinuasiùn da Vìa de Turlâ, ch'a cumènsa in sciu "Cantu di Barbe(r)i", cum'u l'é(r)a in antigu ciamâ a cruxe(r)a, scicumme ch'a l'è giüstu au de sutta da Tûre di Seullìn, 'na votta apartegnüa ai Barbe(r)i. A pòrta fìn versu Vìa Pertinace, a l'imbuccu da [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]]. A g'ha dètu u numme Mariettina Lengueja, ch'a ne vegnìva da üna de ciü gròsse famìe da sitè e ch'a l'axeva lasciàu u sò patrimoniu cun di scòppi benefichi<ref name=":5" />. * U Caruggiu di Russi, u l'è dedicàu aa famìa di Russi, che zà du Trexèntu a faxeva parte da nubiltè zenese, famìa de prim'urdine, fra i sò mèmbri i ghe sun stèti di academichi, cumme u Giuànni Batìsta Russi e u Steva Russi, tütti dui visciüi intu Seisèntu. Carugettu strêtu, u porta fìn in Turlâ, slarganduse aa mitè cun 'na ciasetta, u presènta i tipichi erchetti a zuntà e faciè da 'na parte a l'âtra da vìa<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * U Caruggiu di Scotti, dedicàu ciü intu specificu a Nicolò Scottu, canonicu da Catedrâle da segunda mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]], regurdàu pe'i fundi furnìi tantu aa Gêxa cumme au Capìtulu, lungu ina setantêna de mêtri u pòrta fina daa Sca(r)a de Balacaghé<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>. * U Caruggiu aa Ciàssa de San Fransescu, u pòrta u numme da Ciàssa ch'u ghe inmette doppu in percursu de 143 mêtri, sgarbandu ciü de precisu inte Vìa Ernestu Rulandi Ricci, in pruscimitè da Pòrte de San Fransescu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 54}}</ref>. * U Caruggiu aa Pòrte de Turlâ, u segue du tüttu u percursu de mü(r)aje d'Arbenga Veggia, partèndu d'inta Pòrte de Mu(r)ìn e rivandu ciü de 'na sentêna de mêtri de dòppu fina a quella de Turlâ, passandughe se vegghen i lucâli ina votta duve(r)èi cumme stalle pe'e béstie, cun trèi tipichi pòrteghi immü(r)èi<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c. |'''Pòrte de Mu(r)ìn''' |A Pòrte de Mu(r)ìn a se tröva in curispundènsa de l'estremitè da vìa versu setentriùn, dunde se sgarba d'inte mü(r)aje sitadìne pe' l'antìgu percursu ch'u mêna au Puntelungu. Mensunâ intu passàu cumme ''porte Molendini'', a l'é(r)a a ciü impurtante fra quelle de stu fiancu de mü(r)aje e, dunca, a l'é(r)a bèn furtificâ<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 157}}</ref>. A pìa u sò numme da in mu(r)ìn mensunàu chi zà du [[XII secolo|Millesèntu]], ciü avanti inglubàu intu gì(r)u de mü(r)aje pe' de raxùi de segü(r)essa, e, de pôcu ciü a munte, se pò ancù vegghe ina pursiùn de ste mü(r)aje cunservâ fina a l'artessa di mèrli<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=La Porta Mulino e le mura medievali|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. A pòrte, cumm'a se vegghe au dì d'ancöi, a ne vegne pe(r)ò da ina recustrusiùn ciü resènte, fabricâ du [[1831]] segundu u güstu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name=":1">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 130}}</ref>. |- |[[Immaggine:Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia)-Vìsta 08.jpg|senza_cornice|104x104px]] |7 |'''Palàssiu Scotti-Nicula(r)i''' |U Palàssiu Scotti-Nicula(r)i u l'è in palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia, a dui cièi, fabricàu a partì dau [[XIII secolo|Duxèntu]]. Aa fìn de l'ürtimu seculu u l'è stètu restauràu, fandu turnà aa vista a sò faciâ de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], cu'u prufì d'in èrcu macissu e seminteràu ch'u se pò ancù vegghe au cian terén<ref name=":1" />. De drentu u cunserva ina gran sca(r)inâ du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e dau güstu ciütòstu arcaicu, a rampa ünica, ch'a munta dau cian terén au primmu cian e pöi, cu'a segunda rampa, dau primmu au segundu cian<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 151}}</ref>. Dau [[1935]] u palàssiu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111144|tìtolo=Palazzo Scotto-Nicolari|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- | |8-10-12-14-16-18-20<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°14</ref> |'''Cà di Rulandi-Ricci''' |A Cà di Rulandi-Ricci a l'è in gran palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia da l'u(r)igine pe(r)ò ciü resènte di âtri ch'i se fàccian in scia vìa. Defèti, u cumplessu u l'è stètu cumisciunàu inte furme ch'e se vegghen au dì d'ancöi dau senatû Vittorio Amedeo Rolandi Ricci, ch'u n'ha afidàu a prugetasiùn au famusu architèttu Gino Coppedè. Intu parlà, du restu, a l'è fina cunusciüa cumme "u Palàssiu du Senatû"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=51|capìtolo=U Strada"iu}}</ref>. Pe'u cumplessu, inandiàu du [[1910]], a dife(r)ènsa du sò solitu u Coppedè u s'è tegnüu in sce de linee ciü tradisiunâli, in acôrdiu au cuntèstu du sèntru stò(r)icu. A faciâ a l'è tütta abelìa dae decurasiùi ch'e ghe sun stète tenzüe in simma e a l'è stèta rangiâ ch'u nu l'è gua(r)i, mèntre i pügioli i sun de güstu ciü antìgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2010/06/04/coppede-ad-albenga/|tìtolo=Il trend dei desideri - Coppedè ad Albenga|outô=Alfredo Sgarlato|dæta=4 zügnu 2010|léngoa=IT}}</ref>. U cumplessu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] dau [[1923]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110924|tìtolo=Casa Rolandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-11-22}}</ref>. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:Tûre di Seullìn (Arbenga Veggia)-Vìsta 06.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |25-27<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°25</ref> | rowspan="2" |'''Palàssiu e tûre di Seullìn''' |U Palàssiu di Seullìn u sta in sciu cantu ch'u da in sce Vìa Lengueja e bèn u rapresènta in esempiu de architetü(r)a medievâle, elevàu in sce sinque cièi, in u(r)igine sei. L'ürtimu cian u l'è vegnüu zü in seguitu au [[Teramòttu da Maìna de Diàn du 1887|teramòttu du 1887]] e nu l'è ciü stètu ti(r)àu sciü. Tracce de stu chi se ponen ancù vegghe intu pruspettu a meridiùn. U frunte du palàssiu u l'è du tüttu intunacàu de russu, pü(r)e se au de sutta i se su cunservèi i segni de avertü(r)e a bifura ch'e gh'é(r)an de primma<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', pp. 129-130}}</ref>. I vàri su(r)èi da rexidènsa i presèntan ina cuvertü(r)a cianélla. A rexidènsa, ch'a pìa u numme daa famìa de cuntu arbenganese, a l'è stèta custruìa de dòssu aa tûre de lungu de prupietè da mèxima famìa<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111154.pdf|tìtolo=Palazzo Cepollini inglobante Torre dei Cepollini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-22}}</ref>. |- |A l'è a tûre d'Arbenga cu'u ciü largu basamèntu ch'u ghe secce fra tütte, fètu de blocchi de prìa negra de Pûi ch'i rivan fina a 'n'artessa de 12<ref name=":3">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 46-48}}</ref>-15<ref name=":2" /> mêtri. D'u(r)igine di primmi du [[XIII secolo|Quattrusèntu]] (o sedunca de quarche perdiudu avanti), du cumplessu se trövan referense zà fìn da l'afrescu ch'u gh'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, pü(r)e se inti ànni a l'è passâ de man ciü de 'na votta, tantu che inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u resülta ch'a se tröva intu ''Cantu di Barbe(r)i''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC&pg=PA280|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=280|cid=Rossi, 1870}}</ref>, segnu ch'u cunferma l'apartenènsa, de dòppu u [[XV secolo|Seisèntu]], a st'âtra famìa. Intu sò pruspettu a mustra di barcùi squadrèi, ciü mudèrni, ch'i mustran cumme intu tèmpu i seccen cangièi, a l'internu, i livélli di cièi. L'intrâ prinsipâle a se truvava au cumènsu de Vìa Lengueja, primma ch'u ghe fusse tacâ de dòssu a trumba de sca(r)e ch'a l'inmette inte stànsie de d'âtu. Âtra particularitè, cumün a de âtre architetü(r)e stò(r)iche arbenganesi, u l'è u fètu che a strutü(r)a a se mustra inclinâ versu a vìa, pödâse ch'a secce duvüa a 'na mutivasiùn lògica, cuscì cumme au teren ch'u nu l'ha rezüu<ref name=":3" />. |- |[[Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |40-42<ref group="n.">L'entrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°40</ref> |'''Cà e tûre di Lengueja Do(r)ia''' |Impunènte tûre ti(r)â sciü du [[XIII secolo|seculu XIII]] ch'a se pusisiùna tòstu aa mitè du percursu da vìa, a l'artessa di Quattru Canti, de dòppu, i ghe sun stèti zunti de dòssu dui tòcchi, ün ch'u dà in sciu caruggiu, l'âtru gi(r)àu versu Vìa Maineri. Mensunâ inti ducumènti stò(r)ichi numma cumme "di Lengueja" scicumme ch'i sun stèti vélli i primmi prupietàri, dapöi lighèi pe' vìa de 'n matrimòniu ai Do(r)ia, ma sulu che dau [[XVI secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 52-55}}</ref>. A strutü(r)a a se mustra cu'in basamèntu de prìa negra surmuntàu dau restu du còrpu de l'edifissiu, tüttu de maùi a vìsta. U moddu ch'a se mustra au dì d'ancöi u l'è u frütu di restàuri du [[1936]]-[[1938]], ch'i l'han purtàu turna aa lüxe e avertü(r)e ch'e gh'é(r)an in u(r)igine. Ciü intu specificu se pònen bèn vegghe intu pruspettu prinsipâle de bifure de güstu rumanicu, asemme a de trìfure, de ste chì üna a l'è quella au segundu cian, versu a cruxe(r)a cun [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Ricci]], duvèrta du [[XIV secolo|seculu XIV]] sfundandu u prufì de 'n'avertü(r)a ch'a gh'é(r)a de primma<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 128}}</ref>. |- |[[Immaggine:Lögia di Quàttro Cànti (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |43<ref group="n.">U sivicu u se rife(r)isce a l'intrâ de bütega ch'a se dröve in scia Lòggia</ref> |'''Lòggia di Quattru Canti''' |A se tröva intu scitu dunde se incruxan i stò(r)ichi cardu e decümàn d'Arbenga Veggia, au dì d'ancöi rapresentèi daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u e da Vìa Benardu Ricci. A lugetta a sa(r)ea stèta fabricâ fra [[XIII secolo|Duxèntu]] e [[XIV secolo|Trexèntu]] e a l'ha cunservàu a carateristica cunfurmasiùn di dui èrchi. Defèti, quellu ch'u dà in sce Vìa Medaje d'Ò(r)u u l'è semireundu e dunca ciü stundàu rispettu a quellu ch'u se fàccia in sce l'âtru caruggiu. A ògni moddu tütti dui i sun fèti de laterissiu e cumm'u se pò ancù vegghe, a lugetta a presènta in basamèntu cun blocchi de prìa a vista, ch'u se ghe diramma a strutü(r)a, cu'in bèllu vortu a cruxe(r)a de güstu medievâle<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150624|tìtolo=Loggia dei Quattro Canti (Scheda)|léngoa=IT|vìxita=2024-11-09}}</ref>. |- |[[Immaggine:Casa_e_torre_D'Aste_Rolandi,_Albenga_01.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |45-51 |'''Tûre di Rulandi - D'Aste''' |A tûre a se tröva in sciu cantu cun [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], bèn vixibile mi(r)andu l'incruxu d'inte Vìa Maineri, marcâ zà inti tèmpi antighi, tantu ch'a se mustra tantu inte l'afrescu ch'u l'é(r)a cunservàu in Santa Ma(r)ìa quantu inte mappe d'Arbenga fète dau Vinzoni e ancù intu disegnu d'Arbenga Veggia piâ d'in San Martìn. A segunda de quantu sciurtìu intu mèntre di restauri di [[Anni 1960|ànni '60]] a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü fra a fìn du [[XIII secolo|seculu XIII]] e i cumènsi du [[XIV secolo|XIV]]. Cumme pe'a cà ch'a ghe furma in blòccu ünicu, l'edifissiu u l'è apartegnüu au Tu(r)ellu D'Aste e ancù primma ai Lengueja. In u(r)igine a strutü(r)a a l'é(r)a dife(r)ènte, scicumme ch'a l'è stèta tajâ inta parte âta, e scistemâ cumme teràssa, cu'e mü(r)aje, pe' trèi làtti in sce quattru, ch'e ghe sun servìe cumme burdu. U basamèntu u l'è de prìa de Pûi, in cangiu, mèntre ch'i a rangiavan, integrèi inta strutü(r)a i sun stèti truvèi di resti de vasi a turtaiö, ch'i fan pensà ch'u sbasciamèntu u sa(r)ea avegnüu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 55-58}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu_D'Aste_-_Rulandi_-_Ricci_(San_Scî,_Arbenga_Veggia)_04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U primmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tachèi asemme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu de Vìa Cavour. Passàu de màn ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Torre Navone, Albenga 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |60 |'''Tûre di Navùi''' |Du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seullìn, a se tröva in diresiùn de l'imbuccu de Vìa Cavour. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustràu dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupietària a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navùi. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è in prupietè ai Ferrari<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssu D'Aste-Ardüìn (sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 09.jpg|senza_cornice|139x139px]] |66-68-70-72-74<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°70</ref> |'''Palàssiu D'Aste-Ardüìn''' |U Palàssiu D'Aste-Ardüìn, dìtu ascì Cà D'Aste-Ardüìn o numma Palàssiu D'Aste, u ne vegne da ina serie d'agregasiùi de cà de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] ch'e se faciâvan in scia vìa, fèta primma du [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'a l'ha purtàu aa furmasiùn de in palàssiu ünicu desvilüpàu sciü trèi cièi, pöi isèi a quattru. U palàssiu u cuntegne due sca(r)inè; quella prinsipâle, a quattru rampe e fabricâ du [[XVII secolo|Seisèntu]], a se desvilüppa d'inte in atriu cuèrtu da votta a lünetta. Au segundu cian se ghe tröva in gran sâla dìta a "stansia di stücchi", ricca de stücchi barocchi, scibèn ch'i seccen in parte ruinèi da l'ègua. Grassie a in restauru, fètu du [[1994]], se pò turna vegghe ina parte da ricche pitü(r)e ch'e ne decurâvan a faciâ, scibèn che ruinèi dau tèmpu e dai intervènti pe' slargà e intrè e dà l'intonacu in sce mü(r)aje<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111116.pdf|tìtolo=Casa D'Aste-Arduini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 04.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |65-67-69-71-73<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°73</ref> |'''Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn''' |Palàssiu e rexidènsa nobile, datàu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111115|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>, u l'è apartegnüu aa famìa Barbe(r)a avanti ch'u vegnìsse de quelle ch'u ne pòrta u numme. U l'è de cianta nu regulâre, furmàu da dui còrpi prinsipâli racurdèi da in âtu pòrtegu, ch'u ne caraterìzza u pruspettu in scia Vìa de Medaje d'Ò(r)u, de cuntru, mi(r)andu da Vìa Rumma u se vegghe, pôcu au de surva de l'ârcu, in gran barcùn bügnàu. L'intrâ prinsipâle, faciâ in sciu cardu màscimu, a l'ha in gì(r)u 'na curnixe de marma(r)u. Ti(r)àu sciü cun di mate(r)iali in prìa e laterissiu, u l'è strütu(r)àu in sce quattru cièi e u presènta tantu de stansie cuvèrte a cruxe(r)a quantu sèrte cuvèrte cun vorta a lünétta<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150599|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. U cumplessu u l'é(r)a stètu vendüu du [[XVIII secolo|Setesèntu]] ai Rulandi-Ricci, fìn a quande, du [[1967]], Luigi Rulandi Ricci u l'ha dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]], ch'u l'ha mantegnüu fìn au [[2008]]<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La descrizione delle torri di Albenga'', ''Quartiere San Siro'', pp. 63-64|Bertonasco Rubatti, 2010}}</ref>. Da quell'annu u l'è de prupietè pe'a ciü parte privâ, duve(r)àu cumme sêde de apartamènti e de ufìssi. |- |[[Immaggine:A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 04.jpg|senza_cornice|139x139px]] |'''Tûre Barbe(r)a''' |Adòssu au palàssiu a se tröva ina tûre, ciamâ a "Tûre di Barbe(r)a", ch'a se issa fra i têiti de cà d'in gì(r)u e a remunte(r)eva au [[XIII secolo|seculu XIII]], vegnüa parte du palàssiu numma che intu [[XVIII secolo|seculu XVIII]], tantu che ancöi se ghe tröva au de drentu a trumba da sca(r)a ch'a permette l'acessu ai cièi de d'âtu da rexidènsa. Podâse che a tûre a gh'avesse u sò ingressu a meridiùn, fètu de prìa de Pûi, ch'u daxeva dunca intu caruggiu, scibèn ch'aù u secce stètu seràu<ref name=":0" />. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:A Cà di Stücchi (Via de Medaje d'Òu, Arbenga) 01.jpg|senza_cornice|104x104px]] | rowspan="2" |76-78-80-82<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle da cà a pòrta u sivicu n°80</ref> |'''Cà di Stücchi''' |A Cà di Stücchi a l'è ina cà ch'a se fàccia in sce Vìa de Medaje d'Ò(r)u, missa intu cantu de sta lì cun Vìa Somis. A pìa u sò numme daa ricca decurasiùn a stücchi da faciâ, de güstu ba(r)occu e fabricâ du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref name=":4" />, ch'a l'è stèta rangiâ che nu l'è gua(r)i. |- |'''Tûre''' |Inta Cà di Stücchi, au sivicu n°76, l'è prubabile che ghe secce stètu inglubàu üna de tûre da sitè. Defèti, in sciü cantu cun Vìa Somis se pò intravegghe in basamèntu de bluchetti in prìa negra de Pûi, bèn travajèi, mèntre au primmu cian s'è truvàu di âtri tòcchi de mü(r)aje antìghe inte l'ucaxùn de in restauru. Sta tûre a l'ha purtàu a in impurtante cangiamèntu inta tupugrafìa d'Arbenga Veggia, serandu u camìn du segundu decümàn pe' impurtansa, quellu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], che defèti u và avanti versu punènte numma pe' Vìa Somis, ch'a cûre ciü a setentriùn da primma<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 65}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|senza_cornice|157x157px]] |s.n.c. |'''Pòrte de l'A(r)òscia''' |A Pòrte de l'A(r)òscia a se dröve inte mü(r)aje sitadìne d'Arbenga in curispundènsa de l'estremitè da vìa versu [[A Sènta]]. A l'è mensunâ cumme ''porta Arociorum'' zà du [[1398]], quande, pe' di travai de missa a növu du gi(r)u de mü(r)aje, gh'è stètu de questiùi in scia decixùn de serà sta pòrte chi o a vixìna ''porta Affaytariorum'', cu'a segunda ch'a l'è stèta aa fìn immü(r)â. Pe'i dànni caxunèi dae bü(r)e da Sènta a ''porta Arociorum'' o ''Arocie'' a l'è stèta rangiâ ciü votte intu passà di seculi, tantu da êsse mensunâ de spessu inti papèi pübbrichi d'alùa scicumme che a sò manutensiùn a l'é(r)a de cumpetènsa da Cumüna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', pp. 146-147}}</ref>. A strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi a ne vegne pe(r)ò da ina recustrusiùn ciü resènte, de l'imprinsippiu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 132}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/medaglie-doro-via/|tìtolo=Medaglie d'Oro, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] nhg86m9qkj483cypakvlg6plsydb5mw 0 31640 272745 269409 2026-08-03T19:01:54Z N.Longo 12052 è 272745 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Albenga - Piazzetta dei Leoni.jpg|miniatura|A ciàssa e ün di leùi ch'i g'han dètu u numme]] A '''Ciàssa di Leùi''' (''Piazza dei Leoni'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia e a fa parte du quartê de San Giuànni. == Sto(r)ia == <gallery mode="packed" widths="200" heights="200"> Albenga, Cathedral Tower and Apse, 1886.jpg|A ciàssa int'in quaddru anonimu du [[1886]] Piazza dei Leoni e la loggia della prefettura demolita.jpg|Vista cun Vìa Lamboglia e u pòrtegu ch'u gh'é(r)a Walter Tyndale, The Romanesque Church at Albenga, 1910ca.jpg|Quaddru du Walter Tyndale, [[1910]] ca. Ferdinand Schauss, Albenga an der Riviera.webp|A ciàssa int'in quaddru du Ferdinand Schauss </gallery> A Ciàssa di Leùi a se svilüppa in sce parte d'in scìtu d'antighìscimu üsu a mercàu, scicumme che chi u se druviva in spàssiu avèrtu estesu fra a catedrâle, u [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] e u Palàssiu du Vescu, a l'imprinsìppiu, fòscia, limitàu a l'a(r)a faciâ sciü [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]]. L'u(r)igine de stu gran ciasà l'è prubabile ch'a ne vegne fina da l'etè rumâna, cu'u ''forum'' da sitè de ''Albingaumun'' che pò dâse ch'u se truvesse pròpiu chi, mèntre u Palàssiu Còsta-Balestrìn ch'u ghe sta intu mezzu u l'è stètu ti(r)àu sciü nummà du [[1519]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Intu detaju, u mercàu ch'u se ghe tegnìva u l'é(r)a u ''forum'' o ''platea scoferiorum'' o ''callegariorum'', sa(r)eva a dì quellu di ca(r)eghèi e de ativitè lighèi a sta lì cumme i artigièi du cöi(r)u e i cunciatùi, e u l'é(r)a u ciü impurtante da sitè<ref name=":2" />. Inte cà tütte d'in gì(r)u a stu spàssiu, cuscì cumme inte lògge du Palàssiu du Vescu, se pò vegghe dae pergamene da ''Caritas scoferiorum'' ch'e gh'é(r)an au cian terén pa(r)egge büteghe de ca(r)eghèi, cun di banchi estèrni de legnu pe' mette in mustra a mèrce o ancù, a rèmbu au batiste(r)u, di banchi de legnu muntèi in giurnà e ch'i se puxevan mescià, dae dimesciùi determinèi cun precixùn<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Da l'èstimu du [[1420]] se pò vegghe che inta ciàssa e se truvavan quatòrze ''apotece'', due de prupietè da ''Caritas scoferiorum'' - ch'a e gestìva pe' sò cuntu o ch'a e dava a pixùn - cu'in impunibile da sei a dexe franchi. Au ''Registrum'' du [[1473]] a ''Caritas'' a gh'axeva pe' cuntra sei büteghe facièi sciü sta ciàssa, tütte da l'impunibile de vinti franchi<ref name=":2">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', pp. 115-116}}</ref>. Fra u Palàssiu Veggiu e quellu du Vescu u gh'é(r)a pöi u mercàu du vìn, mesciàu chi d'inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] du [[1408]], int'in scitu mensunàu zà du [[1416]] cumme u ''forum vini'' e duve(r)àu pe' sta funsiùn ancù du [[1538]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', pp. 116-117}}</ref>. Inta Ciàssa di Leùi, e pe'a precixùn au sò fundu, se ghe tegnìva ascì u ''forum ficuum'', u mercàu de fìghe, che alantu(r)a e l'é(r)an in mangià e ina prudusiùn bèn impurtante pe'a regiùn<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 21-22}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', p. 32}}</ref>. Au mumèntu da mensiùn du ''forum ficuum'', delungu du [[1420]], üna de due cà ch'e se ghe faciavan a l'é(r)a de prupietè da famìa di Còsta mèntre l'âtra, d'in tà Uddùn ''Blancaldus'', a l'è stèta de dòppu catâ dau Pe(r)u Còsta, zà prupieta(r)iu da primma, andandu cuscì avanti cu'a furmasiùn du cumplessu di palàssi da famìa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', p. 118}}</ref>. Grassie a in scâvu da [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] fètu du [[1998]] d'in gì(r)u au batiste(r)u, s'è descuvèrtu che a l'estremitè de punènte da ciàssa, aa fìn de l'Etè de Mezzu, ghe duvéva êsse fina in campusantu, truvàu insemme ai rèsti d'ina mü(r)aja de l'etè tardu-antìga, ancù ciü veggia du batiste(r)u mèximu, ch'a cûre in diresiùn nord-est/süd-ovest<ref>{{Çitta|Relazione storico-artistica, 2015|pp. 2-3}}</ref>. In scì cunfìn da ciàssa, in curispundènsa de l'abside du tardu [[XIII secolo|Duxèntu]] da catedrâle, i scâvi du [[Nino Lamboglia]] du [[1964]]-[[1967|67]] i l'han purtàu aa lüxe de bàse de culonne, che fòscia e l'é(r)an parte de in èrcu de triunfu, insemme ae tracce da primma gêxa paleucristiâna<ref>{{Çitta|Relazione storico-artistica, 2015|p. 2}}</ref>. U scitu da mudèrna Ciàssa di Leùi u nu l'è stètu pe' cuntra ancù stüdiàu dau puntu de vista archeulogicu, a ògni moddu tütte e testimunianse vixìne e sun u segnu d'ina segü(r)a frequentasiùn de l'area dai tèmpi di rumèi, sènsa de interusiùi fina aa giurnà d'ancöi<ref>{{Çitta|Relazione storico-artistica, 2015|p. 3}}</ref>. Pe' rivà inte l'[[Etæ Modèrna|etè mudèrna]], du [[1519]] a ciàssa a vegne serâ a punènte daa növa a(r)a du palàssiu di Còsta, u cuscì dìtu Palàssiu Balestrìn, ün di pôchi d'Arbenga Veggia a n'êsse u frütu de l'agregasiùn de cà ciü antìghe, cu'i Còsta che, cumme dìtu, i l'é(r)an cuscì vegnüi i prupieta(r)i de tütte e custrusiùi facièi chì. Dai Còsta u ne vegne ascì u tuponimu du scitu: i sun velli, defèti, ch'i fan rivà d'in [[Romma|Rumma]] i trèi leùi de ''lapis peperinus'' ch'i g'han dètu u numme, missi dau [[1608]] a decurasiùn da ciàssa<ref name=":0" />. Sti leùi i se truvavan a l'imprinsippiu au sò fundu, missi a triangulu e in armunìa cu'u risö ch'u rafigü(r)a u stemma da famìa, fètu cum'u se vegghe au dì d'ancöi inta mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De ciü, fina a ciàssa a gh'axeva ina cianta in pò dife(r)ènte, scicumme che a rèmbu de l'abside da catedrâle alantu(r)a se svilüpava ina sagrestìa, fabricâ du [[XIII secolo|Quattrusèntu]]. U prufì da ciàssa u l'è dunca cangiàu cu'i travai aa catedrâle fèti du [[1948]]-[[1950|50]], quande s'è mi(r)àu de turnà a de furme ciü antìghe de l'abside, ch'u l'ha cuscì repiàu u sò güstu gòticu. A sagrestìa a l'è stèta dunca derucâ, slargàndu a ciàssa<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La Piazzetta dei Leoni e i due palazzi Costa-Balestrino'', pp. 96-98}}</ref>, cu'u leùn missu a rèmbu de l'abside segunda(r)ia ch'u l'è stètu intu mèntre cangiàu de pusisiùn, fàndu pèrde e simmetrìe ch'e gh'é(r)an<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La Piazzetta dei Leoni e i due palazzi Costa-Balestrino'', pp. 100-101}}</ref>, che pe(r)ò i se sun aa fìn sarvèi, cu'a statua ch'a l'è turnâ au sò pòstu. A l'ürtimu, aa fìn di [[Anni 1990|ànni '90]], pe'u Giübiléu du [[2000]] a ciàssa a l'è stèta tütta rangiâ cun de ope(r)e a prutesiùn da cripta da catedrâle, cu'u restauru di leùi e, survetüttu, cu'a missa a növu du lastregu. Stu lì u l'è fètu de [[Riseu (mozàico)|risöi]] missi a bande e cu'u stemma da famìa di Còsta e, p'êsse rangiàu, s'è duvüu desfâlu pe' rinfursà a bàse e ciantà de lüxe pe'a növa luminasiùn a pavimèntu. Finìu i travai, u risö u l'è stètu aa fìn turna tesciüu<ref name="Rel">{{Çitta|Relazione storico-artistica, 2015|p. 1}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 41}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:A Ciassa di Leui (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=1.2|Mappa da Ciàssa di Leùi (Arbenga Veggia)]] A ciasetta a se tröva intu quartê de San Giuànni, inta parte setentriunâle d'Arbenga Veggia, e a l'ha in'estensciùn de tòstu 300 mêtri quàddri<ref name=":3" />, serâ fra l'abscide da Catedrâle de San Michê, u palàssiu di Còsta-Du Carettu e a sêde vescuvìle d'ancöi. A dêve u sò numme ai leùi che cumme dìtu i ghe sun stèti purtèi du [[1608]], missi ognidün in sce in càntu, tutti e trèi issèi rispettu aa pavimentasiùn, rapresentèi sdraièi, a mi(r)à versu Palàssiu Balestrìn. U primmu u se tröva a l'imbuccu da ciasetta, giüstu d'ataccu a l'abscide da gêxa ch'a sèra a ciàssa dau de sutta, pròpiu dund'e se cunzunzen a fìn da navâ de manca cun quella de mezzu. De rimpettu a stu chi u se tröva u segundu, au fiancu de l'intrâ du Palàssiu Còsta-Du Carettu de Balestrìn, mèntru u tèrsu u l'è ciü in drentu, fra mezzu ai âtri dùi e gi(r)àu drìtu in avànti. Se ponen dunca bèn vegghe e particularitè de architetü(r)e ch'a sircundan, cumme a tûre merlâ di Còsta-Du Carettu, ch'a a domina, o ancù u derê semiriundu da gêxa, decuràu grassie ai carateristichi erchetti a gale(r)ìa rezüi da de culunette picìne, ch'u se ghe dröven in simma di barcùi a munofura ch'i remuntan au [[XIII secolo|Duxèntu]]. Pôcu ciü in drentu a ciasetta a l'è serâ dae canoniche da paròcchia, ch'e se trövan giüstu fra mezzu a ciàssa e a ciasetta de San Fransescu, nu dandughe de sbuccu inte stu versu. In ürtimu a pavimentasiùn de risöi ch'a mustra u stemma di Còsta e 'na tìpica decurasiùn a bande, a l'è stèta mutivu de interesse, tantu che segundu u [[Nino Lamboglia]] a scìgla ch'a se ghe lezze ({{Maioscolétto|focdcmdb}}) a l'ave(r)ea u scignificàu de {{Maioscolétto|Fecit Octavianus De Carreto Marchio de Balestrino}}, a rimarcà a vuluntè du marchese Utaviàn Còsta Du Carrettu e l'infruènsa ciü in generâle de sta famìa in sce sta parte du sèntru sitadìn<ref>{{Çitta|Relazione storico-artistica, 2015|pp. 2-3}}</ref>. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:Statua di uno dei Leoni, in Piazza dei leoni.jpg|Ün di leùi inta ciàssa, d'atàccu au derê da gêxa File:Torre Costa Balestrino, Albenga 05.jpg|U leùn in frunte au Palàssiu di Còsta-Du Carettu File:Albenga - Via del Battistero.jpg|U derê da navâ de manca, cun Vìa Lamboglia File:Torre Costa Balestrino, Albenga 09.jpg|A tûre merlâ di Còsta-Du Carettu File:Albenga - Piazzetta dei Leoni, Riseu.jpg|Detaju da pavimentasiùn fèta a risöi </gallery> * Vìa Mariettina Lengueja, a se cunzunze cun Vìa Pertinace a setentriùn da Ciàssa, finèndu dòppu pôcu ciü de sèntu mêtri inta [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], sgarbandu in sciu "Cantu di Barbe(r)i", cum'a l'é(r)a in antìgu ciamâ a cruxe(r)a, scicumme ch'a l'è giüstu au de sutta da Tûre di Seullìn, 'na votta apartegnüa ai Barbe(r)i. Da chi u cuntìnua ün di àssi minu(r)i d'Arbenga Veggia, cu'a Vìa de Turlâ. U caruggiu u pòrta u numme da Mariettina Lengueja, ch'a ne vegnìva da üna de ciü gròsse famìe da sitè e ch'a l'axeva lasciàu u sò patrimoniu cun di scòppi benefichi<ref name=":3" />. * Vìa Nino Lamboglia, u l'è u caruggiu ch'u pàssa d'ataccu aa Catedrâle e che daa Ciàssa de San Michê u l'inmette versu a ciasetta, lungu tòstu ina trentêna de mêtri, u passa a còsta ascì du Palàssiu Veggiu e du [[Batiste(r)u d'Arbenga|Batiste(r)u]], incruxanduse cu'u caruggiu ch'u pòrta u numme du munümèntu religiusu. Dedicâ au studiusu [[Nino Lamboglia]], archeolugu nuché ciü impurtante studiusu de l'antighitè ingàuna. Ina tàrga in sciu cantu cu'u Caruggiu du Batiste(r)u ne regòrda defèti u travaju<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 38}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Palàçio Còsta-Do Carétto de Balestrìn (Arbénga) - faciâta (2).jpg|senza_cornice|108x108px]] |1 |'''Palàssiu Balestrìn''' |Palàssiu ch'u sèra a ciàssa da punènte, u l'è ün di pôchi d'Arbenga Veggia a vegnìne da ina custrusiùn ''ex-novo'' ciütòstu che da l'agregasiùn de cà ciü antìghe. Ti(r)àu sciü in sce parte du ''Forum Callegariorium'', u l'è stètu cumisciunàu daa famìa arbenganese di Còsta e terminàu du [[1525]], pe' passà de man du [[1723]] ai Du Carettu, ch'i l'han mesciàu chì a sò rexidènsa prinsipâle, restàndughe fina aa sò estinsiùn du [[1954]], quand'u l'è vegnüu a növa sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]]. Intu palàssiu, ch'u g'ha a strutü(r)a d'ina tipica cà de cuntu du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], se cunsèrva de targhe d'etè rumâna, cumpresa a cuscì dìta lapide de Custansu, ope(r)a du [[V secolo|seculu V]] ch'a regòrda a recustrusiùn da sitè dai dànni caxunèi dai barba(r)i<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La Piazzetta dei Leoni e i due palazzi Costa-Balestrino'', pp. 106-109}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Torre Costa Balestrino.jpg|senza_cornice|144x144px]] |1r-2-3 |'''Palàssiu Còsta-Du Carettu de Balestrìn''' |U Palàssiu Còsta-Du Carettu de Balestrìn u l'è a parte ciü antìga du cumplessu fundàu daa famìa di Còsta, missu in sciu fiancu da ciàssa a settentriùn. Grassie a di restauri fèti du [[1962]]-[[1963|63]] s'è pusciüu descruvì e dife(r)ènti fàse da sò realisasiùn, cumensâ du [[XIII secolo|Duxèntu]], in etè de güstu rumànicu, quand'u gh'é(r)a nummà che u primmu cian. Du [[XIV secolo|Trexèntu]] a parte ciü a levante a l'è stèta issâ ai dui cièi ch'i se vegghen au dì d'ancöi, cu'a parte du segundu cian fra sta lì e a tûre ch'a gh'è stèta azunta de dòppu, pe' dà cuscì de simmetria au palàssiu rispèttu aa tûre ch'a gh'é(r)a zà inglubâ. Du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a faciâ a l'è stèta missa a növu segundu u güstu du [[Renascimento|Rinascimèntu]], repiandu pe(r)ò a ciü antìga decurasiùn a bügnàu, mèntre cu'i restauri du [[XX secolo|Növesèntu]] s'è vusciüu purtà e dife(r)ènti a(r)e du palàssiu ae sò furme u ciü puscibile u(r)igina(r)ie<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La Piazzetta dei Leoni e i due palazzi Costa-Balestrino'', pp. 102-104}}</ref>. U cumplessu u cumprènde ancù a gran Lòggia di Còsta, missa in sciu cantu fra Vìa Mariettina Lengueja e u Caruggiu de l'Urmu, au dì d'ancöi serâ<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La Piazzetta dei Leoni e i due palazzi Costa-Balestrino'', p. 106}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa, August 2019.jpg|senza_cornice|140x140px]] |2 |'''Tûre Còsta-Du Carettu de Balestrìn''' |Fra e tûre meju cunservèi d'Arbenga, a domina a ciasetta, gi(r)â de sbierciu rispettu ae âtre tûre, a l'è de cuntru in linea cu'e mü(r)aje sitadìne e a dêve a sò denuminasiùn aa prìmma famìa ch'u se sà ch'a ne secce stèta a prupieta(r)ia, i Còsta, mensunèi de segü(r)u intu [[XV secolo|Seisèntu]]. De doppu a l'è passâ de màn ai Du Carettu, scicumme ch'u gh'é(r)a stètu du [[1723]] u matrimoniu fra Gianca Còsta e Utaviàn I Du Carettu. Se ne tröva testimuniansa zà dai tèmpi antighi, e in particulâre inte 'na rapresentasiùn du prinsipiu du [[XVII secolo|seculu XVII]] cunservâ intu palàssiu Veggiu. L'ünicu frunte ch'u l'è restàu du tüttu a vista u l'è quellu de meridiùn, versu a ciasetta. E prìe duve(r)èi pe'u basamèntu e fa(r)ean pensà ch'a strutü(r)a a remunte au [[XII secolo|seculu XIII]], ma u fètu ch'e seccen presènti tantu a [[prìa de Cixàn]], quantu quella negra de Pûi, u fa pensà de ciü ai ürtimi ànni du Duxèntu, cuscì cumme u güstu goticu du purtâ<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 38-43}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Centro storico di Albenga 007.jpg|senza_cornice|108x108px]] |4-5 |'''Canonica növa''' |A canonica növa a s'è svilüpâ cumme parte du cumplessu da famìa di Còsta, passâ ciü tardi in prupietè aa Gêxa arbenganese. A l'è stèta interessâ da di travai de restauru che, dunde puscibile, i l'han fèta turnà ae sò furme de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]. De drentu, du [[1962]], u l'è stètu rangiàu u gran salùn missu a rèmbu da vixìna tûre, ch'u cunsèrva u ciü antìgu su(r)ê de legnu de tütta Arbenga, fabricàu de prubabile du [[XIV secolo|Trexèntu]], insemme aa custrusiùn intrega. De ciü, e sun stète rangièi e due faciè, scia quella gi(r)â in scia Ciàssa di Leùi che quella ch'a dà in sce Vìa Pertinace, in pò mênu rafinâ e ch'a pà u frütu d'ina recustrusiùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La Piazzetta dei Leoni e i due palazzi Costa-Balestrino'', pp. 104-105}}</ref>. |- |[[Immaggine:Cattedrale_di_San_Michele_Arcangelo,_Albenga_02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ aa catedrâle a da in sce [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], dund'a nu g'ha de sivicu</ref> |'''Catedrâle de San Michê Arcange(r)u''' |A gêxa catedrâle d'Arbenga e da sò [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] a l'è ina gran custrusiùn faciâ in sciu fiancu de setentriùn da [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], aa che a g'ha dètu u numme, fèta du [[XI secolo|seculu XI]] au pòstu de l'antìga gêxa paleucristiâna du [[IV secolo|IV]]-[[V secolo|V seculu]]. Aa fin da fàse rumanica, ch'a se cunsèrva a faciâ, i fianchi e l'abside, a catedrâle a l'è stèta interesâ du [[XIII secolo|Duxèntu]] da intervènti de güstu goticu, cumme a recustrusiùn de navè de dossu, ch'i l'han purtàu a ina fuxùn esemplâ fra i dui stìli. De doppu da [[Controriforma|Cuntrurifurma]] i ghe sun stèti di travai de güstu baroccu, cumme a sustitusiùn du purtâ de mezzu, a custrusiùn de cupule in sci dui cappi du transettu e l'elevasiùn du pavimèntu au livéllu da stradda. I intervènti barocchi i sun pe(r)ò stèti pe'u ciü levèi cu'i restauri da segunda mitè du [[XX secolo|Növesèntu]], pe' purtà a catedrâle ae sò furme u(r)igina(r)ie, tantu da sbascià u pavimèntu de tòstu dui mêtri<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/cattedrali/cattedrale/351/Chiesa+di+San+Michele|tìtolo=Chiesa di San Michele|léngoa=IT|vìxita=2024-10-04}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112723.pdf|tìtolo=Piazza dei Leoni - Relazione storico-artistica|dæta=17 setèmbre 2015|léngoa=IT|cid=Relazione storico-artistica, 2015|vìxita=2024-11-24}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/dei-leoni-piazza/|tìtolo=Dei Leoni, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] jdbg8z66tb6wigya0abwfde4kxa5h2s 0 31688 272748 272566 2026-08-03T19:02:51Z N.Longo 12052 è 272748 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Mappa de trebü Lìgü(r)i antighe.svg|thumb|Mappa de trebü Ligü(r)i antighe]] I '''Ingauni''' i sun stèti ina pupulasiùn [[Liguri Antighi|ligü(r)e]] e [[Cèlti|cèltu]]-ligü(r)e ch'a staxeva inta regiùn stò(r)ica da [[Liguria|Ligü(r)ia]] de punènte che, piandu da velli u numme, au dì d'ancöi a l'è ancù cunusciüa cumme l'[[Ingaunia]]. == Geugrafìa == I Ligü(r)i Ingauni i cuntrulavan in te(r)ito(r)iu ciütòstu estesu, ch'u l'andaxeva d'in [[Sanremu|Sanremmu]] a [[Finô|Finà]], e ch'u ne faxeva a pupulasiùn ciü putènte fra e gènte ligü(r)i, cun de richesse ch'e ne vegnivan dai sò beni natü(r)âli e daa presènsa da [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], che alantu(r)a a cumensava a vegnì ina tèra impurtante pe' l'agricultü(r)a. A regiùn cuntrulâ dai Ingauni a cunfinava cu'e tère di ''[[Intimilii]]'' a punènte, di ''[[Sabates]]'' a levante, e di ''[[Epanterii]]'' o ''Montani'' versu l'entrutèra. Grassie au cuntrollu d'in lungu trètu de [[Rivêa|Rive(r)a]], i Ingauni i l'é(r)an ina pupulasiùn dutâ ascì d'ina sò ma(r)ìna, duve(r)â de spessu pe' de asiùi de pirate(r)ìa<ref name=":1" />. L'insediamèntu ciü impurtante de l'Ingaunia u l'é(r)a a capitâle de sta pupulasiùn, ''[[Albium Ingaunum]]'', sitè fundâ fra [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]] int'ina pusisiùn nu gua(r)i cè(r)a; defèti dandu amèntu ae funte greghe e rumâne du primmu seculu u se sa numma ch'a se truvava a 370 stàddi da ''[[Vada Sabatia|Sabata]]'' ([[Vuè|Vadu]])<ref name=":2" />. A ògni moddu u se pò bèn pensà ch'a fusse da vixìn aa mudèrna sitè d'[[Arbenga]], ch'a ne vegne daa rifundasiùn rumâna cumme ''[[Albingaunum]]''<ref name=":1" />. Inti ànni de guère cuntru Rumma stu numme u l'è stètu fìna duve(r)àu pe' tütte e gènte ligü(r)i ch'e staxevan fra [[Sann-a|Sauna]] e [[Prinçipatu de Mu̍negu|Munegu]], ciamèi ascì sutt'au numme de ''Ligures Alpinii''<ref name=":1" />. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === A pupulasiùn ingauna a l'è mensunâ cu'u numme de ''Ingauni'' dau [[Titus Livius|Titu Liviu]] aa fin du [[I secolo a.C.|primmu seculu avanti de Cristu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Titu Liviu|tìtolo=Ab Urbe Condita Libri|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_28/1949/pb_LCL381.197.xml 28:46], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_30/1949/pb_LCL381.437.xml 30:19], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_31/2017/pb_LCL295.9.xml 31:2], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_39/2018/pb_LCL313.305.xml 39:32], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.459.xml? 40:25], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.469.xml 40:28], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.485.xml 40:34], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.509.xml 40:41]}}</ref>, cumme Iγγαυνοι, ''Ingaunoi'', da [[Strabo|Strabùn]] a l'imprinsippiu du [[I secolo|primmu seculu]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Geōgraphiká|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/strabo-geography/1917/pb_LCL050.263.xml 4:6:1]}}</ref> e cumme ''Ingaunis'' dau [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], de lungu inte stu seculu lì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Veggiu|tìtolo=Naturalis Historia|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/pliny_elder-natural_history/1938/pb_LCL352.37.xml 3:46]}}</ref>. In particulâ u Strabùn u ne cunta da presènsa tantu de gènte ingaune (''ὅντων Ἲγγαύνων''), quantu de quelle intemelie, scrivèndu che i dui ciü gròssi sèntri abitèi da ste pupulasiùi i fussen di insediamènti marìtimi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Geōgraphiká|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/strabo-geography/1917/pb_LCL050.265.xml 4:6:2]}}</ref>. L'u(r)igine du numme "Ingauni" a nu l'è cunusciüa, fra e teurie pruposte a gh'è quella ch'u vegne(r)ea da *''Pingāmnī'', ch'u vu(r)eva dì "quelli (e gènte) tenzüi". Resulvèndu a caütta da ''p-'' a l'imprinsippiu da pa(r)olla, a furma cuscì utegnüa a se veghe(r)ea ligâ dau puntu de vista semanticu au câxu d'in âtru etnònimu, quellu di ''[[Picti]]''. Stu fètu lì, ligàu dunca a in'u(r)igine cèltica du numme di Ingauni, se pruàu u se(r)ea u segnu prubabile d'ina fuxùn u(r)amai vegnüa ciütòstu strêta fra a cultü(r)a di [[Cèlti]] e quella, ciü antìga, di [[Liguri Antighi|Ligü(r)i]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Patrizia de Bernardo Stempel|outô2=|ànno=2006|tìtolo=From Ligury to Spain: Unaccented *yo > (y)e in Narbonensic votives ('gaulish' DEKANTEM), Hispanic coins ('iberian' -(sk)en) and some theonyms|revìsta=Palaeohispanica|volùmme=6|p=46|léngoa=EN|url=https://ifc-ojs.es/index.php/palaeohispanica/article/download/288/248}}</ref>. A tütte e mane(r)e, e furme in ''-auni'' e turnan de spessu inti etnònimi ligü(r)i<ref name=":3">{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 2.35, Strabone, p. 103, nòtta 211}}</ref>, cumme pe'i ''[[Velauni|Vellauni]]'' e i ''[[Catuvellauni|Catuvelauni]]''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ralph Häussler|curatô=Andrew Gardner, Edward Herring e Kathryn Lomas|tìtolo=Creating Ethnicities & Identities in the Roman World|url=https://archive.org/details/oapen-20.500.12657-39382/page/44/mode/2up|ànno=2013|editô=Institute of Classical Studies, School of Advanced Study, University of London|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=44|capìtolo=De-constructing ethnic identities: becoming Roman in western Cisalpine Gaul?|ISBN=978-1-905670-79-6}}</ref>. De cuntru, dandu amèntu a sèrte ipotexi<ref>{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 3.20, Tito Livio, p. 207, nòtta 498}}</ref> avansèi ascì dau [[Nino Lamboglia]], u pâ che fina a raìxe ''in(g)-'' a l'agge lasciàu de tracce inte sèrti nummi de scìti, presempiu in relasiùn au [[Munte Lìn|Munte Lingu]]<ref name=":3" />. === Guère püniche === Nu gh'è gua(r)i de testimunianse in scia furmasiùn di dumini di Ingauni: a fundasiùn da sò capitâle, ''[[Albium Ingaunum]]'', a duve(r)ea remuntà fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e [[IV secolo a.C.|IV seculu avanti de Cristu]], e dunca di tèmpi quande i Ligü(r)i da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] i l'axevan zà desvilüppàu in'impurtante ma(r)ìna, ch'a se scuntrava cun quella di Greghi de [[Marseggia|Marseja]] pe'u cuntrollu in scia parte de setentriùn du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]], faxèndu gran üsu da pirate(r)ìa cuntru de velli<ref name=":1">{{Çitta|Lamboglia, 1992|p. 11}}</ref>. De ciü, cumme pe'e âtre gènte ligü(r)i da còsta, e richesse campèi e l'axevan purtàu au scciöppu de pa(r)eggi scuntri cu'e gènte de l'entrutèra, ch'e l'axevan dunca tacàu cu'i sachezzi a dànnu de ciü ricche pupulasiùi rive(r)asche<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 92}}</ref>. Intu [[III secolo|III seculu avanti de Cristu]] i se strenzen in aleansa cu'i cartaginesi cuntru [[Marseggia|Marseja]] e [[Zena]], e dunca cu'i [[Popolo roman|rumèi]], ch'i l'é(r)an in acôrdi cun tütti dui<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|pp. 11-12}}</ref>. Du [[205 a.C.]], versu a fin da [[Segónda Goæra Pùnica|Segunda Guèra Pünica]], i cuncedden i sò porti au [[Magón Bàrca|Magùn]] cumme base navâle, au mumèntu du sò tentativu de purtâse in agiüttu au frèi [[Anìbale Bàrca|Annibale]]<ref name=":0">{{Çitta|Lamboglia, 1992|p. 12}}</ref>. U gene(r)âle cartaginese u l'ha dunca mi(r)àu de creà ina forsa amiga aa sò nasiùn scia cuntru a sitè de Marseja che cuntru i ''[[Genuati]]'', ma che ascì a l'interumpisse e vìe de cumünicasiùn di rumèi pe' tèra, ch'e traversavan e [[Arpi|Arpe]], e pe' mâ, versu e tère da [[Spagna]] che Rumma a l'axeva da pôcu levàu a [[Cartagine]]. U Magùn, in cangiu, u l'ha dètu ina man ae gènte de l'Ingaunia cuntru a pupulasiùn di ''[[Epanterii]]'' o ''Montani'', fra e gènte de l'entrutèra ch'i se ghe batajavan zà da prìmma<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Titu Liviu|tìtolo=Ab Urbe Condita Libri|léngoa=LA|volùmme=28:46,9-11}}, estrètu in {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Fontes Ligurum et Liguriae Antiquae|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/396b22c37e8bbc6c44c30828fc127900/74c906b864b33b5e81bdd66f23dbbcaa.pdf|colànn-a=Atti della Società Ligure di Storia Patria|ànno=1976|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=127|volùmme=XVI (XC)}}</ref> scicumme ch'e sachezzavan sta parte de [[Rivêa|Rive(r)a]]. In segnu de demustrasiùn i l'axeva fina fèti prexunéi e purtèi a Cartagine<ref>{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 3.20, Tito Livio, pp. 205-206, nòtta 496}}</ref>. De ciü, ancù primma de rivà inta [[Sabassia]] u gene(r)âle u l'axeva zà destrütu a sitè desenemiga de Zena, cu'i Ingauni ch'i l'é(r)an cuscì vegnüi a primma forsa da regiùn<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 96-97}}</ref>. U fin du Magùn u l'é(r)a de prubabile quellu de aleâse cu'i [[Gàlli|Galli]] ch'i staxevan inta [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], mitènduli cuntru a Rumma insemme ai Ligü(r)i ancù libe(r)i. I rumèi i l'han dunca reagìu mandandu de armè inta regiùn, battèndu vellu e i sò aleèi. Cumme a situasiùn a s'é(r)a u(r)amai vurtâ in pezzu pe'i cartaginesi, du [[201 a.C.]] i Ingauni i l'han firmàu in pattu de paxe, in ''[[foedus]]''<ref name=":0" />, cu'u cunsu(r)e rumàn [[Publius Aelius Paetus (cunsu(r)e du 201 a.C.)|Publius Aelius Paetus]], che dau cantu sò u l'axeva cuscì asegü(r)àu u tòccu cu(r)ispundènte in scia trèta cumerciâle fra a [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a Ibe(r)ica]], [[Marseggia|Marseja]] e [[Romma|Rumma]]<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 97}}</ref>. === Guère cuntru i rumèi === Passàu in pâ de decenni de pâxe, aa fin a l'è turna scciupâ a guèra fra Ingauni e rumèi: du [[189 a.C.]] u gh'è stètu in ataccu a in'armâ rumâna dirètta versu a Spagna, cu'u sò cumandante, u [[Lucius Baebius Dives]], ch'u l'è mortu di lì a pôcu a Marseja pe'e ferìe da battaja. Du [[185 a.C.]] u cunsu(r)e [[Appius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 185 a.C.)|Appius Claudius Pulcher]] u l'è stètu dunca missu a cappu de 'n'armâ cuntru i Ingauni, piandu sèi di sò ''oppidum'' e, cumme avertimèntu, cumandandu a decapitasiùn de qua(r)antatrèi ligü(r)i incurpèi du scciöppu da guèra. A ògni moddu, nu pà che ste mesü(r)e lì e l'aggen avüu in gran exitu, scicumme che numma trèi ànni doppu e gènte de Marseja i se lamentavan cun Rumma di pi(r)atti Ingauni<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 102}}</ref>. U [[Senâto romàn|Senàu de Rumma]] u l'ha dunca dumandàu au cunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]] de mette in segü(r)essa e vìe di cumèrci pe' tèra e pe' mâ. Pe(r)ò, u gh'axeva ascì l'urdine de nu sercà a destrusiùn cumpleta di Ingauni, pe' schivà di vöi de pute(r)e ch'i l'ave(r)ean lasciàu du spassiu ai Ligü(r)i arpìn, menu acultü(r)èi e cun gran dànnu pe'i cumèrci. U cunsu(r)e u l'è dunca entràu cu'a sò armâ inte tère di Ingauni, dumandandughe a resa. I Ingauni i gh'han alua dumandàu du tèmpu, cu'a scüsa de campà e vu(r)untè de gènte spanteghèi pe'i sò dumini, e duve(r)àu l'ucaxùn pe' mette insemme e sò trüppe, lancièi pöi a l'ataccu du campu rumàn, grassie ascì au fètu ch'i gh'axevan dumandàu de cuntegnì i muvimènti de l'armâ, pe' nu danezà i campi ma faxèndu vegnì ciü difissili e ativitè de ricugnisiùn. Cun dificultè, l'armâ rumâna a l'è sciurtìa a rumpe u blòccu e a batte i Ingauni, sènsa pe(r)ò cangià a sò cundüta: pe'u fin de nu indebulîli gua(r)i u Paullus u s'è limitàu a cuntrastà i pi(r)atti e a dumandà di ustaggi, ciü che a cacià zü e mü(r)aje di ''oppidum'', de moddu ch'i nu rapresentasse in pe(r)ìgu pe' Rumma e ch'i fussen forti abasta da guardà e vìe cumerciâli da Ligü(r)ia. U Paullus, turnàu a Rumma du [[181 a.C.]], u l'ha dunca risevüu u triunfu ''de Liguribus Ingaunis''<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 102-103}}</ref>. A tütte e mane(r)e a situasiùn inta Ligü(r)ia a l'è stèta asegü(r)â numma inti ànni de doppu, e survetüttu inta segunda mitè du seculu, quande Rumma a l'ha piàu u cuntrollu da l'area d'infruènsa de Marseja, tantu che u cunsu(r)e [[Aulus Postumius Albinus]], de doppu ch'u l'axeva batüu di ligü(r)i muntâni du [[180 a.C.]], u l'ha vusciüu mandà de nâve a cuntrulà a Rive(r)a ingauna e intemelia, segnu ch'e l'é(r)an ancù cunscide(r)èi cumme de gènte putensialmènte desenemighe de Rumma<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 103-104}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Stephen L. Dyson|tìtolo=The Creation of the Roman Frontier|url=https://archive.org/details/creationofromanf0000dyso|ànno=1985|editô=Princeton University Press|léngoa=EN|cid=Dyson, 1985|ISBN=978-1-4008-5489-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Franco Icardi|tìtolo=Ligurie e Antichi Liguri|url=https://www.libriliguria.it/art/d/552/ligurie-e-antichi-liguri.html|ànno=2016|editô=Edizioni Biblioteca di Cengio|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=|capìtolo=|cid=Icardi, 2016|ISBN=978-88-87730-39-5}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni/|tìtolo=Ingauni - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-12-22}} [[Categorîa:Lìguri Antîghi]] 0aq5c21qonjaih7wa83zb6yec95gu0r 0 32069 272749 272525 2026-08-03T19:03:23Z N.Longo 12052 è 272749 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Córso d'ægoa |nómme = A Sènta |inmàgine = Centa Albenga.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">A Sènta mi(r)â dau [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |stâto = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] |var-sudivixoìn1 = Regiùn |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligü(r)ia]] |var-sudivixoìn2 = Pruvinsa |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]] |var-sudivixoìn3 = Cumüi |sudivixoìn3 = {{Scìnbolo|Albenga-Stemma.svg}} [[Arbenga]] |var-formòu_da = Furmàu da |formòu_da = A(r)òscia, [[Turénte Nêva|Neva]] |latitùdine-unión = 44.0543392 |longitùdine-unión = 8.1873903 |ertéssa-unión = 6 |var-fôxe = Bucca |fôxe = [[Mâ Ligure|Mâ Lìgü(r)e]] |latitùdine-fôxe = 44.0410190 |longitùdine-fôxe = 8.2225633 |ertéssa-fôxe = 0 |var-longhéssa = Lunghessa |longhéssa = 3,2&nbsp;km<ref>{{Çitta|Centa, Piano di bacino|p. 20|tìtolo=Relazione generale}}</ref> |var-bacìn_idrogràfico = Basìn idrugraficu |estensción-bacìn_idrogràfico = |nòtta-bacìn_idrogràfico = |var-caraterìstiche_do_bacìn = Carateristiche du bacìn |bacìn_idrogràfico = A Sènta |var-afloénti_da-a_mancìnn-a = Afluènti daa mancìna |afloénti_mancìnn-a = [[A Sènta#Afluènti|Vegghe de sutta]] |var-afloénti_da-a_drîta = Afluènti daa drìta |afloénti_drîta = [[A Sènta#Afluènti|Vegghe de sutta]] |var-pónti = Punti |pónti = [[A Sènta#Vie de cumünicasiùn|Vegghe de sutta]] |màppa = Mappa centa.png }} A '''scciümè(r)a da Sènta''' (numma '''A Sènta'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|['a 'sɛŋta]}} ascì inti paìsi d'in gì(r)u ch'i g'han e "e avèrte" cumme in Arbenga; mèntre inte quelli ch'i tenden a serâ a vucâle u sciòrte ''A Sénta'' {{IPA|['a 'seŋta]}}|group=n.}}, ''fiume Centa'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Scciùmme|sciümme]] lungu tòstu trèi chilòmetri ch'u scûre in [[Arbenga]] e ch'u nasce dunde i se üniscen u [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'[[Sciümme A(r)òscia|A(r)òscia]], fra e frasiùi de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], inta lucalitè ch'a l'è dìta ''E Mèscce''. U sbucca intu [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]], sepa(r)andu u sèntru da sitè dau quartê de [[Vaìn]]. Scibèn che u sò cursu u nu secce gua(r)i lungu, u sò basìn u cröve in'estensciùn de 422 chilòmetri quàddri, ün di ciü impurtanti da regiùn. == Geugrafìa == === Percursu === U sciümme u se furma inta [[Ciâna d'Arbenga]] fra mezzu e frasiùi de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], intu scìtu che apòsta u pìa u numme de Mèscce. Da stu puntu u sêgue in àndiu ch'u va dau setentriùn au meridiùn e dau punènte au levante. Passàu arembu ae Sgûre, u se incuntra 'na cêga, ch'a porta a scciümè(r)a a custezà Arbenga Veggia e da chi a caciâse intu mâ ina votta passèi u [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]] e quellu da feruvìa. U fuxa seccu tòstu d'in frunte a l'[[Ìsua Gainâa|Ìsu(r)a]], pôcu a levànte de quellu ch'u l'è ciamàu u [[Câu da Lêna]]. === Afluènti === <gallery mode="packed" widths="140"> Immaggine:Neva Cisano.jpg|U Neva in Cixàn Immaggine:Arroscia-IMG 0829.JPG|L'A(r)òscia a Vesargu Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U scitu dunde l'[[Turente A(r)òscia|A(r)òscia]] e u [[Turénte Nêva|Neva]] i se zunzen a furmà a Sènta </gallery> D'in scia mancìna, a Sènta a campa l'ègua numma che de [[Turénte Nêva|Neva]], üna de due scciümè(r)e ch'i a furman. Sta lì a scûre pe' 22&nbsp;km in diresiùn nord-òvest/süd-èst, zü pe'a [[Valâ du Neva|valâ]] ch'a ne pìa u numme e, avanti de finì inta Sènta, a campa ascì l'ègua du [[turènte Pennavaire]], ch'u furma in'âtra [[Valâ du Pennavài(r)e|valâ]] lungu u sò camìn de 19,5&nbsp;km e ch'u se caccia inte Neva au Martinettu, in sci cunfìn fra [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] e [[Cixan|Cixàn]]<ref name=":5">{{Çitta|Centa, Piano di bacino|p. 10|tìtolo=Relazione generale}}</ref>. In scia drìta, l'afluènte ciü impurtante u l'è pe' cuntru l'[[Turente A(r)òscia|A(r)òscia]], l'âtra scciümè(r)a a furmà a Sènta, cunscide(r)â cumme l'asse de primma impurtansa du bacìn intregu. Sta lì a viaggia pe'a [[Valâ de l'A(r)òscia|sò valâ]] in diresiùn punènte-levante e a l'è lunga 36,5&nbsp;km; a l'artessa de [[Villanöva]] a campa ancù l'ègua du [[Turente Le(r)ùn|Le(r)ùn]], scciümè(r)a ch'a furma in'[[Valâ du Le(r)ùn|âtra de quattru valè]] d'Arbenga<ref name=":5" />. D'in scia drìta i ne vegnen ascì i ünichi dui rianetti a caciâse inta Sènta de dòppu ch'a s'è furmâ: u ciü impurtante u l'è u [[riàn de l'Infèrnu]], ch'u nasce in sce rive lüveghe du [[Munte Bignùn (Arbenga)|Munte Bignùn]] e che pöi, custesàu [[Lüxignan|Lüxignàn]] da levante, u traversa a regiùn du Mu(r)ìn pe' finì inta Sènta de pôcu ciü a valle du sò imprinsippiu. In segundu rianettu, sènsa de numme, u nasce ancù in sciu [[Munte Russu (Arbenga)|Munte Russu]], pe traversà a Ciâna fra e regiùi da Mi(r)anda e du Campulàu e, derivàu versu levante, finì inta scciümè(r)a da vixìn au punte de l'[[Stradda Statâle 1 Aurelia|Aurelia]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.pcn.minambiente.it/viewer/|tìtolo=Geoportale Nazionale - Reticolo idrografico|outô=Ministero dell’Ambiente e della Sicurezza Energetica|léngoa=IT|vìxita=2025-09-05}}</ref>. === Purtâ === {{Portâ di sciùmmi |intestaçión = Purtâ media au mese |unitæ de mezûa = m³/s |staçión = Stasiùn de rilevamèntu |nómme staçión = Arbenga |perîodo = 1924-1953 |scâ màscima = 14 |scâ prinçipâ = 2 |scâ secondâia = 1 |jan1 = 8.07 |feb1 = 11.37 |mar1 = 10.70 |apr1 = 11.17 |may1 = 7.99 |jun1 = 4.15 |jul1 = 2.43 |aug1 = 1.63 |sep1 = 3.25 |oct1 = 4.19 |nov1 = 13.44 |dec1 = 7.23 }} === Basìn idrugraficu === <gallery mode="packed" widths="140"> Immaggine:Póggio Grànde, Pìsso Cerésa e Mónte Pesàlto.jpg|Vìsta du Pözzu Grande, du Pìssu Ce(r)esa e du Pesâtu Immaggine:A Ròcca Barbena (Castrevegliu)-Vista dae Cà du Scravagliùn 05.jpg|A Ròcca Barbena Immaggine:Mónte Lìn (Castrevêgio) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (1).jpg|U Munte Lingu Immaggine:Còlla de Sàn Benàrdo e Brìcco de Mindìn (Garésce) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (3).jpg|San Benardu de Garesce Immaggine:Mónte Galê (Garésce-Naxìn) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (1).jpg|U Galê </gallery> U basìn idricu da Sènta u l'è bèn estesu, tantu ch'u cröve inte tüttu 432 chilòmetri quàddri de estensciùn, spartìi fra trê pruvìnse, quella de [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]], quella de [[Pruvincia de Imper̂ia|Imperia]] e quella de [[Provinsa de Cuneo|Cuni]]. U g'ha ina furma particulâre, scicumme che u basin u se strenze manimàn ch'u se vixina aa fûxe. A levante du spartiègua i se trövan i basìn da [[Carènda (turènte)|Carènda]], du [[Riàn de Tursê|Tursê]] e da [[Scciumêa Varatella|Va(r)atèlla]], cu'u cunfìn ch'u pàssa inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], restandu a levante d'Arbenga Veggia e rivandu fin inte Sgûre, pe' cumprende fina i Bagnöi e u ciü tantu da frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Rivàu inte Sìmme de Leca u spartiègua u pàssa d'in sciü dai Mü(r)assi, passa de dòppu l'Autustradda e u ti(r)a ancù in sciü versu u Mü(r)in Pernixe e Cian Bòschi, fra [[Sàlia]] e [[Cixan|Cixàn]]. Da chi u munta ancù e u rìva in sciu [[Pìssu Ce(r)esa]] (714&nbsp;m), cun a [[valâ du Neva]] da 'na parte e quella du Tursê da l'âtra. A spartisiùn a cuntinua, ceganduse e andandu versu u [[Munte Arixea|Pözzu Grande]] (813&nbsp;m). Passàu stu chi u cunfìn u gi(r)a versu a [[Cruxe da Turnassa|Turnassa]] (686&nbsp;m), [[Rocca du Cian de Prai|Ciàn de Prèi]] (735&nbsp;m) e [[Munte Vardiöra|A Guardiö(r)a]] (736&nbsp;m), st'ürtima ch'a resta inti cunfìn de [[Castrevegliu|Casterveggiu]]. Da lì u se va a tucà a frasiùn du Gì(r)u de Löa, fin a rivà in scia [[Rocca Barbena|Ròcca Barbena]] (1142&nbsp;m). Da stu mumèntu a spartisiùn a l'è cu'a [[Burmia (valä)|Burmia]], ch'a se tröva au de là du [[Còlla du Scravagliùn|Scravajùn]] (814&nbsp;m). Âtri munti ch'i marcan u cunfìn i sun u [[Munte Lìn|Munte Lingu]] (1068&nbsp;m) e da lì u [[Briccu du Schenassu|Schenassu]] (1087&nbsp;m), rivandu in Urtieu, cumün de [[Garesce]], cu'a Cianea (1227&nbsp;m), u Briccu du Scciavu (1171&nbsp;m) e a [[Còlla de San Benardu (Garesce)|Còlla de San Benardu]] (961&nbsp;m). Da chi u spartiègua u se spuncia ancù in sciu Penìn (1267&nbsp;m) e in sce [[Mônte Galé|Galê]] (1708&nbsp;m). Dau Galê a se de(r)àmma a custe(r)a ch'a ca(r)a zü fin au Martinettu (Cixàn) cu'u [[Munt'A(r)ena]] (536&nbsp;m) e a spartisce a valâ du Neva da quella du Pennavaire, Chi u gh'è l'impurtante simma du [[Munte Arpe]] (1056&nbsp;m). Turnandu au Galê, in avanti, ciü versu a valâ du Pennavaire, u se tröva a [[Còlla du Preùn|Còlla du Priùn]] (1298&nbsp;m), surva Naxìn, che a punènte u g'ha Ròcca da Spina (1487&nbsp;m) e pôcu ciü in zü u [[Munte Dubassu|Dubassu]] (1542&nbsp;m).<gallery mode="packed" widths="140"> Immaggine:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 14.jpg|U Castel'Èrmu da Naxìn Immaggine:U Pàssu du Preàllu (Armu-Urmea)-Vìsta 06.jpg|U Passu du Preàllu Immaggine:Mónte da Goàrdia (Cravaùna-Ormêa) - vìsta da-a Còlla de Sàn Benàrdo.jpg|U Munte da Guardia Immaggine:Colle san bernardo di mendatica.png|San Benardu de Mendàiga Immaggine:Monte frontè da passo garlenda.png|U Fruntê </gallery>U terito(r)iu u l'è dunca quellu de [[Cravaüna]], cun ascì u [[Munte Pezautu|munte Pesâtu]] (1544&nbsp;m) e l'Armetta (1737&nbsp;m), ch'i fan da spartiègua cu'a valâ du Tàna(r)u: a divìdde u gh'è fina u [[Munte da Guardia]] (1659&nbsp;m) e a [[Còlla de Cravaüna]] (1377&nbsp;m), dund'a se scuntra cu'e due valè du Pennavaire de l'A(r)òscia, ch'i sun spartìe ancù da 'na custe(r)a ch'u gh'è u famusu [[Munte Castel'Ermu|Castel'Èrmu]] (1087&nbsp;m). U cunfìn fra A(r)òscia e [[Tànnôu|Tàna(r)u]] u l'è u mèximu fra Ligü(r)ia e Piemunte, passandu pe'u Briccu Castagnìn (1212&nbsp;m), u Buchìn de Semu(r)a (1149&nbsp;m) e l'Ai(r)ö (1223&nbsp;m). Intu terito(r)iu de [[Armu]] u basìn u tucca a [[Còlla de San Benardu d'Armu]] (1057&nbsp;m), u Pözzu Richèrmu (1206&nbsp;m) e, inti cunfìn de [[Purnasce|Purnàsce]], u riva aa [[Còlla de Nava]]. Da vixìn au Fòrte Muntesciu (1420&nbsp;m) u gì(r)a ancù surva [[Cuxe]] spuncianduse fin da [[Còlla de San Benardu (Mendàiga)|San Benardu de Mendàiga]] (1263&nbsp;m). Da chi u se tucca e âte simme du [[Sìmma Garlenda|Garlenda]] (2141&nbsp;m) e du [[Munte Fruntê|Fruntê]] (2152&nbsp;m). Chi i se incuntran i basìn da Sènta e de l'[[Argentina (sciümme)|Argentina]] ciü e funte du [[Tanarèe|Tana(r)èllu]]. Versu [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]] u gh'è u [[Munte Munega]] (1882&nbsp;m), ch'u suvrasta u paìse. In zü a custe(r)a a vegghe u Munte Büssana (1701&nbsp;m). Passàu de chi a spartisiùn a l'è fra a [[Giaira de Ressu|Giai(r)a de Ressu]], afluènte de l'A(r)òscia, e u [[Turente Imperu|turènte Impe(r)u]], cu'u cunfìn ch'u gi(r)a pe'u Boscu de Ressu e u cêga giüstu a munte de [[San Benardu de Coniu]], scunfinandu pe' in toccu inti cumüi de [[Burgumau|Burguma(r)u]] e d'[[Uigu|Au(r)igu]], a l'artessa du munte Guardiabèlla (1219&nbsp;m). Da lì u spartiègua u tucca i cunfìn cun [[Cexi]] e u passa dau [[Munte Müggiu de Prìe|Müggiu de Prìe]] (770&nbsp;m), u se spuncia pöi da vixìn au [[passu du Ginestru]], dund'u cunfina cu'u basìn du [[Merula]], inte vixinanse d[[U Téstegu|u Testegu]], da dunde u segue i cunfìn de Casanöva e de Garlenda, fin a tucà u terito(r)iu d'[[Arasce|A(r)àsce]] pôcu surva a [[Meuio|Möiu]], cun au de drentu ascì a [[Madonna da Guardia (Arasce)|Madònna da Guardia]]. Da lì u se tucca u [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m), primma de turnà inta Ciâna, dau [[Câu da Lena]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === A Sènta a l'ha avüu di nummi dife(r)ènti intu passà di seculi: fra e sò primme mensiùi a sa(r)ea da identificà cu'u sciümme ciamàu ''Marura'' dau Pliniu, e ancù du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se ne tröva quarche mensiùn cumme ''Merula''<ref name=":0">{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 155}}</ref>. A ògni mòddu, tèmpi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] e ancù de dòppu, tòstu tütte e vòtte ch'u se ne tröve de mensiùi e sun fète sutt'a l'idrònimu de A(r)òscia, cu'u numme de l'[[Sciümme A(r)òscia|afluènte ciü impurtante]] ch'u l'è stètu duve(r)àu pe' di seculi pe' ciamà u sciümme intregu. E mensiùi cumme "A(r)òscia" e van intu detaju pe' tüttu u periudu ch'u và daa primma Etè de Mezzu fin'a rivà aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], scrìtu de vòtta in vòtta cume ''Arozia'', ''Arotia'', ''Arosia'', ''Arossia'' o ''Aroscia''<ref name=":0" />. Ciü rè(r)e e sun pe' cuntru e mensiùi antìghe cu'u tupònimu d'ancöi; fra de ste lì u se pò mensunà l'[[Aostin Giustignan|Agustìn Giustiniàn]] che, inta sò ''Descrittione della Lyguria'' du [[1537]] u parla du sciümme ''Arocia e vicino al mare nominato Centa''. Vellu u dà ascì, repiàu da di autûi vegnüi de dòppu, ina puscibile u(r)igine de stu numme, ch'u ne vegne(r)ea dau sentenâ de rièi ch'i ghe finiscen drentu. A tà prupôxitu a gh'è ascì in'âtra teurìa in sce l'u(r)igine du sò numme: repiandune dritu l'idrònimu lìgü(r)e, A Sènta, u l'è puscibile ch'u ne vegne dau fètu che, pe' quarche tèmpu a partì daa mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]], spartinduse inte due ramme u sciümme u seresse a sitè d'[[Arbenga]] da due parte, cumme a fâne ina sènta<ref name=":1">{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', pp. 155-156}}</ref>. === Fèti === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Carl Wuttke, Albenga, 1885.png|Vista da Sènta inte [[Carl Wuttke]], ''Albenga'', 1885 Immaggine:Centa ad inizio 900 senza strada laterale.jpg|A rèmbu d'Arbenga Veggia a l'imprinsippiu du '900 Immaggine:Fiume Centa in piena.jpg|A Sènta a livéllu de zine du [[1914]] Immaggine:Massicciata dei lavori del Centa.jpg|Di travai ae zine du [[1924]] </gallery> A Sènta a l'ha avüu de lungu ina gran impurtansa inta sto(r)ia da sitè d'Arbenga, cangiandune l'evulusiùn e u destìn. A presènsa du sciümme, ch'u g'ha furmàu a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]], a l'ha fètu sèrne ai [[Popolo roman|rumèi]] stu scitu pe' fundâghe a sitè de ''[[Albingaunum]]'', in drìta cuntinuasiùn teritu(r)iâle cu'a sitè d'ancöi, bèn che, fòscia, u l'é(r)a zà frequentàu fina dai tèmpi di [[Ingauni]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 11-12}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. A situasiùn, pe'a presènsa du sciümme, a l'è pe(r)ò cangiâ de manimàn, cu'i mate(r)iâli rübatèi a valle daa scciümè(r)a ch'i l'han fètu cresce a cianü(r)a e luntanà a còsta daa sitè, che aa sò fundasiùn a l'é(r)a pròpiu faciâ in sciu mâ. De ciü, u luntanâse da còsta u l'ha purtàu cu'u tèmpu a l'impimèntu du gurfu ch'u gh'é(r)a ai pèi du briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]], dund'u gh'axeva da truvâse u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu]] rumàn<ref name=":2">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 14}}</ref>. A ògni moddu, fra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Due]]-[[XIV secolo|Trexèntu]], a scciümè(r)a a l'ha caxunàu in rümescciu ancù ciü grande in Arbenga e inta Ciâna, cangiandu de percursu da setentriùn a meridiùn da sitè. Stu fètu u n'è vegnüu de lungu dae tère purtèi daa scciümè(r)a, che de prubabile e l'axevan fètu muntâ u livéllu du terén vixìn aa sò bucca, cu'u scûre de l'ègua ch'u l'é(r)a cuscì vegnüu ciü difissile. De stu moddu, inte l'ucaxùn d'üna de bü(r)e da Sènta, u l'è prubabile che a scciümè(r)a a l'avesse rumpìu e zine a munte da sitè, cun l'ègua ch'a l'ha cumensàu a scurighe a meridiùn, dund'a gh'é(r)a ciü pendènsa, fòscia lungu u in antigu fusàu duve(r)àu pe' gi(r)à l'ègua a de frabbiche<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 19}}</ref>. Cu'u cangiu de percursu, u luntanâse da còsta u s'è fètu ancù ciü spediu, mèntre u pòrtu u l'è finìu interàu du tüttu pe'a fìn de l'âta [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":2" />, cun gran dànnu pe'i tràffeghi da sitè, tantu che int'in purtulàn du Duxèntu u se fà mensiùn numma che de l'approdu a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 19}}</ref>. A prupôxitu de l'impîse du pòrtu, s'è prupòstu che u cangiu de percursu da scciümè(r)a u fusse stètu spunciàu ascì dai zenesi pe' blucà a cuncu(r)ènsa ma(r)itima di arbenganesi ma, a despêtu da curispundènsa de dàtta fra a sutumisiùn ai zenesi e a deviasiùn du sciümme, u nu s'è truvàu de pröve inti papèi d'alantu(r)a<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}</ref>. Pròpiu de sti tèmpi, cu'u passaggiu du sciümme dau setentriùn au meridiùn d'Arbenga, a presènsa d'ina duggia gè(r)a a l'ave(r)ea, cumme dìtu, dètu aa Sènta u sò numme d'ancöi<ref name=":1" />. Inti seculi de dòppu u sciümme u l'ha tegnüu in regimme de bü(r)e e de estesi alagamènti, andètu avanti fina du [[XX secolo|Növesèntu]], quand'u se n'è slargàu a gè(r)a e ti(r)àu sciü de növe zine<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 27-28}}</ref>. Pe' tütta a sto(r)ia da sitè a gh'è dunca stètu in gran lòtta di sò aministratùi a ti(r)à sciü de difese e a rangià i dànni purtèi daa scciümè(r)a inte tante aluviùi ch'e ghe sun stète. Fra e primme a êsse regurdèi, ina bü(r)a du [[XIV secolo|Quattrusèntu]] a l'axeva purtàu vìa u ''pons supranus'', mèntre u punte fètu au sò pòstu, dìtu de Branca, u l'è stètu derucàu dau sciümme du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 27}}</ref>. Intu detaju, du Tre-Quattrusèntu e se ponen regurdà de bü(r)e inti ànni [[1376]], [[1377]], [[1392]], [[1398]] e [[1423]]<ref name=":3">{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 156}}</ref>. U muntà de livellu di terén u l'ha purtàu a scciümè(r)a a sciurtì pa(r)egge votte d'inte sò zine, tantu intu scitu da sò primma deviasiùn che ciü a munte, pe turnà inta sò gè(r)a antiga o finì inte de âtre parte da Ciâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', pp. 27, 37}}</ref>. Pe' vegnìne a càppu, du [[1586]] u l'é(r)a stètu mandàu da Zena in ispetû, de mòddu da stüdià 'na mane(r)a pe' schivâse e cuntinue inundasiùi, fètu ch'u l'ha purtàu numma che a 'na prudusiùn de 'na cartugrafìa detajâ da Ciâna<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età Moderna, p.65}}</ref>. Ciü che i dànni registrèi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cun de grosse bü(r)e du [[1564]], du [[1579]] e du [[1587]]<ref name=":3" />, du [[XVII secolo|Seisèntu]] a situasiùn a l'è vegnüa ancù pezzu e, inte l'ucaxùn da bü(r)a du [[1631]], ina parte da Sènta a l'è andèta a finì inte l'[[Antugnàn]], a setentriùn da sitè, cu'u cangiu de gè(r)a ch'u l'è capitàu bèn de spessu daa mitè de stu seculu, cumme pruvàu dai travai pe' rangià u punte in scia vìa d[[U Sejô|u Se(r)iâ]]<ref name=":4">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 37}}</ref>. De dòppu de quella du [[1631]], fina aa mitè [[XVIII secolo|Settesèntu]], e sun mensunèi de bü(r)e inti ànni [[1689]], [[1691]], [[1703]], [[1705]], [[1706]] e, survetüttu, [[1744]], cun quella di 3 d'utubre de stu ànnu ch'a l'è dìta a pezzu de tütte, au puntu che d'inte l'ègua u nu sciurtiva che e simme di èrbu(r)i ciü âti<ref name=":3" />. Mèntre che a scciümè(r)a a sciurtiva inta sò veggia gè(r)a o fina inte quella de l'Antugnàn, a sò ramma de meridiùn a l'è restâ au mèximu in funsiùn, tantu che ancù int'ina mappa du [[1745]] u se vegghe a sitè serâ fra e due ramme da Sènta. In seguitu a l'aluviùn du [[1796]] u se sènte u besögnu de cuntegnì a Sènta au de drentu di argini e dunca a a vegne ti(r)âsciü a cuscì dìta "bia(r)e(r)a", vusciüa da l'aministrasiùn e finansiâ inte st'ucaxùn dai Seullìn, scicumme che u Cumün u l'axeva dumandàu ae famìe de cuntu da sitè<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.73}}</ref>. Versu a fìn de stu seculu a situasiùn a vegne in pôcu meju, cu'in percursu ciü fissàu numma che inta gè(r)a de meridiùn, scibèn ch'e nu mancan de bü(r)e<ref name=":4" /> cumme quelle du [[1798]], du [[1799]] e du [[1801]]. De stu mumèntu u vegne turna denunsiàu ch'u se dêve giüstà i argini, a l'epuca ciamèi "mü(r)aje", perché i l'é(r)an a pe(r)igu de vegnì zü, ma u nu se ne parle(r)à ciü avanti de dui ànni e intu mèntre l'ègua a sciòrte turna, rivandu fin daa [[Pòrte de Mu(r)ìn (Arbenga)|Pòrte de Mu(r)ìn]]. Âtre bü(r)e e capitan du [[1822]], du [[1836]], du [[1842]] e du [[1866]], quand'u l'è finìu a bagnu u [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 40}}</ref>. A l'ürtimu, du [[XX secolo|Növesèntu]], e se ponen ancù regurdà e bü(r)e di ànni [[1924]], [[1926]], [[1954]], [[1972]], [[1981]], [[1994]] e [[2000]]<ref name=":3" />. == Ecunumìa == [[Immaggine:Centro storico di Albenga Via Torlaro 1982 Pietra di mulino.jpg|miniatura|E ruìne d'in mu(r)ìn truvèi du [[1982]] inta [[Ciàssa de Turlâ (Arbenga)|Ciàssa de Turlâ]]]] A Sènta, cumme e scciümè(r)e ch'e a furman, a l'è stèta sfrütâ de lungu pe'e ativitè de l'òmmu, che in sce sò zine u g'ha fundàu [[mu(r)ìn]], [[Gumbu|gumbi]] e âtre frabbiche e che, ancù primma, u n'ha duve(r)àu l'ègua pe'e [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]] de l'''[[Albingaunum]]'' rumâna<ref>{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 157}}</ref>. Fra e frabbiche de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], pe' impurtansa u se pò regurdà u mu(r)ìn ch'u l'é(r)a rembàu au làttu de mü(r)aje a setentriùn, in curispundènsa da [[Pòrte de Mu(r)ìn|pòrte]] ch'a n'ha piàu u numme, fètu du [[1175]] e dau [[1421]] seràu drent'au gi(r)u de mü(r)aje, de moddu de garantîne u funsiunà ascì intu câxu de guèra. A stu mu(r)ìn, passàu de man, de prubabile, da l'uspeâ au [[Cumün d'Arbenga|Cumün]] e dunca aa [[Seulla (famìa)|famìa di Seulla]], a gh'é(r)a purtâ l'ègua pe' mezzu du cuscì dìtu ''beudus molandini'', in bêu ch'u campava l'ègua da Sènta e ch'u curiva drentu a stu làttu de mü(r)aje<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. III, ''Gli edifici di uso pubblico'', pp. 66-67}}</ref>. In âtru mu(r)ìn ch'u gh'è de mensiùi u l'é(r)a u cuscì dìtu mu(r)ìn de Branca, missu in scia zina drìta da scciümè(r)a ciü o mênu a l'artessa du veggiu percursu da ''[[Via Julia Augusta]]'' e fiancàu dau punte dìtu de lungu de Branca, fabricàu du [[1587]] e purtàu vìa da ina bü(r)a du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Du mu(r)ìn cumme du punte e ne sun stète truvèi e fundasiùi inte l'ucaxùn di scâvi inta gè(r)a da Sènta<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 173-174}}</ref><ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 98}}</ref>. Inti tèmpi antighi üna de cultivasiùi ciü pratichèi a l'é(r)a quella da càneva, tantu che inti [[statüi d'Arbenga du 1519]] in intregu capitulu u porta u numme ''de xaiguando canapum [et?] linum''. Inte sti papèi u vegne bandìu l'üsu de lascià a càneva a bagnu in sce zine da Sènta e di âtri rièi, scicumme ch'a faxeva vegnì l'a(r)ia töscega a l'in gi(r)u. Du mèximu periudu, a fà patì ancù de ciü l'ambiènte inte vixinanse da scciümè(r)a u se gh'é(r)a messu ascì i pescaûi d'anghille, ch'i l'axevan stüdiàu in mòddu pe' meju ciapâle: i duve(r)avan de suvènte a cassina inte sèrti di tòcchi du sciümme sbarèi cun de ciüse, de moddu ch'i vegnissen cumme di stagni<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età moderna, p.68}}</ref>. == Vie de cumünicasiùn == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Albenga - Ponte sul Lerone (1901).jpg|U punte in sciu cantu de süd-èst, ancù de legnu, du [[1901]] Costruzione ponte nuovo di ferro militare.jpg|I travai pe'u punte de fèru in sciu cantu de süd-èst, ai primmi du '900 Argini del Centa sotto il ponte di ferro.jpg|U punte de fèru e, in sciu sfundu, quellu da feruvìa Centa con ponti vecchi.jpg|U veggiu punte da feruvìa Albenga- ponte ferroviario e fiume Centa.jpg|U punte növu da feruvìa Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu </gallery> A presènsa da scciümè(r)a a l'ha fètu nasce fina da l'[[Etæ Classica|etè clascica]] u besögnu de traciâghe in simma di passaggi pe' traversâla. Du primmu punte a traversà a Sènta, fètu dai rumèi pe' passà cu'a ''[[Via Julia Augusta]]'' in scia veggia gè(r)a de setentriùn, i nu se cunuscen di rèsti ma, cu'a descuèrta d'in tòccu da vìa e di rèsti de tumbe ch'e se ghe faciavan, u s'è vistu ch'a l'andaxeva grossu moddu apröu au [[Viâle de Puntelungu (Arbenga)|Viâle]] d'ancöi. U l'è dunca prubabile che stu atraversamèntu u se truvesse a l'artessa du [[Puntelungu (Arbenga)|Puntelungu]], custrusiùn turna ciütòstu antiga, fètu de l'âta [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] fòscia pròpiu in sce fundasiùi du punte rumàn. Da fiancu du Puntelungu, armenu fina du [[XII secolo|Millesèntu]], u se truvava a [[Cunventu de Santa Ma(r)ìa du Punte (Arbenga)|gêxa e uspissiu de Santa Ma(r)ìa ''de Ponte'']] cu'i sò fratti ch'i cü(r)avan a manutensiùn de l'atraversamèntu e ch'i ne scudeva u dassiu pe'u passaggiu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 170-172}}</ref><ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 162}}</ref>. In scia gè(r)a de meridiùn, dund'a gh'è s'è gi(r)â l'ègua daa primma Etè de Mezzu, fra i primmi punti a éssighe mensunèi u gh'è stètu u cuscì dìtu ''[[pons Arociorum]]'', ch'u piava u numme daa vixìna [[Pòrte de l'A(r)òscia (Arbenga)|pòrte de l'A(r)òscia]], de dund'a ne sciurtiva in antigu a ''Julia Augusta''. Stu punte, ciü avanti cunusciüu ascì cumme ''pons supranus'' truvanduse ciü a munte du ''pons subtranus'', u l'é(r)a defèti in curispundènsa de l'antigu camìn da vìa rumâna e, intu detaju, u l'è stètu fabricàu du [[1254]]. Fètu a l'imprinsippiu de legnu, u gh'axeva pe(r)ò de besögnu d'êsse rangiàu de spessu, e dunca du [[1382]] u l'è stètu fabricàu a növu de mü(r)aje, cun tantu de deliberasiùn du cumün. Stu punte u l'è stètu purtàu vìa da ina bü(r)a da fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a partì dau [[1566]] u n'ha piàu u pòstu u [[punte de Branca]], missu de pôcu ciü a munte e tacàu ae mü(r)aje sitadìne pe' mezzu de 'na furtificasiùn. U punte u l'é(r)a in travaju du meistru Canavasio d'[[Inéia|Uneja]] e u l'è stètu frabicàu primma numma in arcâ e pöi due, fin a l'ürtimu slargamèntu du [[1587]]<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.54}}</ref>. U ''pons subtranus'' u se truvava de cuntru in curispundènsa da pòrte de ''Sancti Antoni'', in sciu cantu de süd-èst d'[[Arbenga Veggia]], duve(r)àu da in'âtra vìa ch'a menava a [[Vaìn]] e a[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] ascì<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 173-174, 176}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 23}}</ref>. De dòppu, a l'imprinsippiu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è stètu traciàu u növu punte au cantu de süd-èst da sitè, mèntre quellu de Branca u l'é(r)a stètu purtàu vìa da ina bü(r)a da fìn du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. U punte u vegne rangiàu du [[1797]] dai fransesi, ma u patisce di növi dànni ai 28 de setèmbre du [[1798]] e, vistu ch'u nu gh'é(r)a abasta palanche pe'i travai, u nu vegne giüstàu dau Cumün, fètu ch'u l'ha purtàu a l'isulamèntu de 'na gròssa parte da sitè. U se decidde cuscì de mette sciü in punte de legnu ch'u lighesse e due spunde a l'artessa da Pòrte du Pertüxu, fètu sutta a diresiùn du Geniu militâre fransese cun a càppu u capitàn Chabrier. I vegnen duve(r)èi di èrbu(r)i de rùve(r)a e de castagnu e intu mèntre u vegne cumandàu de netesà u lettu da scciümè(r)a, levandughe fina i resti du veggiu punte. Quande [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] u riva in Arbenga ai 4 d'utubre du [[1798]], u vegne fètu passà in sce stu passaggiu ti(r)àu sciü aa bèlla meju. I travai pe'a custrusiùn d'in âtru növu i cumensan ai 5 d'utubre du [[1801]], pe' vegnì terminèi au prìmmu de frevâ du [[1803]]. U traffegu u ghe cumènsa a passà dai 21 du mèximu mese, grassie a l'intesa fra a squàddra du Geniu ligü(r)e e u Cumün, ch'u gh'axeva versàu 1000 li(r)e de cuntribütu<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età contemporanea, p.77}}</ref>. Asemme aa [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa]] u l'è stètu fabricàu ascì in âtru punte in scia scciümè(r)a, de fèru<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', pp. 39-40}}</ref>. Ai 5 de nuvèmbre du [[1994]], u gh'è stètu l'ürtima de grande inundasiùi pruvuchèi daa Sènta, doppu di giurnu ch'u ciuveva u se gh'è zuntu fina u mâ grossu, ch'u l'ha fètu tappu aa Bucca da Sènta e cuscì a scciümè(r)a a l'è turna sciurtìa, cun Arbenga turna sutt'ègua fin dae parte de Via Darmassia. Danegiàu da quellu ch'u l'é(r)a capitàu, u punte de fèru u vegne caciàu zü e aa fìn, u vegne duvèrtu u [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]] ch'u gh'e ancöi, ai 23 de dixèmbre du [[1995]], intitulàu a Libero Emidio Viveri e cun numma in'arcâ<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.116}}</ref>. == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} * {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Ferrando|tìtolo=I Corsi d'acqua e le Valli delle Alpi Liguri|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/GMP0004747|ànno=Arvì 2019|editô=Grafiche Amadeo|çitæ=Ciüsanegu|léngoa=IT|pp=168-173|volùmme=Vul. 1|capìtolo=|cid=Ferrando, 2019}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Staricco, 2021|ISBN=88-88-39761-2}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/03centa/centa.html|tìtolo=Centa - Piani di bacino stralcio per l'assetto idrogeologico|léngoa=IT|cid=Centa, Piano di bacino|vìxita=2025-09-04}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Sciùmmi da Ligùria]] 6zrqju4851golt1fnjzrtox5m3ppoca 0 32952 272744 271554 2026-08-03T19:01:35Z N.Longo 12052 è 272744 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Torre della Paciotta, Albenga 06.jpg|miniatura|A tûre mi(r)â d'inta Ciàssa de l'Uspeâ]] A '''Tûre da Paciotta''' (''Torre della Paciotta'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), cunusciüa ascì cumme a '''Tûre da Ciò''' (''Torre della Ciò'' o ''del Ciò''), a l'è ina tûre d'Arbenga Veggia, faciâ in scia cruxe(r)a de Vìa Palèstru cu'a [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], in fàccia a dund'u finisce u Caruggiu du Lottu. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Tipo_ò_sia_Mappa_del_Monastero_di_san_Callocero_et_Casa_de_Chrispinani,_o_sia,_Ospedale,_e_case_più_vicine_ad_esso_Monastero_-_Albenga,_1756.jpg|sinistra|miniatura|G.D. Bagutti e A. Barella, ''Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero'', 1756. A tûre da Paciotta a se pò vegghe in bassu, in scia mancìna.]] A tûre da Paciotta a l'è üna de tûre d'[[Arbenga]] ch'u se ne sà de mênu, tantu da êsse mensunâ in moddu cè(r)u, sutt'a stu numme, numà che du [[1927]], int'in manuscritu du prève Leone Raimondi. Vellu, defèti, u l'ha scritu che in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]] u se ghe fàccia "a cà e a tûre da Paciotta, bèn cunservèi, che pe(r)ò a n'è scunusciüa a sto(r)ia"<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 82-83}}</ref>. Sta tûre a se pò vegghe in sc'in disegnu d'Arbenga mi(r)â da[[U Munte (Arbenga)|u Munte]], du [[XVIII secolo|Settesèntu]], e in sce mappe du [[Matê Vinzón|Vinzoni]], cumme pü(r)e a gh'é(r)a in scia pitü(r)a d'Arbenga de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus|Santa Ma(r)ìa in Fontibus]]. Pe' cuntra, a nu l'è mensunâ sutt'a stu numme ni inta lista du [[XVII secolo|Seisèntu]] inte l'archiviu [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] e mancu inti scriti, ciü mudèrni, du [[Giuseppe Cottalasso]], du [[Gerolamo Rossi]] e du [[Paolo Accame]], che de prubabile i a metten sutt'au numme di prupieta(r)i du Seisèntu, che pe(r)ò au dì d'ancöi i nu sun cunusciüi. Int'in bellu disegnu du [[1756]], a firma de Gio Dumenegu Bagutti e Antôgnu Barella, ch'u mustra a Ciàssa de l'Uspeâ e e custrusiùi ch'e se ghe faciavan, u se pò bèn vegghe u frunte da tûre vurtàu in scia ciàssa, dund'u l'è mustràu di barcùi ch'i nu curispunden cun quelli d'ancöi<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 83}}</ref>. U numme da tûre u g'ha de u(r)igine mudèrne: u ne vegne defèti da 'na dònna, dìta a Ciò e pöi a Paciotta, ch'a ghe staxeva versu a fin de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a sò nume(r)atta ch'a l'è passâ aa tûre pe' tantu che, de prubabile, fra e gènte d'Arbenga u nu l'é(r)a ciü duve(r)àu u veggiu numme de sta custrusiùn<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 84}}</ref>. A tûre da Paciotta a l'è vinculâ daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] fin dai 2 d'utubre du [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111151.pdf|tìtolo=Torre del Ciò - Decrêtu de vinculu|outô=Ministe(r)u de l'Edücasiùn Nasiunâle|dæta=2 utubre 1935|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="200" heights="200"> Albenga - Torre del Ciò - 2023-09-16 11-55-07 001.jpg|A faciâ in scia ciàssa, a punènte Torre della Paciotta, Albenga 09.jpg|A sò parte ciü âta, cu'i barcùi mü(r)èi Torre della Paciotta, Albenga 01.jpg|E mü(r)aje de levante e de meridiùn </gallery> A tûre a se tröva int'ina pusisiùn tòstu destacâ, ch'a domina in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]. A g'ha ina cianta a trapessiu, cu'e mü(r)aje de levante e de punènte ch'e mesü(r)an, rispetivamènte, 4 mêtri e 80 e 5 mêtri e 10, mèntre e due vurtèi a setentriùn e a meridiùn e sun larghe 7,50&nbsp;m e 7,20&nbsp;m, tantu ch'u se pènsa ciü a 'na cà-tûre che a 'na tûre in sènsu strêtu. U basamèntu u l'è fètu de prìe squadrèi ciütòstu picìne, misse inte de fì(r)e ch'e nu sun gua(r)i drìte e ch'e furman de unde. Fra 'na fi(r)a e l'âtra u sö de mate(r)iale u l'è ciütòstu spessu e, ciü in âtu, u se vegghe che e mü(r)aje de prìe e sun stète turna fète a imitasiùn da parte bassa, rumanica<ref name=":0" />. Intu frunte gi(r)àu in scia ciàssa u se pò vegghe, a dui mêtri dau livéllu du terén, in'avertü(r)a strêta ch'a se druviva intu basamèntu, au(r)a immü(r)â cun de prìe ch'e sun pa(r)eggie a quelle de stu tòccu de mü(r)aje, seràu in simma da 'n èrcu du genere dìtu "farcàu", fètu de trèi blòcchi d'a(r)ena(r)ia missi a cügnu<ref group="n.">Sta qualitè d'èrcu, int'Arbenga, a se tröva turna inta tûre da cà di Lengueja-Còsta, inta Cà di Siboni intu Caruggiu de l'Urmu e inta Cà di Fieschi Ricci intu Caruggiu da Ca(r)ènda.</ref>. St'avertü(r)a a gh'axeva da funsiunà cumme pòrte tantu che, ai sò pèi, u spòrze ancù due prìe ch'u gh'é(r)a rembàu in simma u balaû de legnu de dunde u s'intrava inta tûre. Da fiancu a sta pòrte, ciü tardi, u s'è duvèrtu in barcùn squadràu ch'u g'ha ina curnìxe intunacâ e tensüa de negru, a semejâse ae ciappe de lavagna<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 84-86}}</ref>. A parte bassa da tûre a l'è surmuntâ da 'na curnìxe, turna de prìa, ch'a spòrze de pôcu d'inte mü(r)aje, mèntre de d'âtu de sta lì i taccan i maùi, fèti d'ina pasta ciü cè(r)a che inte âtre tûre da sitè. Pe'u ciü i mesü(r)an 25 citti pe' sèi, ma u ghe n'è ascì da 29 pe' 6. Inte sta pursiùn u se druviva dui barcunetti, cu'u ciü bassu ch'u l'é(r)a surmuntàu da 'n èrcu a sestu pisüu furmàu da 'na fascia duggia de maùi, missi de drentu de còsta ciâna e de fö(r)a de còsta verticâle. Intu prufì de stu barcùn u se pò vegghe ancù in âtru èrcu, a sestu sbasciàu e pôcu ciü drentu du fì de mü(r)aje, ch'u u spartisce inte due parte. Ciü in âtu, in simma a 'na fascia de intonacu, u gh'é(r)a ancù in âtru barcunettu, da l'èrcu ch'u l'è in pôcu a amandu(r)a e fètu da 'na sula fascia de maùi missi pe' còsta, in verticâle<ref name=":1">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 86}}</ref>. U frunte vurtàu a setentriùn, faciàu in sce Vìa Palèstru, u mustra di elemènti ch'i ne vegnen da de etè dife(r)ènti. Au cian terén u se ghe tröva ina pòrte pe' intrà int'ina bütega e, in scia drìta, in barcùn immü(r)àu e intunacàu, tütti dui che, a ògni moddu, i sun stèti duvèrti inte di tèmpi mudèrni. I barcùi inti cièi de d'âtu i nu sun missi aa mitè da faciâ ma, in cangiu, i sun in linea cu'a lüxe du Caruggiu du Lottu. U ciü bassu u l'è stètu tucàu tròppu pe' sciurtìne a lezze e sò furme u(r)iginâli, mèntre u segundu u mustra ancù e spalìne, a ciappa e i atacchi de l'èrcu. St'èrcu u l'axeva ina fascia de maùi pe' còsta verticâle e üna pe' còsta ciâna, fòscia d'ina bifura ch'a gh'é(r)a au pòstu de barcùn retangulâre ch'u gh'è stètu muntàu de dòppu. A l'ürtimu, de d'âtu da fascia d'intonacu, u gh'è ancù in tersu barcùn, ch'u curispunde a quellu intu frunte de levante e che dunca u l'è fètu a munofura da l'èrcu in pôcu a amandu(r)a, seràu da 'na fascia de maùi a còsta verticâle. Inta parte ciü âta da tûre, ancöi duve(r)â cumme terassa, u se vegghe parte d'ina feritòia ch'a l'è stèta tajâ dau livéllu mudèrnu du tèitu<ref name=":1" />. E mü(r)aje gi(r)èi a punènte e a meridiùn e sun pe'u ciü rembèi ae cà e u se ne vegghe numà che a parte ciü âta. Quella a punènte a mustra u prufì d'in barcùn e d'ina feritòia, immü(r)èi, mèntre quella a meridiùn, che pe'u ciü a l'è cuèrta d'intonacu, a g'ha in barcunettu strêtu cun in simma in'avertü(r)a picìna svasâ<ref name=":1" />. De drentu, a tûre da Paciotta a l'è spartìa fra 'na bütega au cian terén e 'na cà au primmu e au segundu cian, mèntre dau tèrsu cian aa simma a l'ha cunservàu a sò strutü(r)a de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]. Pe'e mesü(r)e e u basamèntu, a tûre da Paciotta a l'è da cunscide(r)à fra e cà-tûre ciü antìghe da sitè, scibèn che e mesü(r)e di maùi e a presènsa de l'èrcu a amandu(r)a e portan a de âtre cunscide(r)asiùi. Pe' sti fèti, u l'è dunca prubabile che a tûre a secce ina custrusiùn du [[XIV secolo|Trexèntu]], fèta in sce fundasiùi d'ina tûre ciü antiga, du [[XII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 86-87}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=145-146|volùmme=Vul. 1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111151|tìtolo=Torre del Ciò|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Paciotta]] r1o60hfe5yz9kmqwb5nlbnfum1tk8j3 0 33006 272746 271843 2026-08-03T19:02:10Z N.Longo 12052 è 272746 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{La}} ''Provincia Maritima Italorum'' |StileTitoloInt = background:#e9967a |StileGruppo = background:#e9967a |Gruppo10 = Dèti aministratìvi |Nome14 = Lengue parlèi |Valore14 = [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] |Nome18 = Dipendènte da |Valore18 = [[Impe(r)u bizantìn]] |Nome36 = Nasciùn |Valore36 = Dòppu du [[584]] |Nome37 = Causa |Valore37 = Desfâse de l'[[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]] |Nome38 = Fìn |Valore38 = [[643]] |Nome39 = Causa |Valore39 = Cunquistâ dau [[Rota(r)i]] |GruppoOpzionale90 = Evulusiùn stò(r)ica |Nome91 = Presedüu da |Valore91 = [[Urbicaria (eparchìa)|Eparchìa Urbicaria]] |Nome92 = Seguìu da |Valore92 = [[Regnu lungubardu]] |Nome93 = Au(r)a parte de |Valore93 = {{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Fransa]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Monaco.svg}} [[Principatu de Mu̍negu|Munegu]] }} A '''''Provincia Maritima Italorum''''' a l'è stèta ina [[Provinsa|pruvinsa]] de l'[[impe(r)u bizantìn]] ch'a cruviva grossu moddu u terito(r)iu da [[Liguria|Ligü(r)ia]] d'ancöi. == Sto(r)ia == === Cunquista bizantìna === [[Immaggine:PrefetturaItalia province.GIF|sinistra|miniatura|A prefetü(r)a du preto(r)iu d'Italia, spartìa inte sò pruvinse]] A Ligü(r)ia a l'è stèta cunquistâ dai [[Impe(r)u bizantìn|bizantìn]] du [[538]], tèmpu da [[Goæra gòtica (535-553)|guèra cuntr'ai Gôti du 535-553]], bèn che pe(r)ò i l'han missa in pâxe numma che du [[554]]. Stu terito(r)iu u l'ha fètu parte de pruvinsa de ''[[Alpes Cottiæ]]'' ascì sutta aa duminasiùn bizantìna, cumm'u l'è cuntàu dau [[Paulus Diaconus]] inta sò descrisiùn de l'Italia avanti da l'[[Migraçión longobàrda|invaxùn di lungubardi]]<ref>{{Çitta|Bavant, 1979|pp. 44-50}}</ref>: {{Çitaçión|A quinta pruvinsa de l'Italia a l'è quella de Arpe Còssie, ch'e pian u numme dau ré Còssiu, ch'u l'è visciüu ai tèmpi du Ne(r)ùn. Sta pruvinsa a se spande daa Ligü(r)ia versu süd-est fina au mâ Tirén; a punènte a l'è limitâ dai terito(r)i di Galli. A cumprènde e sitè de Acqui, cunusciüa pe'e sò ègue câde, Turtûna, u munastê de Bòbbiu, Zena e Sauna.|Paulus Diaconus, ''[[Historia Langobardorum]]'', II, 16.|Quinta vero provincia Alpes Cottiae dicuntur, quae sic a Cottio rege, qui Neronis tempore fuit, appellatae sunt. Haec a Liguria in eurum versus usque ad mare Tyr renum extenditur, ab occiduo vero Gallorum finibus copulatur. In hac Aquis, ubi aquae calidae sunt, Dertona et monasterium Bobium, Genua quoque et Saona civitates habentur.|lingua=LA}}U se pènsa che sta pruvinsa a fusse a sêde d'ün di quattru düchèi bizantìn de frunte(r)a missi a difènde e [[Arpi|Arpe]] e, intu detaju, u l'é(r)a quellu a prutesiùn de [[Arpe Graie]] e [[Arpe Còssie|Còssie]]. Pe' cuntu de quant'u gh'è scrìtu inta ''Pragmatica Sanctio'' du [[554]], a pruvinsa a gh'axeva pe' cappu in guvernatû sivìle, u ''Iudex provinciae'', numinàu dai veschi e dae gènte de cuntu. === L'eparchìa Urbicaria === [[Immaggine:Eparchie Italia 580 ca..GIF|miniatura|A spartisiùn de l'Italia, pe' cuntu du [[Zorzu Cipriu]], inte de eparchìe du [[580]]. Ricustrusiùn ch'a ne vegne dai stüddi du Pier Maria Conti, ch'i nu mancan de critiche; l'[[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]] a l'è marcâ cu'u maròn.]] Du [[569]] i lungubardi i l'han piàu [[Milan|Milàn]] e a ciü parte du nord-ovest de l'Italia, au puntu che u [[Paulus Diaconus]] u scrive che a l'impe(r)u u gh'é(r)a restàu numma ch'e sitè ligü(r)i in scia [[Rivêa|Rive(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paulus Diaconus|tìtolo=Historia Langobardorum|léngoa=LA|volùmme=II, 25}}</ref>. A ògni moddu, in ve(r)itè u pà che i lungubardi, a l'imprinsippiu da sò espansciùn, i l'avessen cunquistàu numma che e tère a setentriùn du [[Po (sciùmme)|Po]], cun [[Susa (Italia)|Süsa]] e [[Anagnia]] ch'e sun finìe ai [[Frànchi|Franchi]] du [[575]]-[[577]] e l'[[Îzoa comacìnn-a|ìsu(r)a Cumacìna]] ch'a l'è stèta piâ da l'[[Authari]] numma che du [[588]]<ref>{{Çitta|Origone, 2006|p. 14}}</ref>. Intu mèntre, armenu pe' quarche studiusu, a pruvinsa de ''Alpes Cottiæ'' a sa(r)ea stèta supressa e tacâ a de âtre pruvinse (pe'e tère ch'e l'é(r)an restèi ai bizantìn fra Ligü(r)ia, Tuscia, Vale(r)ia, Picén e Campania du nord) inta cuscì dìta [[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]], fundâ a l'in gì(r)u au [[580]]<ref>{{Çitta|Bavant, 1979|pp. 49-50}}</ref>. Sta teurìa a g'ha de fundamèntu in scia ''Descriptio orbis Romani'' du geografu [[Zorzu Cipriu]], scrìta ciü o mênu du [[610]], ch'a spartisce l'aministrasiùn bizantìna de l'Italia inte sinque eparchìe. Pe'i studiusi [[Ubaldo Formentini]] e [[Pier Maria Conti]] a parte da ''Descriptio orbis romani'' ch'a parla de divixùi aministratìve de l'Italia bizantìna a fa(r)ea de rife(r)imèntu aa situasiùn pe'u periudu [[578]]-[[580]] e che l'agregasiùn da Ligü(r)ia a st'eparchìa a fusse ina pulitica d'emergènsa, pe' fà vegnì ciü segü(r)u u cuntrollu de Rumma in simma ae regiùi de punènte facièi in sciu mâ. Dunca, pe' sti studiusi, a creasiùn da ''Provincia Maritima Italorum'' a sa(r)ea vegnüa de doppu de sta mesü(r)a d'emergènsa<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 234}}</ref>. De quelli tèmpi, pe'u Zorzu Cipriu, inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] e intu [[Piemonte|Piemunte]] i bizantìn i gh'axevan ancù u cuntrollu de ''Neapolis''<ref group="n.">Pe'u Conti u se trate(r)ea de [[Novæa|Nuva(r)a]] ma, a ògni moddu, sta curispundènsa a l'è cuntestâ.</ref> e ''Γὰραντα''<ref group="n.">Pe'u Conti u se trate(r)ea de ''Quadrata'' ([[Verolengo]]) ma, a ògni moddu, sta curispundènsa a l'è cuntestâ.</ref> intu Piemunte e de [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[Zena]] e [[Luni|Lüni]] inta Ligü(r)ia<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Giacomo De Iuliis|outô2=|ànno=2009|tìtolo=Brittion-Aprutium? Una questione di storia teramana|çitæ=Téramu|nùmero=3|pp=5-11|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20180910164614/http://www.provincia.teramo.it/biblioteca/pubblicazioni/notizie-dalla-delfico-5/notizie-dalla-delfico-prova/notizie-dalla-delfico-a-xiii-2009-3/view|revìsta=Notizie dalla Delfico}}</ref>. Di âtri stò(r)ichi cumme u Salvatore Cosentino i l'han pe' cuntru missu in dübbiu l'existènsa de sta rifurma aministratìva, pe' tantu ch'i cunscide(r)an nu gua(r)i precisa a parte dedicâ a l'Italia inte l'ope(r)a du Zorzu Cipriu. Defèti, vellu u ne vegnìva de prubabile da l'[[Armenia]] e, dunca, u l'è bèn puscibile ch'u nu gh'avesse gua(r)i d'infurmasiùi in sce l'Italia, ch'u n'ave(r)ea tratàu e spartisiùi inte sinque eparchìe pe' mezzu de de funte spanteghèi e ch'e nu sciurtivan drìte daa cancele(r)ìa de l'impe(r)u, pe' rivà cuscì a 'na descrisiùn ch'u nu se ne pò fi(r)à gua(r)i. D'âtra parte, pe'u Cosentino, sta spartisiùn de l'Italia in te sinque eparchìe a nu l'ande(r)ea d'acôrdiu cun quant'u gh'è scrìtu inte de funte italiche de quelli tèmpi, cumme e epigrafe e e lette(r)e du [[Pàppa Grigheu Màgno|Pappa Grego(r)iu Magnu]]<ref>{{Çitta|Cosentino, 2008|p. 21}}</ref>. === A ''Provincia'' e a sò fìn === A ògni moddu, ciü o mênu du [[584]], l'eparchìa Urbicaria a l'è stèta supressa e a parte da Ligü(r)ia ch'a l'é(r)a restâ ai bizantìn a l'ha piàu u numme de ''Provincia Maritima italorum'', titulu ch'u s'è truvàu scrìtu pe'a primma votta inte l'ope(r)a de l'[[Cosmografia ravennate|Anònimu de Ravenna]], geografu da fìn du [[VII secolo|VII seculu]], mèntre cu'e ''Epistole'' du [[Pàppa Grigheu Màgno|Pappa Grego(r)iu Magnu]] u manca du tüttu de pruvinse ch'e l'aggen stu numme lì<ref>{{Çitta|Christie, 1990|pp. 233-234}}</ref>. I scâvi archeulogichi fèti fra [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[Arbenga]] e [[Luni|Lüni]] i l'han pruvàu che i traffeghi pe' mâ fra a Ligü(r)ia e e âtre regiùi i l'é(r)an restèi strêti<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 229}}</ref>. Intu mèntre, sutt'au ré [[Authari]] e, de doppu, cu'u ré [[Agilulf]], i lungubardi i se sun spanteghèi ancù de ciü e, a l'in gì(r)u du [[599]], i l'han piàu u Bassu Piemunte, in moddu che cuscì a Ligü(r)ia bizantìna a s'è strêta numma che ae còste, finèndu destacâ dae âtre tère di bizantìn quande ch'e sun caütte e furtesse de [[Prîa de Bismantova|Bismantova]] e de Suriano-[[Filattiera]]<ref>{{Çitta|Origone, 2006|p. 15}}</ref>. E tère di lungubardi e l'é(r)an u(r)amài tantu vixìne au mâ che u Pappa Grego(r)iu Magnu u l'ha scrìtu ch'u a növa da nasciùn du fìu de Agilulf, [[Adoloald]], a gh'é(r)a rivâ cu'in papê spedìu nu gua(r)i da distante da [[Zena]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pappa Grego(r)iu Magnu|tìtolo=Epistole|léngoa=LA|volùmme=XIV, 12}}</ref>. [[Immaggine:Agilulf's Italy-it.svg|sinistra|miniatura|E tère di lungubardì e di bizantìn aa mòrte du ré [[Agilulf]] du [[616]]]] Inti ürtimi ànnu du regnu de l'Agilulf e, de doppu, sutt'a l'Adoloald e a l'[[Arioald]], i lungubardi i sun stèti in pâxe cu'i bizantìn, ma quandu che u cumandu u l'è passàu au Rota(r)i, du [[636]], a l'è cumensâ ina pulitica d'espansiùn ai dànni di terito(r)i vixìn. Intu [[639]] u növu ré u l'ha piàu ''[[Oderzo|Opitergium]]'' e ''[[Altinum (çitæ antîga)|Altinum]]'' intu [[Venneto|Venetu]] mèntre, du [[643]], u l'ha pruvàu fina a atacâ [[Ravenna]], batènduse dau [[Scoltenna|sciümme Scoltenna]] cuntr'a l'armâ bizantìna. Inte quella ucaxùn u Rota(r)i u l'ha guagnàu a bataja, pe(r)ò a sò vito(r)ia a nu l'è stèta cuscì grande cumm'u se tröva inti scrìti, de parte, d'alantu(r)a: defèti, u ré u l'ha mulàu l'intensiùn de cunquistà Ravenna e u s'è purtàu a punènte, cuntr'aa Ligü(r)ia bizantìna. Inti ürtimi mesi du [[643]], u ré di lungubardi u l'ha dunca finìu de cunquistà tütta e tère bizantìne inta Ligü(r)ia: {{Çitaçión|Rota(r)i u l'ha piàu a l'Impe(r)u, derucandule e brüxandule cu'a sò armâ, e sitè in sciu mâ, e dunca Zena ma(r)itima, Arbenga, Va(r)igotti, Sauna, Ubitergium [Udersu, intu Venetu] e Lüni, sachezzandu, despuiandu e cundanandu a êsse servi e sò gènte; de ciü u l'ha derucàu e mü(r)aje de ste sitè, e u l'ha cumandàu che ste sitè e fussen ciamèi paisi|Fredega(r)iu, ''[[Crunaca du Fredega(r)iu|Crunaca]]'', IV, 71.|Chrotharius cum exercitu Genavam maritimam, Albinganum, Varicottim, Saonam, Ubitergium, et Lunam civitates littoris maris de imperio auferens vastat, rumpit, incendio concremans, populum diripit, spoliat et captivitate condemnat; murosque earum usque ad undamentum destruens, vicos has civitates nominare praecepit.|lingua=LA}} In ve(r)itè a descrisiùn de tütti sti dànni ch'a se tröva intu [[Fredega(r)iu]], che de spessu u nu l'è gua(r)i precisu (au puntu da mette sti fèti inte l'ànnu [[630]]), a l'è stèta piâ mênu aa lette(r)a daa stu(r)iugrafìa d'ancöi. Sti föghi, dànni, gènte fète scciave, sitè ch'e l'han persu e sò mü(r)aje e a sò cundisiùn, i panen ciü lighèi aa surpresa di testimôni, ch'i ne vegnìva da 'na quarantêna d'ànni de pâxe e che cuscì i l'han turna avüu da fà cu'a guèra. De ciü, u fètu ch'i sa(r)ean vegnüi scciavi u nu curispunde ai moddi de l'espansciùn lungubarda, passàu setant'ànni da quande ch'i l'é(r)an rivèi inte l'Italia, tantu ch'u nu gh'è d'âtre testimunianse ch'e parlen de sta pratica<ref>{{Çitta|Capo, 1992|pp. 524-525}}</ref>. Ascì quant'u s'è truvàu inti scâvi archeulogichi u pà dife(r)ènte dae devastasiùi cuntèi dau Fredega(r)iu: inte sitè d'alantu(r)a, defèti, numma che Arbenga a pà ch'a l'agge patìu du fögu e di gran dànni au tèmpu da cunquista lungubarda du [[643]]. Inte âtre sitè da Ligü(r)a, cumme Lüni, Sauna e Vintimìa, u nu s'è truvàu de pröve du genere pe'u tèmpu du passaggiu daa duminasiùn bizantìna a quella lungubarda. Defèti, e tracce ch'e ghe sun stète descuvèrte e sa(r)ean da ligà ae [[Invaxoìn barbàriche do sécolo V|invaxùi barba(r)iche du V seculu]] e nu aa cunquista lungubarda du [[VII secolo|VII seculu]]<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 235}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Bernard Bavant|ànno=1979|tìtolo=Le duché byzantin de Rome. Origine, durée et extension géographique|revìsta=Mélanges de l'Ecole française de Rome. Moyen-Age, Temps modernes|volùmme=vul. 91|nùmero=1|pp=41-88|léngoa=FR|abstract=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/mefr_0223-5110_1979_num_91_1_2486|cid=Bavant, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Neil Christie|tìtolo=Byzantine Liguria: An Imperial Province against the Longobards, A.D. 568-643|ànno=1990|léngoa=EN|pp=229-271|volùmme=vul. 58|òpera=''Papers of the British School at Rome''|cid=Christie, 1990}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lidia Capo|tìtolo=Paolo Diacono, Storia dei Longobardi|ànno=1992|editô=Lorenzo Valla/Mondadori|çitæ=Milàn|léngoa=IT|capìtolo=Commento|cid=Capo, 1992|ISBN=88-04-33010-4}} * {{Çitta publicaçión|outô=Sandra Origone|ànno=2006|tìtolo=La Liguria nell'età esarcale|revìsta=Porphyra|nùmero=8|pp=12-25|léngoa=IT|cid=Origone, 2006|méize=nuvèmbre|url=https://web.archive.org/web/20160304133244/http://www.porphyra.it/Porphyra8.pdf}} * {{Çitta lìbbro|outô=Salvatore Cosentino|tìtolo=Storia dell'Italia bizantina (VI-XI secolo): da Giustiniano ai Normanni|ànno=2008|editô=Bononia University Press|çitæ=Bulògna|léngoa=IT|cid=Cosentino, 2008|ISBN=978-88-7395-360-9}} [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Sudivixoìn aministratîve]] 5t8b6qtzugk30yeqihotz7m0qo68ptl 0 33016 272738 272691 2026-08-03T18:58:35Z N.Longo 12052 è 272738 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Pigato 2009.png|miniatura|265x265px|In gottu de pigàu]] U '''pigàu''' (''pigato'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ina qualitè [[Liguria|ligü(r)e]] de vì giancu, tipicu d'[[Arbenga]] e de sò valè. == Storia == U pigàu u pìa u sò numme dae macce picìne ch'u tènde a fà i axinélli quande ch'i sun maü(r)i, dìte pròpiu e pighe<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.quattrocalici.it/vitigni/pigato/|tìtolo=Pigato|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.oliocarli.it/magazine/dettagli-di-bonta/vino-pigato-origine?srsltid=AfmBOop1i9LyCbRbtRQAZoUebNLgmy3P_uaaOvQJgn9KvGV8WGL1ccsg|tìtolo=Vino Pigato: origini e produzione|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda.php?codice=190|tìtolo=Pigato|outô=R. Carlone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref>, o, pe' cuntu de di âtri scrìti, dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''picatus'', che a ògni moddu u fa(r)ea turna de rife(r)imèntu ae macce ch'u mustra in scia pélle gianca<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Guaiti|tìtolo=Liguria - La grande cucina regionale italiana|ànno=2010|editô=Edizioni Gribaudo|léngoa=IT|p=23}}</ref><ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=I vitigni autoctoni del Gambero Rosso|url=https://www.google.com/books/edition/I_vitigni_autoctoni_del_Gambero_Rosso_20/0BpLaGIransC?gbpv=1&pg=PA54|ànno=2006|editô=Gambero Rosso|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=54|capìtolo=Pigato|ISBN=88-87180-91-1}}</ref>. Inte quarche pòstu vixìn a [[Arbenga]], cumme a[[U Sejô|u Se(r)iâ]], u l'è cunusciüu fina cu'u numme de "ruscese giancu", sènsa cunscide(r)â a cunfüxùn ch'a gh'è de spessu cu'u [[vermentìn]]<ref name=":2" />. U pà che e u(r)igine du pigàu i sa(r)ean inta [[Tesàggia|Tesaja]], in [[Grêcia|Grecia]], pe' rivà inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] inte di tèmpi antìghi o du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesèntu]], pe' mezzu da [[Spagna]] e da [[Corsega|Còrsica]]. Du [[1830]], grassie a l'arsiprève d'[[Utuê]], don Francesco Gagliolo, u n'è stètu repiàu a curtivasiùn che, a ògni moddu, u l'ha cumensàu a rivà in sci merchèi numma che du [[1950]], vendüu a 300 franchi da l'impresa du Rodolfo Gaggino<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ai 21 de setèmbre du [[1873]], inte l'ucaxùn d'ina mustra in [[Arbenga]] cu'i vì curtivèi intu [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sò sircunda(r)iu]], fra e üghe gianche ciü impurtanti u gh'é(r)a pròpiu u pigàu d'Arbenga, "ciamàu vermentìn inte [[Löa]]". Segundu e pulitiche d'alantu(r)a pe'e campagne, scicumme ch'u gh'é(r)a tante qualitè de pôca difuxùn, inte stu Cumissiu Agra(r)iu du sircunda(r)iu, fèti tütti i cunfrunti, u s'è cunsejàu che, pe'u giancu, u se metesse numma che u pigàu in Arbenga e a [[vaena]] a[[a Prìa]] e a [[Finô|Finâ]]. Ste va(r)ietè, defèti, e l'axevan ina resa ciü âta e i nu patìvan u pòrtu, da duve(r)à pe' trâghe survetüttu du [[Vin|vìn]] de tütti i giurni ciü che de fìn<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti della Giunta per la Inchiesta Agraria e sulle condizioni della classe agricola|url=https://www.google.com/books/edition/Atti_della_Giunta_per_la_Inchiesta_Agrar/_GNTb7W4PkoC?gbpv=1&pg=PA322|ànno=1883|editô=Forzani e C.|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=322|volùmme=vul. X}}</ref>. Tantu aa vista che, ancù de ciü, pe'a genetica, u pigàu u l'è cumpagnu strêtu du vermentìn, l'âtru vì a üga gianca ciü spantegàu inta Ligü(r)ia, tantu che pe'i stüddi ciü mudèrni u se pò cunscide(r)à u pigàu cumme in clône antìgu de st'âtra qualitè<ref>{{Çitta web|url=https://blog.vino.com/2018/08/14/grandi-vini-bianchi-del-nord-italia-riviera-ligure-di-ponente-pigato-doc/|tìtolo=Grandi vini bianchi del Nord Italia: Riviera Ligure di Ponente Pigato DOC|dæta=14 d'agustu du 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref>. == Prudüsiùn == [[Immaggine:Ortovero SV (22648).jpg|sinistra|miniatura|De vigne a [[Utuê]]]]U pigàu, stu(r)icamènte, i l'han missu de lungu inta [[Rivêa de Ponénte|Ligü(r)ia de punènte]] e, pe'u ciü, tra u mâ e e culìne inti cumüi d'[[Arbenga]], [[Utuê]], [[Arnascu]], [[Nöi|No(r)i]], [[Finô|Finâ]], [[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]] e [[U Duseu]]. Pe' stu fètu, u l'è ina va(r)ietè de rife(r)imèntu pe'a [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte|DOC Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte]], inte tütte e sò pursiùi d'Arbenga, de Finâ e d'Utuê. Inte tüttu u gh'è 250&nbsp;ha de vigne de pigàu<ref name=":0" />, cu'in vì che, daa töppia, u sciòrte a fà in sci 20-30 chilli d'üga o ancù de ciü<ref name=":2" />. Au de fö(r)a da Ligü(r)ia u nu se tröva gua(r)i de ciante de pigàu, cun pôche vigne fra a [[Toscann-a|Tuscâna]] e u Bassu [[Piemonte|Piemunte]] ma sènsa ch'e l'aggen ina funsiùn strutü(r)âle, au puntu ch'u l'è ün di vì ciü carateristichi e lighèi au sò terito(r)iu de tütta l'Italia<ref name=":0" />. Cumensàu u prucessu pe' rivà au vìn, u pigàu u pòrta a du mustu ch'u g'ha ina strutü(r)a bûna e ina cumpunènte arumatica bèn marcâ. De sòlitu u l'è missu inte butte d'asâ, dund'u ghe resta dai sinque ai sette mesi e pöi pe' trèi inte butìe, cuscì ch'u se mantegne frescu, sa(r)àu e cu'a sò identitè, ma u nu manca de versciùi cun di cürti passaggi ''sur lie'' o intu legnu pe' fâne muntà u vulümme e a cumplescitè. Pe'i sücche(r)i e i fenôli ch'u g'ha, u pigàu u pò passà fina inte de versciùi ciü strutü(r)èi, de media etè<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Carateristiche == === Cianta === U pigàu u l'è in vì ch'u bötta tantu verde e ch'u nu patisce gua(r)i u seccu e u ma(r)ìn, de cundisiùi tipiche de [[Fàscia (agricoltûa)|fasce]] da Ligü(r)ia. U prefe(r)isce di sciti pove(r)i, cun de prìe inta tèra, ch'i fassen passà bèn l'ègua, e u cangia de 'n pò e sò carateristiche s'u l'è purtàu inte di terén dife(r)ènti dai soi, dunde a ògni moddu u s'adatta ciütostu bèn. U tènde a patì u [[mà giancu]] mèntre u rexiste bèn aa [[perunospera]], ch'a tucca ciü i rappi che e föje, grassie aa pélle di axinélli ch'a l'è ciütostu spessa. I rappi i maü(r)an in sciu tardìu, cu'a vendegna ch'a cazze fra a fìn de setèmbre e i primmi d'utubre. A l'è tardìa ascì inti bötti, ch'i sun cacièi d'arvì, e intu pèrde e föje, che pe(r)ò e cruan primma che intu [[vermentìn]]<ref name=":0" /><ref name=":2" />. E föje de ste ciante e sun de media grandessa, in sciu reundu e in pôcu a punte, de mediu spesù e cun quarche bulla in simma, bèn che de mênu du vermentìn, ciü che avêghe di dènti regula(r)i. I axinélli i sun turna de media grandessa, tundi e daa pélle ch'a l'è spessa e cun tanta [[Pruina|pruìna]], de cu(r)û gianu-vèrde e pichetàu de pighe tipiche quandu ch'i sun maü(r)i. A purpa a nu manca de sciügu, cu'in prufì arumaticu fìn ma ch'u se fà cunusce e ch'u tènde au ''[[terroir]]'', tantu che u pigàu u l'è ün di gianchi de l'Italia a avêghene de ciü<ref name=":0" /><ref name=":2" />. === Vin === U [[Vin|vìn]] da pigàu u g'ha in cu(r)û gianu paja che de spessu u tènde au du(r)àu. A l'anastu u pòrta di udûi cumplessi de [[Màccia mediterània|maccia medite(r)anea]], [[Agrùmmi|agrümmi]], [[Pèrsego|perseghi]], güsti, sciu(r)e gianche e, de votte, fina de l'[[amê]] e di idrocarbü(r)i inte sò versciùi ciü stagiunèi. Au güstu u l'è savu(r)ìu, mine(r)âle, cun de l'aciditè bèn pa(r)egiâ e ina strutü(r)a pìna. U resta in bucca pe' du tèmpu, pe' finì cun du sa(r)àu tipicu di vìn da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref name=":0" />. == Üsu == A prudüsiùn da pigàu a finisce squaxi du tüttu intu vìn, pe' tantu che a sò üga a riva a di prêxi ciü âti s'a l'è vendüa pe' stu destìn<ref name=":2" />. Stu vìn u l'è mensunàu inte dife(r)ènti denuminasiùi prutètte: defèti, u pò êsse duve(r)àu inta [[Denominaçión de Òrìgine Controlâ|DOC]] da [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte]], dund'u gh'è ricunusciüu fìn dau [[1988]], e, s'u gh'è zuntu l'indicasiùn da vigna, ascì pe'e trê suttudenuminasiùi d'[[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte Pigàu Arbenga|Arbenga]], da [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte Pigàu Rive(r)a de Sciu(r)e|Rive(r)a de Sciu(r)e]] e de [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte Pigàu Finâ|Finâ]], dund'u g'ha da êsse armenu u 95% du vìn p'avêghe u ricunuscimèntu. De ciü, u se tröva u pigàu fina inte due [[Indicaçión Giögràfica Tìpica|IGT]] de [[Terasse d'Impe(r)ia]] e de [[Colìnn-e de Zêna|Culìne de Zena]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Nòtte == <references /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda.php?codice=190|tìtolo=Pigato|outô=R. Carlone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Economîa da Ligùria]] [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] adxjcrs90599qkanku1x33e807fsd40 0 33068 272737 272329 2026-08-03T18:58:21Z N.Longo 12052 è 272737 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} U '''Publius Aelius Paetus''' ('''Publiu Eliu Pètu''', ..., primma du [[239 a.C.]] - [[Romma|Rumma]], [[174 a.C.]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://romanrepublic.ac.uk/person/1006/|tìtolo=AELI1006 P. Aelius (101) Q. f. P. n. Paetus|léngoa=EN|vìxita=2026-07-22}}</ref>) u l'è stètu in puliticu e militâre rumàn, [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]] du [[201 a.C.|201 primma de Cristu]] e ''[[censor]]'' du [[199 a.C.|199 primma de Cristu]]. == Vitta == U Publius Aelius Paetus u ne vegniva daa ''[[gens Aelia]]'', pe'a ramma di ''Paeti'', che daa sò u(r)igine [[Plêbe|plebêa]] a nu l'axeva cumensàu da gua(r)i tèmpu a muntà inta sucietè rumânas, tantu che i ''Paeti'' i ne sun stèti a primma ramma a intrâ intu [[Senâto romàn|Senàu de Rumma]]<ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_489?Big Aelius]'', col. 489.}}</ref>. Segundu i ''[[Fasti Capitolini]]'', u pa(r)e e u nònnu du Publius Aelius i purtavan rispetivamènte i prenummi de Quintus e de Publius<ref>{{Çitta web|url=https://www.attalus.org/translate/fasti2.html|tìtolo=Fasti Capitolini|léngoa=EN|vìxita=2026-07-22}}</ref>. Du [[Quintus Aelius Paetus|Quintus]] u se sà ch'u faxeva parte du culêgiu di ''[[Pontifex|pontefices]]'' e che, sènsa sciurtì a fâse elezze, du [[217 a.C.|217 primma de Cristu]] u s'é(r)a candidàu pe'a càrega de cunsu(r)e, pe' finì massàu inta [[Batàggia de Cànne|bataja de Canne]], inte l'ànnu de dòppu<ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_525?Big Aelius 103]'', col. 526.}}</ref>. U Publius u l'axeva ascì in frè picìn, u [[Sextus Aelius Paetus Catus]], ch'u l'è stètu cunsu(r)e du [[198 a.C.|198 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_529?Big Aelius 105]'', col. 527.}}</ref>. A primma mensiùn du Publius Aelius a se tröva inti scrìti du [[208 a.C.|208 primma de Cristu]]<ref name=":1">{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_525?Big Aelius 101]'', col. 526.}}</ref>, quand'u l'ha utegnüu in pòstu intu culêgiu religiusu di ''[[augur]]'', ch'u s'é(r)a libe(r)àu pe'a mòrte du [[Marcus Claudius Marcellus]]<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXVII, 36, 5.}}</ref><ref>{{Çitta|Broughton, 1951|р. 293.}}</ref>. Du [[204 a.C.|204 primma de Cristu]] u l'ha cuèrtu a càrega de ''[[aediles]] plebis''<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|р. 307.}}</ref> e, intu mèximu mumèntu, u l'è stètu numinàu ''[[praetor]]'' pe' l'ànnu de dòppu<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXIХ, 38, 4.}}</ref>. Cu'u scistema du lottu u l'ha dunca risevüu a gestiùn di prucessi de giüstissia de [[Romma|Rumma]]<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Broughton, 1951|р. 311.}}</ref> e u l'è stètu pròpiu vellu a purtà inte l'asemblea pupulâre a növa de vito(r)ie du [[Publius Cornelius Scipio Africanus|Publius Cornelius Scipio]] inta [[Numidia]]<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXХ, 17, 3.}}</ref>. Aa fìn du [[202 a.C.|202 primma de Cristu]], u Publius Aelius u l'é(r)a in ''[[magister equitum]]'' sutt'au cumandu du ''[[dictator]]'' [[Gaius Servilius Geminus]], numinàu perché u ne gestisse elesiùi<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|р. 316.}}</ref>, tantu ch'a l'è stèta l'ürtima ditatü(r)a a êsse pruclamâ segundu l'antìga tradisiùn rumâna<ref>{{Çitta|Klebs, 1923|''[https://elexikon.ch/RE/IIA,2_1793?Big Servilius 60]'', col. 1792.}}</ref>. Du [[201 a.C.|201 primma de Cristu]] u Publius Aelius u l'è stètu numinàu cumme cunsu(r)e<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|р. 319.}}</ref>. U sò culêga u l'é(r)a u ''[[patricius]]'' [[Gnaeus Cornelius Lentulus]] che, pe'a glo(r)ia, u vuxeva u cumandu inte l'''[[Libia (región stòrica)|Africa]]''. Pe' quant'u scrive u [[Titus Livius]], u Publius Aelius a nu l'ha dètu cuntru au Lentulus, pe' tantu ch'u l'axeva capìu bèn che, a ògni moddu, u sò cumpâ u nu sa(r)ea sciurtìu a fà de meju du Scipio<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXХ, 40, 7-8.}}</ref>. Vellu u l'è dunca andètu inta ''[[Gallia Cisalpina]]'' pe' cumbatte i [[Boi]], ch'i s'é(r)an issèi cuntru de Rumma, ma sènsa cavâne de gran vito(r)ie. De ciü, intu cursu de sta spedisiùn u l'ha firmàu in pattu de paxe cu'i [[Ingauni]], in ''[[foedus]]'', pe' mette au segü(r)u stu tòccu da trèta cumerciâle fra a [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a Ibe(r)ica]], [[Marseggia|Marseja]] e Rumma<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stephen L. Dyson|tìtolo=The Creation of the Roman Frontier|url=https://archive.org/details/creationofromanf0000dyso|ànno=1985|editô=Princeton University Press|léngoa=EN|p=97|ISBN=978-1-4008-5489-9}}</ref>. Aa fìn de l'ànnu u l'è turnàu a Rumma, pe' gestì e elesiùi di növi cunsu(r)i<ref name=":1" />. Cu'a fìn du sò mandàu, u Publius Aelius u l'è vegnüu ün di ''[[decemviri]]'' incareghèi de cunsegnà di terén inte l'''[[Apulia]]'' e intu ''[[Samnium]]'' ai vete(r)èi du Scipio Africanus, tèmpu du [[201 a.C.|201]]-[[200 a.C.|200 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|р. 322}}</ref>, ciü che êsse ün di ''[[Triumviratus|triumviri]]'' cu'a funsiùn de fundà a culònia de ''Narnia'', du [[199 a.C.|199 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|р. 329.}}</ref>. Turna du 199 primma de Cristu u l'è stètu numinàu cumme ''[[censor]]'' insemme au Scipio Africanus, e dunca u l'ha fètu mette u sò cumpâ in tésta aa lista du Senàu. I dui ''censores'' i nu l'han levàu nisciün d'intu Senàu e mancu d'inte l'urdine di ''[[equites]]'', sènsa pruclamà de istanse de censü(r)a<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXХII, 7, 3.}}</ref>. Du [[193 a.C.|193 primma de Cristu]], insemme au [[Publius Villius Tappulus]] e au [[Publius Sulpicius Galba Maximus]], u l'è stètu mandàu cumme ambasciatû dau ré [[Antìoco III|Antìucu III]] pe' dumandâghe de nu infi(r)âse inti afa(r)i di rumèi inta [[Grêcia elenìstica|Grecia]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 348.}}</ref>. De dòppu, l'ambasce(r)ìa a l'ha fètu vixita u [[Régno de Pèrgamo|ré de Pergamu]], l'[[Eumenes II|Eumenes]], e pöi, a ''[[Ephesus]]'', a l'ha tratàu cu'u Minnion, rapresentante du sò ré. Cu'a fìn de ste tratatìve a l'é(r)a u(r)amài cè(r)a che a guèra cun l'Antìucu a nu se puxeva ciü schivà<ref>{{Çitta|Klebs, 1931|''[https://elexikon.ch/RE/IVA,1_809?Big Sulpicius 64]'', col. 808.}}</ref>. A l'ürtimu, u Publius Aelius Paetus u l'è mòrtu du [[174 a.C.|174 primma de Cristu]], dòppu ch'u s'é(r)a feràu cu'a peste<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLI, 21, 8}}</ref>. U l'ha avüu in fìu, u [[Quintus Aelius Paetus]], ch'u l'è stètu cunsu(r)e du [[167 a.C.|167 primma de Cristu]]<ref name=":0" />. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Titus Livius|tìtolo=Ab Urbe condita libri CXLII|ànno=27 a.C.-14 d.C|léngoa=LA|cid=Titus Livius}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1893|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. I|cid=Klebs, 1893}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1923|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. IIA, 2|cid=Klebs, 1923}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1931|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. IVA, 1|cid=Klebs, 1931}} * {{Çitta lìbbro|outô=Robert Broughton|tìtolo=Magistrates of the Roman Republic|ànno=1951|çitæ=New York|léngoa=EN|cid=Broughton, 1951}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://romanrepublic.ac.uk/person/1006/|tìtolo=AELI1006 P. Aelius (101) Q. f. P. n. Paetus|léngoa=EN|vìxita=2026-07-22}} * {{Çitta web|url=https://topostext.org/people/24087|tìtolo=Publius Aelius Paetus|léngoa=EN|vìxita=2026-07-22}} * {{Çitta web|url=https://www.attalus.org/translate/fasti2.html|tìtolo=Fasti Capitolini|léngoa=EN|vìxita=2026-07-22}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] 0hxa4yovpirpa0m0gx0recnheic24xn 0 33078 272736 272688 2026-08-03T18:57:37Z N.Longo 12052 + 272736 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Lucius Aemilius Paullus Macedonicus.png|miniatura|Ina stàttua de brunzu truvâ a [[Brindisi]], ch'u se credde ch'a mustre u Lucius Aemilius Paullus Macedonicus]] U '''Lucius Aemilius Paullus Macedonicus''' ('''Luciu Emiliu Paulu Macedònicu''', [[Romma|Rumma]], [[229 a.C.|229]]/[[228 a.C.|228 primma de Cristu]] - [[Romma|Rumma]], [[160 a.C.|160 primma de Cristu]]) u l'è stètu in puliticu e militâre [[Popolo roman|rumàn]], [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]] du [[182 a.C.|182]] e du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]]. ''[[Patricius]]'' da famìa di ''[[Gens Aemilia|Aemilii Paulli]]'', u l'ha cumensàu a sò ativitè pulitica au ciü tardi du [[195 a.C.|195 primma de Cristu]], cu'a càrega de ''[[quaestor]]''. Du [[192 a.C.|192 primma de Cristu]] u l'è vegnüu ''[[aediles]] curules'' e u l'è stètu numinàu cumme mèmbru du culêgiu di [[Augur|''auguria'']], mèntre du [[191 a.C.|191]] u l'ha cuèrtu a càrega de ''[[praetor]]'' e, inti dui ànni de dòppu, u l'è stètu guvernatû de l'[[Hispania Ulterior]]. Inte sta pruvinsa u l'ha batüu i ''[[Lusitani]]'', pe' pöi andà intu Levante in qualitè de ''[[legatus]]''. Du [[187 a.C.|187 primma de Cristu]] u l'è stètu fra i prumutûi de acüse cuntr'au [[Gnaeus Manlius Vulso]]. Tèmpu ch'u l'è stètu cunsu(r)e pe'a primma vòtta, u Paullus u s'è scuntràu cuntr'ai [[Liguri Antighi|Ligü(r)i]] [[Ingauni]], cu'a sò vito(r)ia ch'a g'ha fètu ricunusce u ''[[triumphus]]''. De dòppu de st'impresa u l'ha mulàu pe' in pò cu'a pulitica, pe' dedicâse aa sò famìa, ma cu'a [[tersa guèra macedònica]] u l'è stètu turna elezüu cumme cunsu(r)e, pe'u fètu d'êsse in cumandante aspèrtu, e cuscì u l'è stètu mandàu inti [[Balcâni]]. Lì, nu gua(r)i da distante da [[Pidna]], u l'ha truvàu ina [[Batàggia de Pidna|gran vito(r)ia]], ch'a l'ha marcàu a fìn du [[Régno de Macedònia|regnu de Macedònia]]. Pe' sti me(r)iti u l'ha dunca risevüu in segundu triunfu e l'''[[agnomen]]'' de "Macedonicus". Ciü avanti, du [[164 a.C.|164 primma de Cristu]], u Lucius Aemilius u l'è rivàu fina aa càrega de ''[[censor]]''. Ün di sò fìi u l'é(r)a u [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus]], ch'u l'è stètu in impurtante puliticu e militâre. A ògni moddu, scicumme che di quattru fìi numma che dui i sun vegnüi grandi e che tütti dui i sun stèti adutèi da de âtre famìe, u Paullus u l'è stètu l'ürtimu rapresentante pe'a sò ramma da ''gens Aemilia''. == Vitta == === U(r)igine === U Lucius Aemilius u faxeva parte da ''[[gens Aemilia]]'', cunscide(r)â dai autûi d'alantu(r)a cumme üna de famìe [[Patricius|patrissie]] ciü antìghe de [[Romma|Rumma]]<ref name=":0">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 2}}</ref>, tantu che üna de dixöttu ''[[tribus]]'' ciü antìghe a piava u numme pròpiu da sta pa(r)entèlla lì<ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_545?Big Aemilius]'', col. 543}}</ref>. E sò u(r)igine e l'é(r)an fète remuntà fina au [[Pitagora|Pitagu(r)a]]<ref name=":0" /> o au segundu ré de Rumma, u [[Numa Pompilius]], insemme ae scciatte di ''[[Gens Pinarii|Pinarii]]'', di ''[[Gens Pomponia|Pomponii]]'' e di ''[[Gens Calpurnia|Calpurnii]]''<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_Numa_Pompilius Numa Pompilius]'', 8}}</ref>. In'âtra sto(r)ia da tradisiùn, cuntâ dau [[Plutàrco|Plütarcu]], a vu(r)ea pe' cuntru in'u(r)igine inte l'Emilia, a fìa de l'[[Enea]] e da [[Lavinia (mitologîa)|Lavinia]], ciü che ma(r)e du [[Ròmolo|Ròmulu]], u fundatû de Rumma [[Ròmolo e Rémmo|pe'a sò legènda]], da parte du [[Marte (divinitæ)|Marte]]<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_Romulus Romulus]'', 2}}</ref><ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_545?Big Aemilius]'', col. 544}}</ref>. Pe' quant'u scrive u Plütarcu i mèmbri de scciatta i l'é(r)an marchèi daa sò "âta qualitè daa mu(r)âle, ch'i cü(r)avan de lungu sènsa mai stancâse"<ref name=":0" />. Intu [[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]] i ''Aemilii'' i l'han cuèrtu de spessu a càrega de [[Consul|cunsu(r)e]] e, inta stu(r)iugrafìa, inte quelli tèmpi i sun cunscide(r)èi cumme üna de scciatte ch'e mi(r)avan de pià u pute(r)e asulüu. E pa(r)entèlla amìghe di ''Aemilii'' e l'é(r)an quelle di ''[[Gens Livia|Livii]]'', di ''[[Gens Servilia|Servilii]]'', di ''[[Gens Papiria|Papirii]]'', di ''[[Cornelii Scipiones]]'', di ''[[Gensa Veturia|Veturii]]'' e di ''[[Gens Licinia|Licinii]]''<ref>{{Çitta|Shifman, 1981|p. 18}}</ref>. U ''[[cognomen]]'' Paullus (Paulu) u vö dì "bassu"<ref>{{Çitta|Fedorova, 1982|p. 88}}</ref>. U nònnu du Lucius u l'é(r)a u [[Marcus Aemilius Paullus (cunsu(r)e du 255 a.C.)|Marcus Aemilius Paullus]], cunsu(r)e du [[255 a.C.|255 primma de Cristu]] ch'u s'è batüu cuntr'ai cartaginesi tèmpu de [[Prìmma goæra pùnica|primma guèra pünica]]<ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_581?Big Aemilius 118]'', col. 581}}</ref>, mèntre sò pa(r)e, u [[Lucius Aemilius Paullus (cunsu(r)e du 219 a.C.)|Lucius Aemilius Paullus]], u l'è stètu cunsu(r)e du [[219 a.C.|219]] e du [[216 a.C.|216 primma de Cristu]], cumandante inta [[Segónda goæra ilìrica|segunda guèra ili(r)ica]] e finìu massàu inta [[Batàggia de Cànne|bataja de Canne]]. E funte e parlan ancù d'ina sö du Lucius u zuenu, l'[[Aemilia Tertia]], ch'a s'è ma(r)iâ cu'u [[Publius Cornelius Scipio Africanus]]<ref>{{Çitta|Polýbios|[https://en.wikisource.org/wiki/The_Histories_(Paton_translation)/Book_XXXII#2 XXXII], 12}}</ref><ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 57. 6.}}</ref><ref>{{Çitta|Valerius Maximus|VI, 7, 1-3}}</ref>. U se pènsa che u Lucius Aemilius u l'avesse ascì in frè, adutàu dau [[Marcus Livius Salinator]] pe' vegnì u primmu di ''[[Livii Drusi]]''<ref>{{Çitta|Münzer, 1920|p. 236}}</ref>. A ògni moddu, pe' in'âtra versciùn, u [[Marcus Livius Drusus|Marcus Livius Aemilianus]] u sa(r)ea stètu u fìu du [[Manius Aemilius Numida]], da ramma di ''[[Aemilii Lepidi]]''<ref>{{Çitta|Sumner, 1973|pp. 64, 66}}</ref>. === Zuentù === U nu se sà de precisu l'ànnu quand'u l'è nasciüu u Lucius Aemilius, cu'u cuntu ch'u l'è fètu ciü difissile dau mumèntu da primma elesiùn du Paullus a cunsu(r)e, ch'a l'è stèta primma da pruclamasiùn da ''[[Lex Villia annalis]]'', ch'a l'axeva missu di limiti a l'etè de sèrti magistrèi. A ògni moddu, u nu pò êsse nasciüu de dòppu du [[215 a.C.|215 primma de Cristu]], scicumme che sò pa(r)e u l'è mòrtu ai 2 d'agustu du [[216 a.C.|216 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Sumner, 1973|p. 42}}</ref>. Pe' quant'u scrive u [[Marcus Tullius Cicero]], u Lucius Aemilius u l'ha scampàu fìn a vegnì veggiu<ref>{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|61|Cato maior de senectute|tìtolo=Cato maior de senectute}}</ref>, e du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]] u l'axeva i stessi ànni du [[Marcus Licinius Crassus]], mèmbru du [[primmu triumvi(r)àu]], aa fìn du [[55 a.C.|55 primma de Cristu]] (e dunca 59 o 60 ànni)<ref>{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|IV, 13, 2.|Epistulae ad Atticum|tìtolo=Epistulae ad Atticum}}</ref>. U [[Titus Livius]] u scrive che du 168 primma de Cristu u Paullus u l'é(r)a in scia setantêna<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 41. 1.}}</ref>, mèntre u [[Plütarcu]] u dixe che au tèmpu da sò segunda elesiùn a cunsu(r)e u l'é(r)a tòstu rivàu ai sciüscianta<ref name=":11">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 10}}</ref>. A partì da ste funte lì u se pènsa dunca che u Lucius Aemilius u secce nasciüu du [[229 a.C.|229]] o du [[228 a.C.|228 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Sumner, 1973|p. 14, 42}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 131}}</ref>, tantu da êsse rivàu aa càrega ch'u l'é(r)a ciü o mênu d'öttu ànni ciü zuenu du [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus|Scipio Africanus]] e da mèxima etè du [[Titus Quinctius Flamininus]], cu'u sò ''[[cursus honorum]]'' che pe(r)ò u l'è stètu bèn ciü cumplicàu de quellu de sti dui<ref name=":1" />. U Lucius Aemilius u l'axeva duzze o trezz'ànni quand'u sò pa(r)e u l'è finìu massàu inta [[Batàggia de Cànne|bataja de Canne]], cu'a sò zuentù ch'a l'è stèta tüttu au tèmpu da [[Segónda goæra pùnica|segunda guèra pünica]]; u se sà ch'u l'è stètu numinàu cumme ''[[tribunus militum]]'' pe' trê votte<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://ancientrome.ru/art/artwork/img.htm?id=5804#in|tìtolo=CIL XI 1829|léngoa=RU, LA|vìxita=2026-07-30}}</ref> ma u nu se sà de precisu i ànni<ref>{{Çitta|Sumner, 1973|p. 14}}</ref>. Pe'u primmu passu du sò ''cursus honorum'' u l'è stètu inta [[Quaestor|questü(r)a]], mensunâ numma che inta sò elegìa<ref name=":2" />, cu'i studiusi ch'i l'han marcàu au ciü tardi a dàtta du [[195 a.C.|195 primma de Cristu]]<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 340}}</ref><ref>{{Çitta|Sumner, 1973|p. 17}}</ref>. U Plütarcu u ne rife(r)isce che l'imprinsippiu du ''cursus honorum'' du Lucius Aemilius u nu l'è stètu quellu sòlitu d'in pastrissiu rumàn: vellu u nu tegnìva de discursi inti tribünâli e nu pruvava mancu a guagnâse i favû da plêbe cun di "salüi da amìxi e strenzèndu e man cun benevulènsa"<ref name=":0" />{{#tag:ref|De ciü, in sciu travaju du Lucius Aemilius Paullus in qualitè de ''[[augur]]'', u [[Plütarcu]] u scrive<ref name="Plütarcu10">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 10}}</ref>:{{Çitaçión|U faxeva tütti i sò travai cun aspetissia e metudu, sènsa êsse distrètu da quellu ch'u gh'intrava, sènsa lascià ninte e mancu zuntâne de növu, ma u questiunava de lungu cu'i sò culêghi de càrega fina pe'e trascü(r)anse ciü picìne, e u i cunvinseva che, scibèn che ai âtri u ghe paxesse che a divinitè a fusse clemènte e a perdunesse de fassile e trascü(r)anse de pôcu cuntu, pe'u Stàttu sta lege(r)essa e incü(r)ìa e l'é(r)an in pe(r)igu.}}|group=n.}}. A primma côsa da sò vitta ch'u se sà de precisu a dàtta a l'è quand'u l'ha piàu parte au culêgiu pe' fundà a culònia rumâna de ''Croto'' ([[Croton|Crutùn]]), inta [[Calabria]]<ref name=":3">{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 576}}</ref>, che u Titus Livius u mette du [[194 a.C.|194 primma de Cristu]]<ref name=":4">{{Çitta|Titus Livius|XXXIV. 45. 3-5.}}</ref>. I âtri dui ''[[Triumviratus|triumviri]]'', ch'i l'é(r)an stèti di ''[[Praetor|praetores]]'', i l'é(r)an u [[Gnaeus Octavius (praetor)|Gnaeus Octavius]] e u [[Gaius Laetorius (praetor)|Gaius Laetorius]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 345}}</ref>. Du [[193 a.C.|193]]<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 347}}</ref> o du [[192 a.C.|192 primma de Cristu]]<ref name=":3" /> u Paullus u l'ha cuèrtu a càrega de [[Aedilis|''aedilis'']] ''curulis'' e, pe'u Plütarcu, u l'ha guagnàu e elesiùi batèndu âtri duzze candidèi, cun "ciaschedün de sti lì, a quant'u se dixe, ch'u l'è stètu pöi cunsu(r)e"<ref name="Plütarcu10" />. U sò culêga u l'é(r)a in sò pa(r)ènte, u [[Marcus Aemilius Lepidus (cunsu(r)e du 187 a.C.)|Marcus Aemilius Lepidus]]. I dui ''Aemilii'' i l'han cuscì cundanàu tanti alevatûi, de prubabile pe' di abüsi in sce di terén pübbrichi ch'i l'é(r)an dèti a pixùn<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXV, nòtta 40}}</ref>, e, cun quellu ch'i n'axevan scössu, i l'han fètu ciü bellu u tempiu de [[Giove (divinitæ)|Giôve]] cun di scüddi indu(r)èi. De ciü, a quant'u scrive u Titus Livius, i l'axevan fètu frabicà ascì dui [[Pòrtego|pòrteghi]], l'ün sutt'aa pòrte di Trèi Binélli, tacandughe di magazìn in sciu [[Téivie|Teve(r)e]], e l'âtru daa ''[[Porta Fontinalis]]'' a l'atâ du [[Marte (divinitæ)|Marte]], in moddu che passandughe intu mezzu u se puxesse intrà intu ''[[Campus Martius]]''<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXV. 10. 11-12.}}</ref>. Cun sti sò intervènti cuntr'ai alevatûi de bestiamme, podâse che u Lucius Aemilius u l'avesse tucàu i interessi da nubiltè e dunca, segundu u studiusu Egon Flaig, u l'è pròpiu sta raxùn lì a mustrà e dificultè ch'u l'ave(r)ea scuntràu inta sò carie(r)a<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 131-132}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> Hispania 1a division provincial.svg|A spartisiùn da [[Penîzoa Ibérica|penisu(r)a ibe(r)ica]] fra l'<nowiki/>''[[Hispania Citerior]]'' e l'&#8203;''[[Hispania Ulterior]]'' du [[197 a.C.|197 primma de Cristu]] Bronce de Lascuta.png|Cupia disegnâ du "[[brunzu de Lascuta]]", cu'u decrêtu du ''proconsul'' Lucius Aemilius </gallery> I studiusi i fan remuntà au [[192 a.C.|192 primma de Cristu]] l'intrâ du Lucius Aemilius intu culêgiu religiusu di ''[[Augur|augures]]''<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 352}}</ref>. Du [[191 a.C.|191 primma de Cristu]] u l'è vegnüu ''praetor'', cu'ün di sò culêghi ch'u l'é(r)a turna u Marcus Aemilius Lepidus<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 353}}</ref>. U Senàu u l'ha dètu au Paullus l'&#8203;''[[imperium]] [[Proconsul|proconsulare]]''<ref name=":5">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 132}}</ref> e u u l'ha mandàu inte növe pruvinse du punènte, inte l'&#8203;''[[Hispania Citerior]]'', dund'u l'é(r)a scciüpàu ina guèra cuntr'aa trebü di ''[[Lusitani]]''. Inta bataja de ''Lyco'' u Paullus u l'ha patìu ina gran scunfitta, cu'a sò armâ ch'a g'ha lasciàu seimilla caütti e ch'a nu l'è mancu sciurtìa a tegnì l'acampamèntu<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVII. 46. 7.}}</ref>. Sta növa a l'è rivâ a Rumma ciü o mênu quand'u [[Manius Acilius Glabrio (cunsu(r)e du 191 a.C.)|Manius Acilius Glabrio]] e festezava u sò triunfu e cuscì a l'ha ruinàu bèn l'a(r)ia, scicumme che inte quellu mumèntu u nu se pensava che a questiùn cu'i ''Lusitani'' a fusse tantu gròssa. De cunseguènsa, a nòmina du Lucius Aemilius a n'axeva patìu<ref name=":5" /> ma u gh'è stètu prulungàu au mèximu i pote(r)i<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 357}}</ref> e, inte l'ànnu de doppu, u l'ha batüu i desenemighi<ref name=":4" />. U Plütarcu u scrive che au Lucius Aemilius u se gh'é(r)a resu sènsa cumbatte bèn 250 sitè<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 4}}</ref> e, fina au dì d'ancöi, u n'è rivàu u testu d'in sò decrêtu, dund'u se lezze che i surdatti i l'axevan pruclamàu u sò cumandante cumme impe(r)atû: {{Çitaçión|Lucius Aemilius, fìu du Lucius, impe(r)atû, u l'ha decisu che i scciavi di abitanti de Hasta ch'i stan inta furtessa de Lascutana i seccen libe(r)èi. U l'ha cumandàu che sti lì i se tegnissen a tèra e a sitè che au dì d'ancöi a gh'apartegne, pe' tantu che stu fètu u sa(r)à gradìu au pòpulu rumàn e au Senàu. [Stu decrêtu] u l'è stètu emanàu inte l'acampamèntu duzze dì avanti de calènde de frevâ.|CIL II, 5041<ref>{{Çitta web|url=https://ancientrome.ru/epigr/e.htm?a=12|tìtolo=CIL II, 5041|léngoa=RU, LA|vìxita=2026-07-30}}</ref>|3=L(ucius) A<e=I>milius L(uci) f(ilius) inpeirator decreivit / utei quei Hastensium servei / in turri Lascutana habitarent / leiberei essent agrum oppidumqu(e) / quod ea tempestate posedis(s)ent / item possidere habereque / iuos(s)it dum pop(u)lus senatusque / Romanus vellet act(um) in castr{e}is / a(nte) d(iem) XII K(alendas) Febr(uarias)|lingua=LA}} Aa fìn, fra i cumandanti rumèi, u Lucius Aemilius u l'è stètu quellu ch'u l'ha purtàu a ciü vito(r)ie inte sta parte de guère cuntr'ai ''Lusitani''. A ògni moddu, e sò imprese e nu sun stète decisive, cun ste gènte che da alantu(r)a e l'han fètu de rexistènsa aa cunquista rumâna ancù pe' du bellu tèmpu<ref>{{Çitta|Tsirkin, 2011|p. 218}}</ref>. === Vulso e i frè Scipio === U Paullus u l'è turnàu a Rumma du [[189 a.C.|189 primma de Cristu]] e, passàu nu gua(r)i tèmpu, u l'è partìu pe'u Levante cumme mèmbru d'ina cumisciùn furmâ da dêxe ''[[Legates|legatii]]'', che fra i âtri a gh'axeva drentu i ''[[consularis]]'' [[Quintus Minucius Rufus]], [[Lucius Furius Purpureo]] e [[Quintus Minucius Thermus]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 363}}</ref>. A misciùn de sti ambasciatûi a l'é(r)a quella de firmà in tratàu de pâxe cun l'[[Antîoco III|Antìucu III]], batüu dai frè Scipio, e de ti(r)à sciü in növu urdine inte l'[[Anatòlia]]. Insemme au ''proconsul'' [[Gnaeus Manlius Vulso]], che inte l'Asia u cumandava a guèra cuntr'ai [[Galati]], i ''legatii'' i sun rivèi a firmà a pâxe cun stu ré a ''[[Apamea]]'', inta stè du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]], ch'u l'ha cunfermàu e cundisiùi du tratàu de primmu acôrdiu<ref name=":6">{{Çitta|Klebs, 1928|''[https://elexikon.ch/RE/XIV,1_1221?Big Manlius 91]'', col. 1220}}</ref>. L'Antìucu u gh'axeva dunca da reti(r)à i sò surdatti d'inte l'Anatòlia, smantelà tòstu tütta a sò flòtta e cunsegnà a Rumma tütti i sò elefanti da guèra, ciü che pagà in fòrte indenitè de 12.000 [[talénto (monæa)|talènti]] inte duzz'ànni. De ciü, e nâve de l'[[impe(r)u seleucide]] e nu puxevan ciü navegà a punènte di câi de [[Göksu|''Calycadnus'']] e de [[Sarpedon (Cilicia)|''Sarpedon'']]<ref>{{Çitta|Klimov, 2010|p. 93}}</ref>. [[Immaggine:Treaty_of_Apamea_it.png|miniatura|U terito(r)iu cuncessu a l'Antìucu aa fìn da guèra]] Pe'a ciü parte du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]], i ''legatii'' i l'han travajàu insemme au Vulso pe' marcà i növi cunfìn inte sta regiùn<ref name=":6" />. Intu detaju, l'[[Eumenes II|Eumenes de Pergamu]] u l'ha utegnüu tütte e tère de l'Antìucu inte l'[[Euròpa|Eurôpa]] cuscì cumme inta [[Mysia]], inta [[Phyrgia]], inta [[Lydia]] e inte l'[[Ionia]], ciü che parte de [[Caria]], [[Lycia]] e [[Pisidia]]; inte stu moddu lì u regnu de Pergamu u l'è vegnüu u stàttu ciü putènte de l'Anatòlia. Pe' cuntru, u l'è finìu a [[Rödi|Rôdi]] de tère inta Caria e inta Lycia<ref>{{Çitta|Klimov, 2010|pp. 93-94}}</ref>. De l'autünnu du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]] u Marcus Aemilius, insemme ai âtri ''legatii'' e ai surdatti du Vulso, u l'è dunca ciapàu a stradda pe' vegnì inderé. I rumèi i l'han passàu l'''[[Hellespontus]]'' e traversàu a [[Tracia]]. Lì i l'han duvüu cumbatte cuntr'ae trebü du pòstu, ti(r)èi dae sto(r)ie in sciu gran malòppu che u Vulso u l'ave(r)ea piàu intu Levante, e, inte ün de sti scuntri, u l'è finìu massàu u Quintus Minucius Thermus. Quande ch'i sun rivèi a ''[[Apollonia]]'', inte l'[[Illiria|Illi(r)ia]], u l'é(r)a zà invernu e cuscì l'armâ a se gh'è fermâ: defèti, a traversâ pe' l'Italia de quella stagiùn a l'é(r)a cunscide(r)â in pe(r)ìgu tròppu grande<ref name=":7">{{Çitta|Klebs, 1928|''[https://elexikon.ch/RE/XIV,1_1221?Big Manlius 91]'', col. 1221}}</ref>. Rivàu a primma, u Vulso e i ''legatii'' i sun dunca sbarchèi a [[Brindisi|''Brindisium'']], pe' rivà a Rumma pe' tèra. Intu [[Ténpio de Bellona|tempiu de ''Bellona'']] u ''proconsul'' u l'ha dunca dètu cuntu au [[Senàu de Rumma|Senàu]] de sò vito(r)ie, pe' dumandâghe s'u l'ave(r)ea risevüu u ''[[triumphus]]''. Pe(r)ò, inte quellu mumèntu, a ciü parte di ''legatii'', cumpresu u Lucius Aemilius, a nu s'è dìta d'acôrdiu, scicumme ch'i u l'acüsavan d'avê vusciüu pià l'Antìucu in moddu cuntra(r)iu a l'acôrdiu ch'u gh'é(r)a, d'avê cumensàu a cumbatte cuntr'ai Galati sènsa d'ina dichia(r)asiùn furmâle de guèra e sènsa u permissu du Senàu, d'êssise cumpurtàu segundu l'interesse de Pergamu e de nu êsse sciurtìu a inandià ina difesa valida cuntr'ai ''[[Thraci]]'' mèntre che l'armâ a ne vegniva inderé<ref>{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 69-70}}</ref>. Inte funte u se tröva i discursi de tütte due e parte, dunde, pe'a teu(r)ìa du [[Friedrich Münzer]]<ref name=":7" />, u ghe sa(r)ea fina di tòcchi de dichia(r)asiùi vè(r)e cumme, intu detaju, u discursu in scia definisiùn du Vulso cumme in "cunsu(r)e mercena(r)iu cun l'armâ rumâna"<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 45. 9.}}</ref>. E acüse cuntr'au Vulso e sun stète rembèi ascì dau [[Marcus Aemilius Lepidus]], ch'u l'é(r)a ün di cunsu(r)i de quellu ànnu. A ògni moddu, u Gnaeus Manlius u l'ha risevüu u sò ''triumphus''<ref name=":7" /> e sta côsa a l'è stèta ina scunfitta pulitica impurtante pe'u Paullus<ref name=":9">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 133}}</ref>. Cuscì, u l'è prestu cumensàu di prucessi cuntr'ai frè Scipio, cu'a stu(r)iugrafìa ch'a l'ha dètu amèntu aa puscibilitè d'in ligamme fra sti dui câxi. Du [[187 a.C.|187 primma de Cristu]] u [[Quintus Poetillius Spurinus]], ''[[tribunus plebis]]'', u l'ha ciamàu au [[Lucius Cornelius Scipio Asiaticus]] de dà cuntu di 500 talènti ch'u l'axeva risevüu da l'Antìucu a titulu de tribütu<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVII. 45. 14.}}</ref><ref>{{Çitta|Aulus Gellius|IV, 18, 7}}</ref>. Segundu u [[Titus Livius]], u l'è pròpiu stu fètu ch'u l'ha purtàu vìa l'atensiùn gene(r)âle dau Vulso tantu da cunceddighe u ''triumphus''<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 50. 4.}}</ref>. U [[Polýbios]], pe' cuntru, u scrive che inta dumanda du Quintus Poetillius u ghe figü(r)ava bèn 3.000 talènti<ref>{{Çitta|Polýbios|XXIII, 14}}</ref>, ch'i cumprendevan dunca i 2.500 talènti dèti dau ré au Gnaeus Manlius<ref>{{Çitta|Scullard, 1970|p. 291}}</ref><ref>{{Çitta|Kvashnin, 2004|p. 68}}</ref>. Inta versciùn de sti fèti scrita dau [[Valerius Antias]] i ''legatii'', intu cursu du prucessu au Scipio Asiaticus, i l'han dumandàu de slargà e indagine<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 54. 6-7.}}</ref>, cu'in cè(r)u rife(r)imèntu ae ativitè du Vulso<ref name=":8">{{Çitta|Vasilyev, 2015|p. 230}}</ref>. A stu prupôxitu, inta stu(r)iugrafìa u s'è prupòstu a teu(r)ìa che i prucessi cuntr'ai frè Scipio i fussen cumensèi pròpiu cu'u câxu du Gnaeus Manlius: i ''legatii'', quande ch'i l'han capìu che cu'a sò primma acüsa i nu sa(r)ean sciurtìi a utegnì de cundanne pe'u Vulso, i l'ave(r)ean dunca purtàu a questiùn di "dinèi de l'Antìucu"<ref>{{Çitta|Kienast, 1954|p. 61}}</ref>. Scicumme che i sinque sesti de palanche cuntestèi i l'é(r)an finìi au Gnaeus Manlius, furmalmènte u l'é(r)a vellu a êsse curpìu dau ciü tantu de l'acüsa. Pe(r)ò, u [[Marcus Porcius Cato]] u l'ha duve(r)àu sta côsa pe' atacà u sò desenemigu puliticu ciü impurtante, u [[Publius Cornelius Scipio Africanus]], e stu fètu u l'ha ti(r)àu vìa l'atensiùn di [[Annalista|annalisti]] e de gènte d'alantu(r)a dau Vulso. Defèti, podâse che i stò(r)ichi i l'aggen levàu u persunaggiu du Gnaeus Manlius da tütta sta sto(r)ia, scicumme che a sò figü(r)a a nu l'é(r)a gua(r)i de interesse<ref>{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 68-69}}</ref>. U l'è puscibile ch'u ghe fusse pròpiu u Cato de deré de quelli ch'i l'acüsavan u Vulso<ref>{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 70-71}}</ref>. Pe' in âtru moddu de vegghe a questiùn, u Gnaeus Manlius u sa(r)ea stètu atacàu dau "partìu di Scipiones", ch'u ne faxeva parte ascì u Lucius Aemilius in qualitè de cügnàu du Scipio Africanus, cu'e acüse cuntr'ai frè Cornelii ch'e sa(r)ean dunca ina rispòsta du Senàu<ref name=":8" />. === Cunsu(r)e === De dòppu da càrega de ''[[praetor]]'', in nòbile rumàn, de sòlitu, u l'andexeva avanti pe'u sò ''[[cursus honorum]]'' cun quella de [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]]. U se sà che u Lucius Aemilius u l'axeva pruvàu ciü votte a rivà a sta magistratü(r)a, sènsa sciurtîghe. Intu cuntà e elesiùi du [[185 a.C.|185 primma de Cristu]], u [[Titus Livius]] u definisce u Paullus cumme "in candidàu aspèrtu, ch'u se sentìva d'avêghe tantu ciü dirittu aa càrega de cunsu(r)e scicumme ch'i nu ghe l'axevan dèta zà ina votta"<ref>{{Çitta|Titus Livius|XХХІХ. 32. 6.}}</ref>, bèn che l'ànnu da primma candidatü(r)a u nu secce cunusciüu<ref name=":9" />. Du 185 primma de Cristu i aversa(r)i de l'Aemilius i l'é(r)an âtri trèi patrissi: u [[Servius Sulpicius Galba (praetor du 187 a.C.)|Servius Sulpicius Galba]], u [[Quintus Fabius Labeo]] e u [[Publius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 184 a.C.)|Publius Claudius Pulcher]]. I candidèi daa plêbe i l'é(r)an trèi ma, a ògni moddu, fra de sti sette pulitichi numma che u Pulcher u piava parte ae elesiùi a cunsu(r)e pe'a primma votta, cu'a cuncu(r)ènsa che dunca a l'é(r)a bèn sentìa. U Lucius Aemilius u nu partiva da favu(r)ìu, pe' tantu ch'u se pensava a 'na vito(r)ia segü(r)a du Labeo, ma l'[[Appius Claudius Pulcher|Appius]], u frè du Publius Pulcher ciü che cunsu(r)e in càrega, u l'ha spunciàu in moddu ch'u guagnesse u sò candidàu<ref>{{Çitta|Titus Livius|XХХІХ. 32. 9-13.}}</ref>. Passàu in ànnu, u Lucius Aemilius u l'è stètu turna batüu inte elesiùi<ref>{{Çitta|Aurelius Victor|56, 1}}</ref>, sta votta cuntr'au Labeo, e numma che du [[182 a.C.|182 primma de Cristu]] u l'è dunca rivàu aa càrega de cunsu(r)e, cu'u sò culêga ch'u l'é(r)a u [[Gnaeus Baebius Tamphilus (cunsu(r)e)|Gnaeus Baebius Tamphilus]], plebêu<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 381}}</ref>. [[Immaggine:La Ligurie de Mercator 1576 bis.jpg|miniatura|A Ligü(r)ia antìga, tra i sciümmi [[Va(r)u]] e [[Magra]].|left]] Alantu(r)a, sènsa de surteggiu, tütti dui i cunsu(r)i i sun stèti mandèi a cumbatte inta [[Liguria|Ligü(r)ia]], cu'e sò campagne cuntr'ae [[Liguri Antighi|gènte Ligü(r)i]] ch'e l'han purtàu a de vito(r)ie, au puntu che u Senàu u l'ha cumandàu in'u(r)asiùn de ringrasiamèntu ch'a l'è andèta avanti pe' in giurnu intregu. U se sà che duimilla Ligü(r)i i s'é(r)an resi au ''proconsul'' da ''[[Gallia Cisalpina]]'', u [[Marcus Claudius Marcellus (cunsu(r)e du 183 a.C.)|Marcus Claudius Marcellus]], ma u Senàu u gh'axeva cumandàu de purtà pe'u primmu sta questiùn davanti ai cunsu(r)i<ref>{{Çitta|Titus Livius|XL. 16. 4-6.}}</ref>. E càreghe du Paullus e du Tamphilus e sun stète slunghèi ascì inte l'ànnu de dòppu. Zà in qualitè de ''proconsul''<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 384}}</ref>, u Lucius Aemilius u l'é(r)a intràu intu terito(r)iu di [[Ingauni]], ch'i l'axevan dunca abrivàu l'acampamèntu rumàn ma, cu'in ataccu a surpresa, i surdatti du Paullus i l'han sciurtìu a batteli<ref>{{Çitta|Frontinus|III, 17, 2.}}</ref>, cu'a trebü che cuscì a l'ha finìu pe' rendise. Quande ch'u l'è turnàu a Rumma du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], pe'i sò me(r)iti u l'è stètu dunca cuncessu u ''[[triumphus]]'' au Paullus<ref name=":10">{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 577}}</ref>. A quant'u scrive u Plütarcu, u Lucius Aemilius u l'axeva "mustràu ciü votte a vöja cè(r)a de cruvì turna a càrega de cunsu(r)e" e ina votta u s'è ascì candidàu, ma u l'ha finìu pe' perde e elesiùi. De dòppu u l'ha mulàu cu'a pulitica, pe' dâse ae sò funsiùi de religiùn e pe' fà da mèstru ai sò fìi<ref name=":10" /><ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 6}}</ref>. Numma che du [[171 a.C.|171 primma de Cristu]] u l'è intràu int'ina cumisciùn ch'a purtava avanti de indagine in sce rübe(r)ìe cumpìe dai guvernatûi rumèi inte due Spagne, ch'a l'é(r)a furmâ dau Paullus ciü che dau [[Marcus Porcius Cato|Cato]], u [[Publius Cornelius Scipio Nasica (cunsu(r)e du 191 a.C.)|Publius Cornelius Scipio Nasica]] e u [[Gaius Sulpicius Gallus (cunsu(r)e du 166 a.C.)|Gaius Sulpicius Gallus]]. U Paullus e u Gallus i l'han dètu amèntu ae questiùi de l'''[[HIspania Ulterior]]'', cu'e sò gènte ch'e l'axevan acüsàu u [[Marcus Matienus]] de di "crimini graviscimi". Stu lì u l'é(r)a pe(r)ò sciurtìu a scampâse a cundanna ciapandu a vìa de l'esiliu, e u gh'é(r)a di cèti ch'i daxevan a curpa de stu fètu aa pusisiùn di investigatûi<ref>{{Çitta|Titus Livius|ХLIII. 2.}}</ref>. === Tersa guèra macedònica === [[Immaggine:Aemilia 10 - 88001163.jpg|miniatura|In ''[[denarius]]'' rumàn du 62 primma de Cristu ch'u mustra a resa du ré [[Perseus de Macedònia|Perseus]]]] A carie(r)a pulitica du Lucius Aemilius a l'è turna repiê au tèmpu da [[tersa guèra macedònica]]. Inte sta guèra Rumma a nu l'ha sciurtìu pe' tantu tèmpu a rivà aa vito(r)ia: i cunsu(r)i [[Publius Licinius Crassus (cunsu(r)e du 171 a.C.)|Publius Licinius Crassus]], [[Aulus Hostilius Mancinus (cunsu(r)e)|Aulus Hostilius Mancinus]] e [[Quintus Marcius Phylippus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Quintus Marcius Phylippus]] i s'é(r)an cumpurtèi sènsa gua(r)i de segü(r)essa, cun tanti disertûi inta sò armâ e u ré [[Perseus de Macedònia|Perseus]] ch'u puxeva cuntà de di növi aleèi<ref name=":12">{{Çitta|Shofman, 1963|II, 3, 3.}}</ref>. Inte stu quaddru lì, i rumèi i sercavan de mette in tésta a l'armâ in cumandante aspèrtu, "in òmmu acortu e aspèrtu inta cundisiùn de de grandi imprese". Pe' stu fètu u s'è dunca sernüu u Lucius Aemilius che, a quant'u scrive u Plütarcu, scibèn ch'u l'é(r)a in scia sciüsciantêna, u gh'axeva ancù fòrte e trugnu<ref name=":11" />. U Paullus u l'è stètu dunca numinàu cumme cunsu(r)e insemme au plebêu [[Gaius Licinius Crassus (cunsu(r)e)|Gaius Licinius Crassus]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 427}}</ref>. Cuscì u gh'è stètu afidàu, sènsa de surteggiu<ref name=":11" />, a [[Macedonia (provìnsa)|pruvinsa de ''Macedonia'']], e cuscì u l'ha prestu cumensàu a inandià a campagna decisiva<ref name=":10" />. A l'imprinsippiu du sò ànnu cumme cunsu(r)e u Lucius Aemilius u l'è dunca andètu inti Balcâni, dund'u l'ha piàu u cumandu au pòstu du Quintus Marcius Phylippus. Lì u l'ha rinfursàu a disciplìna inte l'armâ, rangiandune i prublemi cu'i rifurnimènti e purtandu e upe(r)asiùi militâri intu terito(r)iu di desenemighi<ref name=":12" />. [[Immaggine:Diorama Pydna.jpg|miniatura|Mudéllu da bataja de Pydna, cu'i rumèi ch'i s'infi(r)an fra i garbi inta falange|sinistra]] U Perseus u l'axeva blucàu a vìa ai rumèi da de fòrti pusisiùi da vixìn au [[Mónte Olìnpo|Munte Ulimpu]], ma u s'è descuèrtu ch'u gh'é(r)a numma che in zuvu pe' traversà a [[Perrhebia]] sènsa de guardie. U Lucius Aemilius u l'ha dunca mandàu in sci 5<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 35. 14.}}</ref> o 8<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 15}}</ref> milla surdatti ae spalle di desenemighi, cumandèi dau sò fìu grande, u [[Quintus Fabius Maximus Aemilianus]], e dau ma(r)ìu de sò nessa, u [[Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum]]. U ré, descuèrta sta manövra, u l'ha mandàu in'armâ de 12.000 òmmi sutt'au cumandu du Milo pe' pià u passu primma di rumèi, ma sti ürtimi i l'han guagnàu a bataja in scia simma. U Perseus u s'è dunca duvüu reti(r)â inte cianü(r)e da Macedònia, pe' scuntrâse lì cu'i rumèi nu gua(r)i da distante daa sitè de [[Pydna]] ai 22 de zügnu du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]]. Primma de bataja u gh'è stètu in'eclisse de lüna ch'a l'ha missu pu(r)a ai surdatti de tütte due e armè. Segundu u Cicero, u ''[[tribunus militum]]'' [[Gaius Sulpicius Galus]] u l'ave(r)ea carmàu i rumèi mustrandughe a natü(r)a de stu fenòmenu o, pe' de âtre funte, u l'axeva previstu l'eclisse e mustràu tüttu ai surdatti avanti ch'u capitesse<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 37. 5-8.}}</ref><ref>{{Çitta|Frontinus|I, 12, 8.}}</ref><ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|II, 53}}</ref>. I maceduni i l'é(r)an i ciü fòrti pe' nüme(r)u, cun 40.000 òmmi de fante(r)ìa e 4.000 de cavale(r)ìa, mèntre i rumèi i l'é(r)an inte 26.000. A tütte e mane(r)e, u Perseus u nu l'ha vusciüu cumensà sübitu a bataja, segü(r)u ch'i l'ave(r)ean atacàu pe'u primmu i rumèi, e ascì u Lucius Aemilius, daa sò parte, u spetava e manövre di desenemighi. E funte e ne dixen che i cumandanti ciü zueni, cumme u Nasica Corculum, i l'avessen pruvàu a cunvinse u cunsu(r)e a partì a l'ataccu, ma stu lì u l'ha cuntinuàu a spetà u scuntru<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 17}}</ref><ref>{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 36. 8-14.}}</ref>. Aa fìn, aa sei(r)a, a [[Falànge (militâre)|falange]] du Perseus a l'è partìa aa càrega, cumensandu a batte i rumèi. {{Çitaçión|A bataja a l'é(r)a zà cumensâ quande l'Aemilius u l'è rivàu e u l'ha visto che i maceduni da primma linea i l'é(r)an sciurtìi a ciantà e punte de sò sa(r)isse inti scüi di rumèi, tegninduse aa larga da purtâ de sò spè. Quande che pöi tütti i âtri maceduni, au segnâle, i l'han ti(r)àu vìa tütt'insemme i scüi daa spalla e, tegnindu e lance cu'e brasse destese, i l'han rexistìu cun fermessa a l'ataccu di rumèi, vellu u l'ha capìu bèn tütta a putènsa de sta furmasiùn serâ e armâ fòrte; u nu l'axeva mai vistu ninte de ciü spaventusu inte tütta a sò vutta e u l'ha pruvàu da pu(r)a e du smarimèntu; ciü avanti, nu de rè(r)u, u l'è turnàu cu'a mènte a quellu spetaculu e a l'imprensciùn ch'u gh'axeva lasciàu.|Plütarcu, ''Æmilius Paulus'', 19, 1-2.<ref name="Plütarcu19,1-2">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 19, 1-2}}</ref>}} I rumèi, bèn ch'i nu l'é(r)an scurìi, i sun stèti spuncièi inderé versu du sò acampamèntu e du munte Olocer. "Alantu(r)a l'Aemilius", a quant'u scrive u [[Poseidonios]], "u s'è strassàu a [[Tùnica|tünica]] mi(r)andu a quelli ch'i s'é(r)an reti(r)èi e de cumme a falange, cun de sa(r)isse spesse tütt'a l'in gì(r)u, a l'é(r)a fòrte cumme in acampamèntu, e cuscì fina i âtri rumèi i l'axevan persu a càrega"<ref name="Plütarcu19,1-2" />. A tütte e mane(r)e a situasiùn a l'ha cumensàu a cangià, cu'u terén ch'u s'é(r)a fètu mênu cianéllu e a lunga falange ch'a l'axeva cumensàu a druvìse inte di garbi, dunde u Lucius Aemilius u l'ha fètu intrà i sò ''[[Manipulus|manipula]]''. Inte stu moddu i rumèi i nu cumbattevan ciü cuntr'aa falange intrega, ma cuntr'a di sò tòcchi. Inte sta situasiùn e sa(r)isse, lunghe e pesanti, e nu l'axevan ciü de üsu e dunca, intu cumbatimèntu da vixìn, e spè di rumèi i l'han avüu a meju in sci maceduni. A bataja a l'è prestu vegnüa in maxéllu, ch'u se gh'è prestu zuntàu a flòtta rumâna, ch'a s'é(r)a vixinâ fina aa riva<ref name=":12" />. A fòrte cavale(r)ìa di maceduni, ch'a l'ave(r)ea pusciüu cangià l'exitu da bataja, a nu l'ha mai piàu parte au scuntru, e cuscì a vito(r)ia di rumèi a l'è stèta ancù ciü impurtante, cun 20.000 desenemighi massèi e âtri 11.000 ch'i sun finìi prexunèi<ref>{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 331}}</ref>. I rumèi, pe' cuntru, a quant'u scrive u Poseidonius i l'ave(r)ean truvàu numma che sèntu mòrti, mèntre pe' cuntu du Nasica i caütti i sa(r)ean stèti utanta<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 21}}</ref>. Batüu, u Perseus u nu l'ha ciü vusciüu andà avanti cu'a rexistènsa e u l'è scapàu in sce l'ìsu(r)a de [[Samothraki]], sutt'aa prutesiùn di pòsti sacri ch'i gh'é(r)an, ma pöi u l'ha decisu de rèndise au ''praetor'' [[Gnaeus Octavius (cunsu(r)e du 165 a.C.)|Gnaeus Octavius]], u cumandante da flòtta. Quande ch'u s'è incuntràu cu'u Paullus, u Perseus u l'é(r)a lì pe' inchinâse ma u cunsu(r)e u u l'ha ti(r)àu e u l'ha tratàu de lungu cun du rispèttu<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Florus|I, 28, 10-11}}</ref>. A catü(r)a du ré a l'ha marcàu a fìn du regnu de Macedònia ma, a ògni moddu, l'armâ rumâna a se gh'è fermâ ancù pe' in ànnu, pe' tantu ch'u nu l'è stètu missu in pé in növu urdine<ref name=":13">{{Çitta|Trukhina, 1986|p. 117}}</ref><ref>{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 137-138}}</ref>. Inte l'autünnu du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]] u Lucius Aemilius u l'è partìu insemme a sò fìu Publius pe' in viaggiu inta Grecia. Stu viaggiu u l'axeva pe'u ciü di fìn pulitichi: u cunsu(r)e u vuxeva asegü(r)âse che inte de cumünitè greghe u ghe fusse au pute(r)e de gènte daa parte du Rumma, insemme a schivà ch'u muntesse de vuxe cuntra(r)ie<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 138}}</ref>. Passandu pe'a [[Tesàggia|Tesaja]] i rumèi i sun rivèi a [[Delphi]], dunde u Paullus "u l'axeva vistu in'âta culònna de prìa gianca, ch'a l'ave(r)ea duvüu vegnì u fundamèntu d'ina stàttua d'ò(r)u du Perseus, e u l'ha cumandàu che in simma u ghe fusse missu a sò figü(r)a, dixèndu che i perdènti i g'han da lascià u pòstu a chi u guagna"<ref name=":14">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 28}}</ref>. Pöi i rumèi i l'han fètu vixita a l'[[Eubea]], [[Atene]], [[Corìnto|Curintu]], [[Sicyon]], e sitè de l'[[Argòlide]], [[Sparta]] e [[Ulimpia]]<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLV. 27-28}}</ref>. A [[Stàtoa de Zeus a Olìnpia|stàttua de Zeus a Ulimpia]], travaju du [[Phidias]]<ref name=":13" />, a l'axeva fètu ina gran impresciùn in sciu Paullus, ch'u l'ha dìta êsse du tüttu pa(r)eggia aa descrisiùn fèta da l'[[Omero|Ume(r)u]]<ref name=":14" />. L'ànnu de dòppu, du [[167 a.C.|167 primma de Cristu]], u l'è rivàu inti Balcâni ina cumisciùn furmâ da dêxe ''legatii'', ch'a l'ha cunsegnàu au Lucius Aemilius, che alantu(r)a u l'axeva risevüu i pute(r)i de ''proconsul''<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 433}}</ref>, e istrusiùi in sce cumme gestì a Macedònia cu'a fìn da guèra. Stu papê, ch'u l'è stètu apruvàu cumme növu statüu, u l'è stètu pruclamàu dau Paullus in ''[[Amphipolis]]''. U terito(r)iu u l'é(r)a stètu spartìu inte quattru repübbriche aristucratiche (''merida''), du tüttu destachèi l'üna da l'âtra, sènsa d'ina sò armâ e ch'e gh'axevan da pagà a Rumma a mitè di tribüti ch'i l'é(r)an ciamèi de primma. I abitanti de ciaschedüna de ste repübbriche i nu puxevan avêghe de prupietè inte âtre, fà di traffeghi cu'i furesti, vènde de fö(r)a de legne da custrusiùn o sfrütà e mine(r)e d'argèntu e d'ò(r)u<ref>{{Çitta|Shofman, 1963|II, 3, 4}}</ref><ref>{{Çitta|Kovalev, 2002|pp. 332-333}}</ref><ref>{{Çitta|Mommsen, 1997|3=p. 33}}</ref>. Cun l'andà apröu au mèximu prinsippiu, u l'è stètu inandiàu trê repübbriche inte l'[[Illiria|Illi(r)ia]], pe' tantu che u sò ré u s'é(r)a missu daa parte du Perseus. U pezzu u l'è pe(r)ò tucàu a l'[[Epiro|Epì(r)u]], cu'e sò gènte ch'e l'axevan rexistìu ciü che tütti a Rumma e dunca, pe' urdine du Senàu, u Lucius Aemilius u l'ha dètu ste tère ai sò surdatti perché e fussen sachezèi (pe'u Plütarcu u cunsu(r)e u se sa(r)ea cumpurtàu cuscì pe' urdine, ma sta manövra a l'andexeva cuntra aa sò natü(r)a<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 29}}</ref>). Sentusinquantamilla persune de l'Epì(r)u e sun stète vendüe cumme scciavi e setanta paìsi i sun stètu deruchèi<ref>{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 332}}</ref>. De ciü, a grande trebü di Molossoi a l'è stèta catü(r)â du tüttu, pe' spa(r)ì du tüttu daa sto(r)ia. Sta regiùn a l'ha cuscì patìu tanti dànni ch'u gh'è vusciüu dui seculu pe' repiâse da sta manövra<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 140}}</ref>. === I ürtimi ànni === {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == === Scriti antìghi === * {{Çitta lìbbro|outô=Plütarcu|tìtolo=Βίοι Παράλληλοι|ànno=II seculu a.C|léngoa=GRC|cid=Plütarcu}} * {{Çitta lìbbro|outô=Polýbios|tìtolo=Ἱστορίαι|ànno=II seculu a.C|léngoa=GRC|cid=Polýbios}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Epistulae ad Atticum|url=https://la.wikisource.org/wiki/Epistulae_(Marcus_Tullius_Cicero)/Epistulae_ad_Atticum|ànno=68-44 a.C|léngoa=LA|cid=Epistulae ad Atticum}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Cato Maior de senectute|url=https://la.wikisource.org/wiki/Cato_maior_de_senectute|ànno=44 a.C|léngoa=LA|cid=Cato maior de senectute}} * {{Çitta lìbbro|outô=Titus Livius|tìtolo=Ab Urbe condita libri CXLII|ànno=27 a.C.-14 d.C|léngoa=LA|cid=Titus Livius}} * {{Çitta lìbbro|outô=Valerius Maximus|tìtolo=Factorum et dictorum memorabilium libri IX|ànno=31 d.C|léngoa=LA|cid=Valerius Maximus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Florus|tìtolo=Epitome Rerum Romanarum|url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_epitome-rerum-romanarum_florus-lucius-annaeus_1739|ànno=74-130 d.C. ca|léngoa=LA|cid=Florus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Veggiu|tìtolo=Naturalis Historia|url=https://en.wikisource.org/wiki/la:Naturalis%20Historia|ànno=77-79 d.C|léngoa=LA|cid=Pliniu u Veggiu}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sextus Julius Frontinus|tìtolo=Strategemata|url=https://la.wikisource.org/wiki/Strategemata|ànno=I seculu|léngoa=LA|cid=Frontinus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Aulus Gellius|tìtolo=Noctes Atticae|url=https://la.wikisource.org/wiki/Noctes_Atticae|ànno=175-179 ca|léngoa=LA|cid=Gellius}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sextus Aurelius Victor|tìtolo=De Viris Illustribus|url=https://la.wikisource.org/wiki/De_Viris_Illustribus_(Sextus%3F)|ànno=IV seculu|léngoa=LA|cid=Aurelius Victor}} === Scrìti mudèrni === * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1893|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. I, 1|cid=Klebs, 1893}} * {{Çitta lìbbro|outô=Friedrich Münzer|tìtolo=Römische Adelsparteien und Adelsfamilien|url=https://archive.org/details/rmischeadelspa00mnuoft|ànno=1920|editô=J.B. Metzler|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|cid=Münzer, 1920}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1928|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. XIV, 1|cid=Klebs, 1928}} * {{Çitta lìbbro|outô=Robert Broughton|tìtolo=Magistrates of the Roman Republic|ànno=1951|çitæ=New York|léngoa=EN|cid=Broughton, 1951}} * {{Çitta lìbbro|outô=Arkady Shofman|tìtolo=История античной Македонии [''Sto(r)ia da Macedònia antìga'']|url=http://annales.info/greece/makedon/mk_index.htm|ànno=1963|editô=Üniverscitè de Kazan|çitæ=Kazan|léngoa=RU|cid=Shofman, 1963}} * {{Çitta lìbbro|outô=Howard Hayes Scullard|tìtolo=Scipio Africanus. Soldier and Politician|url=https://archive.org/details/scipioafricanuss0000scul|ànno=1970|editô=NCROL|çitæ=Bristol|léngoa=EN|cid=Scullard, 1970|ISBN=08-014-0549-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Graham Vincent Sumner|tìtolo=Orators in Cicero's Brutus: prosopography and chronology|url=https://archive.org/details/oratorsinciceros00grah|ànno=1973|editô=University of Toronto Press|çitæ=Toronto|léngoa=EN|cid=Sumner, 1973|ISBN=978-0-802-05281-0}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ilya Sholeimovich Shifman|tìtolo=Ганнибал [''Hannibal'']|ànno=1981|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Shifman, 1981}} * {{Çitta lìbbro|outô=E. Fedorova|tìtolo=Введение в латинскую эпиграфику [''Intrudusiùn a l'epigrafìa latìna'']|ànno=1982|editô=Üniverscitè Statâle de Musca|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Fedorova, 1982}} * {{Çitta lìbbro|outô=Natalia Nikolaevna Trukhina|tìtolo=Политика и политики «золотого века» Римской республики [''A pulitica e i pulitichi du "seculu d'ò(r)u" da Repübbrica rumâna'']|ànno=1986|editô=Üniverscitè Statâle de Musca|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Trukhina, 1986}} * {{Çitta lìbbro|outô=Theodor Mommsen|tìtolo=История Рима [''Sto(r)ia de Rumma'']|ànno=1997|editô=Fenice|çitæ=Rostov-na-Donu|léngoa=RU|volùmme=Vul. 2|ISBN=5-222-00047-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Egon Flaig|tìtolo=Von Romulus zu Augustus. Große Gestalten der römischen Republik|url=https://www.academia.edu/42918451/Lucius_Aemilius_Paulus_milit%C3%A4rischer_Ruhm_und_famili%C3%A4re_Gl%C3%BCcklosigkeit|ànno=2000|léngoa=DE|pp=131-146|capìtolo=Lucius Aemilius Paullus - militärischer Ruhm und familiäre Glücklosigkeit|cid=Flaig, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sergey Kovalev|tìtolo=История Рима [''Sto(r)ia de Rumma'']|ànno=2002|editô=Poligon|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Kovalev, 2002|ISBN=5-89173-171-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vladimir A. Kvashnin|tìtolo=Государственная и правовая деятельность Марка Порция Катона Старшего [''L'ativitè pulitica e giüridica du Marcus Porcius Cato u Veggiu'']|ànno=2004|editô=Rus’|çitæ=Vologda|léngoa=RU|cid=Kvashnin, 2004}} * {{Çitta lìbbro|outô=Oleg Yuryevich Klimov|tìtolo=Пергамское царство. Проблемы политической истории и государственного устройства [''U regnu de Pergamu. Prublemi de sto(r)ia pulitica e d'urganisasiùn du stàttu'']|ànno=2010|editô=Nestor-Istoriya|çitæ=San Pe(r)uburgu|léngoa=RU|cid=Klimov, 2010|ISBN=978-5-98187-475-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Yuly Tsirkin|tìtolo=История древней Испании [''Sto(r)ia da Spagna antìga'']|ànno=2011|editô=Nestor-Istoriya|çitæ=San Pe(r)uburgu|léngoa=RU|cid=Tsirkin, 2011|ISBN=978-5-98187-872-5}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrey Vladimirovich Vasilyev|curatô=Eduard D. Frolov|tìtolo=Политическая интрига и судебный процесс в античном мире [''Manövre pulitiche e prucessi legâli intu mundu antìgu'']|ànno=2015|léngoa=RU|pp=227-238|capìtolo=Судебные процессы над братьями Сципионами в 80-е годы II в. до н. э. [''I prucessi di frè Scipio inti ànni '80 du II seculu primma de Cristu'']|cid=Vasilyev, 2015}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://romanrepublic.ac.uk/person/1134/|tìtolo=AEMI1134 L. Aemilius (114) L. f. M. n. Paullus Macedonicus|léngoa=EN|vìxita=2026-07-27}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] psatxvhvc5c5ciemwbdhzqgtn2v4xcr 0 33079 272730 272703 2026-08-03T12:55:34Z Michæ.152 13747 (Svilùppo) 272730 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''càmoa di dénti''' ò '''càrie''' (da-o latìn caries "coroxón, marsùmme") a l'é 'na [[moutîa]] de degeneraçión di tesciûi dûi do [[dénte]] (smâto, dentìnn-a, ciuménto) caxonâ da-i [[Bacteria|batérri]], ch'a coménsa da-a superfìçie de l'òrgano e a va avànti into profóndo, scìn a tocâ a pórpa do dénte co-ìn proçèsso d’[[insciamaçión]]. A provocâla l'é i comùn microrganîximi che s’atrêuvan inta [[bócca]], sorviatùtto quélli atacæ a-o dénte in fórma de ciàstra batérica, che se no vêgnan tegnûi sótta contròllo co-e comùn pràtiche de [[Igiene orale|netîxe da bócca]], ò into câxo de 'na magàgna de [[Scistêma immunitâio|deféize inmunitâie]], ariêscian a desfâ a matrîxe minerâle e òrgànica do dénte, cosci da prodûe de lexioìn crêuze. [[File: Dental Caries Cavity 2.JPG|thumb|Dénte guastòu da 'na càrie|centro]] O scìntomo prinçipâ o l'é o dô, ch'o se prezénta quànde o proçèsso o l’é chinòu zu scìn a tocâ a dentìnn-a e-o tesciûo da pórpa. O trataménto o conscìste into lêva de mêzo o tesciûo infètto e cangiâlo co-ìn materiâle da restourâ bioconpatìbile ('na vòtta se dêuviâva sorviatùtto l'[[Amalgama dentaria|amàlgama d'argénto]], ancheu se preferìsce e rêxine conpòxite). Inti câxi dónde a pórpa a l'é stæta interesâ, tùtto o tesciûo o vêgne levòu e o vêgne cangiòu co-ìn materiâle endodòntico. == Difuxón == [[File:Dental caries world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|upright=1.3|alt=Color coded map displaying caries experience throughout the world.|Atéiza de vìtta corezûa pe dizabilitæ (DALY) pi-â càrie ògni 100.000 abitànti do 2004: {{legend|#b3b3b3|No data}} {{legend|#ffff65|<50}} {{legend|#fff200|50–60}} {{legend|#ffdc00|60–70}} {{legend|#ffc600|70–80}} {{legend|#ffb000|80–90}} {{legend|#ff9a00|90–100}} {{legend|#ff8400|100–115}} {{legend|#ff6e00|115–130}} {{legend|#ff5800|130–138}} {{legend|#ff4200|138–140}} {{legend|#ff2c00|140–142}} {{legend|#cb0000|>142}} ]] Into móndo 3,6 miliàrdi de persónn-e gh'àn de càrie inti dénti permanénti, in càngio, inti dénti da læte, sta condiçión a corpìsce 620 mioìn de figeu, ö sæ o 9% da popolaçión. A moutîa a l'é ciù comùn inti pàixi de l'[[América Latìnn-a]], do [[Levànte|Vixìn Levànte]], de l’[[Asia|Àxia]] meridionâle e a l'é mêno prevalénte in [[Cinn-a|Cìnn-a]]. Segóndo ‘n rappòrto pubricòu da l’öfìçio ouropêo de l’[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]], l’[[Italia|Itàlia]] a se pónn-e inta média ouropêa pi-â salûte da bócca e inta penîzoa o 29,6% da popolaçión a sofriéiva de càrie di dénti permanénti (o 36,1% di figeu inti dénti da læte)<ref>World Health Organization: [https://cdn.who.int/media/docs/default-source/country-profiles/oral-health/oral-health-ita-2022-country-profile.pdf Oral Health Country Profile]</ref>. A Soçietæ Italiànn-a de Odontoiatrîa Infantîle (SIOI) a l'à reportòu che gh'é de diferénse scignificatîve de sti problêmi inte vàrie zöne giogràfiche de l'Itàlia<ref>National Library of Medicine: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32973175/ Caries severity and socioeconomic inequalities in a nationwide setting: data from the Italian National pathfinder in 12-years children]</ref>. Defæti, o nùmeo de dénti camoæ o pâ êse ligòu a-o contèsto soçioeconòmico di figeu: a SIOI a l'à mìsso in lûxe cómme into Meridión gh'é ‘na prevalénsa ciù èrta de càrie da dentìnn-a e ‘na minô prevalènsa de dénti tapæ. === Fatoî de réizego e prevençión === I fatoî de réizego conpréndan e condiçioìn che caxónn-an 'na mancànsa de saîva, cómme o [[Diabete Mellìo|diabête]], a scìndrome de Sjögren e l'ûzo de dotræ mêxìnn-e (antistamìnichi e antideprescîvi). E càmoe di dénti són ligæ ascì a-a povertæ, a-a scàrsa [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a l'aretiâse de zenzîe. A càrie a se prezénta ciù de spésso inte persónn-e de fàsce ciù bàsse da scâ soçioeconòmica rispètto a-e fàsce ciù èrte, in caxón da mancànsa d'istruçión in sciâ cûa di dénti e da dificoltæ a riçéive de cûe profescionæ, che pêuan êse bén bén câe. A prevençión de càmoe di dénti a conprénde 'na regolâre netîxe di dénti, ‘na diêta pövia de sùcai e l'ûzo de prodûti che contêgnan do [[Fluö|flöro]]. S'arecomànda de spasâ i dénti a-o mànco dôe vòtte a-o dì e de pasâ o fî interdentàle tra-i dénti ‘na vòtta a-o dì. O flöro o peu êse asónto da l'ægoa, da-o sâ, da-o dentifrìccio e da âtre vivàgne. == Caxoìn == [[File:Dental caries etiology diagram.png|thumb|Reprezentaçión a diagràmma da teorîa açidogénica in scê caxoìn da càmoa di dénti. Quàttro fatoî, ö sæ ‘n seu de sùcai adatòu (1), i microrganîximi inta ciàstra batérica (2), ‘na fàccia do dénte despòsta (3) e-o ténpo (4) dêvan êse prezénti insémme pe caxonâ a càrie. A saîva (6) e-o flöro (7) són di fatoî modificànti.]] E càmoe di dénti són caxonæ da quàttro fatoî prinçipæ, ö sæ a prezénsa de ‘n seu de sùcai, i [[Bacteria|batérri]] ligæ a-e càrie, ‘na fàccia do dénte dispòsta e-o ténpo. Defæti o mangiâ o s'atàcca a-o dénte e, co-a [[fermentaçión]], i batérri che constitoìscian a ciàstra batérica coménsan a prodûe di àçidi. A ògni mòddo, sti quàttro fatoî no són de lóngo bastànti pe caxonâ a moutîa e gh'é bezéugno de ‘n anbiénte a l'asósto pe promêuve o svilùppo do ''biofilm'' a-a bâze da càrie. E persónn-e pêuan êse corpîe in mòddo despægio in sciâ bâze da fórma di dénti, a-i àndi de [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a-a capaçitæ de [[tanpón]] da saîva. A [[ciàstra batérica]], ö sæ o seu de porcàia di dénti tachìgno e straluxénte, a l'é 'n ''biofilm'' formòu da batérri e remazùggi de mangiâ, ch'o rèsta in scî dénti e o mêuia. Quànde sto seu mòrbido o no vêgne levòu de mêzo, co-o ténpo o se fa dûo con sciorbî i sæ minerâli inta saîva e o fórma o [[tàrtaro]]. Quànde gh'é di [[Sùcou|sùcai]] che pêuan fermentâ, cómme o sacaröxio, o frutöxio e-o glucöxio, dötréi batérri into ''biofilm'' prodûan di àçidi, in prìmmo lêugo àçido làtico. O batério ciù comùn ligòu a-e càrie di dénti o l'é o ''Streptococcus mutans'', insémme a-o ''Streptococcus sobrinus'' e a di âtri do génere ''Lactobacillus''. In particolâ o ''S. mutans'' o l'é bón a atacâse a-o ''biofilm'' do dénte con trasformâ o sacaröxio inte ‘na sostànsa tachìgna ciamâ destràn. [[File:Streptococcus mutans 01.jpg|thumb|O ''Streptococcus mutans'', o prinçipâ batério ch'o caxónn-a a càrie|centro]] == Svilùppo == [[File:Dental carries anaerobic fermentation.tiff|thumb|E comunitæ de microrganîximi s’atàccan a-a fàccia do dénte e prodûan do ''biofilm''. Tànto chò-u ''biofilm'' o crésce, se fórma ‘n anbiénte anaeròbico in caxón de l’ûzo d’[[Oscigeno|òscìgeno]]. I sùcai da diêta conpòrtan e vîe de fermentaçión anaeròbica e prodûan do latâto, ch’o vêgne liberòu da-a çelóla in sciâ fàccia do dénte e-o se ionìzza. I iöni de latâto caxónn-an a demineralizaçión di crestàlli d’idrosciapatîte, co-o goàsto do dénte]]I dénti són bagnæ da-a saîva e in sciâ seu fàccia se fórma de lóngo ‘n seu de batérri, ö sæ o ''biofilm''. O svilùppo do ''biofilm'' o coménsa co-a formaçión da pelàntega da saîva, ch’a l'é ‘n sotî seu de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] sénsa çèlole ch'o crêuve i dénti. I batérri colonìzzan i dénti con atacâse a-e fàcce covèrte da-a pelàntega e co-o ténpo se fórma ‘n ''biofilm'' meuiòu, ch'o stabilìsce ‘n anbiénte a favô da càrie. I minerâli inti tesciûi dûi do dénte (smâto, dentìnn-a, ciuménto) conpòrtan de lóngo di proçèsci de demineralizaçión e remineralizaçión: a càrie a se prezénta quànde a veloçitæ de demineralizaçión a l'é magiô de quélla de remineralizaçión, co-ìna pèrdia nétta de minerâli. Quésto o càpita quànde gh'é ‘n spostaménto ecològico into ''biofilm'' di dénti da ‘na popolaçión equilibrâ de microrganîximi a ‘na popolaçión ch'a prodûe di [[Àçido|àçidi]] e ch’a peu sopravîve inte ‘n anbiénte àçido. In particolâ, o smâto o l'é o tesciûo ciù dûo do còrpo umàn, dæto ch'o l'é conpòsto pò-u 95-98% da crestàlli d'idrosciapatîte, ma o patìsce a prezénsa de 'n anbiénte àçido. Defæti, a 'n valô de [[pH]] crìtico ciù ò mêno de 5,5 o smâto do dénte o se désfa, in caxón di iöni H⁺ che lîgan i iöni OH^- e che sequéstran i iöni PO₄^3-. Cómme consùmman i sùcai e i dêuvian pe cavâ [[energîa]], i [[Bacteria|batérri]] prodûan àçido làtico, ch'o caxónn-a a demineralizaçión da càrie. Quande o smâto o vêgne goastòu o no peu ciù êse rigeneròu, de za che i [[ameloblàsti]], ö sæ e [[Çélola|çelóle]] che prodûan sto tesciûo, vêgnan pèrsi dòppo o svilùppo do dénte. Pe cóntra, a dentìnn-a a reagìsce a l'avansâ da càmoa di dénti, dæto che sto tesciûo o vêgne de lóngo prodûto pe tùtta a vìtta da-i [[Odontoblasta|odontoblàsti]], che s'atrêuvan a-o confìn tra pórpa e dentìnn-a. A moutîa defæti a spóncia ste çélole a inlescâ de rispòste biològiche cómme scistêma de diféiza, che conpréndan a formaçión da dentìnn-a scleròtica e de quélla tersiâia. A dentìnn-a scleròtica a se fórma quànde gh'é 'n ouménto da mineralizaçión di canæ da dentìnn-a, insémme a-o depòxito de crestàlli de [[Cäso (metallo)|càlcio]] e [[Fosforo|fòsfoo]], cómme tentatîva de ralentâ l’avansâ di batérri. In càngio, a dentìnn-a tersiâia a l'é a nêuva dentìnn-a ch'a vêgne amugiâ da-arénte a-a pórpa pe protêzila da-i batérri; cómme a vêgne depoxitâ, e dimenscioìn da càmia da pórpa se redûan. Pe finî, o ciuménto o vêgne corpîo da-e càrie sorviatùtto inte persónn-e ciù vêgie, quande gh'é 'na recesción da [[zenzîa]] pe ‘na lexón ò pi-â [[moutîa parodontâle]]. In generâle sto tîpo de càrie o l'à 'n decórso ciù lèsto, in caxón da mancànsa de smâto inta región da réixe, do spesô minô da dentìnn-a e dónca da vixinànsa a-a pórpa do dénte. == Diàgnoxi == A-o prinçìpio, e càmoe di dénti pêuan mostrâse cómme ‘na zöna picìnn-a da l'aspêto scìmile a-o [[gésso]] (càrie da-a superfìçie lìscia), ch'a peu desvilupâse pöi inte ‘n pertûzo làrgo, ma de vòtte se véddan de drîto. A ògni mòddo, di âtri mòddi pe descrovî e càrie cómme i [[Raggi x|ràggi X]] són dêuviæ pe-e zöne mêno vixìbili di dénti e pe çernegiâ l’estensción da destruçión. L’ûzo di ''laser'' o consénte de descrovî e càrie sénsa l’espoxiçión a radiaçioìn iönizànti e vêgnan dêuviæ ascì p'atrovâ e càrie tra un dénte e l'âtro (interposcimâli). A diàgnoxi primâia a conpórta l’inspeçión de tùtte e superfìçie vixìbili do dénte, con dêuviâ ‘na bónn-a vivàgna de lûxe, o spêgétto odontoiàtrico e-o specìllo (''explorer''). E [[Radiografia di denti|radiografîe di dénti]] pêuan mostrâ de càmoe di dénti prìmma che séggian vixìbili, in particolâ quélle tra-i dénti. Defæti, e càrie che goàstan de làrghe zöne do dénte són de spésso ciæe a éuggio nûo, ma e lexoìn ciù picìnn-e pêuan êse de gràmmo indetificâ. L’inspeçión e l'esploraçión, insémme a-e radiografîe, són de spésso dêuviæ da-i dentìsti sorviatùtto pe diagnosticâ e càrie de fòsse e fisûe. E càrie tenpôie e no pertuzæ vêgnan pe comùn diagnosticæ con siusciâ de l'âia in sciâ superfìçie sospètta, de mainêa de levâ a saîva e cangiâ e propietæ òtiche do smâto demineralizòu. Dæto chò-u proçèsso da càrie o l’é reverscìbile prìmma che se fórme ‘n pertûzo, se peu arestâlo co-o trataménto a-o [[Fluö|flöro]] e remineralizâ a superfìçie do dénte. A diàgnoxi diferensiâle pe-e càmoe di dénti a conprénde a flörôxi di dénti e difètti do svilùppo do dénte, cómme l’ipomineralizaçión e l’ipoplaxîa. [[File:ToothMontage3.jpg|thumb|(A) ‘Na màccia picìnn-a de 'na càrie ch'a se peu védde in sciâ superfìçie do dénte; (B) A radiografîa a móstra ‘n’estéiza región de demineralizaçión drénto da dentìnn-a (frécce); (C) Vêgne descovèrto ‘n béuggio into sciànco do dénte cómme se coménsa a levâ a càrie; (D) Tùtta a càrie a l’é stæta levâ e-o dénte o l’é prónto pò-u restòuro]] === Ségni e scìntomi === De spésso e càrie, sorviatùtto inte prìmme fâze, pêuan no provocâ de manifestaçioìn particolæ. O prìmmo ségno de ‘na nêuva lexón da càrie l’é o sciortî de ‘na màccia giànca da l’aspêto scìmile a-o gésso in sciâ superfìçie do dénte, ch’a segnàlla a zöna de demineralizaçión do smâto. Sto tîpo de ségni o l’é pe comùn ciamòu in [[Lèngoa ingleise|ingléize]] ''white spot'' ("màccia giànca"). Cómme a lexón a va avànti co-a demineralizaçión, a peu vegnî maròn e a peu formâ ‘n pertûzo (in ingléize “cavity”). Prìmma chò-u pertûzo o se fórme, o proçèsso o l’é reverscìbile, ma stæto formòu o pertûzo, a strutûa do dénte pèrsa a no peu ciù êse rigenerâ. E zöne afètte do dénte càngian de cô e se fan sciòcche a l’atàsto. Dòppo chi-â càrie a l’é pasâ zu pò-u smâto, i canæ da dentìnn-a, che dàn o pasàggio a-o nèrvo do dénte, vêgnan espòsti e pòrtan a-o [[dô]]. Un dénte indebolîo da ‘na càrie de drénto estéiza o peu de vòtte fratuâse tùtt’asémme into giasciâ sótta fòrse normâli ascì. Quànde o proçèsso o l’é anæto avànti abàsta da permétte a-i batérri d'atacâ a pórpa into cheu do dénte, o peu caxonâ o dô de dénti e-o mâ o se fà de lóngo ciù costànte. A mòrte do tesciûo da pórpa e l’infeçión són de conseguénse comùn e a sto pónto o dénte o no l’é ciù senscìbile a-o câdo ò a-o fréido ma o peu êse bén bén stocæso a-a presción. A càmoa di dénti a peu caxonâ ascì spùssa do sciòu e savoî gràmmi. === Clascificaçión === E càmoe di dénti pêuan êse clascificæ pe scîto, caxoìn, tàscio de progresción e interessaménto di tesciûi dûi. A clascificaçión de G. V. Black a l’é a ciù comùn: * clàsse I: fàcce òcluzâli di dénti derê, fòsse vestibolâri ò lengoâli di maxelæ, fòssa lengoâle da-arénte a-o çéngio di dénti davànti de sótta; * clàsse II: fàcce proscimâli di dénti derê; * clàsse III: fàcce interproscimâli di dénti dàvanti sénsa l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse IV: fàcce interproscimâli di dénti davànti con l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse V: tèrso do colétto do dénte in scê fàcce vestibolâre ò lengoâle; * clàsse VI: o bòrdo incizâle ò òcluzâle a l’é smangiâ pi-â fresción. == Cûa == == Prògnoxi == == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] dgfu9drt7hbbhpqgftwo3eu5u7mphlf 272731 272730 2026-08-03T13:15:28Z Michæ.152 13747 /* Diàgnoxi */ 272731 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''càmoa di dénti''' ò '''càrie''' (da-o latìn caries "coroxón, marsùmme") a l'é 'na [[moutîa]] de degeneraçión di tesciûi dûi do [[dénte]] (smâto, dentìnn-a, ciuménto) caxonâ da-i [[Bacteria|batérri]], ch'a coménsa da-a superfìçie de l'òrgano e a va avànti into profóndo, scìn a tocâ a pórpa do dénte co-ìn proçèsso d’[[insciamaçión]]. A provocâla l'é i comùn microrganîximi che s’atrêuvan inta [[bócca]], sorviatùtto quélli atacæ a-o dénte in fórma de ciàstra batérica, che se no vêgnan tegnûi sótta contròllo co-e comùn pràtiche de [[Igiene orale|netîxe da bócca]], ò into câxo de 'na magàgna de [[Scistêma immunitâio|deféize inmunitâie]], ariêscian a desfâ a matrîxe minerâle e òrgànica do dénte, cosci da prodûe de lexioìn crêuze. [[File: Dental Caries Cavity 2.JPG|thumb|Dénte guastòu da 'na càrie|centro]] O scìntomo prinçipâ o l'é o dô, ch'o se prezénta quànde o proçèsso o l’é chinòu zu scìn a tocâ a dentìnn-a e-o tesciûo da pórpa. O trataménto o conscìste into lêva de mêzo o tesciûo infètto e cangiâlo co-ìn materiâle da restourâ bioconpatìbile ('na vòtta se dêuviâva sorviatùtto l'[[Amalgama dentaria|amàlgama d'argénto]], ancheu se preferìsce e rêxine conpòxite). Inti câxi dónde a pórpa a l'é stæta interesâ, tùtto o tesciûo o vêgne levòu e o vêgne cangiòu co-ìn materiâle endodòntico. == Difuxón == [[File:Dental caries world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|upright=1.3|alt=Color coded map displaying caries experience throughout the world.|Atéiza de vìtta corezûa pe dizabilitæ (DALY) pi-â càrie ògni 100.000 abitànti do 2004: {{legend|#b3b3b3|No data}} {{legend|#ffff65|<50}} {{legend|#fff200|50–60}} {{legend|#ffdc00|60–70}} {{legend|#ffc600|70–80}} {{legend|#ffb000|80–90}} {{legend|#ff9a00|90–100}} {{legend|#ff8400|100–115}} {{legend|#ff6e00|115–130}} {{legend|#ff5800|130–138}} {{legend|#ff4200|138–140}} {{legend|#ff2c00|140–142}} {{legend|#cb0000|>142}} ]] Into móndo 3,6 miliàrdi de persónn-e gh'àn de càrie inti dénti permanénti, in càngio, inti dénti da læte, sta condiçión a corpìsce 620 mioìn de figeu, ö sæ o 9% da popolaçión. A moutîa a l'é ciù comùn inti pàixi de l'[[América Latìnn-a]], do [[Levànte|Vixìn Levànte]], de l’[[Asia|Àxia]] meridionâle e a l'é mêno prevalénte in [[Cinn-a|Cìnn-a]]. Segóndo ‘n rappòrto pubricòu da l’öfìçio ouropêo de l’[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]], l’[[Italia|Itàlia]] a se pónn-e inta média ouropêa pi-â salûte da bócca e inta penîzoa o 29,6% da popolaçión a sofriéiva de càrie di dénti permanénti (o 36,1% di figeu inti dénti da læte)<ref>World Health Organization: [https://cdn.who.int/media/docs/default-source/country-profiles/oral-health/oral-health-ita-2022-country-profile.pdf Oral Health Country Profile]</ref>. A Soçietæ Italiànn-a de Odontoiatrîa Infantîle (SIOI) a l'à reportòu che gh'é de diferénse scignificatîve de sti problêmi inte vàrie zöne giogràfiche de l'Itàlia<ref>National Library of Medicine: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32973175/ Caries severity and socioeconomic inequalities in a nationwide setting: data from the Italian National pathfinder in 12-years children]</ref>. Defæti, o nùmeo de dénti camoæ o pâ êse ligòu a-o contèsto soçioeconòmico di figeu: a SIOI a l'à mìsso in lûxe cómme into Meridión gh'é ‘na prevalénsa ciù èrta de càrie da dentìnn-a e ‘na minô prevalènsa de dénti tapæ. === Fatoî de réizego e prevençión === I fatoî de réizego conpréndan e condiçioìn che caxónn-an 'na mancànsa de saîva, cómme o [[Diabete Mellìo|diabête]], a scìndrome de Sjögren e l'ûzo de dotræ mêxìnn-e (antistamìnichi e antideprescîvi). E càmoe di dénti són ligæ ascì a-a povertæ, a-a scàrsa [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a l'aretiâse de zenzîe. A càrie a se prezénta ciù de spésso inte persónn-e de fàsce ciù bàsse da scâ soçioeconòmica rispètto a-e fàsce ciù èrte, in caxón da mancànsa d'istruçión in sciâ cûa di dénti e da dificoltæ a riçéive de cûe profescionæ, che pêuan êse bén bén câe. A prevençión de càmoe di dénti a conprénde 'na regolâre netîxe di dénti, ‘na diêta pövia de sùcai e l'ûzo de prodûti che contêgnan do [[Fluö|flöro]]. S'arecomànda de spasâ i dénti a-o mànco dôe vòtte a-o dì e de pasâ o fî interdentàle tra-i dénti ‘na vòtta a-o dì. O flöro o peu êse asónto da l'ægoa, da-o sâ, da-o dentifrìccio e da âtre vivàgne. == Caxoìn == [[File:Dental caries etiology diagram.png|thumb|Reprezentaçión a diagràmma da teorîa açidogénica in scê caxoìn da càmoa di dénti. Quàttro fatoî, ö sæ ‘n seu de sùcai adatòu (1), i microrganîximi inta ciàstra batérica (2), ‘na fàccia do dénte despòsta (3) e-o ténpo (4) dêvan êse prezénti insémme pe caxonâ a càrie. A saîva (6) e-o flöro (7) són di fatoî modificànti.]] E càmoe di dénti són caxonæ da quàttro fatoî prinçipæ, ö sæ a prezénsa de ‘n seu de sùcai, i [[Bacteria|batérri]] ligæ a-e càrie, ‘na fàccia do dénte dispòsta e-o ténpo. Defæti o mangiâ o s'atàcca a-o dénte e, co-a [[fermentaçión]], i batérri che constitoìscian a ciàstra batérica coménsan a prodûe di àçidi. A ògni mòddo, sti quàttro fatoî no són de lóngo bastànti pe caxonâ a moutîa e gh'é bezéugno de ‘n anbiénte a l'asósto pe promêuve o svilùppo do ''biofilm'' a-a bâze da càrie. E persónn-e pêuan êse corpîe in mòddo despægio in sciâ bâze da fórma di dénti, a-i àndi de [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a-a capaçitæ de [[tanpón]] da saîva. A [[ciàstra batérica]], ö sæ o seu de porcàia di dénti tachìgno e straluxénte, a l'é 'n ''biofilm'' formòu da batérri e remazùggi de mangiâ, ch'o rèsta in scî dénti e o mêuia. Quànde sto seu mòrbido o no vêgne levòu de mêzo, co-o ténpo o se fa dûo con sciorbî i sæ minerâli inta saîva e o fórma o [[tàrtaro]]. Quànde gh'é di [[Sùcou|sùcai]] che pêuan fermentâ, cómme o sacaröxio, o frutöxio e-o glucöxio, dötréi batérri into ''biofilm'' prodûan di àçidi, in prìmmo lêugo àçido làtico. O batério ciù comùn ligòu a-e càrie di dénti o l'é o ''Streptococcus mutans'', insémme a-o ''Streptococcus sobrinus'' e a di âtri do génere ''Lactobacillus''. In particolâ o ''S. mutans'' o l'é bón a atacâse a-o ''biofilm'' do dénte con trasformâ o sacaröxio inte ‘na sostànsa tachìgna ciamâ destràn. [[File:Streptococcus mutans 01.jpg|thumb|O ''Streptococcus mutans'', o prinçipâ batério ch'o caxónn-a a càrie|centro]] == Svilùppo == [[File:Dental carries anaerobic fermentation.tiff|thumb|E comunitæ de microrganîximi s’atàccan a-a fàccia do dénte e prodûan do ''biofilm''. Tànto chò-u ''biofilm'' o crésce, se fórma ‘n anbiénte anaeròbico in caxón de l’ûzo d’[[Oscigeno|òscìgeno]]. I sùcai da diêta conpòrtan e vîe de fermentaçión anaeròbica e prodûan do latâto, ch’o vêgne liberòu da-a çelóla in sciâ fàccia do dénte e-o se ionìzza. I iöni de latâto caxónn-an a demineralizaçión di crestàlli d’idrosciapatîte, co-o goàsto do dénte]]I dénti són bagnæ da-a saîva e in sciâ seu fàccia se fórma de lóngo ‘n seu de batérri, ö sæ o ''biofilm''. O svilùppo do ''biofilm'' o coménsa co-a formaçión da pelàntega da saîva, ch’a l'é ‘n sotî seu de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] sénsa çèlole ch'o crêuve i dénti. I batérri colonìzzan i dénti con atacâse a-e fàcce covèrte da-a pelàntega e co-o ténpo se fórma ‘n ''biofilm'' meuiòu, ch'o stabilìsce ‘n anbiénte a favô da càrie. I minerâli inti tesciûi dûi do dénte (smâto, dentìnn-a, ciuménto) conpòrtan de lóngo di proçèsci de demineralizaçión e remineralizaçión: a càrie a se prezénta quànde a veloçitæ de demineralizaçión a l'é magiô de quélla de remineralizaçión, co-ìna pèrdia nétta de minerâli. Quésto o càpita quànde gh'é ‘n spostaménto ecològico into ''biofilm'' di dénti da ‘na popolaçión equilibrâ de microrganîximi a ‘na popolaçión ch'a prodûe di [[Àçido|àçidi]] e ch’a peu sopravîve inte ‘n anbiénte àçido. In particolâ, o smâto o l'é o tesciûo ciù dûo do còrpo umàn, dæto ch'o l'é conpòsto pò-u 95-98% da crestàlli d'idrosciapatîte, ma o patìsce a prezénsa de 'n anbiénte àçido. Defæti, a 'n valô de [[pH]] crìtico ciù ò mêno de 5,5 o smâto do dénte o se désfa, in caxón di iöni H⁺ che lîgan i iöni OH^- e che sequéstran i iöni PO₄^3-. Cómme consùmman i sùcai e i dêuvian pe cavâ [[energîa]], i [[Bacteria|batérri]] prodûan àçido làtico, ch'o caxónn-a a demineralizaçión da càrie. Quande o smâto o vêgne goastòu o no peu ciù êse rigeneròu, de za che i [[ameloblàsti]], ö sæ e [[Çélola|çelóle]] che prodûan sto tesciûo, vêgnan pèrsi dòppo o svilùppo do dénte. Pe cóntra, a dentìnn-a a reagìsce a l'avansâ da càmoa di dénti, dæto che sto tesciûo o vêgne de lóngo prodûto pe tùtta a vìtta da-i [[Odontoblasta|odontoblàsti]], che s'atrêuvan a-o confìn tra pórpa e dentìnn-a. A moutîa defæti a spóncia ste çélole a inlescâ de rispòste biològiche cómme scistêma de diféiza, che conpréndan a formaçión da dentìnn-a scleròtica e de quélla tersiâia. A dentìnn-a scleròtica a se fórma quànde gh'é 'n ouménto da mineralizaçión di canæ da dentìnn-a, insémme a-o depòxito de crestàlli de [[Cäso (metallo)|càlcio]] e [[Fosforo|fòsfoo]], cómme tentatîva de ralentâ l’avansâ di batérri. In càngio, a dentìnn-a tersiâia a l'é a nêuva dentìnn-a ch'a vêgne amugiâ da-arénte a-a pórpa pe protêzila da-i batérri; cómme a vêgne depoxitâ, e dimenscioìn da càmia da pórpa se redûan. Pe finî, o ciuménto o vêgne corpîo da-e càrie sorviatùtto inte persónn-e ciù vêgie, quande gh'é 'na recesción da [[zenzîa]] pe ‘na lexón ò pi-â [[moutîa parodontâle]]. In generâle sto tîpo de càrie o l'à 'n decórso ciù lèsto, in caxón da mancànsa de smâto inta región da réixe, do spesô minô da dentìnn-a e dónca da vixinànsa a-a pórpa do dénte. == Diàgnoxi == A-o prinçìpio, e càmoe di dénti pêuan mostrâse cómme ‘na zöna picìnn-a da l'aspêto scìmile a-o [[gésso]] (càrie da-a superfìçie lìscia), ch'a peu desvilupâse pöi inte ‘n pertûzo làrgo, ma de vòtte se véddan de drîto. A ògni mòddo, di âtri mòddi pe descrovî e càrie cómme i [[Raggi x|ràggi X]] són dêuviæ pe-e zöne mêno vixìbili di dénti e pe çernegiâ l’estensción da destruçión. L’ûzo di ''laser'' o consénte de descrovî e càrie sénsa l’espoxiçión a radiaçioìn iönizànti e vêgnan dêuviæ ascì p'atrovâ e càrie tra un dénte e l'âtro (interposcimâli). A diàgnoxi primâia a conpórta l’inspeçión de tùtte e superfìçie vixìbili do dénte, con dêuviâ ‘na bónn-a vivàgna de lûxe, o spêgétto odontoiàtrico e-o specìllo (''explorer''). E [[Radiografia di denti|radiografîe di dénti]] pêuan mostrâ de càmoe di dénti prìmma che séggian vixìbili a éuggio nûo, in particolâ quélle tra-i dénti. E técniche radiogràfiche ciù dêuviæ p'atrovâ ste lexoìn són l'[[Ortopantomografia|ortopantomografîa]], ch'a fornìsce 'na prìmma vixón generâle da salûte da bócca, l'endorâle interposcimâle (''bite-wing''), ch'a l'é a mêgio cösa p'identificâ i pertûxi ascôxi tra 'n dénte e l'âtro, e l'endorâle periapicâle, ch'a permétte d'examinâ 'n grùppo de 2-3 dénti into detàggio e l'òsso in gîo. L’inspeçión e l'esploraçión, insémme a-e radiografîe, són de spésso dêuviæ da-i dentìsti sorviatùtto pe diagnosticâ e càrie de fòsse e fisûe. E càrie tenpôie e no pertuzæ vêgnan pe comùn diagnosticæ con siusciâ de l'âia in sciâ superfìçie sospètta, de mainêa de levâ a saîva e cangiâ e propietæ òtiche do smâto demineralizòu. Dæto chò-u proçèsso da càrie o l’é reverscìbile prìmma che se fórme ‘n pertûzo, se peu arestâlo co-o trataménto a-o [[Fluö|flöro]] e remineralizâ a superfìçie do dénte. A diàgnoxi diferensiâle pe-e càmoe di dénti a conprénde a flörôxi di dénti e difètti do svilùppo do dénte, cómme l’ipomineralizaçión e l’ipoplaxîa. [[File:ToothMontage3.jpg|thumb|(A) ‘Na màccia picìnn-a de 'na càrie ch'a se peu védde in sciâ superfìçie do dénte; (B) A radiografîa a móstra ‘n’estéiza región de demineralizaçión drénto da dentìnn-a (frécce); (C) Vêgne descovèrto ‘n béuggio into sciànco do dénte cómme se coménsa a levâ a càrie; (D) Tùtta a càrie a l’é stæta levâ e-o dénte o l’é prónto pò-u restòuro]] === Ségni e scìntomi === De spésso e càrie, sorviatùtto inte prìmme fâze, pêuan no provocâ de manifestaçioìn particolæ. O prìmmo ségno de ‘na nêuva lexón da càrie l’é o sciortî de ‘na màccia giànca da l’aspêto scìmile a-o gésso in sciâ superfìçie do dénte, ch’a segnàlla a zöna de demineralizaçión do smâto. Sto tîpo de ségni o l’é pe comùn ciamòu in [[Lèngoa ingleise|ingléize]] ''white spot'' ("màccia giànca"). Cómme a lexón a va avànti co-a demineralizaçión, a peu vegnî maròn e a peu formâ ‘n pertûzo (in ingléize “cavity”). Prìmma chò-u pertûzo o se fórme, o proçèsso o l’é reverscìbile, ma stæto formòu o pertûzo, a strutûa do dénte pèrsa a no peu ciù êse rigenerâ. E zöne afètte do dénte càngian de cô e se fan sciòcche a l’atàsto. Dòppo chi-â càrie a l’é pasâ zu pò-u smâto, i canæ da dentìnn-a, che dàn o pasàggio a-o nèrvo do dénte, vêgnan espòsti e pòrtan a-o [[dô]]. Un dénte indebolîo da ‘na càrie de drénto estéiza o peu de vòtte fratuâse tùtt’asémme into giasciâ sótta fòrse normâli ascì. Quànde o proçèsso o l’é anæto avànti abàsta da permétte a-i batérri d'atacâ a pórpa into cheu do dénte, o peu caxonâ o dô de dénti e-o mâ o se fà de lóngo ciù costànte. A mòrte do tesciûo da pórpa e l’infeçión són de conseguénse comùn e a sto pónto o dénte o no l’é ciù senscìbile a-o câdo ò a-o fréido ma o peu êse bén bén stocæso a-a presción. A càmoa di dénti a peu caxonâ ascì spùssa do sciòu e savoî gràmmi. === Clascificaçión === E càmoe di dénti pêuan êse clascificæ pe scîto, caxoìn, tàscio de progresción e interessaménto di tesciûi dûi. A clascificaçión de G. V. Black a l’é a ciù comùn: * clàsse I: fàcce òcluzâli di dénti derê, fòsse vestibolâri ò lengoâli di maxelæ, fòssa lengoâle da-arénte a-o çéngio di dénti davànti de sótta; * clàsse II: fàcce proscimâli di dénti derê; * clàsse III: fàcce interproscimâli di dénti dàvanti sénsa l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse IV: fàcce interproscimâli di dénti davànti con l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse V: tèrso do colétto do dénte in scê fàcce vestibolâre ò lengoâle; * clàsse VI: o bòrdo incizâle ò òcluzâle a l’é smangiâ pi-â fresción. == Cûa == == Prògnoxi == == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] 334hjwdlma65gtxd3r9r2ayc2wagsek 14 33082 272752 2026-08-03T19:32:12Z N.Longo 12052 + cat 272752 wikitext text/x-wiki {{Argoménto categorîa|2=de atréssi}} {{Interprogetto}} [[Categorîa:Ògètti]] 5ehmuhtykixber7ig3v1dbis6b7svay 0 33083 272762 2026-08-03T21:42:48Z Arbenganese 12552 Növu prugettu 272762 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du paise e/i remuntan au 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, au de sutta da diocesi de Brugnò? mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stètu l’umaggiu au vescuvu Lorenzo Fieschi da parte di retûi de gêxe de Castigiùn, de Missan e de San Pê. Sulu ciü tardi, du 1519 u gh’è stètu u passaggiu inta Diocesi de Zena. desz9hpawgti1yzopb093qc85uuamt8 272763 272762 2026-08-03T21:43:28Z Arbenganese 12552 rev 272763 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. t391gzrvrp1o7y9rasdnqmjsvu9ckow 272764 272763 2026-08-03T21:44:26Z Arbenganese 12552 + 272764 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise 1azq1ailkkxgk10o3akevag32pn5y3j 272765 272764 2026-08-03T21:44:51Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ + 272765 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stèta mensunâ pe’a primma otta propiu int’in papê ch’u parla da gêxa, ch’u remunta au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn au santu a l’è ben sentìa da ste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi l’in gìu. pmh5cvgzvnf3zaa1pywo86ylprs5xxh 272766 272765 2026-08-03T21:45:19Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ + 272766 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stèta mensunâ pe’a primma otta propiu int’in papê ch’u parla da gêxa, ch’u remunta au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn au santu a l’è ben sentìa da ste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi l’in gìu. Au de föa a gêxa a se presenta cu’ ina faciâta neuclascica, spartìa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu dui mezze culònne, cun testa e basamentu squadrè. In sci dui fianchi u gh’è dui barcui e, ciü âta che a pòrte, ina curnixe spartìa inte due parte, a ciü âta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, barcùn de veddru, daa furma semiriunda, ch’u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta au fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u rissö, ch’u se vegghe apena rivè ffatd57snhpa59o2lck0mbv5ed76kge 272767 272766 2026-08-03T21:45:55Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ + 272767 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stèta mensunâ pe’a primma otta propiu int’in papê ch’u parla da gêxa, ch’u remunta au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn au santu a l’è ben sentìa da ste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi l’in gìu. Au de föa a gêxa a se presenta cu’ ina faciâta neuclascica, spartìa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu dui mezze culònne, cun testa e basamentu squadrè. In sci dui fianchi u gh’è dui barcui e, ciü âta che a pòrte, ina curnixe spartìa inte due parte, a ciü âta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, barcùn de veddru, daa furma semiriunda, ch’u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta au fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. * Uratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antigha, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Uratòiu di Gianchi ajajgse779d038t83yqippjamm9xema 272768 272767 2026-08-03T21:46:23Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ + 272768 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stèta mensunâ pe’a primma otta propiu int’in papê ch’u parla da gêxa, ch’u remunta au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn au santu a l’è ben sentìa da ste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi l’in gìu. Au de föa a gêxa a se presenta cu’ ina faciâta neuclascica, spartìa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu dui mezze culònne, cun testa e basamentu squadrè. In sci dui fianchi u gh’è dui barcui e, ciü âta che a pòrte, ina curnixe spartìa inte due parte, a ciü âta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, barcùn de veddru, daa furma semiriunda, ch’u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta au fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. * Uratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antigha, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Uratòiu di Gianchi, dunca sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva stu numme. Tacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘na cancelâta ch’a da in sce quélli che òua i sun i spàssi da u se pense che a so custrusiùn a puréiva esse stèta fèta in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga inal9b1h78yvbotvzfrkkjciod92fl2 272769 272768 2026-08-03T21:47:05Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ + 272769 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stèta mensunâ pe’a primma otta propiu int’in papê ch’u parla da gêxa, ch’u remunta au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn au santu a l’è ben sentìa da ste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi l’in gìu. Au de föa a gêxa a se presenta cu’ ina faciâta neuclascica, spartìa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu dui mezze culònne, cun testa e basamentu squadrè. In sci dui fianchi u gh’è dui barcui e, ciü âta che a pòrte, ina curnixe spartìa inte due parte, a ciü âta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, barcùn de veddru, daa furma semiriunda, ch’u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta au fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. *· Uratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Uratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva stu numme. Tacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘na cancelâta ch’a da in sce quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a puréiva esse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Stu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu che se ghe féivan celebrasiui e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stèti trasfurmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadina. Sciben i travaggi ch’u gh’è stètu, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vorte e l’artâ. In sce stu chi u se cunserve ancùn ina statua di ànni ’70 du settesentu 51p6vk5fmd56rpm3jtt3luzni6dsflh 272770 272769 2026-08-03T21:47:57Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ +, rev 272770 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stèta mensunâ pe’a primma otta propiu int’in papê ch’u parla da gêxa, ch’u remunta au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn au santu a l’è ben sentìa da ste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi l’in gìu. Au de föa a gêxa a se presenta cu’ ina faciâta neuclascica, spartìa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu dui mezze culònne, cun testa e basamentu squadrè. In sci dui fianchi u gh’è dui barcui e, ciü âta che a pòrte, ina curnixe spartìa inte due parte, a ciü âta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, barcùn de veddru, daa furma semiriunda, ch’u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta au fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. * Uratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Uratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva stu numme. Tacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘na cancelâta ch’a da in sce quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a puréiva esse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Stu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu che se ghe féivan celebrasiui e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stèti trasfurmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadina. Sciben i travaggi ch’u gh’è stètu, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vorte e l’artâ. In sce stu chi u se cunserve ancùn ina statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano n0vowq2bu20dgmgyonf1my44c1u6n38 272771 272770 2026-08-03T21:49:18Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ +, rev 272771 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presenta cu’ ina faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, ina curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda: u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan se vegghe apena rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schén . Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce a l’è a richessa de figüe ch’u se ghe tröve, che e ciü tante e sun di serci, cun drentu sciue o âtri mutivi geumetrichi, tütti despègi l’ün cun l’âtru, döviàndu prìe in tréi cu-ùi: russu, giancu e negru. * Uratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Uratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva stu numme. Tacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘na cancelâta ch’a da in sce quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a puréiva esse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Stu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu che se ghe féivan celebrasiui e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stèti trasfurmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadina. Sciben i travaggi ch’u gh’è stètu, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vorte e l’artâ. In sce stu chi u se cunserve ancùn ina statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano ljiw95g44sqvvoza1swwfypyellj97i 272772 272771 2026-08-03T21:49:44Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ rev 272772 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presenta cu’ ina faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, ina curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda: u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan se vegghe apena rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schén . Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce a l’è a richessa de figüe ch’u se ghe tröve, che e ciü tante e sun di serci, cun drentu sciue o âtri mutivi geumetrichi, tütti despègi l’ün cun l’âtru, döviàndu prìe in tréi cu-ùi: russu, giancu e negru. * Uratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Uratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva stu numme. Tacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘na cancelâta ch’a da in sce quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a puréiva esse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Stu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu che se ghe féivan celebrasiui e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stèti trasfurmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadina. Sciben i travaggi ch’u gh’è stètu, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vorte e l’artâ. In sce stu chi u se cunserve ancùn ina statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano a845kip5c2noqzpeeyx6kchqmc3m31k 272773 272772 2026-08-03T21:50:34Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ rev 272773 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presenta cu’ ina faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, ina curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn . Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. * Uratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Uratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva stu numme. Tacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘na cancelâta ch’a da in sce quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a puréiva esse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Stu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu che se ghe féivan celebrasiui e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stèti trasfurmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadina. Sciben i travaggi ch’u gh’è stètu, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vorte e l’artâ. In sce stu chi u se cunserve ancùn ina statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano ifilwi4j3jowfgze9z1efofrh2bgle8 272774 272773 2026-08-03T21:50:46Z Arbenganese 12552 /* Pòsti de interesse */ a cappu 272774 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presenta cu’ ina faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, ina curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn . Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. * Uratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Uratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva stu numme. Tacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘na cancelâta ch’a da in sce quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a puréiva esse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Stu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu che se ghe féivan celebrasiui e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stèti trasfurmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadina. Sciben i travaggi ch’u gh’è stètu, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vorte e l’artâ. In sce stu chi u se cunserve ancùn ina statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano ia7z4c9lwqzwwthe0w8xmyzukia8vs6 272775 272774 2026-08-03T21:51:53Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ + 272775 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presenta cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn . Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. * Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn, e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * Santuàiu da Madonna da Guardia: inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, vistu ch’u l’éa paeggi ànni che a gente du pàise a l’axéiva jjqls70gbpxywmaye7zqv4ssvvbazcp 272776 272775 2026-08-03T21:52:29Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ + 272776 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presenta cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn . Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. * Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn, e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * Santuàiu da Madonna da Guardia: inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du 1892, ch’u l’éa paeggi ànni che a gente du pòstu a vuxéiva a custrusiùn de ‘na capella in scia colla surva u pàise . A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca retû de ‘na gêxa a Zena, che a-a stè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassi eau travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. t51atjz0y7kwfwr65oi77zmj77es1q3 272777 272776 2026-08-03T21:53:19Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ spassiu 272777 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presenta cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn . Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. * Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn, e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * Santuàiu da Madonna da Guardia: inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du 1892, ch’u l’éa paeggi ànni che a gente du pòstu a vuxéiva a custrusiùn de ‘na capella in scia colla surva u pàise . A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca retû de ‘na gêxa a Zena, che a-a stè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. rqwofkkkgis02ubd8yvztakhvgd2aii 272778 272777 2026-08-03T21:54:04Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ + 272778 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presenta cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn . Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. * Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn, e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * Santuàiu da Madonna da Guardia: inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du 1892, ch’u l’éa paeggi ànni che a gente du pòstu a vuxéiva a custrusiùn de ‘na capella in scia colla surva u pàise . A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca retû de ‘na gêxa a Zena, che a-a stè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è cunservâ ina stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. 8ydo43trir13zc7blez2zv61qes2nz2 272779 272778 2026-08-03T21:55:01Z Arbenganese 12552 /* Storia */ 272779 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. Pocu ciü in sciü che Vérva, s’u se munta su-u Munte de San Nicolao, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, i se == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presenta cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn . Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. * Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn, e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * Santuàiu da Madonna da Guardia: inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du 1892, ch’u l’éa paeggi ànni che a gente du pòstu a vuxéiva a custrusiùn de ‘na capella in scia colla surva u pàise . A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca retû de ‘na gêxa a Zena, che a-a stè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è cunservâ ina stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. bkaskapcn1p0232c47rfk0r57nwx4m0 272780 272779 2026-08-03T21:55:27Z Arbenganese 12552 /* Urigine du numme */ + 272780 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vegghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafegò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’axéiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presenta cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn . Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. * Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn, e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * Santuàiu da Madonna da Guardia: inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du 1892, ch’u l’éa paeggi ànni che a gente du pòstu a vuxéiva a custrusiùn de ‘na capella in scia colla surva u pàise . A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca retû de ‘na gêxa a Zena, che a-a stè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è cunservâ ina stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. ovkr5rwcoirewd6ux9ddbnhm1y1fbe3 272781 272780 2026-08-03T21:56:27Z Arbenganese 12552 +SNPC 272781 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presenta cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn . Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. * Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn, e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipichi du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * Santuàiu da Madonna da Guardia: inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du 1892, ch’u l’éa paeggi ànni che a gente du pòstu a vuxéiva a custrusiùn de ‘na capella in scia colla surva u pàise . A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca retû de ‘na gêxa a Zena, che a-a stè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è cunservâ ina stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Nicolao''': Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vegghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafegò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’axéiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvava ascì ina gêxa rumanica fâ tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i saiéva stè bandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ‘na campagna de scavi, ch’i l’han fè a partì dau 1956. qc6x5o6y1rug1712xybo2xz667dgnts 272782 272781 2026-08-03T21:57:20Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ curesiùn 272782 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina frasiùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröva inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'è in paise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Tòstu ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m) ch'u ne porte u numme e che da l'âtru versante u dà in sce Maissann-a, ch'a l'è inta valâ du Vara. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e dau Munte Traversa (834m), spuncianduse fina ai cunfìn cu’u Câru e cun Deiva. Da ste parti u se ghe tröve ascì u Munte di Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu au de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigine u Fossu de Vérva, in rianettu ch’u l’è afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta du stradùn ch’u pòrta aa Còlla, inta lucalitè da Süchèlla, u nasce u Riàn di Lavaggìn, ch’u passa zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de stu chi, u se tröve ascì ‘n müìn, ch’u ne pigge u numme. L’ambiente u l’è caraterisò pe’u ciü tantu da boschi de castagni, cumme quelli ch’u gh’é in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du paìse i lascian pòstu ae ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Podase che u numme du paise u ne vegne daa tribù di Veleiati, pupulasiùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu u paise u vegne numinò cumme Veleura inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè(i) a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fusse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truveiva nu distante da dunde a passeiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i Apenìn cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta via lì, defèti a l’éa dövià dai rumèn e forscia ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffeghi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu paise, ma u se pensa che a sö urigine a remunte a quellu periudu. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn . Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. * Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn, e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * Santuàiu da Madonna da Guardia: inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du 1892, ch’u l’éa paeggi ànni che a gente du pòstu a vuxéiva a custrusiùn de ‘na capella in scia colla surva u pàise . A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca retû de ‘na gêxa a Zena, che a-a stè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è cunservâ ina stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Nicolao''': Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vegghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafegò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’axéiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvava ascì ina gêxa rumanica fâ tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i saiéva stè bandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ‘na campagna de scavi, ch’i l’han fè a partì dau 1956. 7x1hse87p7tiy9hj8jnvbb4yiqc8upp 272783 272782 2026-08-03T21:58:24Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ rev 272783 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. Geugrafìa Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. Storia Urigine du numme Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. Pòsti de interesse - Architetüe religiuse Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de inn-a capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca retû de ‘na gêxa a Zena, che a-a stè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è cunservâ ina stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Nicolao''': Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vegghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafegò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’axéiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvava ascì ina gêxa rumanica fâ tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i saiéva stè bandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ‘na campagna de scavi, ch’i l’han fè a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a ‘na grotta ch’a l’è ciamâ a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. s09snp1e0m9mzhexm5jr468exfkqpsv 272784 272783 2026-08-03T21:58:50Z Arbenganese 12552 rev 272784 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. Geugrafìa Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. '''U pàise''' E chè de Vérva i sun stè Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. Storia Urigine du numme Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. Pòsti de interesse - Architetüe religiuse Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice)''': Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. svna7m9oii7t5di8de9hjvwhop9ktvd 272785 272784 2026-08-03T21:59:46Z Arbenganese 12552 rev, + 272785 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. Geugrafìa Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. '''U pàise''' E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. Storia Urigine du numme Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. Pòsti de interesse - Architetüe religiuse Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice)''': Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. nviiot68woldswg3wsuomchktmwnta9 272786 272785 2026-08-03T22:00:03Z Arbenganese 12552 rev+curr 272786 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. Geugrafìa Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. '''U pàise''' E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è u puntu ciü bassu du pàise. A parte urigine ciü antiga se pense ch’a segge stu chi, serò aturnu aa gêxa , u se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica(n) pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavimentasiùn de prìa (rissö), cu’i schèn e quelli ciü picìn u se   Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. Storia Urigine du numme Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. Pòsti de interesse - Architetüe religiuse Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice)''': Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. ev5aq9n50lc3ihmwrv5s1x7yn98gwe8 272787 272786 2026-08-03T22:00:28Z Arbenganese 12552 + 272787 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. Geugrafìa Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. '''U pàise''' E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è u puntu ciü bassu du pàise. A parte urigine ciü antiga se pense ch’a segge stu chi, serò aturnu aa gêxa , u se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica(n) pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavimentasiùn de prìa (rissö), cu’i schèn rifinìi e cu’i burdi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà(dda). Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di èrchi e di porteghi ch’i han permissu de passa i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. Ai fianchi '''Rièi''' Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. Storia Urigine du numme Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. Pòsti de interesse - Architetüe religiuse Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice)''': Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. cspuvx2zy090c3z5etyt4s59v79bw7u 272788 272787 2026-08-03T22:01:46Z Arbenganese 12552 + 272788 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. Geugrafìa Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. '''U pàise''' E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è u puntu ciü bassu du pàise. A parte urigine ciü antiga se pense ch’a segge stu chi, serò aturnu aa gêxa , u se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica(n) pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavimentasiùn de prìa (rissö), cu’i schèn rifinìi e cu’i burdi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà(dda). Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di èrchi e di porteghi ch’i han permissu de passa i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. Ai fianchi '''Rièi''' Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. Storia Urigine du numme Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stètu ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixun Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiun du partigian Eraldo Fico, ditu virgola, au cumandu de uperasiuin. U gh’ea ciü furmasiuìn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante de punente du passu, scicumme ch’a gh’aveiva a so base ae Fascette, frasiùn pocu distante dau pàise. E pustasiìn de guardia vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stetu di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigen, che i veddan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Caru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigeen ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Disconexi, ciü a l’internu. A verva u vegne fetu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancu ancöi e asiui de sti ommi sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu Pòsti de interesse - Architetüe religiuse Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice)''': Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. fvukklae63we3bdis0fajhjss4zva02 272789 272788 2026-08-03T22:02:01Z Arbenganese 12552 rev 272789 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. '''U pàise''' E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è u puntu ciü bassu du pàise. A parte urigine ciü antiga se pense ch’a segge stu chi, serò aturnu aa gêxa , u se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica(n) pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavimentasiùn de prìa (rissö), cu’i schèn rifinìi e cu’i burdi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà(dda). Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di èrchi e di porteghi ch’i han permissu de passa i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena(n) versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turna inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiuìn, inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se ghe pö vedde (vegghe) ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarchedüna finn-a cun decurasiuìn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. '''Rièi''' Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. Storia Urigine du numme Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. Tempi antighi Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. Tempu de guera Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùin, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante de punente du passu, scicumme ch’a gh’axeiva a so base ae Fascette, frasiùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stetu di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigen, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Câru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fetu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancu ancö e asiuin de sti ommi sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. Pòsti de interesse - Architetüe religiuse Gêxa de San Martìn, a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. Oratòiu de l’Immaculâ, de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò da l’assivescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice)''': Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. tvply800w4dn1lgisijvfsf1zswmbkh 272790 272789 2026-08-03T22:02:31Z Arbenganese 12552 +, par. 272790 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. = Geugrafìa = Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. == U pàise == E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è u puntu ciü bassu du pàise. A parte urigine ciü antiga se pense ch’a segge stu chi, serò aturnu aa gêxa, u se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica(n) pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavimentasiùn de prìa (rissö), cu’i schèn rifinìi e cu’i burdi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà(dda). Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di èrchi e di porteghi ch’i han permissu de passa i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena(n) versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turna inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiuìn, inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se ghe pö vedde (vegghe) ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarchedüna finn-a cun decurasiuìn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. == Rièi == Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. = Storia = == Urigine du numme == Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. == Tempi antighi == Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Tempu de guera == Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùin, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante de punente du passu, scicumme ch’a gh’axeiva a so base ae Fascette, frasiùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stetu di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigen, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Câru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fetu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancu ancö e asiuin de sti ommi sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. Pòsti de interesse == Architetüe religiuse == '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. qyrxg842uayivss8rf0l2ou98svb8a2 272791 272790 2026-08-03T22:02:58Z Arbenganese 12552 varie 272791 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. = Geugrafìa = Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. == U pàise == E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è u puntu ciü bassu du pàise. A parte urigine ciü antiga se pense ch’a segge stu chi, serò aturnu aa gêxa, u se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica(n) pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavimentasiùn de prìa (rissö), cu’i schèn rifinìi e cu’i burdi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà(dda). Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di èrchi e di porteghi ch’i han permissu de passa i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena(n) versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turna inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiuìn, inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se ghe pö vedde (vegghe) ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarchedüna finn-a cun decurasiuìn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. == Rièi == Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. = Storia = == Urigine du numme == Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. == Tempi antighi == Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Tempu de guera == Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùin, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante de punente du passu, scicumme ch’a gh’axeiva a so base ae Fascette, frasiùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stetu di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigen, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Câru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fetu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancu ancö e asiuin de sti ommi sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. Pòsti de interesse == Architetüe religiuse == '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. 5gd4w2099fi7fkvjwz67q4kmzbbsmw4 272792 272791 2026-08-03T22:03:51Z Arbenganese 12552 /* U pàise */ + 272792 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. = Geugrafìa = Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. == U pàise == E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è u puntu ciü bassu du pàise. A parte urigine ciü antiga se pense ch’a segge stu chi, serò aturnu aa gêxa, u se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica(n) pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavimentasiùn de prìa (rissö), cu’i schèn rifinìi e cu’i burdi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà(dda). Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di èrchi e di porteghi ch’i han permissu de passa i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena(n) versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turna inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiuìn, inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se ghe pö vedde (vegghe) ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarchedüna finn-a cun decurasiuìn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. Strè Vérva a l’è traversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Stradda Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe, == Rièi == Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. = Storia = == Urigine du numme == Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. == Tempi antighi == Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Tempu de guera == Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùin, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante de punente du passu, scicumme ch’a gh’axeiva a so base ae Fascette, frasiùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stetu di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigen, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Câru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fetu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancu ancö e asiuin de sti ommi sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. Pòsti de interesse == Architetüe religiuse == '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. 4mazqofzolt9fcwurseu0bdccjqxv8g 272793 272792 2026-08-03T22:04:22Z Arbenganese 12552 /* U pàise */ + 272793 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. = Geugrafìa = Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. == U pàise == E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è u puntu ciü bassu du pàise. A parte urigine ciü antiga se pense ch’a segge stu chi, serò aturnu aa gêxa, u se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica(n) pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavimentasiùn de prìa (rissö), cu’i schèn rifinìi e cu’i burdi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà(dda). Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di èrchi e di porteghi ch’i han permissu de passa i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena(n) versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turna inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiuìn, inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se ghe pö vedde (vegghe) ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarchedüna finn-a cun decurasiuìn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. Strè Vérva a l’è traversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva e a porte fin su-upe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella du Vèa (Vàa?) sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. A pruvinciale a l’è difèti a veggia strà == Rièi == Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. = Storia = == Urigine du numme == Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. == Tempi antighi == Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Tempu de guera == Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùin, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante de punente du passu, scicumme ch’a gh’axeiva a so base ae Fascette, frasiùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stetu di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigen, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Câru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fetu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancu ancö e asiuin de sti ommi sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. Pòsti de interesse == Architetüe religiuse == '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. p637s0qt2fajbg4jzz0udq7uf1loyx0 272794 272793 2026-08-03T22:04:45Z Arbenganese 12552 /* U pàise */ rev 272794 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. = Geugrafìa = Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è u puntu ciü bassu du pàise. A parte urigine ciü antiga se pense ch’a segge stu chi, serò aturnu aa gêxa, u se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica(n) pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavimentasiùn de prìa (rissö), cu’i schèn rifinìi e cu’i burdi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà(dda). Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di èrchi e di porteghi ch’i han permissu de passa i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena(n) versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turna inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiuìn, inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se ghe pö vedde (vegghe) ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarchedüna finn-a cun decurasiuìn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. == Strè == Vérva a l’è traversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difèti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta a pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. == Rièi == Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. = Storia = == Urigine du numme == Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. == Tempi antighi == Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Tempu de guera == Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùin, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante de punente du passu, scicumme ch’a gh’axeiva a so base ae Fascette, frasiùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stetu di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigen, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Câru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fetu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancu ancö e asiuin de sti ommi sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. Pòsti de interesse == Architetüe religiuse == '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. 6lcoojhaobc0xiblrw1gb4dm2x4hmqw 272795 272794 2026-08-03T22:05:45Z Arbenganese 12552 /* U pàise */ rev 272795 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. = Geugrafìa = Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è u puntu ciü bassu du pàise. A parte urigine ciü antiga se pense ch’a segge stu chi, serò aturnu aa gêxa, u se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica(n) pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavimentasiùn de prìa (rissö), cu’i schèn rifinìi e cu’i burdi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà(dda). Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di èrchi e di porteghi ch’i han permissu de passa i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena(n) versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turna inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiuìn, inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se ghe pö vedde (vegghe) ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarchedüna finn-a cun decurasiuìn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. == Strè == Vérva a l’è traversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difèti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta a pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi aa circulasiùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Da Vérva pàise, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. == Strè == Vérva a l’è traversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difèti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta a pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. == Rièi == Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. = Storia = == Urigine du numme == Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. == Tempi antighi == Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Tempu de guera == Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùin, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante de punente du passu, scicumme ch’a gh’axeiva a so base ae Fascette, frasiùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stetu di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigen, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Câru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fetu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancu ancö e asiuin de sti ommi sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. Pòsti de interesse == Architetüe religiuse == '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. 5atv3ophq5x5hattuzhw1ty44s6z3pc 272796 272795 2026-08-03T22:06:26Z Arbenganese 12552 /* Geugrafìa */ agiustou, detaggi, -ripetisiun 272796 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. = Geugrafìa = Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === U pàise E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è u puntu ciü bassu du pàise. A parte urigine ciü antiga se pense ch’a segge stu chi, serò aturnu aa gêxa, u se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica(n) pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavimentasiùn de prìa (rissö), cu’i schèn rifinìi e cu’i burdi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà(dda). Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di èrchi e di porteghi ch’i han permissu de passa i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena(n) versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turna inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiuìn, inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se ghe pö vedde (vegghe) ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarchedüna finn-a cun decurasiuìn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. == Strè == Vérva a l’è traversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difèti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta a pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi aa circulasiùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Da Vérva pàise, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. == Rièi == Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. = Storia = == Urigine du numme == Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. == Tempi antighi == Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Tempu de guera == Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùin, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante de punente du passu, scicumme ch’a gh’axeiva a so base ae Fascette, frasiùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stetu di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigen, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Câru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fetu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancu ancö e asiuin de sti ommi sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. Pòsti de interesse == Architetüe religiuse == '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. bj4ctdna9beau22u6vo52g78ltkafhn 272797 272796 2026-08-03T22:07:14Z Arbenganese 12552 /* U pàise */ rev 272797 wikitext text/x-wiki Vérva '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. = Geugrafìa = Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Câru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, rembè su-u versante du munte üna da fiancu a l’âtra. E chè i se faccian in sce di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in simma, in curispundensa de ün di gìi du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è u puntu ciü bassu du pàise. A parte urigine ciü antiga se pense ch’a segge stu chi, serò aturnu aa gêxa, u se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica(n) pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavimentasiùn de prìa (rissö), cu’i schèn rifinìi e cu’i burdi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà(dda). Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di èrchi e di porteghi ch’i han permissu de passa i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena(n) versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turna inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiuìn, inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se ghe pö vedde (vegghe) ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarchedüna finn-a cun decurasiuìn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. == Rièi == Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. = Storia = == Urigine du numme == Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. == Tempi antighi == Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Tempu de guera == Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùin, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante de punente du passu, scicumme ch’a gh’axeiva a so base ae Fascette, frasiùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stetu di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigen, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Câru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fetu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancu ancö e asiuin de sti ommi sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. Pòsti de interesse == Architetüe religiuse == '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò rangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu derê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. 2c16er7od878vbl7rs9hqnxmjl1ka1h 272798 272797 2026-08-03T22:08:34Z Arbenganese 12552 rev def testu 272798 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Carru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. == U pàise == E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. == Rièi == Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. = Storia = == Urigine du numme == Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. == Tempi antighi == Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. == Tempi de guera == Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. Pòsti de interesse == Architetüe religiuse == '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. kh6281iqqkqdxu67tqvkwv9ie900bqa 272799 272798 2026-08-03T22:10:41Z Arbenganese 12552 rientru, wikificasiun in cursu 272799 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Carru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. === Tempi de guera === Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. ;De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa: u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. oou3jmuwjavea6iemnml00ozcl5jf4m 272800 272799 2026-08-03T22:11:28Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ rientru pe' dabun 272800 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Carru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. === Tempi de guera === Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. :De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. hcweadki4uig29uun9ml4aep9tr6j8q 272801 272800 2026-08-03T22:17:36Z Arbenganese 12552 +par. notte interpr 272801 wikitext text/x-wiki = Vérva = '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün du Castigiùn, ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Carru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. === Tempi de guera === Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. :De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. == Nòtte == == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} ha1tvrch73sr4nddozag906bjod8q2b 272802 272801 2026-08-03T22:21:49Z Arbenganese 12552 +tl div amm 272802 wikitext text/x-wiki = Vérva = {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Nome ufficiale = {{it}} Velva |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = U pàise de Vérva vistu dau Cuniu |Stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de vérva |Patrono = San Martìn |Festivo = }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Carru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. === Tempi de guera === Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. :De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. == Nòtte == == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} 8zpqnc5rlj5ndtkutp3dom74s7un9fs 272803 272802 2026-08-03T22:22:11Z Arbenganese 12552 italic 272803 wikitext text/x-wiki = Vérva = {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Nome ufficiale = {{it}} ''Velva'' |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = U pàise de Vérva vistu dau Cuniu |Stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de vérva |Patrono = San Martìn |Festivo = }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Carru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. === Tempi de guera === Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. :De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. == Nòtte == == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} 71eqo37hl3azd9wkay2yn8ghxwi5qp6 272807 272803 2026-08-03T22:29:11Z Arbenganese 12552 /* Nòtte */ scitugrafia (provvisoria) 272807 wikitext text/x-wiki = Vérva = {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Nome ufficiale = {{it}} ''Velva'' |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = U pàise de Vérva vistu dau Cuniu |Stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de vérva |Patrono = San Martìn |Festivo = }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Carru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. === Tempi de guera === Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. :De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. == Nòtte == * https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva * https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910 * https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf * https://www.muvel.it/il-santuario-di-velva-un-santuario-e-una-comunita/#_ftn1 * https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/ * https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/ * https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/ * https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml * https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf * https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c * https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm * https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} 9s3bjtsq1g2hv8lzeuw55odt8b9ak29 272808 272807 2026-08-03T22:30:05Z Arbenganese 12552 /* Âtri prugetti */ +cat 272808 wikitext text/x-wiki = Vérva = {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Nome ufficiale = {{it}} ''Velva'' |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = U pàise de Vérva vistu dau Cuniu |Stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de vérva |Patrono = San Martìn |Festivo = }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Carru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. === Tempi de guera === Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. :De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. == Nòtte == * https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva * https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910 * https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf * https://www.muvel.it/il-santuario-di-velva-un-santuario-e-una-comunita/#_ftn1 * https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/ * https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/ * https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/ * https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml * https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf * https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c * https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm * https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] coe4pskdons2u7loxyuvp57aql8evql 272809 272808 2026-08-03T22:30:55Z Arbenganese 12552 div align 272809 wikitext text/x-wiki = Vérva = {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de vérva |Patrono = San Martìn |Festivo = }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Carru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. === Tempi de guera === Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. :De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. == Nòtte == * https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva * https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910 * https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf * https://www.muvel.it/il-santuario-di-velva-un-santuario-e-una-comunita/#_ftn1 * https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/ * https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/ * https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/ * https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml * https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf * https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c * https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm * https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] sz4zjrd4crqp5d8w1gh8hwkgz8ldvvd 272810 272809 2026-08-03T22:31:22Z Arbenganese 12552 +tipu 272810 wikitext text/x-wiki = Vérva = {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de vérva |Patrono = San Martìn |Festivo = }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Carru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. === Tempi de guera === Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. :De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. == Nòtte == * https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva * https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910 * https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf * https://www.muvel.it/il-santuario-di-velva-un-santuario-e-una-comunita/#_ftn1 * https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/ * https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/ * https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/ * https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml * https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf * https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c * https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm * https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] bnhbt8n2m4hhg2qx5o6zttwsk3ced02 272811 272810 2026-08-03T22:36:49Z Arbenganese 12552 +tl parlà de Vérva 272811 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:#a8243d; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''VR'''</div> |style="background:#d58090; color:black"|<small>{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}</small> |} {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de vérva |Patrono = San Martìn |Festivo = }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é a-u de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Carru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. A-u de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan a-u 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu a-u vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. === Tempi de guera === Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. :De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte a-u 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. == Nòtte == * https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva * https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910 * https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf * https://www.muvel.it/il-santuario-di-velva-un-santuario-e-una-comunita/#_ftn1 * https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/ * https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/ * https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/ * https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml * https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf * https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c * https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm * https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] 4insb9ke3ywhbmqvoftclvy4pv6lrom 272812 272811 2026-08-03T22:38:38Z Arbenganese 12552 ataccu e prep articulài 272812 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:#a8243d; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''VR'''</div> |style="background:#d58090; color:black"|<small>{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}</small> |} {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de vérva |Patrono = San Martìn |Festivo = }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunta 144 abitanti e a se tröve inta pruvinsa de Zena. == Geugrafìa == Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da Rivêa de Levànte, sircundò dai Apenìn, inte l'âta valâ du Petroniu. Quèxi ai cunfìn cu-a pruvinsa da Spèzza, u l'é au de sutta du pàssu de Vérva (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta valâ du Vara, u dà in sce Maissann-a. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'Arpixèlla (641 metri) e da-a Traversa (834m), ch’u se spunsce finn-a a-i cunfìn du Carru e de Deiva. Da ste parte u se ghe tröve ascì u Munte de Groppi, da dund’u nàsce ün di ràmmi du Petroniu. === U pàise === E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe. L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. au de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. == Storia == === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remuntan au 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena. === Tempi de guera === Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === * '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu. :De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano. * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel. == Strè == Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa. == Nòtte == * https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva * https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910 * https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf * https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1 * https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/ * https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/ * https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/ * https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml * https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf * https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c * https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm * https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] fchnzd3e1dextap74xszq1w071hemxp 0 33084 272805 2026-08-03T22:26:40Z Arbenganese 12552 +rdr 272805 wikitext text/x-wiki #RIVIA[[O Castiggion]] r8ik584fk4rdrktvgdj8i6y120yovbv 272806 272805 2026-08-03T22:26:58Z Arbenganese 12552 fix typo 272806 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[O Castiggion]] rl3l6siv5nan4tjg7fgo18e71tvwn8g