Berzezzi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Berzezzi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1719</id>
    <revision>
      <id>272874</id>
      <parentid>272640</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>reliquje</comment>
      <origin>272874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30578" sha1="embw3pjte4zarrj85yfhxb7u0dkea4f" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]]
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Densitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== A scügêa ===
Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi.
* '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa.
* '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu.
* '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. 
* '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree.
* '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”.
* '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni &quot;A Cruxe&quot;: pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi
* '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”.
* '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa.
* '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’.
* '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei.
=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte reliquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

* '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. L’architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe-i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]].
=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju de ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun pasciùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Cìrculu u l'è u muture instancàbile ch'u porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun zlanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Ünìi pe Berzezzi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A vêgia stasiùn de Berzezzi, a-a giurnä d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (lìnia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>embw3pjte4zarrj85yfhxb7u0dkea4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272875</id>
      <parentid>272874</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Rev from Iginio Rossello</comment>
      <origin>272875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30580" sha1="42hkqj8bzsgecqeyyur3mx7358l4r2m" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]]
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Densitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== A scügêa ===
Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi.
* '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa.
* '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu.
* '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. 
* '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree.
* '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”.
* '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni &quot;A Cruxe&quot;: pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi
* '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”.
* '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa.
* '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’.
* '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei.
=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte reliquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de stèrmìniu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

* '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. L’architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe-i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]].
=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju de ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun pasciùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Cìrculu u l'è u muture instancàbile ch'u porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun zlanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Ünìi pe Berzezzi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A vêgia stasiùn de Berzezzi, a-a giurnä d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (lìnia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>42hkqj8bzsgecqeyyur3mx7358l4r2m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272876</id>
      <parentid>272875</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Persune lighè cun Berzezzi */ Rev from Iginio Rossello</comment>
      <origin>272876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30586" sha1="1q6vg0jfemcjlbyq7c0yq8xbpjrzz62" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]]
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Densitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== A scügêa ===
Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi.
* '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa.
* '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu.
* '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. 
* '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree.
* '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”.
* '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni &quot;A Cruxe&quot;: pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi
* '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”.
* '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa.
* '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’.
* '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei.
=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte reliquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de stèrmìniu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a-a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a [[Rumma]], frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

* '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. L’architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe-i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]].
=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju de ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun pasciùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Cìrculu u l'è u muture instancàbile ch'u porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun zlanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Ünìi pe Berzezzi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A vêgia stasiùn de Berzezzi, a-a giurnä d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (lìnia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>1q6vg0jfemcjlbyq7c0yq8xbpjrzz62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272877</id>
      <parentid>272876</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ecunumìa */Rev from Iginio Rossello</comment>
      <origin>272877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30585" sha1="j1ilqr5viiqwu00p4zw9jglazwz788l" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]]
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Densitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== A scügêa ===
Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi.
* '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa.
* '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu.
* '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. 
* '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree.
* '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”.
* '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni &quot;A Cruxe&quot;: pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi
* '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”.
* '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa.
* '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’.
* '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei.
=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte reliquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de stèrmìniu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a-a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a [[Rumma]], frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

* '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. L’architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe-i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]].
=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju de ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de partecipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun pasciùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Cìrculu u l'è u muture instancàbile ch'u porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun zlanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Ünìi pe Berzezzi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A vêgia stasiùn de Berzezzi, a-a giurnä d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (lìnia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>j1ilqr5viiqwu00p4zw9jglazwz788l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nozherezar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3863</id>
    <revision>
      <id>272815</id>
      <parentid>272814</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T12:25:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>(coerensa co-a grafîa de l'outô òriginâio)</comment>
      <origin>272815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1324" sha1="pu1rz6xokkz4h0sys2lvou0wrcp54ta" xml:space="preserve">{{Savuneize}}
'''Nozherezar''' (in [[Léngoa italiànn-a|itallian]] ''guidare'', ''pilotare''): ''Purtä a näve'', ''guidä'', ''pilutä''. A parolla a l'é ducümentä in t'u [[zeneise]] antîgu du [[XIII secolo|XIII]]-[[XIV secolo|XIV seculu]] e a ne vêgne da ''nozher o'' ''nozhe'' &lt;ref&gt;in t'u zeneise d'anchö ''noçê'', in itallian ''nocchiero''&lt;/ref&gt;, vä a dì a persunn-a ch'a porta a näve.

[[File:Giotto di Bondone - Navicella - WGA09363.jpg|thumb|A näve cumme alleguria da Gêxia, pilutä da San Pe' (Copia du 1628 de 'n musaicu de Giottu)]]

== Descrisiùn e stòia ==
U verbu ''nozherezar'' u l'é dôviou da l'[[Anònimo zeneize|Anonimu Zeneise]] (fìn du XIII seculu - prinsipiu du XIV seculu) in t'a sö puexia ''Exposicio de mondo nauigandi''&lt;ref&gt;ANONIMO GENOVESE: Rime genovesi della fine del secolo XIII e del principio del XIV edite ed illustrate da N. LAGOMAGGIORE, in: AGI, 2 (1876), pp.161-312&lt;/ref&gt;. 
{{Çitaçión|[...] lo tenpo e aor de precazar &lt;/br&gt;
bonna nave per passar &lt;/br&gt;
zo intendo e lo nostro cor &lt;/br&gt;
chi navega donde ello vor &lt;/br&gt;
lo quar de esser bon e forte&lt;/br&gt;
per uezer ben le cosse torte &lt;/br&gt;
e de vertue insartiao &lt;/br&gt;
e da De nozherezao. [...]|AG 145.199}}

== Nòtte == 
&lt;references /&gt;

== Ätri prugètti ==

[[Categorîa:Vocabolâio]]
[[Categorîa:Lengua savuneise]]</text>
      <sha1>pu1rz6xokkz4h0sys2lvou0wrcp54ta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cricca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3880</id>
    <revision>
      <id>272816</id>
      <parentid>246259</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T13:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Ò anpliòu a definiçión &quot;in zenéize&quot; (mecanîximo da pòrta) segóndo quelle de l'Oivê e do Cazàssa. A pàgina a gh'à ancón bezéugno de quarche agiustamento (uniformâ e grafîe; magara dêuviâ de dizanbigoaçioìn: &quot;cricca&quot; a l'é dêuviâ in zeneize ascì pe dî &quot;córpo, ictus&quot; ma anche &quot;venatûa&quot;).</comment>
      <origin>272816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1385" sha1="20y2rvf918pyhraw3wkg9f92a8kn6qk" xml:space="preserve">A '''crìcca'''&lt;ref&gt;Diçionäio zeneise-italian «Giovanni Casaccia» 2ª ed. (1876): [https://ligu.re/it/dic/cas/cricca Cricca]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Diçionäio zeneise-italian «Giuseppe Olivieri» (1851): [https://ligu.re/it/dic/oli/cricca Cricca]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Segóndo o [https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2014/06/Aprosio-vol-2.pdf Vocabolâio Ligùre] do Sergio Aprosio, a paròlla ''crica'' a l'é atestâ con sto scignificâto inte tùtta a Ligùria e in Piemónte ascì.&lt;/ref&gt; (in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''saliscendi'') a l'è o mecanîximo tradiçionâ pe serâ pòrte, portoìn ò barcoìn. A conscìste inte 'na làmma ò stanghétta de [[færo]] inperniâ a 'n'estremitæ in sce l'àrva e mesciâ da 'na còrda ò da 'na lêva; quànde a vêgne tiâ zu, l'estremitæ lìbera da bâra a s'incràsta drénto de 'n blòcco fìsso a mòddo de gàncio ò de dénte (dîto &quot;acricòu&quot;), ch'o têgne a batéuia serâ.

[[File:Old door door latch.jpg|thumb|A crìcca de 'na pòrta]]

== Âtri scignificâti ==
A parolla cricca in [[Dialettu savuneize|savuneise]] a pö avèi differenti significäti:
* infärtu;
* venöia de in materiäle, sc-ciappöia suttî;
* faccia, aspèttu, in sensu spregiatîvu (''u l'a inn-a brütta cricca'').

== Nòtte ==
&lt;references/&gt;

[[Categorîa:Lengua zeneise]]
[[Categorîa:Lengua savuneise]]
[[Categorîa:Vocabolâio]]</text>
      <sha1>20y2rvf918pyhraw3wkg9f92a8kn6qk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ciaciaradda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3882</id>
    <revision>
      <id>272840</id>
      <parentid>194129</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>272840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="975" sha1="qph60fnxk35oaira0uxsjf005k9imby" xml:space="preserve">{{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}}
[[Immaggine:Arnold Lakhovsky Conversation.png|miniatura|[[Arnold Lakhovsky]], ''U discurì'', [[1935]] ca.]]
U '''ciatelä''' (ditu '''ciacerä''' o '''ciatezä''' ascì) u l'è 'n genere de [[Descórso|discursu]] nu furmäle dund'u nu se pärla de argumenti funçiunäli o de d'e questiuìn che gh'han da ese tratè&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160729082956/https://www.dummies.com/how-to/content/how-to-master-the-art-of-small-talk.html|tìtolo=How to Master the Art of Small Talk|outô=Donna Fisher|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;. U l'è dunca 'n discursu cunvensiunäle insce d'e mateie de pocu cuntu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/small-talk|tìtolo=small talk|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;.

== Funçiuìn ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== Notte ==
&lt;references /&gt;

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comunicaçion]]</text>
      <sha1>qph60fnxk35oaira0uxsjf005k9imby</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272841</id>
      <parentid>272840</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Ciattellä]] a [[Ciatelä]]: sv</comment>
      <origin>272840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="975" sha1="qph60fnxk35oaira0uxsjf005k9imby" xml:space="preserve">{{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}}
[[Immaggine:Arnold Lakhovsky Conversation.png|miniatura|[[Arnold Lakhovsky]], ''U discurì'', [[1935]] ca.]]
U '''ciatelä''' (ditu '''ciacerä''' o '''ciatezä''' ascì) u l'è 'n genere de [[Descórso|discursu]] nu furmäle dund'u nu se pärla de argumenti funçiunäli o de d'e questiuìn che gh'han da ese tratè&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160729082956/https://www.dummies.com/how-to/content/how-to-master-the-art-of-small-talk.html|tìtolo=How to Master the Art of Small Talk|outô=Donna Fisher|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;. U l'è dunca 'n discursu cunvensiunäle insce d'e mateie de pocu cuntu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/small-talk|tìtolo=small talk|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;.

== Funçiuìn ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== Notte ==
&lt;references /&gt;

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comunicaçion]]</text>
      <sha1>qph60fnxk35oaira0uxsjf005k9imby</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272845</id>
      <parentid>272841</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>272845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="947" sha1="iynfq52049p0sj2du80449nvmct9s5z" xml:space="preserve">{{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}}
[[Immaggine:Arnold Lakhovsky Conversation.png|miniatura|[[Arnold Lakhovsky]], ''U discurì'', [[1935]] ca.]]
A '''ciaciaradda''' a l'è 'n genere de [[Descórso|discursu]] nu furmäle dund'u nu se pärla de argumenti funçiunäli o de d'e questiuìn che gh'han da ese tratè&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160729082956/https://www.dummies.com/how-to/content/how-to-master-the-art-of-small-talk.html|tìtolo=How to Master the Art of Small Talk|outô=Donna Fisher|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;. A ciaciaradda a l'è dunca 'n discursu cunvensiunäle insce d'e mateie de pocu cuntu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/small-talk|tìtolo=small talk|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;.

== Funçiuìn ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== Notte ==
&lt;references /&gt;

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comunicaçion]]</text>
      <sha1>iynfq52049p0sj2du80449nvmct9s5z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272846</id>
      <parentid>272845</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Ciatelä]] a [[A meju intende]]</comment>
      <origin>272845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="947" sha1="iynfq52049p0sj2du80449nvmct9s5z" xml:space="preserve">{{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}}
[[Immaggine:Arnold Lakhovsky Conversation.png|miniatura|[[Arnold Lakhovsky]], ''U discurì'', [[1935]] ca.]]
A '''ciaciaradda''' a l'è 'n genere de [[Descórso|discursu]] nu furmäle dund'u nu se pärla de argumenti funçiunäli o de d'e questiuìn che gh'han da ese tratè&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160729082956/https://www.dummies.com/how-to/content/how-to-master-the-art-of-small-talk.html|tìtolo=How to Master the Art of Small Talk|outô=Donna Fisher|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;. A ciaciaradda a l'è dunca 'n discursu cunvensiunäle insce d'e mateie de pocu cuntu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/small-talk|tìtolo=small talk|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;.

== Funçiuìn ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== Notte ==
&lt;references /&gt;

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comunicaçion]]</text>
      <sha1>iynfq52049p0sj2du80449nvmct9s5z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272848</id>
      <parentid>272846</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[A meju intende]] a [[Ciaciaradda]]: pff</comment>
      <origin>272845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="947" sha1="iynfq52049p0sj2du80449nvmct9s5z" xml:space="preserve">{{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}}
[[Immaggine:Arnold Lakhovsky Conversation.png|miniatura|[[Arnold Lakhovsky]], ''U discurì'', [[1935]] ca.]]
A '''ciaciaradda''' a l'è 'n genere de [[Descórso|discursu]] nu furmäle dund'u nu se pärla de argumenti funçiunäli o de d'e questiuìn che gh'han da ese tratè&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160729082956/https://www.dummies.com/how-to/content/how-to-master-the-art-of-small-talk.html|tìtolo=How to Master the Art of Small Talk|outô=Donna Fisher|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;. A ciaciaradda a l'è dunca 'n discursu cunvensiunäle insce d'e mateie de pocu cuntu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/small-talk|tìtolo=small talk|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;.

== Funçiuìn ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== Notte ==
&lt;references /&gt;

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comunicaçion]]</text>
      <sha1>iynfq52049p0sj2du80449nvmct9s5z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272854</id>
      <parentid>272848</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>272854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1996" sha1="rqy5sswt489ld56c4oa2xryhvvmpj37" xml:space="preserve">{{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}}
[[Immaggine:Arnold Lakhovsky Conversation.png|miniatura|[[Arnold Lakhovsky]], ''U discurì'', [[1935]] ca.]]
A '''ciaciaradda'''{{#tag:ref|Dita ''ciarla''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/montaldeo/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - chiacchierata|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; o ''ciaciarâta''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=montaldeo|tìtolo=TIG - chiacchierata|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Casaccia|tìtolo=Dizionario Genovese-Italiano|url=https://books.google.com/books?id=lKReD4Ao2oYC&amp;pg=PA217|ediçión=2|ànno=1876|editô=Gaetano Schenone|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=217}}&lt;/ref&gt; in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''ciacceȓata'' o ''ciacheȓata'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeize]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Otubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimiggia|léngoa=IT|p=174|ISBN=979-12-985789-0-6}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} a l'è 'n genere de [[Descórso|discursu]] nu furmäle dund'u nu se pärla de argumenti funçiunäli o de d'e questiuìn che gh'han da ese tratè&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160729082956/https://www.dummies.com/how-to/content/how-to-master-the-art-of-small-talk.html|tìtolo=How to Master the Art of Small Talk|outô=Donna Fisher|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;. A ciaciaradda a l'è dunca 'n discursu cunvensiunäle insce d'e mateie de pocu cuntu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/small-talk|tìtolo=small talk|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;.

== Funçiuìn ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugrfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comunicaçion]]</text>
      <sha1>rqy5sswt489ld56c4oa2xryhvvmpj37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Regiu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5948</id>
    <revision>
      <id>272837</id>
      <parentid>211802</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T19:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Ò tradûto e parte ch'êan restæ in italiàn, con çercâ de mantegnî 'na coerensa de grafîa, ò provòu a dâ a-a pagina 'n tenô ciù &quot;enciclopedico&quot; e azónto di riferimenti a-o Vocabolâio de l'Aprosio (a pagina a l'é inta categorîa &quot;Da scasâ?&quot;)</comment>
      <origin>272837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1477" sha1="6kijk51jiy9ql0wq6y99goeteo5rrf3" xml:space="preserve">{{ZeneiseU}}
U '''regiu''' o '''rexu'''&lt;ref&gt;Sergio Aprosio: [https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2014/06/Aprosio-vol-4.pdf Vocabolario Ligure storico bibliografico sec. X-XX]&lt;/ref&gt; (in latìn ''omentum'') u l'é 'n ventraggiu du [[Pòrco|porcu]], custituîu da parte du peritunêu, 'na ræ gianca e fiûza ch'a tappezza a pansa da bestia. Sta membrann-a a vêgne döviâ inte dotræ riçette tradiçiunæ pe ingögge di pìn; e preparaçiuìn a baze de carne e ventraggi, scimili a-a [[Çìmma a-a zenéize|çimma a-a zeneize]], vêgnan poi rustîe invêce che buggîe.

[[File:Zdir 005.jpg|thumb|Regiu de porcu crûu|centro]]

== Descriçiun e stoia ==
U regiu u l'é 'na parte du peritunêu, u saccu ch'u cuntêgne l'intestìn da bestia. Inta riçetta da çimma, sciben che u cuntegnûu du pìn u l'é scimile, se dövia in cangiu u musculu du diaframma. Pe de ciü, e preparaçiuìn cou regiu vêgnan rustîe e nu buggîe, dætu che a membrann-a a l'é troppu suttî e a nu rexistiæ a-a buggitûa. Inte 'na riçetta da [[Valàdda de l'Arêuscia|Valadda de l'Arröscia]] u rexu u vêgne döviou pe ingögge i fegatìn&lt;ref&gt;Sergio Aprosio: [https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2014/06/Aprosio-vol-4.pdf Vocabolario Ligure storico bibliografico sec. X-XX]&lt;/ref&gt;. Stu tipu de ventraggiu u s'atröva in sciû mercou frescu o seccu ascì. 

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

[[Categorîa:Cuxinn-a]]
[[Categorîa:Da scassâ?]]</text>
      <sha1>6kijk51jiy9ql0wq6y99goeteo5rrf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Wikipediàn/Statìstiche</title>
    <ns>4</ns>
    <id>17183</id>
    <revision>
      <id>272833</id>
      <parentid>271438</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>stat</comment>
      <origin>272833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1567" sha1="qtj1ef7lu9xftgl98y95r6jje6td2v1" xml:space="preserve">* Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''174°''' pòsto, con '''11.579''' pàgine de contegnûi e con '''2.688.886''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,53'''. E biografîe són '''822''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''622'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.550'''. I file caregæ són '''39'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''272.288'''. E vôxe parlæ són '''58'''. I uténti registræ són '''20.056''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''.
* Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.547''' pàgine de contegnûi e con '''2.642.543''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,52'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.545'''. I file caregæ són '''38'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''271.005'''. E vôxe parlæ són '''57'''. I uténti registræ són '''19.920''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''.

----
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Pi-â cronologîa conplêta, [[Wikipedia:Cronologîa statìstiche da Wikipedia in Lìgure|vànni chi]]&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;[[Categorîa:O Wikipediàn|Ùrtime notìçie]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qtj1ef7lu9xftgl98y95r6jje6td2v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Wikipediàn/Archìvio</title>
    <ns>4</ns>
    <id>17357</id>
    <revision>
      <id>272834</id>
      <parentid>271439</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <origin>272834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62644" sha1="r5taaj3sv0ztwvv7jjthq1s1da4z1u6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wikipedia:Wikipediàn/Testâ}}&lt;/noinclude&gt;
&lt;br style=&quot;clear:both;&quot; /&gt;
== 2026 ==
=== Zùgno 2026 ===
;1° zùgno 2026
* Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.537''' pàgine de contegnûi e con '''2.627.467''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,51'''. E biografîe són '''819''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.539'''. I file caregæ són '''33'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''269.744'''. E vôxe parlæ són '''51'''. I uténti registræ són '''19.807''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màzzo 2026 ===
;1° màzzo 2026
* Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.512''' pàgine de contegnûi e con '''2.584.804''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.536'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.895'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.660''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Arvî 2026 ===
;1° arvî 2026
* Statìstiche a-o prìmmo de arvî do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.498''' pàgine de contegnûi e con '''2.558.963''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''817''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.535'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.327'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.523''', i uténti atîvi són '''42''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màrso 2026 ===
;1° màrso 2026
* Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.488''' pàgine de contegnûi e con '''2.535.421''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,48'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.534'''. I file caregæ són '''31'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.597'''. E vôxe parlæ són '''49'''. I uténti registræ són '''19.358''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Frevâ 2026 ===
;1° frevâ 2026
* Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.480''' pàgine de contegnûi e con '''2.523.317''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,46'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.531'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.104'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.209''', i uténti atîvi són '''34''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zenâ 2026 ===
;1° zenâ 2026
* Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.466''' pàgine de contegnûi e con '''2.492.762''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''814''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''618'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.524'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.980'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.041''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''.

== 2025 ==
=== Dixénbre 2025 ===
;1° dixénbre 2025
* Statìstiche a-o prìmmo de dixénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.455''' pàgine de contegnûi e con '''2.475.846''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''812''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''611'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.517'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.240'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''18.909''', i uténti atîvi són '''46''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Novénbre 2025 ===
;1° novénbre 2025
* Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.453''' pàgine de contegnûi e con '''2.467.139''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''811''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''609'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''264.047'''. E vôxe parlæ són '''45'''. I uténti registræ són '''18.743''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Òtôbre 2025 ===
;1° òtôbre 2025
* Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.448''' pàgine de contegnûi e con '''2.450.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''810''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.514'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''263.424'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.597''', i uténti atîvi són '''40''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Seténbre 2025 ===
;1° seténbre 2025
* Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.431''' pàgine de contegnûi e con '''2.411.568''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,41'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''28'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''262.587'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.399''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Agósto 2025 ===
;1° agósto 2025
* Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.417''' pàgine de contegnûi e con '''2.373.836''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,29'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.512'''. I file caregæ són '''24'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''259.703'''. E vôxe parlæ són '''40'''. I uténti registræ són '''18.287''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Lùggio 2025 ===
;1° lùggio 2025
* Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.407''' pàgine de contegnûi e con '''2.354.267''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,25'''. E biografîe són '''806''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.511'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''258.403'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.202''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zùgno 2025 ===
;1° zùgno 2025
* Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.400''' pàgine de contegnûi e con '''2.329.224''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,24'''. E biografîe són '''805''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.509'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.849'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.088''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màzzo 2025 ===
;1° màzzo 2025
* Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.396''' pàgine de contegnûi e con '''2.317.125''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,22'''. E biografîe són '''803''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''606'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.510'''. I file caregæ són '''19'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.510'''. E vôxe parlæ són '''35'''. I uténti registræ són '''17.967''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màrso 2025 ===
;1° màrso 2025
* Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.367''' pàgine de contegnûi e con '''2.270.474''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,20'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.501'''. I file caregæ són '''18'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''255.501'''. E vôxe parlæ són '''32'''. I uténti registræ són '''17.748''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Frevâ 2025 ===
;1° frevâ 2025
* Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''166°''' pòsto, con '''11.355''' pàgine de contegnûi e con '''2.245.374''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,19'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.504'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''254.791'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.637''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zenâ 2025 ===
;17 zenâ 2025
* O Comùn de Zêna o l'à inandiòu, insémme a-a Consulta Ligure, in [https://smart.comune.genova.it/comunicati-stampa-articoli/il-comune-cerca-cittadini-che-sappiano-parlare-scrivere-e-leggere-la censiménto de génte ch'én bónn-e a parlâ, scrîve e/ò lêze in zenéize], pe de iniçiatîve che saiàn svilupæ a-a seu fìn. Pe scrîvise bezéugna inpî [https://forms.office.com/Pages/ResponsePage.aspx?id=-qqHhIpVokKdwG1JGQY1A_2YRcOpaiBJgCm9o9FlhLlUQTlKVktaOVhIS0RURjM3RjM5V1pMTEk3Ty4u sto mòdolo chi] e, pe savéine de ciù, [https://www.facebook.com/ConsultaLigure/videos/1591814088365928 chi] se peu védde 'n filmìn de prezentaçión.

;1° zenâ 2025
* Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.342''' pàgine de contegnûi e con '''2.225.199''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.506'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.772'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.527''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''.

== 2024 ==
=== Dexénbre 2024 ===
;1° dexénbre 2024
* Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.332''' pàgine de contegnûi e con '''2.209.217''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.505'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.231'''. E vôxe parlæ són '''27'''. I uténti registræ són '''17.441''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Novénbre 2024 ===
;1° novénbre 2024
* Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.313''' pàgine de contegnûi e con '''2.186.523''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,16'''. E biografîe són '''795''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.496'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''252.553'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Òtôbre 2024 ===
;1° òtôbre 2024
* A pàgina in sce '''Arbenga''' a l'é stæta reconosciûa cómme vôxe in vedrìnn-a.
* Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.296''' pàgine de contegnûi e con '''2.162.269''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,14'''. E biografîe són '''791''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''575'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.290'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''251.394'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.248''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Seténbre 2024 ===
;5 seténbre 2024
* A-i 5, 6 e 7 de seténbre gh'é stæto 'na [https://conseggio-ligure.org/img/noticie/fra-liguria-e-lunigiana.pdf conferénsa] a Lèrxi, Améggia, e Àrcoa da-o tìtolo ''Fra Liguria e Lunigiana. Rapporti tra l’estremo Levante Ligure e le aree limitrofe. Considerazioni storiche e linguistiche'', dedicâ a-o patrimònio lengoìstico de quélla tæra.

;1° seténbre 2024
* Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.276''' pàgine de contegnûi e con '''2.143.416''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,11'''. E biografîe són '''789''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''573'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.286'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''250.200'''. E vôxe parlæ són '''25'''. I uténti registræ són '''17.157''', i uténti atîvi són '''38''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Agósto 2024 ===
;22 agósto 2024
* A pàgina in sce '''Arasce''' a l'é stæta reconosciûa cómme vôxe in vedrìnn-a.

;1° agósto 2024
* Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.269''' pàgine de contegnûi e con '''2.104.056''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,07'''. E biografîe són '''787''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''570'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.278'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''248.578'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''17.029''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''.
* L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in mentonàsco: Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn)

=== Lùggio 2024 ===
;1° lùggio 2024
* Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.257''' pàgine de contegnûi e con '''2.078.450''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,05'''. E biografîe són '''785''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''569'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.277'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''247.810'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.915''', i uténti atîvi són '''19''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zùgno 2024 ===
;29 zùgno 2024
* L'é sciortîo Google Tradutô (''Google translate'') pò-u Lìgure, inta variêtæ zenéize, scrîta segóndo e régole da [[Grafia unitäia|grafîa unitâia]]. O no l'é perfètto ma o l'é 'n gràn bótto in avànti pi-â léngoa.

;20 zûgno 2024
* Scignorîa! a l'é 'na trasmisción televixîva tùtta in zenéize ch'a se védde in sce Telenord. [https://telenord.it/scignoria-puntata-del-20-06-2024-74186 Chi] gh'é a pontâ do 20 de zùgno do 2024. 

;1° zùgno 2024
* Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.252''' pàgine de contegnûi e con '''2.060.159''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''784''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''568'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.276'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''246.370'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.816''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màzzo 2024 ===
;1° màzzo 2024
* Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.243''' pàgine de contegnûi e con '''2.047.501''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''779''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''564'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.275'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.994'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.683''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Arvî 2024 ===
;1° arvî 2024
* Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.236''' pàgine de contegnûi e con '''2.036.896''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.271'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.595'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.574''', i uténti atîvi són '''30''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màrso 2024 ===
;1° màrso 2024
* Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.226''' pàgine de contegnûi e con '''2.023.602''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.209'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.451''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Frevâ 2024 ===
;21 frevâ 2024
* Sàbbo 23 de màrso do 2024, a 9 ôe a-a séia, a-o Tiâtro Rina e Gilberto Govi a Zêna Bösanæo ghe saiâ 'n spetàcolo muxical-tiatrâle intitolòu &quot;Donde ti væ?&quot; realizòu da-o Mike fC co-a parteçipaçión de Antonello Ferroni e Franca Parodi e con di tòcchi scrîti da lê e ezegoîi da-i muxicìsti Andrea Alinovi, Enrico Bovone e Vittorio Sasso.

;1° frevâ 2024
* Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.221''' pàgine de contegnûi e con '''2.012.408''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.892'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.345''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zenâ 2024 ===
;31 zenâ 2024
* O 19 de dexénbre, inta Sâla Chierici da Bibliotêca cìvica Berio de Zêna, gh'é stæto o convêgno &quot;Leggere e scrivere in genovese&quot;, cuòu da-o &quot;Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure&quot;; a [https://conseggio-ligure.org/eventi/19-12-2023 quésto ligàmmo] se peu lêze o progràmma intrêgo. [https://www.youtube.com/watch?v=gpqpnIeBNWk Chi] gh'é o vìdeo conplêto de tùtto quéllo convêgno.

;7 zenâ 2024
* A [[Wikipedia in lìgure|Wikipedia lìgure]] a l'é arivâ, fra tùtte e sò pàgine de contegnûo, a ciù de 2.000.000 de pòule inta nòstra léngoa!

;1° zenâ 2024
* Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.212''' pàgine de contegnûi e con '''1.997.383''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.265'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.238'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.007''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''.

== 2023 ==
=== Dexénbre 2023 ===
;5 dexénbre 2023
* Ancheu, a çinqu'ôe depoîdisnâ, inte l'Àola Sàn Sarvòu in Sarzàn ghe saiâ a prezentaçión a-o pùblico da descovèrta do ciù antîgo diçionâio zenéize, êuvia do præ Cristoforo Filippi do 1834, a cûa de l'asociaçión &quot;A Compagna&quot; e con relatoî o Vittorio Lauda e o Franco Bampi.

;1° dexénbre 2023
* Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.204''' pàgine de contegnûi e con '''1. 979.782''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.714'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.003''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Novénbre 2023 ===
;1° novénbre 2023
* Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.203''' pàgine de contegnûi e con '''1.974.562''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.484'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.004''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Òtôbre 2023 ===
;5 òtôbre 2023
* Aregordæve che tùtti i zéuggia, a-e 20ː30, gh'é a dirétta in sce Telenord do nêuvo progràmma zenéize ''Scignorîaǃ'', co-o Gilberto Volpara cómme condutô. Gh'é de répliche into córso da setemànn-a e-e registraçioìn a dispoxiçión in sciô scîto ofiçiâ &lt;small&gt;(chi a prìmma pontâ)&lt;/small&gt;, bónn-a vixón!

;1° òtôbre 2023
* Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.191''' pàgine de contegnûi e con '''1.960.583''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,96'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.261'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.519'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.886''', i uténti atîvi són '''35''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Seténbre 2023 ===
;29 seténbre 2023
* Grande inisiativa do cantante zeneize Mike FC pe avardâ a lengoa ligure: chi gh'è o filmato da conferensa che le o l'à òrganizòu a Zena a-i 29 de setenbre inta biblioteca Berio insemme a-o prescidente da Consulta Ligure Giorgio Oddone, a-o lengoista Stefano Lusito e a-o giornalista Fabio Canessa.

;1° seténbre 2023
* Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.184''' pàgine de contegnûi e con '''1.947.945''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.260'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.182'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.762''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Agósto 2023 ===
;1° agósto 2023
* Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.177''' pàgine de contegnûi e con '''1.932.191''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''558'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.258'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.628'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.662''', i uténti atîvi són '''20''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Lùggio 2023 ===
;4 lùggio 2023
* Aregordæve che tùtti i venardì o sciòrte ''O Zinâ'', a prìmma revìsta in zenéize in sciâ Ræ con tànto de versción òudio de nêuve. Quésto travàggio o l'é stæto inandiòu da l'asociaçión do ''Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure''.

;1° lùggio 2023
* Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.169''' pàgine de contegnûi e con '''1.913.654''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.255'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.136'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.558''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zùgno 2023 ===
;13 zùgno 2023
* L'é sciortîo 'n nêuvo vìdeo de l'Anònimo Zenéize de Youtube: d'ancheu o ne móstra de êuvie méistre da letiatûa zenéize e di stùddi a lê dedicæ, con coménto e prezentaçión do tùtto inta léngoa nostrâ, bónn-a vixón!

;1° zùgno 2023
* Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.132''' pàgine de contegnûi e con '''1.897.118''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.249'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''240.327'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.453''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màzzo 2023 ===
;1° màzzo 2023
* Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.128''' pàgine de contegnûi e con '''1.885.375''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.247'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.880'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Arvî 2023 ===
;1° arvî 2023
* Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.117''' pàgine de contegnûi e con '''1.875.694''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.243'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.454'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.233''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màrso 2023 ===
;1° màrso 2023
* Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.105''' pàgine de contegnûi e con '''1.838.446''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,92'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''238.603'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.134''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Frevâ 2023 ===
;1° frevâ 2023
* Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.097''' pàgine de contegnûi e con '''1.818.476''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,90'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''554'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.903'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.026''', i uténti atîvi són '''33''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zenâ 2023 ===
;22 zenâ 2023
* A Compagna (de Zena) a festezza çento anni da-a seu fondaçion co-in grande spetàcolo a-o Tiatro Carlo Feliçe a-i 22 de zenâ a-e 8.30 de séia. Amiæ [https://www.youtube.com/watch?v=75-ZZ2d2184 chi] a prezentaçion! Alegri!

;1° zenâ 2023
* Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.080''' pàgine de contegnûi e con '''1.802.868''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,89'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''553'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.235'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.337'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''14.936''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''.

== 2022 ==
=== Dexénbre 2022 ===
;23 dexénbre 2022
* [[Utente:S4b1nuz E.656|S4b1nuz E.656]] o s'é [[:m:Special:Permalink/24280971|dimìsso]] da aministratô.

;1° dexénbre 2022
* Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.068''' pàgine de contegnûi e con '''1.786.321''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''756''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.237'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''236.300'''. E vôxe parlæ són '''11'''.

=== Novénbre 2022 ===
;1° novénbre 2022
* Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.052''' pàgine de contegnûi e con '''1.777.412''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.231'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''235.484'''. E vôxe parlæ són '''11'''.

=== Òtôbre 2022 ===
;28 òtôbre 2022
* O sciortià primma da fìn de st'anno chi o libbro &quot;Il genovese facile - Manuale del genovese moderno&quot; scrîto da-o Prof. Franco Bampi, o tradutô Rîco Carlini e o cónsole da Compagna Zòrzo Òdon, dove gh'é tütti i riferimenti pe scrîve e leze corettamente o zeneize, ma anche pe parlalo co-e giüste inflescioìn. Alegri!

;25 òtôbre 2022
* O skin &quot;[[:mw:Skin:Vector/2022|Vector 2022]]&quot; o l'é diventòu o nêuvo default pe-a versción desktop.

;1 òtôbre 2022
* Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.043''' pàgine de contegnûi e con '''1.761.057''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,81'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''545'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.225'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''234.935'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Seténbre 2022 ===
;1° seténbre 2022
* Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.027''' pàgine de contegnûi e con '''1.737.189''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,73'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''541'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''232.422'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Agósto 2022 ===
;24 seténbre 2022
* O team da Wikipedia in lìgure o da o seu tribûto a-o Fiorenzo Toso (1962-2022), grande lengoista do zeneize. A seu sconparsa a l'é 'na greive pèrdia pe tûtti i amanti do zeneize

;1° agósto 2022
* Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''11.015''' pàgine de contegnûi e con '''1.752.461''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,68'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''540'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''231.132'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Lùggio 2022 ===
;8 lùggio 2022
* A Wikipedia in Lìgure a l'é arivâ a 11.000 vôxe

;1 lùggio 2022
* Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.997''' pàgine de contegnûi e con '''1.727.387''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,67'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.215'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''230.577'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Zùgno 2022 ===
;1° zùgno 2022
* Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.972''' pàgine de contegnûi e con '''1.694.356''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,66'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.212'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.815'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Màzzo 2022 ===
;1° màzzo 2022
* Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10. 960''' pàgine de contegnûi e con '''1.658.045''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''538'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.208'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.115'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Arvî 2022 ===
;1° arvî 2022
* Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.945''' pàgine de contegnûi e con '''1.593.482''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són ''' 743''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''536'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.205'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.799'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Màrso 2022 ===
;1° màrso 2022
* Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.910''' pàgine de contegnûi e con '''1 .578.237''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''742''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''535'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.199'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.005'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Frevâ 2022 ===
;1° frevâ 2022
* Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.878''' pàgine de contegnûi e con '''1.529.545''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''736''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''519'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.187'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''226.092'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Zenâ 2022 ===
;31 zenâ 2022
* [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Arbenganese|l'é stæto elètto aministratô]].

;1° zenâ 2022
* Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''153°''' pòsto, con '''10.847''' pàgine de contegnûi e con '''1.494.859''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''726''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''507'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.028'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''225.267'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

== 2021 ==
=== Dexénbre 2021 ===
;1° dexénbre 2021
* Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.822''' pàgine de contegnûi e con '''1.457.655''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''720'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''502'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.174'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''224.617'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Novénbre 2021 ===
;1° novénbre 2021
* Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.796''' pàgine de contegnûi e con '''1.433.555''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,62'''. E biografîe són '''719'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''500'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.156'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''223.835'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Òtôbre 2021 ===
;1° òtôbre 2021
* Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.771''' pàgine de contegnûi e con '''1.405.032''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''715'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''497'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.144'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''222.805'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Seténbre 2021 ===
;1° seténbre 2021
* Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.748''' pàgine de contegnûi e con '''1.362.347''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''713'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''492'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.135'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''221.636'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Agósto 2021 ===
;25 agósto 2021
* L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta de Sàn Bertomê: U Sèrvu

;12 agósto 2021
* L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in garescìn: Garesce

;5 agósto 2021
* [[Utente:N.Longo|N.Longo]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/N.Longo|l'é stæto elètto aministratô]].

;1° agósto 2021
*Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.656''' pàgine de contegnûi e con '''1.314.175''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''710'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''491'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.025'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''217.346'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Lùggio 2021 ===
;6 lùggio 2021
* L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in ormeàsco: Ulmea

;1° lùggio 2021
* Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.502''' pàgine de contegnûi e con '''1.246.272''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,48'''. E biografîe són '''699'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''480'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.952'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''211.268'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Zùgno 2021 ===
;1 zùgno 2021
* Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''150°''' pòsto, con '''10.441''' pàgine de contegnûi e con '''1.171.802''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''663'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''442'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.919'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''208.309'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Màzzo 2021 ===
;23 màzzo 2021
* A prìmma pàgina scrita in arbenganese

;22 màzzo 2021
* A prìmma pàgina scrita in finarìn

;9 màzzo 2021
* A prìmma pàgina scrita in bunifazzin

;1° màzzo 2021
* Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.261''' pàgine de contegnûi e con '''1.134.671''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''645'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''422'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.743'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''205.161'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Arvî 2021 ===
;1° arvî 2021
* Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.228''' pàgine de contegnûi e con '''1.088.970''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''642'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''420'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.720'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''202.595'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Màrso 2021 ===
;22 màrso 2021
* Scialla, Scialla! Semmo arivæ a '''{{formatnum:10000}} (Dêxemilla) vôxe''' in questa Wiki! Graçie {{formatnum:10000}} vòtte a tûtti! Alêgri!

;1 màrso 2021
* Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''7.563''' pàgine de contegnûi e con '''990.935''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''639'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''417'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.066'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''196.183'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Frevâ 2021 ===
;1° frevâ 2021
* Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''185°''' pòsto, con '''5.683''' pàgine de contegnûi e con '''918.949''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''637'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.053'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''188.438'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Zenâ 2021 ===
;1° zenâ 2021
* Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2021. A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.460''' pàgine de contegnûi e con '''883.330''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''635'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.023'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''185.408'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

== 2020 ==
=== Dexénbre 2020 ===
;1° dexénbre 2020
* Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.421''' pàgine de contegnûi e con '''869.975''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''628'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''408'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.975'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''184.483'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Novénbre 2020 ===
;1° novénbre 2020
* Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.329''' pàgine de contegnûi e con '''851.866''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''613'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''395'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.872'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''183.167'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Òtôbre 2020 ===
;1° òtôbre 2020
* Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.283''' pàgine de contegnûi e con '''840.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''611'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.852'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''182.357'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Seténbre 2020 ===
;22 seténbre 2020
* O l'é stæto cangiòu l'orâio da Wikipedia Lìgure segóndo l'ôa de Zêna (CET/CEST).

;1° seténbre 2020
* Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.269''' pàgine de contegnûi e con '''835.948''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''609'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.805'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''181.794'''.

=== Agósto 2020 ===
;1° agósto 2020
* A-a fìn de lùggio a '''Wikivivagna''' a l'é divegnûa indipendente, sàiva a dî ch'a no dipende ciù da-a Wikisource globâle. O zoêno spezìn '''Samuele2002''' o l'é divegnûo aministratô da [https://lij.wikisource.org/wiki/P%C3%A0gina_prin%C3%A7ip%C3%A2 Wikivivagna]. O contribûto ciù inportante pe realizâ questa indipendensa o l'é stæto dæto da-o '''Giromìn Cangiaxo''' ch'o l'à tradûto (e o continua a tradûe) tùtta l'interfaccia pe-a Wikivivagna e a nòstra Wikipedia. Conplimenti e augûri a tùtti doî!

* Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''197°''' pòsto, con '''4.077''' pàgine de contegnûi e con '''810.431''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''596'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''381'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.632'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''179.478'''.

=== Lùggio 2020 ===
;20 lùggio 2020
* A l'é stæta creâ a '''Wikivivàgna Lìgure''' in sce [[:s:|lij.wikisource.org]]

; 14 lùggio 2020
* L'é sciortîo 'n interesante artìcolo in sciô Tabarchìn scrîto da Fiorenzo Toso: sciachæ [http://lingueemergenti.info/tabarchin/article/a-scritua-du-tabarchin-in-esperiensa-noa?fbclid=IwAR3Sceyn5CawlKLVI9FhH1POZbEX3zo1Z9qhwJ4C1kxdS5Keo0Cb9_pTY0s chi]. E chi [https://invexendo.github.io/serv-assae.html?fbclid=IwAR3W9gJsr7qv4zMktsvFMTiu7c-LPcp0SDGITPhyyM1rHozqZ2rJy7b2X2g gh'é 'n belìscimo testo scrîto e lezûo in zeneize da-o Fiorenzo Toso].

;1 lùggio 2020
* Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''198°''' pòsto, con '''3.942''' pàgine de contegnûi e con '''785.857''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''551'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''351'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.139'''.

=== Zùgno 2020 ===
;29 zùgno 2020
* Són stæti introdûti i nêuvi grùppi uténte in sciâ Wikipedia in Lìgure: Rollbacker e Mover

;26 zùgno 2020
* A l'é stæta fæta a prìmma vôxe parlâ: Penarchi - [[:File:Lijwiki-Penarchi.ogg]]

;20 zùgno 2020
* O sondàggio in scî Nêuvi grùppi uténte o l'é terminòu e a propòsta a l'é stæta aprovâ.

;1 zùgno 2020
* [[Utente:Giodiassi5|Giodiassi5]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Giodiassi5|l'é stæto elètto aministratô]].
* [[Utente:S4b1nuz E.656|S4b1nuz E.656]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/S4b1nuz E.656|l'é stæto elètto aministratô]].

=== Màzzo 2020 ===

=== Arvî 2020 ===

=== Màrso 2020 ===
;23 màrso 2020
* O l'é prezénte in scê YouTube in filmìn in sciâ lengoa zeneize pubricòu da 'n canâ specializòu inte lengoe do mondo e de difuxon internaçionâle. O filmìn o l'é stæto realizòu graçie a Giodiassi5, a-i aministratoî e a-e consulense de âtri wikipedién, co-o fìn de fâ conosce o ciù poscibile o zeneize e a lengoa ligure. [https://www.youtube.com/watch?v=O0qupghwU5o Chi gh'é o ligàmme].

=== Frevâ 2020 ===
;3 frevâ 2020 
* Scialla, scialla: a-i 4 d'Àrvî che vén, inta &quot;Libreria Paolina&quot; in Ciàssa Mateòtti ghe saiâ a prezentaçión di Evangêi, libbro tradûto da-o Rîco Carlini e publicòu da-a câza editrice ERGA. 

=== Zenâ 2020 ===
;22 zenâ 2020
* [[Utente:Aereus646|Aereus646]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Aereus646|l'é stæto elètto aministratô]].

== 2019 ==
=== Dexénbre 2019 ===
;15 Dexénbre 2019
* Salûo a tùtti, sabbo 21 de dexénbre, a quatt'ôe dòppo disnâ, ghe saià o tradiçionâle confêugo a Zêna in Ciassa de Ferari. Saieiva 'n'ocaxón pe incontrâse pe niâtri da Wikipedia Lìgure. Pe contatti poéi scrîve inta mæ pàgina de discusción. Scignorìa!

=== Novénbre 2019 ===
;12 Novénbre 2019
* L'Universcitæ de Innsbruck a l'é aprêuvo a terminâ 'n progetto de vocabolâio zeneize-italiàn a-a pàgina https://romanistik-gephras.uibk.ac.at/content?page=home . GEPHRAS o l’é o primmo diçionäio de combinaçioin zeneise-italian. Informaçioin dettaggiæ in sciô progetto s’attreuvan [https://romanistik-gephras.uibk.ac.at/content?page=project chi]. O diçionäio o l’é in sciâ ræ da-o comenso do progetto, ma e intræ no saian definitive fin a-o frevâ do 2020. O progetto o l’é finançiou da-o fondo do stato austriaco pe-a reçerca (FWF).

=== Òtôbre 2019 ===
;2 Òtôbre 2019 
* Sòcci de A Compagna confèrman che into nêuvo ''Android'' gh'é òua anche a tastêa zenéize-lìgure lij. 

=== Seténbre 2019 ===
;1 Seténbre 2019
* L'uténte JeanM o l'à misso in sciâ ræ a [http://ligu.re/ verscion d'anteprimma do Cazassa e de l'Oliviêri digitâle]. Coménti, crìtiche e sugeriménti son tùtti bén acetæ e incoragiæ, e coscì anche i contribûti.

* A-o primmo de seténbre se son incontræ a Üpega, inta provinsa de Cuneo, i brigaschi da Tæra Brigasca.

=== Agósto 2019 ===
;10 de agosto 2019
* L'aministratô Luensu1959 o l'à òrganizòu pe-i colaboratoî de Wikipedia Lìgure 'n incontro a Cazélla a l'òstàia &quot;Antica Trattoria Del Bado&quot;. Gh'êa o tradutô Rîco Carlini e o prescidénte da Compagna de Zena Franco Bampi. Émmo parlòu de tùtto, da-o futûro do Zenéize a-a situaçion da nòstra Wiki, scinn'a-a publicaçion di Evangêi do Carlini, òua che a revixon da sò traduçion a l'é finîa. Scignorîa! 

=== Lùggio 2019 ===
;21 lùggio 2019
* [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Riconfèrma anoâle/Luensu1959/2|l'é stæto riconfermòu aministratô]].

=== Zùgno 2019 ===

=== Màzzo 2019 ===

=== Arvî 2019 ===

=== Màrso 2019 ===

=== Frevâ 2019 ===

=== Zenâ 2019 ===
;1 zenâ 2019
* Scialla, scialla, [[Utente:Badano5|Badano5]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Riconfèrma anoâle/Badano5|l'é stæto riconfermòu aministratô]]! Conpliménti! Tanti aogûri de bon travaggio! Badano5 o restiâ in càrega comme aministratô da nòstra Wiki scin a-i 3 de zenâ do 2020.

== 2018 ==
=== Dexénbre 2018 ===
;30 dexénbre 2018
* A-i 30 de dexénbre se son incontræ a Seravàlle Scrivia i doî aministratoî Luensu1959 e Badano5: se son incontræ in Âta Ligùria ''a mezza stradda'' perché un o vîve a Romma e l'âtro o vîve a Grenoble! L'é nasciûa a-o prinçipio de dexénbre a tersa figìnn-a do Feipìn, za aministratô da nòstra Wiki e vice-prescidénte da Compagna into pasòu. Augùri de tùtto cheu! O Feipìn o n'à scrîto a niâtri coscì: 
&lt;blockquote&gt;&quot;No poei imaginâ cös'o l'ê

Sentî a feliçitæ de-e dôe figìnn-e 

Quande àn saciûo, belle stelìnn-e

Che n'âtro astro nêuo o gh'é

Inta vitta de seu câi a luxî

A l'é a Cecilia, a se ciamma coscì

E no se fâ pe dî, ma intanto dilla

A l'é nasciûa into giorno do Balilla!&lt;/blockquote&gt;

;22 dexénbre 2018
* O pròscimo confêugo o se tegniâ a Zêna a-i 22 de dexénbre do 2018 de dòppo disnâ.

=== Novénbre 2018 ===

=== Òtôbre 2018 ===
;1 òtôbre 2018
* Aregordémose ògni tanto de dâ 'n'eugiâ [http://www.primocanale.it/network/liguriancheu/ chi] a-a rùbrica &quot;Ligùria ancheu&quot; in sciô Primo Canale

;15 òtôbre 2018
* Quande i polìtichi parlan in zenéize de Zena e de consegoénse pe-a çitæ a càoza do ponte ch'o l'é deruòu. Amîa [http://www.primocanale.it/notizie/odone-negri-l-addio-alla-presidenza-della-camera-di-commercio-in-dialetto-202002.html chi] inta trasmisción &quot;Ligùria ancheu&quot;.}}

=== Seténbre 2018 ===
;9 seténbre 2018
* [[Utente:Feipìn|Feipìn]] o l'é deschèito automaticamente da-a càrega de aministratô pe inativitæ.

=== Agósto 2018 ===
;14 agósto 2018
* Doî di tréi aministratoî atoâli, Luensu1959 e o Feipìn, se son incontræ a Buzàlla a-i 10 d'agosto do 2018 a l'östàja &quot;Banco Rosso&quot;. Gh'êa anche o tradutô Rîco Carlini, o prescidénte d'A Compagna de Zêna, Franco Bampi, e Præ Carbón do santuâio da Vitöria. O têma o l'é stæto quello de comme fâ pe trovâ in finançiamento pe-a publicaçión di Evangêi tradûti da-o Rîco Carlini. O Præ Carbón o l'é aprêuvo a fâ 'na revixón da traduçión. O Carlini, into méntre, o s'é misso a tradûe i Atti di Apòstoli ascì.

* A-i 14 d'agósto 2018 o l'é derûo o pónte Morandi a Zêna. Chi gh'é 'na poexîa dedicâ a-o pónte, a Zêna e a tùtti i zeneixi:
&lt;blockquote&gt;Derûa in pónte, Derûa 'na stradda, Derûan i nervi de chi, Segûo, O pénsa: Poéivo êse la.

Derûa 'na çitæ, Òua ciù izolà, Derûa a sò economía, Frágile e insegûa.

Derûa a fêde, Ne-o çè, Ne-o destìn, Ne-a vitta.

Derûan e brássa De chi o spála, Derûa, pezánte, O magón, In sce nòstre spalle.

Tûtto o derûa Fêua che noiâtri. Génte dûa, Inospitále, Morciónn-a e Co-a tèsta comme 'n masabécco, Pe chi o no ne conosce.

Génte che travaggia, Camálli, Portoâli, Carbounée. Artexánn-i, Banchiêri, Capitann-i e Mainè. Villan in scê prîe.

Superbi, Òrgogliôzi. Fêi!

Inscìste, Inutilmente, O çê, In scia nòstra çitæ.

Che da ægua, Brátta, Róvinn-e e Bombe, A l'é sempre sciortìa.

E alôa &quot;che l'inse!&quot;, Zêna, Domán ti saiæ ancón ciú bella&lt;/blockquote&gt;

=== Lùggio 2018 ===
;16 lùggio 2018
* [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Riconfèrma anoâle/Luensu1959|l'é stæto riconfermòu aministratô]] pe sei meixi. [[m:Steward_requests/Permissions/Approved_temporary#Luensu1919@lij.wikipedia|Chi]] gh'é a conferma di Stewards

=== Zùgno 2018 ===
;23 zùgno 2018
* [[Utente:Badano5|Badano5]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Badano5|l'é stæto elètto aministratô]] pe sei meixi. [[m:Steward_requests/Permissions/Approved_temporary#Badano5@lij.wikipedia|Chi]] gh'é a conferma di Stewards.

=== Màzzo 2018 ===
;1 màzzo 2018
* O Bar de Wikipedia o l'é stæto seròu e sostitoîo da-o Wikipediàn.

=== Arvî 2018 ===
;24 arvî 2018
* [[Utente:Giromin Cangiaxo|Giromin Cangiaxo]] o l'é deschèito automaticamente da-a càrega de aministratô pe inativitæ.

=== Màrso 2018 ===
;17 màrso 2018
* Wiki Lìgure a l'é vîva e a vâ avanti co-i contribûti de tùtti! Semmo aprêuvo a fâ di cangiaménti: o l'é necesâio fâ di cangiamenti pe avéi de discuscioìn ciù vixìbili e ciæ pe tùtti. Emmo prinçipiòu a dâ recàtto in sciô Pòrtego da comunitæ e voémmo archiviâ e discuscioìn vêge de ànni inte 'na seçión ciamâ &quot;Archìvio&quot;. Cómme poéi védde, gh'é za a seçión &quot;O Wikipediàn&quot;, e chi o saiâ poscibile, prezénpio, védde e novitæ ciù recénti da letiatûa in zenéize. Si terrà conto anche di video e altro materiale multimediale da inserire sulla nostra Wiki per rendere la consultazione più reale, vivida e piacevole. Sarà questo &quot;Wikipediàn&quot; un &quot;Bar&quot; più completo, sostituendosi a lui. Chi veu dâ di sugerimenti, peu scrîve òua in sciô &quot;Pòrtego da comunitæ&quot; opûre in sciô &quot;Bar&quot;. Scignorîa a tùtti!

=== Frevâ 2018 ===

=== Zenâ 2018 ===
&lt;noinclude&gt;[[Categorîa:O Wikipediàn|Archìvio]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r5taaj3sv0ztwvv7jjthq1s1da4z1u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Faggeto Lario</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25238</id>
    <revision>
      <id>272878</id>
      <parentid>214817</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T06:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>272878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1395" sha1="9328o7m4xz0785b75f141rmd4yidcyr" xml:space="preserve">'''Faggeto Lario''' (''Faggee'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Faggeto Lario
|Panorama = 20170707_LakeComo_0181_(36465852190).jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Angela Molinari
|Partito = lìsta cìvica ''Per Quattro''
|Data elezione = 26-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Albavilla]], [[Albese con Cassano]], [[Blevio]], [[Caglio (Italia)|Caglio]], [[Carate Urio]], [[Caslino d'Erba]], [[Erba (Italia)|Erba]], [[Laglio]], [[Nesso (Italia)|Nesso]], [[Pognana Lario]], [[Tavernerio]], [[Torno]]
|Nome abitanti = (it) ''Faggetani''
|Patrono = Sàn Zòrzo
|Festivo = 23 arvî
|Mappa = Map_of_comune_of_Faggeto_Lario_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Faggeto Lario inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Faggeto Lario dal lago.jpg|thumb|300px|Faggeto Lario|centro]]

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Commo}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>9328o7m4xz0785b75f141rmd4yidcyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Faloppio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25239</id>
    <revision>
      <id>272879</id>
      <parentid>214908</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T06:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>272879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1212" sha1="qpwa9pdruhvne7df2qxluiweziqas73" xml:space="preserve">'''Faloppio''' (''Falòpp'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Faloppio
|Panorama = Faloppio (Gaggino).jpg
|Didascalia = Faloppio, panoràmma da fraçión de Gaggino
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Giuseppe Prestinari
|Partito = lìsta cìvica ''Vivere Faloppio''
|Data elezione = 5-5-2016
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Albiolo]], [[Colverde]], [[Olgiate Comasco]], [[Uggiate-Trevano]]
|Nome abitanti = (it) ''Faloppiesi''
|Patrono = Conversción de Sàn Pòulo
|Festivo = 25 zenâ
|Mappa = Map_of_comune_of_Faloppio_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Faloppio inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Commo}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>qpwa9pdruhvne7df2qxluiweziqas73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Figino Serenza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25241</id>
    <revision>
      <id>272880</id>
      <parentid>245991</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T06:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>272880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1169" sha1="esl27il2zf4iwfu03aa76jc21xunx8q" xml:space="preserve">'''Figino Serenza''' (''Figin'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Figino Serenza
|Panorama = Figino Serenza (CO) - chiesa di San Michele Arcangelo.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Roberto Moscatelli
|Partito = céntro-drîta
|Data elezione = 26-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Cantù]], [[Carimate]], [[Mariano Comense]], [[Novedrate]]
|Nome abitanti = (it) ''Figinesi''
|Patrono = Sàn Michê
|Festivo = 29 seténbre
|Mappa = Map_of_comune_of_Figino_Serenza_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Figino Serenza inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Commo}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>esl27il2zf4iwfu03aa76jc21xunx8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fino Mornasco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25242</id>
    <revision>
      <id>272881</id>
      <parentid>214821</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T06:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>272881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1262" sha1="61jrwz4sbpzny7iy2vafy1ibxvasdmh" xml:space="preserve">'''Fino Mornasco''' (''Fin Mornasch'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Fino Mornasco
|Panorama = Fino_mornasco_da_cavallasca.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Roberto Fornasiero
|Partito = lìsta cìvica ''Progetto per Fino''
|Data elezione = 26-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Cadorago]], [[Casnate con Bernate]], [[Cassina Rizzardi]], [[Cucciago]], [[Guanzate]], [[Luisago]], [[Vertemate con Minoprio]]
|Nome abitanti = (it) ''Finesi''
|Patrono = Sàn Stêva
|Festivo = 26 dexénbre
|Mappa = Map_of_comune_of_Fino_Mornasco_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Fino Mornasco inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Commo}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>61jrwz4sbpzny7iy2vafy1ibxvasdmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îzua de Berzezzi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27474</id>
    <revision>
      <id>272830</id>
      <parentid>272725</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T17:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ligàmmi de föa */ cat a màn</comment>
      <origin>272830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14582" sha1="pwwyjq36i1y3varzl9euloc73za2zio" xml:space="preserve">&lt;div id=&quot;section_SpokenWikipedia&quot; class=&quot;noprint toccolours plainlinks&quot; style=&quot;clear: right; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%; width: 300px; text-align: left; float: right&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;'''Sente sta pàgina &amp;middot; [[:Immaggine:Îzua de Berzezzi.mp3|(info)]]'''&lt;/div&gt;
[[Immaggine:Îzua_de_Berzezzi.mp3|centro|File da registraçiùn]]
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 90%&quot;&gt;Parlante: Iginio Rossello, Berzezzi&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: xx-small&quot;&gt;Registrasiùn fèta cu'a [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|oldid=272723}} vèrsciùn d'u 03-08-2026].&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
[[File: Isola di Bergeggi panoramica.JPG|thumb|L'îzua de Berzezzi]]
L''''Îzua''' '''de Berzezzi'''{{#tag:ref|o ascì ''de Sant'Eugeniu'', ''îzoa de Berzezzi'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''Insula Liguriae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]|group=n.}} (''Isola di Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'n' îzua ch'a se tröva vixìn a-a costa lìgure d'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]], de frunte a-u cumüne de [[Berzezzi]] int'a [[pruvincia de Sann-a]].

== Giografia e anbiente ==
{{Màppa de localizaçión|IT-LIG
|mark = 
|cat_fuorimappa = 
|noerr = 
|AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png
|relief = 
|max_height = 
|width = 
|float = center
|caption = L'îzua de Sant'Eugeniu int'a mappa d'a Ligüria
|border = 
|link = 
|marksize = 8
|long = 8.444661
|label = Îzua de Sant'Eugeniu
|lat = 44.234392
|longitùdineEW = E
|longitùdineSegóndi = 42.5
|longitùdinePrìmmi = 26
|longitùdineGràddi = 8
|latitùdineNS = N
|latitùdineSegóndi = 3
|latitùdinePrìmmi = 14
|latitùdineGràddi = 44
|background = 
|position = right
|label_size = 90
|sinottico = 
}}
L'îzua, ch'a fà pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi'','' a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri da-a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma, cun 'na superficce de 20.476 m², quärta îzua lìgure pe estensciùn doppu [[A Parmàia|a Palmaria]], [[Ìsua Gainâa|a Galinära]] e l'îzua d'u Tin.&lt;ref name=&quot;Parks&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva 
Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;
[[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]]
L'anbiente natüräle u l'è 'n scriĝn̂u ch'u presèrva mandilli de maccia mediterànea, basigge insc'ê rocche bagnè da-e unde, asemme a d'e ätre spece cumme u ''Limonium cordatum'', a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''.

Ascì i fundäli in gìu a l'îzua i gh'han caraterìstiche de pregiu da-u puntu de vista biulógicu.

Pe sta mutivasiùn a zona de mä vixìn a l'îzua a l'è cunsciderä [[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;|Àrea Marina Prutètta]] da l'annu [[2007]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;

A-a giurnä d'ancö a situasiùn de l'îzua a nu l'è stàbile. A pupulasiùn de ôchìn a l'è aumentä in moddu sprupuxitä, andandu a incidde 'nsc'ê caraterìstiche chìmicu-fìxiche d'u terén e 'nsc'â vegetasiùn. Cumensandu da-i däti stórici d'u [[1907]], u s'è puŝĉiüu cunstatä ch'ê varietè biulógiche han subìu d'e pèrdite cunsciderévuli.

== Stoja ==
[[File:Isola di Bergeggi - panoramio (1).jpg|thumb|L'îzua de Berzezzi vista da punente]]
Insce l'îzua ghe sun i seĝn̂i d'i primmi insediamenti de [[Liguri Antighi|Lìguri antighi]], de épuca pre-rumäna.

Insc'â sumitè se trovan i rèsti de 'na ture de avistamentu, de bäze quadräta, ch'a risäle a-u [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], custruìa surva e ruvine de 'na ciü antiga ture, a bäze circuläre, de épuca rumäna.  

Insce 'n minùsculu cianettu a levante ghe sun i rèsti de 'na gexa d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] ch'â tradisiùn a fà remuntä a-u perìudu de permanensa insce l'îzua de Sant'Eugeniu e a lé dedicä. Pe stu mutivu l'izuetta, che in épuca rumäna a l'ea ciamä ''Insula Liguriae&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Paolo de Vingo|tìtolo=Gexe rürali in Catalogna frà l'Antichitài e l'Etài de Mezzu (seculi V-X) - Gexe bateximali, gexe e capelle funéaie in te e zòne rürali da a Ligüria de punènte in ti prìmmi seculi de l'Àta Etài de Mézzu|ànno=2011|editô=|çitæ=[[Bologna]]|léngoa=IT|ISBN=978-88-904294-5-3}}&lt;/ref&gt;'', da alùa a l'ha pigiä u numme de Îzua de Sant'Eugeniu. Cu'u pasä d'u tenpu a l'è stèta ciamä, tra i ätri, Îzua de Spôtùrnu, Îzua de Nôi e ascì cu'u numme che poi u s'è mantegnüu: Îzua de Berzezzi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.centrodocumentazionepierodelfinopesce.it/le%20rappresentazioni.html|tìtolo=''E tràmme e e rapresentasiùi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;

=== Turi ===
[[File:Bergeggi island.jpg|thumb|Vixùn aerea de l'îzua]]
In épuca rumäna, insc'â sö sumitè, a l'intèrnu de 'na spece de piatafurma trianguläre, 'nsc'â superficce ireguläre d'u scöggiu, u l'è stètu tiä sciü u̇n turiùn circuläre custruìu cu'u sóllitu scistêma a bluchetti sc-ciapè de prìa lucäle de l'îzua. A funçiùn ciü veruscìmile a l'è quella de avanpostu de guärdia o de färu pe segnalä a-i naveganti in arivu da punente u portu de ''Vada Sabatia''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, ch'u l'aveiva grande inpurtansa segge int'i tràffeghi marìttimi che int'i scangi cumèrciäli terèstri.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Insce-i rèsti d'u turiùn rumàn, int'u [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], a l'è stèta custruìa 'na ture a bäze quadräta cu'i läti de çirca 4 metri. A ture a l'è stèta tiä sciü prezumibilmente in cuncumitansa cun a [[Ture d'Èa]] custruìa 'nsc'â tèrafèrma, surva 'n sperùn ruciuzu de frunte a l'îzua, inte 'n scistêma de avistamentu e difeiza d'a faŝĉia custêa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== L'abasìa de Sant'Eugeniu ===
Cu'u declìn d'u portu de ''Vada Sabatia'', l'îzua, abandunä da-a guarnixùn rumäna, int'u [[V secolo|V sécculu]] a l'è diventä rifuggiu pe-i primmi ermitti religiuzi e u l'è a stu perìudu ch'â tradisiùn a fà remuntä l'arivu e a permanensa de [[Sant'Eugeniu]] insce l'îzua.

Inturnu a l'arivu de Sant'Eugeniu insce l'îzua, ricurdiemu ch'a existe 'na bèlla lezenda ch'a l'ha cumme prutagunista l'izuetta. U se cunta ch'a-i véscuvi Eugeniu e Vindemiäle, pèrseguitè in [[Africa|Àfrica]] da-i Vàndali p'â sö fede religiuza, u s'è musträ u̇n angiou ch'u gh'ha fètu truvä 'na barchetta pe rivä a u̇n scöggiu. Rivè insc'ou scöggiu, nu ciü grossu de 'n'izuetta, quellu u s'è stacä da-a tèrafèrma, u l'ha traghetè travèrsu u Mediteràniu e u s'è fèrmä sulu quandu u l'è rivä davanti a Berzezzi. Cu'a barchetta han vôgä fina a riva e lì 'nte stu trètu de costa han cumensä a predicä a [[Crestianêximo|religiùn de Cristu]], faxendu oĝn̂i seĵa riturnu a sö izuetta ruciuza. Vindemiäle, in sèguitu u l'è partìu p'â [[Corsega|Córsega]], mentre Eugeniu u s'è stabilìu insce l'îzua duv'u l'ha fètu custruì 'na gexa e u gh'è restä finch'u l'è mortu.

Int'u [[992]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=San Paragorio di Noli. Le fasi del complesso di culto e l'insediamento circostante dalle origini all'XI secolo|url=https://books.google.it/books?id=qjmaDwAAQBAJ|ànno=2018|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|p=350 - Monastero di Bergeggi|ISBN=88-78-14805-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. Frondoni, ''Isola di Bergeggi'', in AA.VV., ''Archeologia in Liguria'', vol. III: Scavi e scoperte 1982-86, t. 2: Dall’epoca romana al Post-Medioevo, a cura di P. Melli, Soprintendenza Archeologica della Liguria Genova, 1990, p. 403 e ss.&lt;/ref&gt; u véscuvu Benärdu, pe cunsèrvä degnamente u veneràbile corpu de Sant'Eugeniu scistemä int'a gexa existente insce l'îzua, u l'ha fètu custruì 'n'abasìa afidàndula a 'n gruppu de fratti vegnüu aposta da l'abasìa de Lérins in [[Pruvensa]]. Pe puréi andä avanti, a l'abasìa vegnan asegnè divèrse réndite 'nsc'â tèrafèrma, e ciü rilevanti pe l'ecunumìa d'u munasteru se pöan cunsciderä e prupietè e i tribüti versè a Berzezzi, [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e l'[[L'Atè|Âtä]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

U 31 de märsu d'u [[1162]] u pappa Lėsciàndru III in viaggiu vèrsu a [[Fransa|França]] u s'è fermä insce l'îzua. U l'ea u sabbu primma d'a duménega d'e Pärme e a cauza de 'na buriäna, ch'a inpediva de repigiä u viaggiu, u l'ha celebrä a Pasqua cu'i fratti, partindu u mèrculedì sucesivu.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/orientamenti_caprione_bergeggi.htm|tìtolo=Gli orientamenti delle Chiese del Caprione (SP) e dell'isola di Bergeggi (SV)|outô=Vittorio Bonòra et al.|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}&lt;/ref&gt;

Int'u [[1238]] u pappa Grigö IX u l'ha sutrètu a Sann-a a gexa de Nôi, l'annu doppu Nôi a l'è stèta elevä a [[Vescuvâdu de Noi|vescuvädu]] e int'u [[1245]], cun bulla papäle, a l'è diventä outónuma, ma scicumme a diócezi a l'ea troppu póvėa de réndite pe furnì sustentamentu a 'n véscuvu, u pappa Inucensu IV u gh'ha asegnä ascì l'abasìa de Sant'Eugeniu cu'u sö patrimoĝn̂u.[[File:Isola di Bergeggi - panoramio.jpg|thumb|L'îzua vista da Nôi]]

L'acorpamentu puremmu dì ch'u dà inissiu a-a crizi d'e l'abasìa 'nsce l'îzua e sètte anni ciü tärdi, int'u [[1252]], e reliquje stesse de Sant'Eugeniu sajàn traslè da l'abasìa int'a catedräle de San Paragoriu a Nôi.

Int'u [[1336]] u se tröva traccia de 'n sulu fratte 'nsce l'îzua. Dex'anni ciü tärdi, i fratti sun diventè quattru, ma doppu sta däta nu se gh'han ciü nutissie de prezense insce l'îzua e da alùa u l'ha inissiu u̇n perìudu de abandùn cu'u prugresivu degraddu de l'abasìa.

E ruvine d'a primma gexa paleucristiäna e de l'abasìa se pöan vedde ancùn a-a giurnä d'ancö.

=== Növi prupietäi ===
Int'u cursu d'i sécculi l'îzua a l'ha avüu diferenti prupietäi, ün di ciü inpurtanti u l'è stètu Alessandro Millelire Albini, int'i primmi anni d'u [[XX secolo|XX sécculu]], avucätu, ommu de pulìttica e cunsegé a l'intèrnu de l'aministrasiùn de l'[[Ansaldo]] a [[Zena]].

A-a fin di anni quaranta l'izuetta a l'è diventä prupietè d'u banché Giovanni Serventi. A lè a se deve a custrusiùn d'a capeletta, ch'a se vedde da l'Aurelia, dedicä a Sant'Eugeniu. Int'u [[1956]] Serventi u l'ha vendüa a-u cumendatù Pierino Tizzoni, custrutù d'u cunplèssu de Ture d'u Mä, che vurendu püblicizä e valurizä l'îzua, int'u [[1958]] u l'ha cumisciunä a-u prufesù-scultù Giuseppe Consoli 'na scultüa in fèru saldä da puzisiunä insc'â punta vèrsu [[Spoturnu|Spôtùrnu]].

L'ópera, u̇n sünóu de clarinettu setä, de çirca 3 metri in finfêru saldä cun u̇n peizu de çirca 200 kg a l'è stèta realizä cunpletamente int'u curtì de cà a Zena.

Segundu a lezenda u sünóu de clarinettu u nu l'è ätru che u̇n pastù che, sünandu u sö strumentu, u vö ciamä 'na cravetta ch'a se tröva insc'ou briccu de frunte a l'îzua vixìn a [[Ture d'Èa]]. E in efètti u gh'è 'na cravetta in fèru saldä a grandessa natüräle, ópera de Giuseppe Consoli, culucä a Ture d'Èa int'u stessu annu e oua custudìa int'u giardìn pübblicu d'u cunplèssu abitativu custruìu int'i anni sescianta duvve a se pö ancùn amirä.

Mentre u sünóu de clarinettu insce l'îzua u l'è stètu abatüu da 'na maregiä a-a fin de otubre d'u [[2018]].

Ancö l'îzua apartegne a-a famiggia Zunino-Brugna de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] che int'u 2018 a l'ha stipulä 'n acordu cun l'Aministrasiùn Cumunäle de Berzezzi ch'u prevedde u cumudätu d'üzu de l'îzua pe vint'anni.

== Ativitè sut'ègua ==
Int'e vixinanse de l'îzua e int'i sö fundäli ghe sun divèrsi punti adatti a l'imèrsciùn, cunpreixi fra e prinçipäli zone de interèsse: l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;|AMP (Àrea Marina Prutètta)]] e a ZSC (Zona Speciäle de Cunsèrvasiùn), d'a quäle i fan pärte ascì d'i trèti de mä fra i paixi de Nôi e Berzezzi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20060509012609/http://www.bergeggidiving.it/isola.htm|tìtolo=''Imersciùi in ti fundali de l'Ìsua de Berzezzi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;

==== U Piferäju ====
U piferäju u l'è 'n puntu de imèrsciùn int'u fiancu sud-ovest de l'îzua. U l'è custituìu da 'na mu̇àggia ruciuza ch'a pärte da-a superficce degradandu lentamente fina a 18 metri. U se pö vedde suviatüttu säghei, tregge, cèrnie, spilli, sciammi de castagnöe e purpetti.

==== A Franä ====
A Franä a l'è u̇n'ätra lucalitè de imèrsciùn 'nsc'ou lätu sud-est de l'îzua, cun 'na pendensa ciü duçe d'u Canalùn e 'na prufunditè màŝĉima de 30 metri. Chì i se trövan Cerianthus, anémuni, déntexi, grunghi, muene, purpi e ätre tipulugìe de peŝĉi.

==== U Canalùn ====
U Canalùn u se tröva a levante d'a Franä e u prezenta 'na prufunditè meddia ch'a và da-i 20 a-i 30 metri. Chì se pöan vedde margheritte de mä, säghei, muene e ascì büdeghi.

== Futugrafìe ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Isola di Bergeggi.jpg|L'îzua vista da-a via Aurelia
Immaggine:Isola di Bergeggi - panoramio (2).jpg|L'îzua miä da Nôi
Immaggine:Eugen Bracht - Isola di Bergeggi (1893).jpg|L'îzua de Berzezzi inte 'n quaddru d'u pitù E.Bracht d'u 1893
Immaggine:Bergeggi Panorama from Via Romana.jpg|L'îzua asemme a-a màina da-a ''[[Via Julia Augusta]]''
Immaggine:L'isola di Bergeggi al tramonto.jpg|L'îzua a-u tramuntu
Immaggine:Isola di Bergeggi SV - panoramio.jpg|U prumuntoju de l'îzua e a vixina Punta d'i Preni
Immaggine:Mar Ligure, Noli, Spotorno, Bergeggi, isola di Bergeggi e costa di Ponente verso Genova visti dal Sentiero del Pellegrino - Noli.jpg|L'îzua e a Rivea versu Zena
&lt;/gallery&gt;

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

==Ätri prugètti==
{{Interprogetto}}

== Ligàmmi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://lizua.altervista.org/4-fascicolo-lettere-g-h-i/lizua/|tìtolo=L'Îzua de Berzezzi|outô=L'Îzua|léngoa=LIJ|vìxita=2024-03-09}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi]]
[[Categorîa:Vôxe parlæ]]
[[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]]
[[Categorîa:Îzoe]]</text>
      <sha1>pwwyjq36i1y3varzl9euloc73za2zio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Cronologîa statìstiche da Wikipedia in Lìgure</title>
    <ns>4</ns>
    <id>28364</id>
    <revision>
      <id>272832</id>
      <parentid>271437</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>stat</comment>
      <origin>272832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46018" sha1="tbbl4uz19lznd8q6x8986gv6bqc46g3" xml:space="preserve">= 2026 =
=== Agósto 2026 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''174°''' pòsto, con '''11.579''' pàgine de contegnûi e con '''2.688.886''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,53'''. E biografîe són '''822''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''622'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.550'''. I file caregæ són '''39'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''272.288'''. E vôxe parlæ són '''58'''. I uténti registræ són '''20.056''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Lùggio 2026 ===
Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.547''' pàgine de contegnûi e con '''2.642.543''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,52'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.545'''. I file caregæ són '''38'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''271.005'''. E vôxe parlæ són '''57'''. I uténti registræ són '''19.920''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zùgno 2026 ===
Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.537''' pàgine de contegnûi e con '''2.627.467''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,51'''. E biografîe són '''819''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.539'''. I file caregæ són '''33'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''269.744'''. E vôxe parlæ són '''51'''. I uténti registræ són '''19.807''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màzzo 2026 ===
Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.512''' pàgine de contegnûi e con '''2.584.804''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.536'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.895'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.660''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Arvî 2026 ===
Statìstiche a-o prìmmo de arvî do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.498''' pàgine de contegnûi e con '''2.558.963''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''817''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.535'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.327'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.523''', i uténti atîvi són '''42''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màrso 2026 ===
Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.488''' pàgine de contegnûi e con '''2.535.421''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,48'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.534'''. I file caregæ són '''31'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.597'''. E vôxe parlæ són '''49'''. I uténti registræ són '''19.358''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Frevâ 2026 ===
Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.480''' pàgine de contegnûi e con '''2.523.317''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,46'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.531'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.104'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.209''', i uténti atîvi són '''34''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zenâ 2026 ===
Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.466''' pàgine de contegnûi e con '''2.492.762''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''814''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''618'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.524'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.980'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.041''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''.

= 2025 =
=== Dixénbre 2025 ===
Statìstiche a-o prìmmo de dixénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.455''' pàgine de contegnûi e con '''2.475.846''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''812''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''611'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.517'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.240'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''18.909''', i uténti atîvi són '''46''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Novénbre 2025 ===
Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.453''' pàgine de contegnûi e con '''2.467.139''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''811''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''609'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''264.047'''. E vôxe parlæ són '''45'''. I uténti registræ són '''18.743''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Òtôbre 2025 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.448''' pàgine de contegnûi e con '''2.450.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''810''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.514'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''263.424'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.597''', i uténti atîvi són '''40''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Seténbre 2025 ===
Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.431''' pàgine de contegnûi e con '''2.411.568''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,41'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''28'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''262.587'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.399''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Agósto 2025 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.417''' pàgine de contegnûi e con '''2.373.836''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,29'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.512'''. I file caregæ són '''24'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''259.703'''. E vôxe parlæ són '''40'''. I uténti registræ són '''18.287''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Lùggio 2025 ===
Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.407''' pàgine de contegnûi e con '''2.354.267''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,25'''. E biografîe són '''806''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.511'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''258.403'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.202''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zùgno 2025 ===
Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.400''' pàgine de contegnûi e con '''2.329.224''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,24'''. E biografîe són '''805''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.509'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.849'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.088''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màzzo 2025 ===
Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.396''' pàgine de contegnûi e con '''2.317.125''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,22'''. E biografîe són '''803''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''606'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.510'''. I file caregæ són '''19'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.510'''. E vôxe parlæ són '''35'''. I uténti registræ són '''17.967''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màrso 2025 ===
Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.367''' pàgine de contegnûi e con '''2.270.474''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,20'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.501'''. I file caregæ són '''18'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''255.501'''. E vôxe parlæ són '''32'''. I uténti registræ són '''17.748''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Frevâ 2025 ===
Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''166°''' pòsto, con '''11.355''' pàgine de contegnûi e con '''2.245.374''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,19'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.504'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''254.791'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.637''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zenâ 2025 ===
Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.342''' pàgine de contegnûi e con '''2.225.199''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.506'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.772'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.527''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''.

= 2024 =
=== Dexénbre 2024 ===
Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.332''' pàgine de contegnûi e con '''2.209.217''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.505'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.231'''. E vôxe parlæ són '''27'''. I uténti registræ són '''17.441''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Novénbre 2024 ===
Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.313''' pàgine de contegnûi e con '''2.186.523''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,16'''. E biografîe són '''795''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.496'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''252.553'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Òtôbre 2024 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.296''' pàgine de contegnûi e con '''2.162.269''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,14'''. E biografîe són '''791''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''575'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.290'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''251.394'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.248''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Seténbre 2024 ===
Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.276''' pàgine de contegnûi e con '''2.143.416''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,11'''. E biografîe són '''789''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''573'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.286'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''250.200'''. E vôxe parlæ són '''25'''. I uténti registræ són '''17.157''', i uténti atîvi són '''38''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Agósto 2024 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.269''' pàgine de contegnûi e con '''2.104.056''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,07'''. E biografîe són '''787''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''570'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.278'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''248.578'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''17.029''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Lùggio 2024 ===
Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.257''' pàgine de contegnûi e con '''2.078.450''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,05'''. E biografîe són '''785''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''569'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.277'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''247.810'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.915''', i uténti atîvi són '''19''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zùgno 2024 ===
Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.252''' pàgine de contegnûi e con '''2.060.159''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''784''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''568'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.276'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''246.370'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.816''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màzzo 2024 ===
Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.243''' pàgine de contegnûi e con '''2.047.501''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''779''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''564'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.275'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.994'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.683''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Arvî 2024 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.236''' pàgine de contegnûi e con '''2.036.896''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.271'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.595'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.574''', i uténti atîvi són '''30''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màrso 2024 ===
Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.226''' pàgine de contegnûi e con '''2.023.602''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.209'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.451''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Frevâ 2024 ===
Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.221''' pàgine de contegnûi e con '''2.012.408''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.892'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.345''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zenâ 2024 ===
Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.212''' pàgine de contegnûi e con '''1.997.383''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.265'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.238'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.007''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''.

= 2023 =
=== Dexénbre 2023 ===
Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.204''' pàgine de contegnûi e con '''1. 979.782''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.714'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.003''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Novénbre 2023 ===
Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.203''' pàgine de contegnûi e con '''1.974.562''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.484'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.004''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Òtôbre 2023 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.191''' pàgine de contegnûi e con '''1.960.583''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,96'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.261'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.519'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.886''', i uténti atîvi són '''35''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Seténbre 2023 ===
Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.184''' pàgine de contegnûi e con '''1.947.945''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.260'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.182'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.762''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Agósto 2023 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.177''' pàgine de contegnûi e con '''1.932.191''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''558'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.258'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.628'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.662''', i uténti atîvi són '''20''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Lùggio 2023 ===
Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.169''' pàgine de contegnûi e con '''1.913.654''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.255'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.136'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.558''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zùgno 2023 ===
Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.132''' pàgine de contegnûi e con '''1.897.118''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.249'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''240.327'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.453''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màzzo 2023 ===
Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.128''' pàgine de contegnûi e con '''1.885.375''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.247'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.880'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Arvî 2023 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.117''' pàgine de contegnûi e con '''1.875.694''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.243'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.454'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.233''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Màrso 2023 ===
Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.105''' pàgine de contegnûi e con '''1.838.446''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,92'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''238.603'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.134''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Frevâ 2023 ===
Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.097''' pàgine de contegnûi e con '''1.818.476''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,90'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''554'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.903'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.026''', i uténti atîvi són '''33''' e i aministratoî són '''5'''.

=== Zenâ 2023 ===
Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.080''' pàgine de contegnûi e con '''1.802.868''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,89'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''553'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.235'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.337'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''14.936''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''.

= 2022 =
=== Dexénbre 2022 ===
Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.068''' pàgine de contegnûi e con '''1.786.321''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''756''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.237'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''236.300'''. E vôxe parlæ són '''11'''.

=== Novénbre 2022 ===
Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.052''' pàgine de contegnûi e con '''1.777.412''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.231'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''235.484'''. E vôxe parlæ són '''11'''.

=== Òtôbre 2022 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.043''' pàgine de contegnûi e con '''1.761.057''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,81'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''545'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.225'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''234.935'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Seténbre 2022 ===
Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.027''' pàgine de contegnûi e con '''1.737.189''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,73'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''541'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''232.422'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Agósto 2022 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''11.015''' pàgine de contegnûi e con '''1.752.461''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,68'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''540'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''231.132'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Lùggio 2022 ===
Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.997''' pàgine de contegnûi e con '''1.727.387''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,67'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.215'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''230.577'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Zùgno 2022 ===
Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.972''' pàgine de contegnûi e con '''1.694.356''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,66'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.212'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.815'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Màzzo 2022 ===
Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10. 960''' pàgine de contegnûi e con '''1.658.045''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''538'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.208'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.115'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Arvî 2022 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.945''' pàgine de contegnûi e con '''1.593.482''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són ''' 743''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''536'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.205'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.799'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Màrso 2022 ===
Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.910''' pàgine de contegnûi e con '''1 .578.237''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''742''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''535'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.199'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.005'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Frevâ 2022 ===
Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.878''' pàgine de contegnûi e con '''1.529.545''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''736''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''519'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.187'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''226.092'''. E vôxe parlæ són '''9'''. 

=== Zenâ 2022 ===
Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''153°''' pòsto, con '''10.847''' pàgine de contegnûi e con '''1.494.859''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''726''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''507'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.028'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''225.267'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

= 2021 =
=== Dexénbre 2021 ===
Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.822''' pàgine de contegnûi e con '''1.457.655''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''720'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''502'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.174'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''224.617'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Novénbre 2021 ===
Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.796''' pàgine de contegnûi e con '''1.433.555''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,62'''. E biografîe són '''719'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''500'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.156'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''223.835'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Òtôbre 2021 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.771''' pàgine de contegnûi e con '''1.405.032''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''715'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''497'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.144'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''222.805'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Seténbre 2021 ===
Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.748''' pàgine de contegnûi e con '''1.362.347''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''713'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''492'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.135'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''221.636'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Agósto 2021 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.656''' pàgine de contegnûi e con '''1.314.175''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''710'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''491'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.025'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''217.346'''. E vôxe parlæ són '''9'''.

=== Lùggio 2021 ===
Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.502''' pàgine de contegnûi e con '''1.246.272''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,48'''. E biografîe són '''699'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''480'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.952'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''211.268'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Zùgno 2021 ===
Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''150°''' pòsto, con '''10.441''' pàgine de contegnûi e con '''1.171.802''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''663'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''442'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.919'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''208.309'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Màzzo 2021 ===
Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.261''' pàgine de contegnûi e con '''1.134.671''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''645'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''422'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.743'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''205.161'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Arvî 2021 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.228''' pàgine de contegnûi e con '''1.088.970''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''642'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''420'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.720'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''202.595'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Màrso 2021 ===
Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''7.563''' pàgine de contegnûi e con '''990.935''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''639'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''417'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.066'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''196.183'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Frevâ 2021 ===
Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''185°''' pòsto, con '''5.683''' pàgine de contegnûi e con '''918.949''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''637'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.053'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''188.438'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Zenâ 2021 ===
Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2021. A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.460''' pàgine de contegnûi e con '''883.330''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''635'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.023'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''185.408'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

= 2020 =
=== Dexénbre 2020 ===
Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.421''' pàgine de contegnûi e con '''869.975''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''628'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''408'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.975'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''184.483'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Novénbre 2020 ===
Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.329''' pàgine de contegnûi e con '''851.866''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''613'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''395'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.872'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''183.167'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Òtôbre 2020 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.283''' pàgine de contegnûi e con '''840.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''611'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.852'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''182.357'''. E vôxe parlæ són '''4'''.

=== Seténbre 2020 ===
Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.269''' pàgine de contegnûi e con '''835.948''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''609'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.805'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''181.794'''.

=== Agósto 2020 ===
Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''197°''' pòsto, con '''4.077''' pàgine de contegnûi e con '''810.431''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''596'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''381'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.632'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''179.478'''.

=== Lùggio 2020 ===
Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''198°''' pòsto, con '''3.942''' pàgine de contegnûi e con '''785.857''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''551'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''351'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.139'''.

[[Categorîa:Wikipedia]]</text>
      <sha1>tbbl4uz19lznd8q6x8986gv6bqc46g3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cornigén</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31423</id>
    <revision>
      <id>272817</id>
      <parentid>272729</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T15:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Imàgine</comment>
      <origin>272817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13847" sha1="cwnfv2xmtovpyod71162tst8zirpjyy" xml:space="preserve">{{Wikipedia parlâ|CORNIG%C3%89N_(Loura_Lena)_(1).ogg|270522|08-06-2026|Laura Lena, Zêna}}
{{Grafîa ofiçiâ}} 
'''Cornigén''' (''Cornigliano'' in italiàn) ò '''Cornigén Lìgure''' (nómme ofiçiâ de quànd'o l'êa comùn outònomo&lt;ref&gt;Portale Normativo: [https://portalenormativo.it/leggi/rd-1880-05-09-5469 REGIO DECRETO · n. 5469 Che autorizza il comune di Cornigliano (Genova), ad assumere la denominazione di Cornigliano Ligure]&lt;/ref&gt;) o l'é 'n quartê de [[Zena|Zêna]], into [[Muniçìppi de Zêna|Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo]]. O s'atrêuva in sciâ costêa de Ponénte da çitæ, tra [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] e [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]] e o fórma con quest'ùrtimo o Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo. L'àrea de Cornigén a conprénde e unitæ urbanìstiche de Cornigén e [[Cànpi]], che insémme gh'àivan a-i 31 de dexénbre do 2022 'na popolaçión de 14 700 abitànti&lt;ref&gt;Comùn de Zêna: [http://statistica.comune.genova.it/pubblicazioni/download/not_stat/notiziario%20anno%202022/Notiziario%204-2022.pdf Notiziario Statistico (2022)]&lt;/ref&gt;. De l'unitæ urbanìstica de Cornigén fa pàrte ascì e localitæ de [[Cônâ]] e di [[Erxélli]].

{{Divisione amministrativa
|Nome = Cornigén
|Panorama = Cornigliano Panorama.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Cornigén vìsta da-a Colonbæa, in Stràdda de Col di Lana&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Tipo = ''ex''-comùn, quartê
|Divisione amm grado 1 = Ligùria
|Divisione amm grado 2 = Zêna
|Divisione amm grado 3 = Zêna
|Data istituzione = [[1798]]
|Data soppressione = [[1926]]
|Abitanti = 14 700
|Aggiornamento abitanti = 2022
|Nome abitanti = Cornigiòtti
|Patrono = [[San Gioâne Batista|Sàn Gioâne Batìsta]]
|Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Muniçìpio VI Ponénte de Mêzo]]
|Mappa = municipi di Genova.png
|Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]]
}}
{{Çitaçión|Mæ vêgia Madonétta da l'èrto do teu pónte, l'é rósso se ti véddi perché dôv'é a Scciumæa o færo òua o te pónze; gh'êa 'n castéllo tùtto acaresòu da-o mâ, caciòu zu quéllo me l'àn fæto asoterâ|Cansón &quot;[[Madonétta de Cornigén]]&quot; do Gîno Vìlla}}

== Giögrafîa ==
Cornigén o s'èrze inta periferîa do ponénte de Zêna, bagnâ a sùd da-o [[Mâ Ligure|Mâ Lìgure]] e a levànte da-o [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]], ch'o-a divìdde da [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]]. I seu confìn do ponénte con [[Sestri Ponente|Séstri]] se pêuan identificâ inte l'[[Ariopòrto Cristòffa Cónbo]] e inta colìnn-a di Erxélli. 

O teritöio o l'é drîto, fêua chi-â zöna in ciàn da-arénte a-a costêa, inlarghîa vèrso o mâ con l'inpî fæto tra-i ànni Trénta e-o dòppo goæra. Da ponénte a levànte gh'é quàttro crénn-e prinçipæ che chìnn-an zu vèrso o mâ, ö sæ i Erxélli, a colìnn-a da Colonbæa, a colìnn-a de pàsso Speich e-a colìnn-a de Cônâ. Levòu o Ponçéivia, o quartê o l'é atraversòu da di rién picìn, che da ponénte vèrso levànte són o Riàn Sécco, o Riàn San Pê ò Riàn Carlón e-o Riàn Roncàllo. 

== Abitànti == 
{{Demografia/Cornigén}}

== Stöia ==
Segóndo o stòrico do Çinqueçénto [[Aostin Giustignan|Agostìn Giustignén]], o nómme do pòsto o poriæ vegnîne da-a ''Gens Cornelia'', a famìggia româna ch'a l'àiva di terén inta zöna, ciamâ defæti ''fundus Cornelianus'' (&quot;propietæ di Cornelii&quot;)&lt;ref&gt;Comùn de Zêna: [https://smart.comune.genova.it/sites/default/files/archivio/documenti/PD-Arc_Relazione-Archeologica.pdf Sistemazione idraulica del Rio Fegino  Verifica preventiva di interesse archeologico - relazione]&lt;/ref&gt;. Cornigén a l'êa 'na spléndida localitæ da Rivêa, cantâ scìnn-a da-o [[Françesco Petrarca|Françésco Petràrca]] cómme pòsto de vilezatûa fêua de miâgie de Zêna, e a partî da-o [[XV secolo|Quatroçénto]] o l'à vìsto a costroçión de tànte vìlle de prinçipæ famìgge zenéixi cómme i [[Döia (famiggia)|Döia]], i [[Spìnoa|Spînoa]], i [[Gentî]], i [[Pravexìn]] e-i [[De Mari|De Mâi]]. Inte l'ànno [[1752]] l'é comensòu a costroçión da grandiôza Vìlla Bonbrìn, pöi çernûa cómme rexidénsa de stæ do prìnçipe [[Ödón de Savöia]].

Into [[XIX secolo|XIX sécolo]] l'é atestòu l'ûzo di terén a Cornigén pi-â coltivaçioìn e quàrche fàbrica picìnn-a de vestî, giàcca, savón, câçìnn-a e pélle. Inta segónda meitæ do sécolo o pàize o se trasfórma inte 'n bórgo de pescoéi co-îna rìcca ativitæ turìstica ligâ a-i seu bàgni; l'é de sto perîodo a costroçión da pàrte do Dìlio Ràggio do castéllo in stîle ''liberty'' in sciô schéuggio de Sànt'Andrîa.  Alôa, o comùn de Cornigén o l'êa conpòsto da quàttro çéntri picìn, ö sæ o Bórgo prìmma do [[Pónte de Cornigén|pónte in sciô Ponçéivia]], a Mænn-a a redòsso da ciàzza, Cànpi lóngo a stràdda ch'a montâva sciù pi-â Ponçéivia e-a Colonbæa, formâ da-e câze inrocæ in sciâ scugêa e in sciâ colìnn-a derê.

A-a fìn de l'Eutoçénto Cornigén a coménsa a cangiâ profondaménte con l'urbanizaçión da çitæ de Zêna, sorviatùtto co-a nàscita de l'[[Ansàldo]] e-o fòrte ouménto da seu popolaçión. Do [[1926]] o comùn o vêgne unîo a quéllo de Zêna co-a costituçión da [[Grànde Zêna]] deçîza da-o [[Fascismo|regìmme fascìsta]]&lt;ref&gt;Portale Normativo: [https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1926-01-14;74!vig= REGIO DECRETO-LEGGE 14 gennaio 1926, n. 74 Aggregazione al comune di Genova di 19 Comuni limitrofi]&lt;/ref&gt;. Inte sti ànni coménsa a trasformaçión de 'na localitæ de mâ inte un di prìmmi quartê industriâli d'Itàlia, co-a progetaçión de 'n grànde stabiliménto pi-â produçión e-a lavoraçión de l'âsâ da pàrte de [[Agostino Rocca]] e [[Oscar Sinigaglia]]. Dòppo a goæra o stabiliménto o vêgne ricostroîo do [[1953]], quànde vêgne ascì caciòu zu o [[castéllo Ràggio]] pe lasciâ pòsto a-e fàbriche de l'âsâ e a l'ariopòrto Cristòffa Cónbo davànti a Séstri: inte sto perîodo Cornigén o pèrde a seu mænn-a con l'inpî o mâ pe mêzo chilòmetro pe tùtta a longhéssa do quartê. Tra-i tànti stabiliménti in sciâ mænn-a de Cornigén che són stæti spasæ vîa s'aregòrda prezénpio i Bàgni Supèrba, Costànsa, San Giàcomo, Lîdo, Iolànda, Mafàlda e Castéllo Ràggio. Sótt'a-o sponción de l'indùstria, ch'a l'é stæta pe tànti ànni 'na vivàgna de pòsti de travàggio, a popolaçión a regìstra 'n âtro scciupón demogràfico con l'inmigraçión de persónn-e in çèrchia de travàggio, sorviatùtto da-o Meridión. 

&lt;gallery widths=&quot;170&quot; heights=&quot;170&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|O Castéllo Ràggio (1912)
File:Cornigliano-Ligure-bagni21.jpg|Bàgni e ciàzza a Cornigén, inta zöna dónde ancheu gh'é Ciàssa Metastâxio (1916)
File:Cornigliano Stadio del Littorio.jpg|O Stàdio do Litöio, pöi Stàdio Baçigalôo, caciòu zu inte l'ànno 1958 pe lasciâ spàçio a-a remìssa di òutobo de l'AMT
&lt;/gallery&gt;

Co-a crîxi da lavoraçión de l'âsâ, o quartê o l'à pèrso into ténpo o seu péizo industriâle e de consegoénsa o tesciûo sociâle e urbàn o l'é chéito into degràddo. Za da-i ànni Setànta Cornigén a coménsa a patî 'na chéita demogràfica e a fâ i cónti co-a crôxe de l'ereditæ industriâle. Segóndo a ''Legambiente'', o tàscio de [[Càncou|tumoî]] into quartê o l'êa quàttro vòtte ciù èrto che into rèsto da çitæ e gh'êa di èrti tàsci d'inquinaménto de l'âia. Sorviatùtto a partî da-o [[2008]] Cornigén a l'é stæta ògètto d'inportànti intervénti de riqualificaçión, pe identificâ 'na seu fixonomîa e 'n nêuvo equilìbrio socio-urbanìstico. L'asmortâ de l'âtofórno do [[2005]], dòppo quéllo da còckerîa do [[2002]], o l'à portòu a 'n scignificatîvo megioaménto de condiçioìn anbientâli do quartê. Do [[2019]] l'é stæto avèrto in çìmma a-a colìnn-a di Erxélli 'n grànde pàrco co-ìn pölo scentìfico-tecnològico ch'o l'é stæto ciamòu ''Campus Erxélli''. I travàggi do progètto de rigeneraçión urbànn-a àn interesòu sorviatùtto a Stràdda de Cornigén e vàrie ciàsse e stràdde da-arénte, cómme Stràdda de Cervetto, Stràdda de Bertolotti, i nêuvi giardìn Liniâri e ciàssa Masêna. 

&lt;gallery widths=&quot;170&quot; heights=&quot;170&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Sponda destra foce Polcevera.jpg|A giæa do Ponçeivia e, in sciâ rîva drîta da seu fôxe, a fàbrica de l'âsâ intànto ch'a vêgne caciâ zu (2007)
File:Giardino lineare, Cornigliano, Genova.jpg|O Giardìn Liniâre, inougoròu do 2019
File:Campus Erzelli, Genova, 1.jpg|'Na pàrte do nêuvo ''Campus Erxélli'' 
&lt;/gallery&gt;

== Pòsti de interèsse ==
=== O scistêma de vìlle ===
&lt;gallery widths=&quot;170&quot; heights=&quot;170&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Villa Serra (Genoa) 02.jpg|Vìlla Doménego Særa e-i Giardìn Melis
File:Genova-Cornigliano-DSCF7811.JPG|Vìlla Duràsso Bonbrìn, conosciûa cómme &quot;a Gerénsa&quot; ascì, inte 'na fotografîa do 2006
&lt;/gallery&gt;
Cornigén a l'à 'n patrimònio de ciù ò mêno 50 vìlle stòriche, conpréize quélle de Cônâ, tiæ sciù tra-o [[XV secolo|Quatroçénto]] e-o [[XVIII secolo|Seteçénto]] e apartegnûe a-e famìgge nòbili zenéixi. In òcaxón di ''[[Rolli Days]]'', da-o [[2015]] l'''Ascovil'' a s'òcupa, con l'agiùtto do comùn de Zêna, de l'avertûa a-o pùbrico di palàççi con di camìn goidæ. Into rìcco scistêma de vìlle de Cornigén se mensónn-a sorviatùtto:
* Vìlla Duràsso Bonbrìn (XVIII sécolo): inportànte ezénpio d'architetûa françéize do Seteçénto in Ligùria, a l'é stæta ascì rexidénsa de stæ do prìnçipe Ödón de Savöia;
* Vìlla Doménego Særa (XVIII sécolo): strutûa neoclàscica contornâ da-i giardìn ancheu dedicæ a-o Luciano Melis, a l'é stæta prìmma muniçìpio do comùn outònomo e pöi sêde da circoscriçión scìnn'a-i ànni Novànta;
* Vìlla Gentî Bickley (XVI sécolo): restourâ do 1998, ancheu a l'achéugge a bibliotêca cìvica Goeràssi;
* Vìlla Spînoa Narizàn (XVI sécolo): êuvia do Gioâne Ponséllo, a l'é ancheu sêde do çéntro cìvico e di scàgni do Muniçìpio;
* Vìlla Spînoa Dufour (XV sécolo): conplèsso ch'o conprénde 'na vìlla de levànte, dêuviâ cómme rexidénsa privâ, e unn-a de ponénte, dêuviâ pe-e ativitæ da paròcchia.

=== Architetûe religiôze ===
In fæto d'architetûe religiôze in sciô teritöio de Cornigén e de seu localitæ s'aregòrda:
* Paròcchia de San Giacomo Apòstolo: gêxa mensonâ za into XIII sécolo, a se móstra cómm'a l'é ancheu dòppo a refæta do 1948;
* Capélla da Mænn-a ò de San Gaitàn: conosciûa cómme Capélla de Sànta Rìtta ascì, a l'é de prìmma do XV sécolo e a l'achéugge ancheu 'na còpia da stàtoa da Madònna de l'Anglónn-a venerâ da-a comunitæ lucànn-a do quartê;
* Gêxa de Sant'Andrîa e Anbrêuxo (1957);
* Badîa de Sànt'Andrîa di Erxélli: antîgo conplèsso tiòu sciù into XII sécolo da-arénte a-a ciàzza òua asoterâ, dîta &quot;o Dezèrto&quot;, a l'é avèrta a-o pùbrico sôlo inti evénti di Rolli Days;
* Gêxa de Nòstra Scignôra de Lourdes a Cànpi (1914);
* Santoâio de Nòstra Scignôra Incoronâ a Cônâ: un di ciù antîghi santoâi dedicæ a-a Madònna in Ligùria, ch'o remónta âdreitûa a-o VIII sécolo, o l'é ligòu a-a lezénda do [[Paciugo e Paciuga|Paciûgo e-a Paciûga]];
* Ötöio Nòstra Scignôra Sónta a Cônâ: tiòu sciù into XVII sécolo da-a Confratèrnita do Confaón, o l'é 'n ezénpio do barochétto zenéize.

=== Architetûe çivîli ===
Inti giardìn Luciano Melis, in fàccia a Vìlla Særa, gh'é o Monuménto a-i cadûti de Cornigén do 1915-18, travàggio do Càrlo Marchéize costitoîo da 'na bâze in prîa do Finâ ch'a l'arézze 'na braxêa de brónzo. Da-arénte gh'é o Monuménto a-i Cornigiòtti cadûti pi-â Libertæ, travàggio do Valdieri Pestelli in colaboraçión co-o fìggio Zâne, conpòsta da træ scultûe in prîa do Finâ.

&lt;gallery widths=&quot;170&quot; heights=&quot;170&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immagine: Monumento ai Caduti di Genova Cornigliano.jpg|O Monuménto a-i cadûti de Cornigén do 1915-18
Immagine: Monumento ai Corniglianesi Caduti per la Libertà a Genova Cornigliano.jpg|O Monuménto a-i Cornigiòtti cadûti pi-â Libertæ
&lt;/gallery&gt;

== Comunicaçioìn ==
Cornigén a l'é atraversâ da-a [[Stràdda Ourélia|Stràdda Statâle 1]], ch'a conzónze [[San Pê d'Ænn-a]] a [[Sestri Ponente|Séstri]] e ch'a l'é servîa da-e lìnie do traspòrto pùbrico de l'[[AMT]]. A tùtti i mòddi, l'antîgo camìn româno da Stràdda de Ourélia o pàssa ciù a mónte da Stràdda de Cornigén, lóngo l'àsse de Stràdda de Tonale, Stràdda di Domenichén, Stràdda de Cervetto, Stràdda de Muratori&lt;ref&gt;Comùn de Zêna: [https://puc.comune.genova.it/PUC/04_Livello%203/05_Livello%20Paesaggistico%20Puntuale/Newprinc36v8i.pdf Piano Urbanistico Comunale]&lt;/ref&gt;. De sciànco da Stràdda de Cornigén, do 2015 l'é stæto inougoròu a [[Stràdda Goìddo Róssa|Stràdda de Goìddo Róssa]] p'alengerî o tràfego pezànte into quartê. Insémme a Séstri, Cornigén a l'é conligâ a l'[[outostràdda A10 Zêna - Ventimìggia]] da-o cazéllo de Zêna Ariopòrto. O quartê o l'é servîo ascì da-a ferovîa Zêna-Ventimìggia co-a [[staçión de Zêna Cornigén]].

== Nòtte ==
;Nòtte a-o tèsto
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliogràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gustavo Dufour|tìtolo=Cornigliano Ligure, dalla seconda metà del 1800 ai primi decenni del 1900|ànno=1938|editô=Tip. C. Foce|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Quartê de Zêna]]</text>
      <sha1>cwnfv2xmtovpyod71162tst8zirpjyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Punta Ciappa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32996</id>
    <revision>
      <id>272863</id>
      <parentid>272613</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>ghe mettu ascì chi u tl  div amm</comment>
      <origin>272863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12729" sha1="je9to3whxtmaxk73slqz0rj3gyvwu41" xml:space="preserve">{{Camugin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Punta Ciappa
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{It}} ''Punta Chiappa''&lt;/div&gt;
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]]
|Panorama = Camogli - Punta Chiappa da ovest.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Punta Ciappa vista da Camuggi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiun
|var-stâto = Statu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]]
|Divisione amm grado 3 = Camuggi
|var-teritöio = Teritoiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 
|var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin
|var-fûzo_orâio = Füzu uraiu
|var-cartografîa = Cartugrafia
}}
'''Punta Ciappa''' (''Punta Chiappa'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é üna lengua de tera feta de rocce, ch'a se spuncia versu u mà a partì dau prumuntoiu du [[Munte de Portufin]]. Lunga quexi sinquanta metri, a spartisce a punente u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]] da l'[[Area Marinn-a Prutetta de Portufin]], a levante. 

== Storia ==
[[File:Domenico Policardi - Pianta con stabile e alcuni alloggi ed altre Fabriche appartenente al M.Gerolamo Gnecco (1781).jpg|thumb|Mappa di pusedimenti de Villa Gnecco dizegnà in tu [[1781]] da Domenico Policardi, cun indicou u ''scoglio detto la Chiappa''|left|274x274px]]
=== Urigine du numme ===
Levou che a tradusiun italiann-a posse mandà föa via in tu capì a giüsta interpretasiun, u l'é cieu che u numme u vagghe a riferise ae carateristiche du postu, pin de scöggi e de rocce. Difeti in [[Lengoa ligure|lengua ligüre]] stu termine u g'ha da vedde cu'i lastruin de pria cianelli e l'é ben puscibile ch'u segge stetu detu a stu scitu pe' a sö cunfurmasiun.

=== Da l'Etè de Mezu a l'Öttusentu ===
In ta lucalitè ghe sta de persunn-e, e ciü tante in tu gruppu de chè tiè sciü au postu d'ün antigu muin ch'u funsiunava cun l'egua e ch'u piggia u numme. Tra e testimunianse de stu postu in sce mappe antighe ghe n'é üna du [[XVI secolo|Settesentu]], disegnà da l'inzegné Domenico Policardi, duve u postu u vegne ciamou &quot;''scoglio detto la Chiappa''&quot;, ma da prezensa du muin u se ne sa zà dai tempi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], pusedüu dai Remedi, famiggia zeneize de cuntu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2348_Punta_Chiappa_Localit%C3%A0_Mulino_Drin_lavori_all'approdo_1950.htm|tìtolo=2348. Punta Chiappa, Località Mulino Drin lavori all'approdo 1950|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

In tu [[1741]] u cunte Gerolamo Gnecco, ch'u ne vegniva da [[Nervi (Zena)|Nervi]] u l'aiva decizu de catà di sciti in te vixinanse du Munte de Portufin, survia aa Punta, tiandughe sciü üna villa, trasfurmandu l'ambiente da bricchi in te de fasce cultivè a uive, ciante da frütu e fighe. A prupietè a l'éa ben vasta e a cumensava daa Punta e a se alungava &quot;sutta ai scöggi du Rucun&quot; e, versu [[Camuggi]], a cunfinava cu'a Valetta du Fussou, quella ch'a sbucca aa [[A Fuxe (Camuggi)|Fuxe]]. Üna descrisiun in tu detaggiu a l'è steta furnia dau natüralista svisseru [[Horace-Bénédict de Saussure|De Sassure]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/villa-gnecco/|tìtolo=Villa Gnecco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Aa morte du prupietaiu a strutüa a l'é steta cunvertia in t'ün albergu. Fra i vilezanti che sun pasè de chi u gh'ea finn-a stetu in tu [[1821]] u pueta ingleize [[Lord Byron]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2539_Punta_Chiappa_Villa_Gnecco_ora_Albergo_Stella_Maris_pianta.htm|tìtolo=2539. Punta Chiappa Villa Gnecco ora Albergo Stella Maris pianta|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

=== Tempi de guera ===
{{Véddi ascì|Baterie de Punta Ciappa|càngio variànte=U meximu argumentu in detaggiu}}&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Batteria puntachiappa.JPG|Üna de cazematte da Bateria
Immaggine:Camogli-batteria di Punta Chiappa-panoramica esterno (2022).jpg|A pustasiun cuntraerea
Immaggine:OsservatorioPuntaChiappa8.JPG|U telemetru
&lt;/gallery&gt;Au tempu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera]] a l'é steta tià sciü da ste parti üna pustasiun militare, ancö cunusciüa cumme Baterie de Punta Ciappa, ch'a se cumpune de ciü custrusiuin fra a punta e e lucalitè vixinn-e du Briccu e de l'Erbaiu. Lungu u senté in scia costa ch'u mena a [[San Nichiozu (Camuggi)|San Nichiozu]], in diresiun punente u gh'ea tre pustasiuin da mitraggia culeghè cun quelle a l'Erbaiu, che servivan a duminà stu brassu de mà e a navegasiun vixinn-a aa costa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cailiguregenova.it/media/filer_public/d3/2d/d32d6fc5-565b-48b0-9461-ad3666c0efb9/batterie_punta_chiappa.pdf|tìtolo=Installazioni militari sul Monte di Portofino|outô=Paola Pugsley Giongo|outô2=Elena Giongo|léngoa=IT|cid=Giongo|vìxita=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;

== Puzisiun e carateristiche ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot;&gt;
Immaggine:Camogli - Castellaro e Punta Chiappa.jpg|Camuggi, [[U Castelà (Camuggi)|U Castelà]] e a Punta
Immaggine:Punta Chiappa vista dal sentiero da San Rocco per Case Mortola.jpg|A Punta mià dau senté tra [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e [[A Murtua (Camuggi)|A Murtua]]
Immaggine:Punta Chiappa vista dalle Batterie.jpg|Punta Ciappa dae [[Baterie de Punta Ciappa|Baterie]]
&lt;/gallery&gt;
A Punta a s'alunga pe ün tretu de circa 200 metri in ta parte ciü a punente du prumuntoiu de Portufin.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Bavestrello|tìtolo=Il Promontorio di Portofino: 200 anni di biologia marina|url=https://gup.unige.it/sites/gup.unige.it/files/pagine/Il_Promontorio_di_Portofino_ebook.pdf|colànn-a=Scienze del mare|ànno=2023|editô=Genova University Press|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=21|volùmme=2}}&lt;/ref&gt; S'u se tia via ün picin atraccu pe'e barche e ün tretu de teleferica, che üna votta u l'ea adöviou dai risturanti e i alberghi che se truvavan lungu u senté, l'ünicu moddu pe' arivaghe u l'é passà daa [[A Fuxe (Camuggi)|Fuxe]], puntu d'atraccu pe'i vapuretti che fan servissiu fra [[Camuggi]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] e se ghe arrive pe' ün senté.

Cumme cunfurmasiun, Punta Ciappa a l'é ün scitu d'interesse geulogicu, tantu da ese stetu stüdiou pe'i depoxiti de minerali che se ghe tröva, ciamè &quot;''speleotemi''&quot;. Questi se mustran cumme cuè in sciu giancu che se furman cun di prucedimenti che se sümegian cun quelli che capitan in te grotte: u l'é diffisile arivaghe pe'i senté, ma se pöan amià ciü ben pasandu via mà. Sti agreghè de roccia, che pöan arivà fin a quarche metru d'artessa,  fan parte de furmasiuin dite &quot;cunglumerè de Portufin&quot; nasciüe daa pria ch'a gh'é chi, messcia tra l'ainin e i carbunati. L'egua a caminn-a in te scciapöie mangianduse a cumpunente feta de carbunati e arichinduse de calciu e de atre sustanse: quande a sciorte a cuntattu cun l'aia, u carbunatu de calciu u se depoxita in scia miagia, restandughe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/contenuti_statici/geositi/85_Catasto%20geositi.pdf|tìtolo=Speleotemi di Punta Chiappa|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

U l'é in scitu ch'u merita pe'e escursciuin e e imersciuin sutt'egua, grassie aa sö puzisiun e aa cunfurmasiun di fundi du mà, che chi sun pin de rocce e de recanti scavè. Cumme pe üna grossa fetta tra Camuggi e u prumuntoiu, anche chì a costa a l'é erta e a piccu, cun i rilievi feti che ne dixan cumme u fundu segge d'ainin messciou, ch'u l'ariva a üna prufunditè de 50 metri zà a 50 metri daa riva.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Comune di Camogli – Città Metropolitana di Genova Piano Urbanistico Comunale|çitæ=Camuggi|p=54|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/VAS/elaborati/DESCRIZIONE%20FONDATIVA/Relazione%20della%20DESCRIZIONE%20FONDATIVA.pdf|cid=AA.VV, 2023}}&lt;/ref&gt; L'ambiente sutt'egua u l'é quellu de lüxerne, rissue, ögiè, sagai e purpi, ma pö sücedde navegandu de vedde finn-a quarche möa o i drafin. A 37 metri sutta du livellu du mà gh'é a cuscì dita &quot;Grotta di Gambai&quot;, postu cunusciüu pe de imersciuin tecniche&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/punto-di-immersione-la-grotta-dei-gamberi|tìtolo=Punto di immersione la grotta dei gamberi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;, ciamou cuscì perché gh'é üna grossa culonia de ''[[Parapandalus]]'' (gambai röza).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/siti-immersione/punta-chiappa-levante-grotta-dei-gamberi-1|tìtolo=Punta Chiappa levante - Grotta dei gamberi (1)|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

Versu levante, a scügea cu'i rissö, a l'ea in ti tempi passè adövià dai camugin che vegnivan chì a fase u bagnu, ma, scicumme che nu gh'é de atressatüa e prescidiu, u nu l'é au mumentu cunsegiou. 

U tretu de costa fra a Punta e e Baterie u l'é pin de grotte e de garbi in ta roccia, cunusciüi zà dai tempi antighi. Üna de ste chi a l'é a Tann-a da Schenn-a, in te ün postu imperviu survia aa Punta, mensciunà da Ardito Desio in ta sö guidda de [[Camuggi]] e sercà pe di anni sensa che se segge pusciüu truvala.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/it/caves/view/126/|tìtolo=Tann-a da schenn-a|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; 

Segundu de testimunianse da gente du postu, a l'é steta inpia de materiale de scartu dau tempu da fin da Segunda Guera, quande s'è desmissu e Baterie.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ancùn, sutta a ste chi (e quindi a quexi duxentu metri in linia d'aia daa Punta) u ghe n'è ün atra, ciamà &quot;Grotta de Punta Ciappa&quot;, ün garbu in ta miagia prufundu üna vintenn-a de metri. Sta chi, cumme finn-a a &quot;Grotta Fasa de l'Eremitta&quot; (ciü versu [[Cà de l'Ou|Ca de l'Ou]]) e de atre grotte chi d'in giu, sun stete classifichè dau geolugu [[Arturo Issel]] in tu primmu [[XX secolo|Növesentu]] e pöi, dau natüralista Nino Sanfilippo, in ti [[Anni 1950|anni '50]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Dinale Manfredi|tìtolo=Catasto speleologico ligure 124 Li (GE) Tann-a da Schenn-a|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/ops_getfile.php?f=../nextcloud/data/catasto/files/scansioni_Issel/0124_Tanna_da_Schenna/0124_Tanna_da_Schenna.pdf|ànno=1958|editô=Catasto speleologico ligure|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== L'artà da Stella Maris ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Camogli - altare di Punta Chiappa.jpg|L'artà da Stella Maris
Immaggine:Camogli - ricorrenza Stella Maris.jpg|A ricurensa da Stella Maris, e imbarcasiuin
Immaggine:Stella Maris di Camogli4.JPG|Detaggiu du Dragun
&lt;/gallery&gt;
In tu mezu da punta, sciben che ghe tie ben du ventu e che ghe battan e unde, se ghe tröva l'artà da Stella Maris, cun ün muzaicu de devusiun fetu da Francesco Dal Pozzo. Questu u mustra, cumme in te ün'atra versciun, ch'a l'é in ta gexa de San Nichiozu, a Madonna cu'u Bambinu, in scia puppa d'üna caracca fra e unde erte, cun inturnu i mainè che pregan.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/festa-della-stella-maris/|tìtolo=Festa della Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; D'in annu in annu, aa primma dumenega d'agustu se festezza a ricurensa cu'a messa dedicà aa Stella Maris, che pe' tradisiun a prutezze i mainè.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_oggi/Gall_fotooggi_new/110_Altare_Stella_Maris_Punta_Chiappa.htm|tìtolo=110. Altare Stella Maris Punta Chiappa|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

Da l'artà se cunzunzan due prucesciuin, üna ch'a vegne da [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e a passa pe' [[San Nichiozu (Camuggi)|San Nichiozu]], l'atra, feta cu'e barche che partan dau [[Purtixö de Camuggi]] e ch'a riva aa [[A Fuxe (Camuggi)|Fuxe]] (Portu Pigöggiu). A messa a vegne dita de solitu dai previ da [[Baxilica de l'Assunta (Camuggi)|Baxilica de l'Assunta]] e de San Roccu, tantu pe'e gente in sciu scöggiu quantu pe' quelli in sce barche. Aa seia, mentre in scia ciazza in frunte au paize se tegne ün spetaculu de lüxe cu'u Dragun e i lümin missi in mà, tante gente piggian parte a l'eventu au meximu moddu metendu in mà i lümin da riva.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.marenostrumrapallo.it/dragun/|tìtolo=Stella Maris. La festa della gente di mare e della costa|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;


== Notte ==
&lt;references /&gt;
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Camuggi]]</text>
      <sha1>je9to3whxtmaxk73slqz0rj3gyvwu41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>A Fuxe (Camuggi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32999</id>
    <revision>
      <id>272861</id>
      <parentid>272612</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>ghe mettu ascì chi u tl  div amm</comment>
      <origin>272861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10109" sha1="6mnzoasthj58orkxvb4fz1uuxk4fnfi" xml:space="preserve">
{{Camugin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = A Fuxe
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{It}} ''Porto Pidocchio''&lt;/div&gt;
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]]
|Panorama = Camogli-IMG 1448.JPG
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;A Fuxe, in toccu de l'imbarcaderu&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiun
|var-stâto = Statu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]]
|Divisione amm grado 3 = Camuggi
|var-teritöio = Teritoiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 
|var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin
|var-fûzo_orâio = Füzu uraiu
|var-cartografîa = Cartugrafia
}}
'''A Fuxe''' (ciamà ''Porto Pidocchio'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]], ch'u vö dì '''Portu Pigöggiu''') u l'è ün atraccu in sciu mà ch'u se tröva dae parte du [[Munte de Portufin]], serviu dai vapuretti che fan servissiu fra [[Camuggi]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]].

== Puzisiun ==
A lucalitè a resta in ti dinturni du Prumuntoiu de Portufin, giou versu [[Camuggi]], missa tra mezu [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e [[Punta Ciappa]], lungu a costa e pocu ciü a nord da Punta, duve a costa a fa üna picinn-a insenatüa, duminà da de roccie erte, de urigine sedimentaia (puddinga). In curispundensa de duve gh'é stetu fetu l'imbarcaderu, ghe fuxa una vivagna benben picinn-a, ch'a chinn-a dau munte ch'u gh'è ae spalle. U l'è pe' sta mutivasiun che u postu  u l'ha pigiou u sö numme. 

== Storia ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (1).jpg|E ré steize
Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (2).jpg|U caminamentu
Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (3).jpg|L'atraccu
&lt;/gallery&gt;Fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] i streiti gurfi che davan in sciu mà ean zà adöviè cumme riparu dai pescuei e cumme scitu d'atraccu e de sosta pe'e barche da parte de cumünitè de [[San Nichiozu (Camuggi)|San Nichiozu]] e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], ma da ste parti pasavan finn-a i mercanti de sfröxu. U l'è stetu sulu in ti ürtimi tempi che a lucalitè a l'è vegnüa in postu duve staghe fissu.

In tu cursu de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] s'è furmou üna primma riga de chè tra u mà e u senté ch'u porta a San Nichiozu, ciamou &quot;U Muin&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/il-borgo-del-mulino/|tìtolo=Il borgo del Mulino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt; cun l'intrà au mà ch'a l'è dita &quot;I Scöggi Grossi&quot;.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1362_Porto_Pidocchio_a_Punta_Chiappa_visto_dal_mare_1960c.htm|tìtolo=1362. Porto Pidocchio e Punta Chiappa visto dal mare 1960c.|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;[[Immaggine:Domenico_Policardi_-_Pianta_con_stabile_e_alcuni_alloggi_ed_altre_Fabriche_appartenente_al_M.Gerolamo_Gnecco_(1781).jpg|sinistra|miniatura|274x274px|Mappa di pusedimenti de Villa Gnecco dizegnà in tu [[1781]] da Domenico Policardi, cun in bassu u ''scalo della Foce'']]

In t'üna mappa du [[1781]], disegnà da l'inzegné Policardi, u se vedde in tu detaggiu u toccu de prumuntoiu tra [[Punta Ciappa]] e a Fuxe, duve st'ürtima lucalitè a l'é marcà cumme &quot;''scalo della Foce''&quot;, au sbuccu da Valetta dita du Fussou, e ghe cunfinava a prupietè de Girolamo Gnecco, padrun da villa a munte da Punta.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/villa-gnecco/|tìtolo=Villa Gnecco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

Ün atru bloccu de chè u s'è furmou pöi in t'üna puzisiun ciü erta, in diresiun de Punta Ciappa, cu'a custrusiun d'üna lunga scainà ch'a l'ariva fin in t'ün gurfu benben picin, e gh'è stetu afiancou üna  custrusiun. Questa a funsiunn-a cumme puntu d'atraccu. Stu postu u l'ha pigiou u numme italian de &quot;''Porto Pidocchio''&quot; (ch'u saieiva a dì &quot;Portu Pigöggiu&quot;) pe via de sö dimensciuin picinn-e, ma u l'è vegnüu ün atraccu d'impurtansa pe'i pescuei, tantu che g'han ciantou e aste pe metighe e rè. U gh'è finn-a ün mö picin pe'i barì d'anciue saè e un atraccu duve tià in seccu quarche gussu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_449_Camogli_Punta_Chiappa_e_Porto_Pidocchio_1950.htm|tìtolo=449. Camogli Punta Chiappa e Porto Pidocchio 1950|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

In ti sö scriti du primmu [[XX secolo|Növesentu]], u preve de San Nichiozu, Don Lavarello u cunta cumme A Fuxe a fuise &quot;''üna picinn-a insenatüa du mà ch'a se ceiga cumme ün lammu in sciu sfundu d'ün pertüzu scavou in ta roccia […]''&quot;. L'ativitè du postu a l'ea apuntu a pesca e chi i ommi se fermavan a ciacierà mentre stendeivan e rè, e donne se meteivan a accunsà i garbi che gh'ean. Üna furma d'architetüa tipica de stu paesaggiu ean i cazetti, di magazin o di picin lucali duve se ghe tegniva i atressi pe andà a pescà. Quarchedün de sti chi u l'è stetu arangiou e oua l'è adöviou cumme caza pe'i vilezanti.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/un-po-di-storia-la-foce/|tìtolo=La Foce|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

U ligamme cu'a lucalitè du Muin e l'atru scà picin che gh'è, tiou sciü dai Scöggi Grossi, u pasava in te ün senté ch'u munta du bellu e u resta a piccu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_957_Porto_Pidocchio_scalinata_Punta_Chiappa.htm|tìtolo=957. Porto Pidocchio scalinata Punta Chiappa|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt; L'egua du fussou a vegniva pigià e missa in te üna grossa vasca, ch'a serviva pe fa già a möa du muin, duve se franzeiva e uive e u se maxinava u gran. I careghi ean turna purtè via mà, cu'e barche urmezè lì de frunte. A funsiunava ascì de lungu, da vixin, üna möa pe'a scorsa di pin, ch'a serviva pe tinze e rè.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;[[Immaggine:Camogli-Punta Chjiappa-DSCF0649.JPG|miniatura|A lucalitè du Muin, vista dau mà]]Dunque, vista l'ativitè che gh'ea, tra u [[1933]] e u [[1934]] s'è sentiu u bezögnu de fa ün növu pasaggiu ch'u caminesse de d'atu, che oua u l'è adöviou dai meximi pescuei pe stendighe e rè. Dai cazetti spessu se purtava i acumulatuì che servivan pe e lampare de moddu che aa Fuxe fusan carighé in sce barche cun di paranchi, cumme e rè, ch'ean fete chinà dai pali duve ean stete misse a sciügà. E barche ciü grosse che ghe pueivan stà ean i leudi, che vegnivan missi in secca dau Spadin, in curispundensa duve oua gh'è ün risturante.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_973_Punta_Chiappa_la_nuova_passerella_per_la_localit%C3%A0_Il_Mulino.htm|tìtolo=73. Punta_Chiappa la nuova passerella per la località Il Mulino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

A lucalitè in ti anni Sciüscianta a l'ha mantegnüu a sö impurtansa e üna pupulasiun fissa, grassie finn-a a l'arivu di türisti, primma da crixi ai inissi di [[Anni 2000|anni Duemia]]. In tu [[1988]] s'è finiu i travaggi pe' mette a növu u caminamentu e, da quel'annu, sun stete levè e aste duve vegnivan misse e ré a sciügà, scicumme che imbarcasiuin ghe n'ea ciü poche, segnu du cangiu de l'ativitè, versu u türismu.

A fa da testimone a l'è a custrusiun d'üna scügea ch'a posse smursà l'imbattitu de unde e cuscì difende l'atraccu ai Scöggi Grossi. Sciben che ghe segge stetu a crixi du spupulamentu e e dificultè pe gestì u scistema da pesca aa tunea (che a Fuxe u l'ea u centru de svilüppu fondamentale de sta pratica)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/articoli/tonnarelladiCamogli_torre.pdf|tìtolo=La tonnarella di Camogli: l'impianto di pesca, situato nell'A.M.P. Portofino, è una delle più antiche tradizioni pescherecce della Liguria|outô=Stefano Torre|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;, s'è sciurtii a mantegnì u türismu, grassie au fetu che gh'é ün müseu dedicou&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/museo-della-pesca|tìtolo=Museo della pesca|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt; e di servissi cumme risturanti e alberghi, che dan uspitalitè. In tu [[2022]] a l'ha serou du tüttu a tunea, u müseu e e ativitè vixinn-e, cu'u postu ch'u l'è restou sulu cumme pasaggiu pe chi u va versu San Roccu o Punta Ciappa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://piazzalevante.it/imprenditore-serio-cercasi-per-la-tonnarella-di-camogli-ma-dovra-dar-lavoro-ad-almeno-nove-persone/|tìtolo=Imprenditore serio cercasi per la Tonnarella di Camogli: ma dovrà dar lavoro ad almeno nove persone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Scicumme ch'u se tröva a piccu e u l'é ataccou aa roccia, u senté u l'è a rischiu de vegnì mangiou dau mà, tantu che segundu di stüddi feti de frescu u l'è ün di sinque posti da Ligüria ciü delichè cumme cunfurmasiun e geulugia. A prupoxitu de stu fetu sun steti diferenti i mumenti in ti anni ch'u gh'è stetu u bezögnu de fermà u caminamentu. Dae analixi fete, in ciü, pa che in t'ün seculu, a costa fra San Roccu e Punta Ciappa a segge aneta in deré de ciü che dexe metri, mangià dau mà.

Üna primma votta u l'ea capitou in tu [[1961]], ai 30 de nuvembre, quande l'é partiu üna frann-a a 100 metri d'artessa,  ch'a l'ha fetu destacà üna roccia. Epizodiu ch'u l'è capitou turna in tu [[2026]], quand'u l'è cheitu in magö in sciu senté versu a Punta e ch'u l'ha purtou a serà u percursu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.parcoportofino.it/enparprtfn/po/attachment_news.php?id=31|tìtolo=Proroga ordinanza Comune di Camogli interdizione temporanea della circolazione pedonale del sentiero in loc. Punta Chiappa Via San Nicolò|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Notte ==
&lt;references /&gt;
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Camuggi]]</text>
      <sha1>6mnzoasthj58orkxvb4fz1uuxk4fnfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272862</id>
      <parentid>272861</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>sorting foto</comment>
      <origin>272862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10108" sha1="1is6hg80wd45framqaw94hobzgcximz" xml:space="preserve">
{{Camugin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = A Fuxe
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{It}} ''Porto Pidocchio''&lt;/div&gt;
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]]
|Panorama = Camogli-IMG 1448.JPG
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;A Fuxe, in toccu de l'imbarcaderu&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiun
|var-stâto = Statu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]]
|Divisione amm grado 3 = Camuggi
|var-teritöio = Teritoiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 
|var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin
|var-fûzo_orâio = Füzu uraiu
|var-cartografîa = Cartugrafia
}}
'''A Fuxe''' (ciamà ''Porto Pidocchio'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]], ch'u vö dì '''Portu Pigöggiu''') u l'è ün atraccu in sciu mà ch'u se tröva dae parte du [[Munte de Portufin]], serviu dai vapuretti che fan servissiu fra [[Camuggi]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]].

== Puzisiun ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (1).jpg|E ré steize
Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (2).jpg|U caminamentu
Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (3).jpg|L'atraccu
&lt;/gallery&gt;A lucalitè a resta in ti dinturni du Prumuntoiu de Portufin, giou versu [[Camuggi]], missa tra mezu [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e [[Punta Ciappa]], lungu a costa e pocu ciü a nord da Punta, duve a costa a fa üna picinn-a insenatüa, duminà da de roccie erte, de urigine sedimentaia (puddinga). In curispundensa de duve gh'é stetu fetu l'imbarcaderu, ghe fuxa una vivagna benben picinn-a, ch'a chinn-a dau munte ch'u gh'è ae spalle. U l'è pe' sta mutivasiun che u postu  u l'ha pigiou u sö numme. 

== Storia ==
Fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] i streiti gurfi che davan in sciu mà ean zà adöviè cumme riparu dai pescuei e cumme scitu d'atraccu e de sosta pe'e barche da parte de cumünitè de [[San Nichiozu (Camuggi)|San Nichiozu]] e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], ma da ste parti pasavan finn-a i mercanti de sfröxu. U l'è stetu sulu in ti ürtimi tempi che a lucalitè a l'è vegnüa in postu duve staghe fissu. In tu cursu de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] s'è furmou üna primma riga de chè tra u mà e u senté ch'u porta a San Nichiozu, ciamou &quot;U Muin&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/il-borgo-del-mulino/|tìtolo=Il borgo del Mulino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt; cun l'intrà au mà ch'a l'è dita &quot;I Scöggi Grossi&quot;.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1362_Porto_Pidocchio_a_Punta_Chiappa_visto_dal_mare_1960c.htm|tìtolo=1362. Porto Pidocchio e Punta Chiappa visto dal mare 1960c.|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

In t'üna mappa du [[1781]], disegnà da l'inzegné Policardi, u se vedde in tu detaggiu u toccu de prumuntoiu tra [[Punta Ciappa]] e a Fuxe, duve st'ürtima lucalitè a l'é marcà cumme &quot;''scalo della Foce''&quot;, au sbuccu da Valetta dita du Fussou, e ghe cunfinava a prupietè de Girolamo Gnecco, padrun da villa a munte da Punta.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/villa-gnecco/|tìtolo=Villa Gnecco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;[[Immaggine:Domenico_Policardi_-_Pianta_con_stabile_e_alcuni_alloggi_ed_altre_Fabriche_appartenente_al_M.Gerolamo_Gnecco_(1781).jpg|sinistra|miniatura|274x274px|Mappa di pusedimenti de Villa Gnecco dizegnà in tu [[1781]] da Domenico Policardi, cun in bassu u ''scalo della Foce'']]

Ün atru bloccu de chè u s'è furmou pöi in t'üna puzisiun ciü erta, in diresiun de Punta Ciappa, cu'a custrusiun d'üna lunga scainà ch'a l'ariva fin in t'ün gurfu benben picin, e gh'è stetu afiancou üna  custrusiun. Questa a funsiunn-a cumme puntu d'atraccu. Stu postu u l'ha pigiou u numme italian de &quot;''Porto Pidocchio''&quot; (ch'u saieiva a dì &quot;Portu Pigöggiu&quot;) pe via de sö dimensciuin picinn-e, ma u l'è vegnüu ün atraccu d'impurtansa pe'i pescuei, tantu che g'han ciantou e aste pe metighe e rè. U gh'è finn-a ün mö picin pe'i barì d'anciue saè e un atraccu duve tià in seccu quarche gussu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_449_Camogli_Punta_Chiappa_e_Porto_Pidocchio_1950.htm|tìtolo=449. Camogli Punta Chiappa e Porto Pidocchio 1950|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

In ti sö scriti du primmu [[XX secolo|Növesentu]], u preve de San Nichiozu, Don Lavarello u cunta cumme A Fuxe a fuise &quot;''üna picinn-a insenatüa du mà ch'a se ceiga cumme ün lammu in sciu sfundu d'ün pertüzu scavou in ta roccia […]''&quot;. L'ativitè du postu a l'ea apuntu a pesca e chi i ommi se fermavan a ciacierà mentre stendeivan e rè, e donne se meteivan a accunsà i garbi che gh'ean. Üna furma d'architetüa tipica de stu paesaggiu ean i cazetti, di magazin o di picin lucali duve se ghe tegniva i atressi pe andà a pescà. Quarchedün de sti chi u l'è stetu arangiou e oua l'è adöviou cumme caza pe'i vilezanti.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/un-po-di-storia-la-foce/|tìtolo=La Foce|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

U ligamme cu'a lucalitè du Muin e l'atru scà picin che gh'è, tiou sciü dai Scöggi Grossi, u pasava in te ün senté ch'u munta du bellu e u resta a piccu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_957_Porto_Pidocchio_scalinata_Punta_Chiappa.htm|tìtolo=957. Porto Pidocchio scalinata Punta Chiappa|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt; L'egua du fussou a vegniva pigià e missa in te üna grossa vasca, ch'a serviva pe fa già a möa du muin, duve se franzeiva e uive e u se maxinava u gran. I careghi ean turna purtè via mà, cu'e barche urmezè lì de frunte. A funsiunava ascì de lungu, da vixin, üna möa pe'a scorsa di pin, ch'a serviva pe tinze e rè.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;[[Immaggine:Camogli-Punta Chjiappa-DSCF0649.JPG|miniatura|A lucalitè du Muin, vista dau mà]]Dunque, vista l'ativitè che gh'ea, tra u [[1933]] e u [[1934]] s'è sentiu u bezögnu de fa ün növu pasaggiu ch'u caminesse de d'atu, che oua u l'è adöviou dai meximi pescuei pe stendighe e rè. Dai cazetti spessu se purtava i acumulatuì che servivan pe e lampare de moddu che aa Fuxe fusan carighé in sce barche cun di paranchi, cumme e rè, ch'ean fete chinà dai pali duve ean stete misse a sciügà. E barche ciü grosse che ghe pueivan stà ean i leudi, che vegnivan missi in secca dau Spadin, in curispundensa duve oua gh'è ün risturante.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_973_Punta_Chiappa_la_nuova_passerella_per_la_localit%C3%A0_Il_Mulino.htm|tìtolo=73. Punta_Chiappa la nuova passerella per la località Il Mulino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

A lucalitè in ti anni Sciüscianta a l'ha mantegnüu a sö impurtansa e üna pupulasiun fissa, grassie finn-a a l'arivu di türisti, primma da crixi ai inissi di [[Anni 2000|anni Duemia]]. In tu [[1988]] s'è finiu i travaggi pe' mette a növu u caminamentu e, da quel'annu, sun stete levè e aste duve vegnivan misse e ré a sciügà, scicumme che imbarcasiuin ghe n'ea ciü poche, segnu du cangiu de l'ativitè, versu u türismu.

A fa da testimone a l'è a custrusiun d'üna scügea ch'a posse smursà l'imbattitu de unde e cuscì difende l'atraccu ai Scöggi Grossi. Sciben che ghe segge stetu a crixi du spupulamentu e e dificultè pe gestì u scistema da pesca aa tunea (che a Fuxe u l'ea u centru de svilüppu fondamentale de sta pratica)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/articoli/tonnarelladiCamogli_torre.pdf|tìtolo=La tonnarella di Camogli: l'impianto di pesca, situato nell'A.M.P. Portofino, è una delle più antiche tradizioni pescherecce della Liguria|outô=Stefano Torre|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;, s'è sciurtii a mantegnì u türismu, grassie au fetu che gh'é ün müseu dedicou&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/museo-della-pesca|tìtolo=Museo della pesca|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt; e di servissi cumme risturanti e alberghi, che dan uspitalitè. In tu [[2022]] a l'ha serou du tüttu a tunea, u müseu e e ativitè vixinn-e, cu'u postu ch'u l'è restou sulu cumme pasaggiu pe chi u va versu San Roccu o Punta Ciappa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://piazzalevante.it/imprenditore-serio-cercasi-per-la-tonnarella-di-camogli-ma-dovra-dar-lavoro-ad-almeno-nove-persone/|tìtolo=Imprenditore serio cercasi per la Tonnarella di Camogli: ma dovrà dar lavoro ad almeno nove persone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Scicumme ch'u se tröva a piccu e u l'é ataccou aa roccia, u senté u l'è a rischiu de vegnì mangiou dau mà, tantu che segundu di stüddi feti de frescu u l'è ün di sinque posti da Ligüria ciü delichè cumme cunfurmasiun e geulugia. A prupoxitu de stu fetu sun steti diferenti i mumenti in ti anni ch'u gh'è stetu u bezögnu de fermà u caminamentu. Dae analixi fete, in ciü, pa che in t'ün seculu, a costa fra San Roccu e Punta Ciappa a segge aneta in deré de ciü che dexe metri, mangià dau mà.

Üna primma votta u l'ea capitou in tu [[1961]], ai 30 de nuvembre, quande l'é partiu üna frann-a a 100 metri d'artessa,  ch'a l'ha fetu destacà üna roccia. Epizodiu ch'u l'è capitou turna in tu [[2026]], quand'u l'è cheitu in magö in sciu senté versu a Punta e ch'u l'ha purtou a serà u percursu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.parcoportofino.it/enparprtfn/po/attachment_news.php?id=31|tìtolo=Proroga ordinanza Comune di Camogli interdizione temporanea della circolazione pedonale del sentiero in loc. Punta Chiappa Via San Nicolò|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Notte ==
&lt;references /&gt;
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Camuggi]]</text>
      <sha1>1is6hg80wd45framqaw94hobzgcximz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lucius Aemilius Paullus Macedonicus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33078</id>
    <revision>
      <id>272835</id>
      <parentid>272736</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T18:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>272835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60045" sha1="qv9x8rhdyxfkdem30rsojqo8aik61ny" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[Immaggine:Lucius Aemilius Paullus Macedonicus.png|miniatura|Ina stàttua de brunzu truvâ a [[Brindisi]], ch'u se credde ch'a mustre u Lucius Aemilius Paullus Macedonicus]]
U '''Lucius Aemilius Paullus Macedonicus''' ('''Luciu Emiliu Paulu Macedònicu''', [[Romma|Rumma]], [[229 a.C.|229]]/[[228 a.C.|228 primma de Cristu]] - [[Romma|Rumma]], [[160 a.C.|160 primma de Cristu]]) u l'è stètu in puliticu e militâre [[Popolo roman|rumàn]], [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]] du [[182 a.C.|182]] e du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]]. ''[[Patricius]]'' da famìa di ''[[Gens Aemilia|Aemilii Paulli]]'', u l'ha cumensàu a sò ativitè pulitica au ciü tardi du [[195 a.C.|195 primma de Cristu]], cu'a càrega de ''[[quaestor]]''. Du [[192 a.C.|192 primma de Cristu]] u l'è vegnüu ''[[aediles]] curules'' e u l'è stètu numinàu cumme mèmbru du culêgiu di [[Augur|''auguria'']], mèntre du [[191 a.C.|191]] u l'ha cuèrtu a càrega de ''[[praetor]]'' e, inti dui ànni de dòppu, u l'è stètu guvernatû de l'[[Hispania Ulterior]]. Inte sta pruvinsa u l'ha batüu i ''[[Lusitani]]'', pe' pöi andà intu Levante in qualitè de ''[[legatus]]''. Du [[187 a.C.|187 primma de Cristu]] u l'è stètu fra i prumutûi de acüse cuntr'au [[Gnaeus Manlius Vulso]].

Tèmpu ch'u l'è stètu cunsu(r)e pe'a primma vòtta, u Paullus u s'è scuntràu cuntr'ai [[Liguri Antighi|Ligü(r)i]] [[Ingauni]], cu'a sò vito(r)ia ch'a g'ha fètu ricunusce u ''[[triumphus]]''. De dòppu de st'impresa u l'ha mulàu pe' in pò cu'a pulitica, pe' dedicâse aa sò famìa, ma cu'a [[tersa guèra macedònica]] u l'è stètu turna elezüu cumme cunsu(r)e, pe'u fètu d'êsse in cumandante aspèrtu, e cuscì u l'è stètu mandàu inti [[Balcâni]]. Lì, nu gua(r)i da distante da [[Pidna]], u l'ha truvàu ina [[Batàggia de Pidna|gran vito(r)ia]], ch'a l'ha marcàu a fìn du [[Régno de Macedònia|regnu de Macedònia]]. Pe' sti me(r)iti u l'ha dunca risevüu in segundu triunfu e l'&amp;#8203;''[[agnomen]]'' de &quot;Macedonicus&quot;. Ciü avanti, du [[164 a.C.|164 primma de Cristu]], u Lucius Aemilius u l'è rivàu fina aa càrega de ''[[censor]]''.

Ün di sò fìi u l'é(r)a u [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus]], ch'u l'è stètu in impurtante puliticu e militâre. A ògni moddu, scicumme che di quattru fìi numma che dui i sun vegnüi grandi e che tütti dui i sun stèti adutèi da de âtre famìe, u Paullus u l'è stètu l'ürtimu rapresentante pe'a sò ramma da ''gens Aemilia''.

== Vitta ==
=== U(r)igine ===
U Lucius Aemilius u faxeva parte da ''[[gens Aemilia]]'', cunscide(r)â dai autûi d'alantu(r)a cumme üna de famìe [[Patricius|patrissie]] ciü antìghe de [[Romma|Rumma]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 2}}&lt;/ref&gt;, tantu che üna de dixöttu ''[[tribus]]'' ciü antìghe a piava u numme pròpiu da sta pa(r)entèlla lì&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_545?Big Aemilius]'', col. 543}}&lt;/ref&gt;. E sò u(r)igine e l'é(r)an fète remuntà fina au [[Pitagora|Pitagu(r)a]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; o au segundu ré de Rumma, u [[Numa Pompilius]], insemme ae scciatte di ''[[Gens Pinarii|Pinarii]]'', di ''[[Gens Pomponia|Pomponii]]'' e di ''[[Gens Calpurnia|Calpurnii]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_Numa_Pompilius Numa Pompilius]'', 8}}&lt;/ref&gt;. In'âtra sto(r)ia da tradisiùn, cuntâ dau [[Plutàrco|Plütarcu]], a vu(r)ea pe' cuntru in'u(r)igine inte l'Emilia, a fìa de l'[[Enea]] e da [[Lavinia (mitologîa)|Lavinia]], ciü che ma(r)e du [[Ròmolo|Ròmulu]], u fundatû de Rumma [[Ròmolo e Rémmo|pe'a sò legènda]], da parte du [[Marte (divinitæ)|Marte]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_Romulus Romulus]'', 2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_545?Big Aemilius]'', col. 544}}&lt;/ref&gt;.

Pe' quant'u scrive u Plütarcu i mèmbri de scciatta i l'é(r)an marchèi daa sò &quot;âta qualitè daa mu(r)âle, ch'i cü(r)avan de lungu sènsa mai stancâse&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Intu [[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]] i ''Aemilii'' i l'han cuèrtu de spessu a càrega de [[Consul|cunsu(r)e]] e, inta stu(r)iugrafìa, inte quelli tèmpi i sun cunscide(r)èi cumme üna de scciatte ch'e mi(r)avan de pià u pute(r)e asulüu. E pa(r)entèlla amìghe di ''Aemilii'' e l'é(r)an quelle di ''[[Gens Livia|Livii]]'', di ''[[Gens Servilia|Servilii]]'', di ''[[Gens Papiria|Papirii]]'', di ''[[Cornelii Scipiones]]'', di ''[[Gensa Veturia|Veturii]]'' e di ''[[Gens Licinia|Licinii]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Shifman, 1981|p. 18}}&lt;/ref&gt;.

U ''[[cognomen]]'' Paullus (Paulu) u vö dì &quot;bassu&quot;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Çitta|Fedorova, 1982|p. 88}}&lt;/ref&gt;. U nònnu du Lucius u l'é(r)a u [[Marcus Aemilius Paullus (cunsu(r)e du 255 a.C.)|Marcus Aemilius Paullus]], cunsu(r)e du [[255 a.C.|255 primma de Cristu]] ch'u s'è batüu cuntr'ai cartaginesi tèmpu de [[Prìmma goæra pùnica|primma guèra pünica]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_581?Big Aemilius 118]'', col. 581}}&lt;/ref&gt;, mèntre sò pa(r)e, u [[Lucius Aemilius Paullus (cunsu(r)e du 219 a.C.)|Lucius Aemilius Paullus]], u l'è stètu cunsu(r)e du [[219 a.C.|219]] e du [[216 a.C.|216 primma de Cristu]], cumandante inta [[Segónda goæra ilìrica|segunda guèra ili(r)ica]] e finìu massàu inta [[Batàggia de Cànne|bataja de Canne]]. E funte e parlan ancù d'ina sö du Lucius u zuenu, l'[[Aemilia Tertia]], ch'a s'è ma(r)iâ cu'u [[Publius Cornelius Scipio Africanus]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Polýbios|[https://en.wikisource.org/wiki/The_Histories_(Paton_translation)/Book_XXXII#2 XXXII], 12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 57. 6.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Valerius Maximus|VI, 7, 1-3}}&lt;/ref&gt;.

U se pènsa che u Lucius Aemilius u l'avesse ascì in frè, adutàu dau [[Marcus Livius Salinator]] pe' vegnì u primmu di ''[[Livii Drusi]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Münzer, 1920|p. 236}}&lt;/ref&gt;. A ògni moddu, pe' in'âtra versciùn, u [[Marcus Livius Drusus|Marcus Livius Aemilianus]] u sa(r)ea stètu u fìu du [[Manius Aemilius Numida]], da ramma di ''[[Aemilii Lepidi]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Sumner, 1973|pp. 64, 66}}&lt;/ref&gt;. 

=== Zuentù ===
U nu se sà de precisu l'ànnu quand'u l'è nasciüu u Lucius Aemilius, cu'u cuntu ch'u l'è fètu ciü difissile dau mumèntu da primma elesiùn du Paullus a cunsu(r)e, ch'a l'è stèta primma da pruclamasiùn da ''[[Lex Villia annalis]]'', ch'a l'axeva missu di limiti a l'etè de sèrti magistrèi. A ògni moddu, u nu pò êsse nasciüu de dòppu du [[215 a.C.|215 primma de Cristu]], scicumme che sò pa(r)e u l'è mòrtu ai 2 d'agustu du [[216 a.C.|216 primma de Cristu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Sumner, 1973|p. 42}}&lt;/ref&gt;. Pe' quant'u scrive u [[Marcus Tullius Cicero]], u Lucius Aemilius u l'ha scampàu fìn a vegnì veggiu&lt;ref&gt;{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|61|Cato maior de senectute|tìtolo=Cato maior de senectute}}&lt;/ref&gt;, e du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]] u l'axeva i stessi ànni du [[Marcus Licinius Crassus]], mèmbru du [[primmu triumvi(r)àu]], aa fìn du [[55 a.C.|55 primma de Cristu]] (e dunca 59 o 60 ànni)&lt;ref&gt;{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|IV, 13, 2.|Epistulae ad Atticum|tìtolo=Epistulae ad Atticum}}&lt;/ref&gt;. U [[Titus Livius]] u scrive che du 168 primma de Cristu u Paullus u l'é(r)a in scia setantêna&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 41. 1.}}&lt;/ref&gt;, mèntre u [[Plütarcu]] u dixe che au tèmpu da sò segunda elesiùn a cunsu(r)e u l'é(r)a tòstu rivàu ai sciüscianta&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 10}}&lt;/ref&gt;. A partì da ste funte lì u se pènsa dunca che u Lucius Aemilius u secce nasciüu du [[229 a.C.|229]] o du [[228 a.C.|228 primma de Cristu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Sumner, 1973|p. 14, 42}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 131}}&lt;/ref&gt;, tantu da êsse rivàu aa càrega ch'u l'é(r)a ciü o mênu d'öttu ànni ciü zuenu du [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus|Scipio Africanus]] e da mèxima etè du [[Titus Quinctius Flamininus]], cu'u sò ''[[cursus honorum]]'' che pe(r)ò u l'è stètu bèn ciü cumplicàu de quellu de sti dui&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

U Lucius Aemilius u l'axeva duzze o trezz'ànni quand'u sò pa(r)e u l'è finìu massàu inta [[Batàggia de Cànne|bataja de Canne]], cu'a sò zuentù ch'a l'è stèta tüttu au tèmpu da [[Segónda goæra pùnica|segunda guèra pünica]]; u se sà ch'u l'è stètu numinàu cumme ''[[tribunus militum]]'' pe' trê votte&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://ancientrome.ru/art/artwork/img.htm?id=5804#in|tìtolo=CIL XI 1829|léngoa=RU, LA|vìxita=2026-07-30}}&lt;/ref&gt; ma u nu se sà de precisu i ànni&lt;ref&gt;{{Çitta|Sumner, 1973|p. 14}}&lt;/ref&gt;. Pe'u primmu passu du sò ''cursus honorum'' u l'è stètu inta [[Quaestor|questü(r)a]], mensunâ numma che inta sò elegìa&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;, cu'i studiusi ch'i l'han marcàu au ciü tardi a dàtta du [[195 a.C.|195 primma de Cristu]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 340}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Sumner, 1973|p. 17}}&lt;/ref&gt;.

U Plütarcu u ne rife(r)isce che l'imprinsippiu du ''cursus honorum'' du Lucius Aemilius u nu l'è stètu quellu sòlitu d'in pastrissiu rumàn: vellu u nu tegnìva de discursi inti tribünâli e nu pruvava mancu a guagnâse i favû da plêbe cun di &quot;salüi da amìxi e strenzèndu e man cun benevulènsa&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{#tag:ref|De ciü, in sciu travaju du Lucius Aemilius Paullus in qualitè de ''[[augur]]'', u [[Plütarcu]] u scrive&lt;ref name=&quot;Plütarcu10&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 10}}&lt;/ref&gt;:{{Çitaçión|U faxeva tütti i sò travai cun aspetissia e metudu, sènsa êsse distrètu da quellu ch'u gh'intrava, sènsa lascià ninte e mancu zuntâne de növu, ma u questiunava de lungu cu'i sò culêghi de càrega fina pe'e trascü(r)anse ciü picìne, e u i cunvinseva che, scibèn che ai âtri u ghe paxesse che a divinitè a fusse clemènte e a perdunesse de fassile e trascü(r)anse de pôcu cuntu, pe'u Stàttu sta lege(r)essa e incü(r)ìa e l'é(r)an in pe(r)igu.}}|group=n.}}. A primma côsa da sò vitta ch'u se sà de precisu a dàtta a l'è quand'u l'ha piàu parte au culêgiu pe' fundà a culònia rumâna de ''Croto'' ([[Croton|Crutùn]]), inta [[Calabria]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 576}}&lt;/ref&gt;, che u Titus Livius u mette du [[194 a.C.|194 primma de Cristu]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXIV. 45. 3-5.}}&lt;/ref&gt;. I âtri dui ''[[Triumviratus|triumviri]]'', ch'i l'é(r)an stèti di ''[[Praetor|praetores]]'', i l'é(r)an u [[Gnaeus Octavius (praetor)|Gnaeus Octavius]] e u [[Gaius Laetorius (praetor)|Gaius Laetorius]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 345}}&lt;/ref&gt;. Du [[193 a.C.|193]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 347}}&lt;/ref&gt; o du [[192 a.C.|192 primma de Cristu]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; u Paullus u l'ha cuèrtu a càrega de [[Aedilis|''aedilis'']] ''curulis'' e, pe'u Plütarcu, u l'ha guagnàu e elesiùi batèndu âtri duzze candidèi, cun &quot;ciaschedün de sti lì, a quant'u se dixe, ch'u l'è stètu pöi cunsu(r)e&quot;&lt;ref name=&quot;Plütarcu10&quot; /&gt;. U sò culêga u l'é(r)a in sò pa(r)ènte, u [[Marcus Aemilius Lepidus (cunsu(r)e du 187 a.C.)|Marcus Aemilius Lepidus]]. I dui ''Aemilii'' i l'han cuscì cundanàu tanti alevatûi, de prubabile pe' di abüsi in sce di terén pübbrichi ch'i l'é(r)an dèti a pixùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXV, nòtta 40}}&lt;/ref&gt;, e, cun quellu ch'i n'axevan scössu, i l'han fètu ciü bellu u tempiu de [[Giove (divinitæ)|Giôve]] cun di scüddi indu(r)èi. De ciü, a quant'u scrive u Titus Livius, i l'axevan fètu frabicà ascì dui [[Pòrtego|pòrteghi]], l'ün sutt'aa pòrte di Trèi Binélli, tacandughe di magazìn in sciu [[Téivie|Teve(r)e]], e l'âtru daa ''[[Porta Fontinalis]]'' a l'atâ du [[Marte (divinitæ)|Marte]], in moddu che passandughe intu mezzu u se puxesse intrà intu ''[[Campus Martius]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXV. 10. 11-12.}}&lt;/ref&gt;. Cun sti sò intervènti cuntr'ai alevatûi de bestiamme, podâse che u Lucius Aemilius u l'avesse tucàu i interessi da nubiltè e dunca, segundu u studiusu Egon Flaig, u l'è pròpiu sta raxùn lì a mustrà e dificultè ch'u l'ave(r)ea scuntràu inta sò carie(r)a&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 131-132}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Hispania 1a division provincial.svg|A spartisiùn da [[Penîzoa Ibérica|penisu(r)a ibe(r)ica]] fra l'&amp;#8203;''[[Hispania Citerior]]'' e l'&amp;#8203;''[[Hispania Ulterior]]'' du [[197 a.C.|197 primma de Cristu]]
Bronce de Lascuta.png|Cupia disegnâ du &quot;[[brunzu de Lascuta]]&quot;, cu'u decrêtu du ''proconsul'' Lucius Aemilius
&lt;/gallery&gt;
I studiusi i fan remuntà au [[192 a.C.|192 primma de Cristu]] l'intrâ du Lucius Aemilius intu culêgiu religiusu di ''[[Augur|augures]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 352}}&lt;/ref&gt;. Du [[191 a.C.|191 primma de Cristu]] u l'è vegnüu ''praetor'', cu'ün di sò culêghi ch'u l'é(r)a turna u Marcus Aemilius Lepidus&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 353}}&lt;/ref&gt;. U Senàu u l'ha dètu au Paullus l'&amp;#8203;''[[imperium]] [[Proconsul|proconsulare]]''&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 132}}&lt;/ref&gt; e u u l'ha mandàu inte növe pruvinse du punènte, inte l'&amp;#8203;''[[Hispania Citerior]]'', dund'u l'é(r)a scciüpàu ina guèra cuntr'aa trebü di ''[[Lusitani]]''. Inta bataja de ''Lyco'' u Paullus u l'ha patìu ina gran scunfitta, cu'a sò armâ ch'a g'ha lasciàu seimilla caütti e ch'a nu l'è mancu sciurtìa a tegnì l'acampamèntu&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXVII. 46. 7.}}&lt;/ref&gt;. Sta növa a l'è rivâ a Rumma ciü o mênu quand'u [[Manius Acilius Glabrio (cunsu(r)e du 191 a.C.)|Manius Acilius Glabrio]] e festezava u sò triunfu e cuscì a l'ha ruinàu bèn l'a(r)ia, scicumme che inte quellu mumèntu u nu se pensava che a questiùn cu'i ''Lusitani'' a fusse tantu gròssa. De cunseguènsa, a nòmina du Lucius Aemilius a n'axeva patìu&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; ma u gh'è stètu prulungàu au mèximu i pote(r)i&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 357}}&lt;/ref&gt; e, inte l'ànnu de doppu, u l'ha batüu i desenemighi&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. U Plütarcu u scrive che au Lucius Aemilius u se gh'é(r)a resu sènsa cumbatte bèn 250 sitè&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 4}}&lt;/ref&gt; e, fina au dì d'ancöi, u n'è rivàu u testu d'in sò decrêtu, dund'u se lezze che i surdatti i l'axevan pruclamàu u sò cumandante cumme impe(r)atû:
{{Çitaçión|Lucius Aemilius, fìu du Lucius, impe(r)atû, u l'ha decisu che i scciavi di abitanti de Hasta ch'i stan inta furtessa de Lascutana i seccen libe(r)èi. U l'ha cumandàu che sti lì i se tegnissen a tèra e a sitè che au dì d'ancöi a gh'apartegne, pe' tantu che stu fètu u sa(r)à gradìu au pòpulu rumàn e au Senàu. [Stu decrêtu] u l'è stètu emanàu inte l'acampamèntu duzze dì avanti de calènde de frevâ.|CIL II, 5041&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ancientrome.ru/epigr/e.htm?a=12|tìtolo=CIL II, 5041|léngoa=RU, LA|vìxita=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;|3=L(ucius) A&lt;e=I&gt;milius L(uci) f(ilius) inpeirator decreivit / utei quei Hastensium servei / in turri Lascutana habitarent / leiberei essent agrum oppidumqu(e) / quod ea tempestate posedis(s)ent / item possidere habereque / iuos(s)it dum pop(u)lus senatusque / Romanus vellet act(um) in castr{e}is / a(nte) d(iem) XII K(alendas) Febr(uarias)|lingua=LA}}

Aa fìn, fra i cumandanti rumèi, u Lucius Aemilius u l'è stètu quellu ch'u l'ha purtàu a ciü vito(r)ie inte sta parte de guère cuntr'ai ''Lusitani''. A ògni moddu, e sò imprese e nu sun stète decisive, cun ste gènte che da alantu(r)a e l'han fètu de rexistènsa aa cunquista rumâna ancù pe' du bellu tèmpu&lt;ref&gt;{{Çitta|Tsirkin, 2011|p. 218}}&lt;/ref&gt;.

=== Vulso e i frè Scipio ===
U Paullus u l'è turnàu a Rumma du [[189 a.C.|189 primma de Cristu]] e, passàu nu gua(r)i tèmpu, u l'è partìu pe'u Levante cumme mèmbru d'ina cumisciùn furmâ da dêxe ''[[Legates|legatii]]'', che fra i âtri a gh'axeva drentu i ''[[consularis]]'' [[Quintus Minucius Rufus]], [[Lucius Furius Purpureo]] e [[Quintus Minucius Thermus]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 363}}&lt;/ref&gt;. A misciùn de sti ambasciatûi a l'é(r)a quella de firmà in tratàu de pâxe cun l'[[Antîoco III|Antìucu III]], batüu dai frè Scipio, e de ti(r)à sciü in növu urdine inte l'[[Anatòlia]]. Insemme au ''proconsul'' [[Gnaeus Manlius Vulso]], che inte l'Asia u cumandava a guèra cuntr'ai [[Galati]], i ''legatii'' i sun rivèi a firmà a pâxe cun stu ré a ''[[Apamea]]'', inta stè du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]], ch'u l'ha cunfermàu e cundisiùi du tratàu de primmu acôrdiu&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1928|''[https://elexikon.ch/RE/XIV,1_1221?Big Manlius 91]'', col. 1220}}&lt;/ref&gt;. L'Antìucu u gh'axeva dunca da reti(r)à i sò surdatti d'inte l'Anatòlia, smantelà tòstu tütta a sò flòtta e cunsegnà a Rumma tütti i sò elefanti da guèra, ciü che pagà in fòrte indenitè de 12.000 [[talénto (monæa)|talènti]] inte duzz'ànni. De ciü, e nâve de l'[[impe(r)u seleucide]] e nu puxevan ciü navegà a punènte di câi de [[Göksu|''Calycadnus'']] e de [[Sarpedon (Cilicia)|''Sarpedon'']]&lt;ref&gt;{{Çitta|Klimov, 2010|p. 93}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Treaty_of_Apamea_it.png|miniatura|U terito(r)iu cuncessu a l'Antìucu aa fìn da guèra]]
Pe'a ciü parte du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]], i ''legatii'' i l'han travajàu insemme au Vulso pe' marcà i növi cunfìn inte sta regiùn&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. Intu detaju, l'[[Eumenes II|Eumenes de Pergamu]] u l'ha utegnüu tütte e tère de l'Antìucu inte l'[[Euròpa|Eurôpa]] cuscì cumme inta [[Mysia]], inta [[Phyrgia]], inta [[Lydia]] e inte l'[[Ionia]], ciü che parte de [[Caria]], [[Lycia]] e [[Pisidia]]; inte stu moddu lì u regnu de Pergamu u l'è vegnüu u stàttu ciü putènte de l'Anatòlia. Pe' cuntru, u l'è finìu a [[Rödi|Rôdi]] de tère inta Caria e inta Lycia&lt;ref&gt;{{Çitta|Klimov, 2010|pp. 93-94}}&lt;/ref&gt;.

De l'autünnu du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]] u Marcus Aemilius, insemme ai âtri ''legatii'' e ai surdatti du Vulso, u l'è dunca ciapàu a stradda pe' vegnì inderé. I rumèi i l'han passàu l'&amp;#8203;''[[Hellespontus]]'' e traversàu a [[Tracia]]. Lì i l'han duvüu cumbatte cuntr'ae trebü du pòstu, ti(r)èi dae sto(r)ie in sciu gran malòppu che u Vulso u l'ave(r)ea piàu intu Levante, e, inte ün de sti scuntri, u l'è finìu massàu u Quintus Minucius Thermus. Quande ch'i sun rivèi a ''[[Apollonia]]'', inte l'[[Illiria|Illi(r)ia]], u l'é(r)a zà invernu e cuscì l'armâ a se gh'è fermâ: defèti, a traversâ pe' l'Italia de quella stagiùn a l'é(r)a cunscide(r)â in pe(r)ìgu tròppu grande&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1928|''[https://elexikon.ch/RE/XIV,1_1221?Big Manlius 91]'', col. 1221}}&lt;/ref&gt;. 

Rivàu a primma, u Vulso e i ''legatii'' i sun dunca sbarchèi a [[Brindisi|''Brindisium'']], pe' rivà a Rumma pe' tèra. Intu [[Ténpio de Bellona|tempiu de ''Bellona'']] u ''proconsul'' u l'ha dunca dètu cuntu au [[Senàu de Rumma|Senàu]] de sò vito(r)ie, pe' dumandâghe s'u l'ave(r)ea risevüu u ''[[triumphus]]''. Pe(r)ò, inte quellu mumèntu, a ciü parte di ''legatii'', cumpresu u Lucius Aemilius, a nu s'è dìta d'acôrdiu, scicumme ch'i u l'acüsavan d'avê vusciüu pià l'Antìucu in moddu cuntra(r)iu a l'acôrdiu ch'u gh'é(r)a, d'avê cumensàu a cumbatte cuntr'ai Galati sènsa d'ina dichia(r)asiùn furmâle de guèra e sènsa u permissu du Senàu, d'êssise cumpurtàu segundu l'interesse de Pergamu e de nu êsse sciurtìu a inandià ina difesa valida cuntr'ai ''[[Thraci]]'' mèntre che l'armâ a ne vegniva inderé&lt;ref&gt;{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 69-70}}&lt;/ref&gt;. Inte funte u se tröva i discursi de tütte due e parte, dunde, pe'a teu(r)ìa du [[Friedrich Münzer]]&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;, u ghe sa(r)ea fina di tòcchi de dichia(r)asiùi vè(r)e cumme, intu detaju, u discursu in scia definisiùn du Vulso cumme in &quot;cunsu(r)e mercena(r)iu cun l'armâ rumâna&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 45. 9.}}&lt;/ref&gt;.

E acüse cuntr'au Vulso e sun stète rembèi ascì dau [[Marcus Aemilius Lepidus]], ch'u l'é(r)a ün di cunsu(r)i de quellu ànnu. A ògni moddu, u Gnaeus Manlius u l'ha risevüu u sò ''triumphus''&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; e sta côsa a l'è stèta ina scunfitta pulitica impurtante pe'u Paullus&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 133}}&lt;/ref&gt;. Cuscì, u l'è prestu cumensàu di prucessi cuntr'ai frè Scipio, cu'a stu(r)iugrafìa ch'a l'ha dètu amèntu aa puscibilitè d'in ligamme fra sti dui câxi. Du [[187 a.C.|187 primma de Cristu]] u [[Quintus Poetillius Spurinus]], ''[[tribunus plebis]]'', u l'ha ciamàu au [[Lucius Cornelius Scipio Asiaticus]] de dà cuntu di 500 talènti ch'u l'axeva risevüu da l'Antìucu a titulu de tribütu&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXVII. 45. 14.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Aulus Gellius|IV, 18, 7}}&lt;/ref&gt;. Segundu u [[Titus Livius]], u l'è pròpiu stu fètu ch'u l'ha purtàu vìa l'atensiùn gene(r)âle dau Vulso tantu da cunceddighe u ''triumphus''&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 50. 4.}}&lt;/ref&gt;. U [[Polýbios]], pe' cuntru, u scrive che inta dumanda du Quintus Poetillius u ghe figü(r)ava bèn 3.000 talènti&lt;ref&gt;{{Çitta|Polýbios|XXIII, 14}}&lt;/ref&gt;, ch'i cumprendevan dunca i 2.500 talènti dèti dau ré au Gnaeus Manlius&lt;ref&gt;{{Çitta|Scullard, 1970|p. 291}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Kvashnin, 2004|p. 68}}&lt;/ref&gt;. Inta versciùn de sti fèti scrita dau [[Valerius Antias]] i ''legatii'', intu cursu du prucessu au Scipio Asiaticus, i l'han dumandàu de slargà e indagine&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 54. 6-7.}}&lt;/ref&gt;, cu'in cè(r)u rife(r)imèntu ae ativitè du Vulso&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Çitta|Vasilyev, 2015|p. 230}}&lt;/ref&gt;.

A stu prupôxitu, inta stu(r)iugrafìa u s'è prupòstu a teu(r)ìa che i prucessi cuntr'ai frè Scipio i fussen cumensèi pròpiu cu'u câxu du Gnaeus Manlius: i ''legatii'', quande ch'i l'han capìu che cu'a sò primma acüsa i nu sa(r)ean sciurtìi a utegnì de cundanne pe'u Vulso, i l'ave(r)ean dunca purtàu a questiùn di &quot;dinèi de l'Antìucu&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Kienast, 1954|p. 61}}&lt;/ref&gt;. Scicumme che i sinque sesti de palanche cuntestèi i l'é(r)an finìi au Gnaeus Manlius, furmalmènte u l'é(r)a vellu a êsse curpìu dau ciü tantu de l'acüsa. Pe(r)ò, u [[Marcus Porcius Cato]] u l'ha duve(r)àu sta côsa pe' atacà u sò desenemigu puliticu ciü impurtante, u [[Publius Cornelius Scipio Africanus]], e stu fètu u l'ha ti(r)àu vìa l'atensiùn di [[Annalista|annalisti]] e de gènte d'alantu(r)a dau Vulso. Defèti, podâse che i stò(r)ichi i l'aggen levàu u persunaggiu du Gnaeus Manlius da tütta sta sto(r)ia, scicumme che a sò figü(r)a a nu l'é(r)a gua(r)i de interesse&lt;ref&gt;{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 68-69}}&lt;/ref&gt;.

U l'è puscibile ch'u ghe fusse pròpiu u Cato de deré de quelli ch'i l'acüsavan u Vulso&lt;ref&gt;{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 70-71}}&lt;/ref&gt;. Pe' in âtru moddu de vegghe a questiùn, u Gnaeus Manlius u sa(r)ea stètu atacàu dau &quot;partìu di Scipiones&quot;, ch'u ne faxeva parte ascì u Lucius Aemilius in qualitè de cügnàu du Scipio Africanus, cu'e acüse cuntr'ai frè Cornelii ch'e sa(r)ean dunca ina rispòsta du Senàu&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

=== Cunsu(r)e ===
De dòppu da càrega de ''[[praetor]]'', in nòbile rumàn, de sòlitu, u l'andexeva avanti pe'u sò ''[[cursus honorum]]'' cun quella de [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]]. U se sà che u Lucius Aemilius u l'axeva pruvàu ciü votte a rivà a sta magistratü(r)a, sènsa sciurtîghe. Intu cuntà e elesiùi du [[185 a.C.|185 primma de Cristu]], u [[Titus Livius]] u definisce u Paullus cumme &quot;in candidàu aspèrtu, ch'u se sentìva d'avêghe tantu ciü dirittu aa càrega de cunsu(r)e scicumme ch'i nu ghe l'axevan dèta zà ina votta&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XХХІХ. 32. 6.}}&lt;/ref&gt;, bèn che l'ànnu da primma candidatü(r)a u nu secce cunusciüu&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;. Du 185 primma de Cristu i aversa(r)i de l'Aemilius i l'é(r)an âtri trèi patrissi: u [[Servius Sulpicius Galba (praetor du 187 a.C.)|Servius Sulpicius Galba]], u [[Quintus Fabius Labeo]] e u [[Publius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 184 a.C.)|Publius Claudius Pulcher]]. I candidèi daa plêbe i l'é(r)an trèi ma, a ògni moddu, fra de sti sette pulitichi numma che u Pulcher u piava parte ae elesiùi a cunsu(r)e pe'a primma votta, cu'a cuncu(r)ènsa che dunca a l'é(r)a bèn sentìa. U Lucius Aemilius u nu partiva da favu(r)ìu, pe' tantu ch'u se pensava a 'na vito(r)ia segü(r)a du Labeo, ma l'[[Appius Claudius Pulcher|Appius]], u frè du Publius Pulcher ciü che cunsu(r)e in càrega, u l'ha spunciàu in moddu ch'u guagnesse u sò candidàu&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XХХІХ. 32. 9-13.}}&lt;/ref&gt;. Passàu in ànnu, u Lucius Aemilius u l'è stètu turna batüu inte elesiùi&lt;ref&gt;{{Çitta|Aurelius Victor|56, 1}}&lt;/ref&gt;, sta votta cuntr'au Labeo, e numma che du [[182 a.C.|182 primma de Cristu]] u l'è dunca rivàu aa càrega de cunsu(r)e, cu'u sò culêga ch'u l'é(r)a u [[Gnaeus Baebius Tamphilus (cunsu(r)e)|Gnaeus Baebius Tamphilus]], plebêu&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 381}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:La Ligurie de Mercator 1576 bis.jpg|miniatura|A Ligü(r)ia antìga, tra i sciümmi [[Va(r)u]] e [[Magra]].|left]]
Alantu(r)a, sènsa de surteggiu, tütti dui i cunsu(r)i i sun stèti mandèi a cumbatte inta [[Liguria|Ligü(r)ia]], cu'e sò campagne cuntr'ae [[Liguri Antighi|gènte Ligü(r)i]] ch'e l'han purtàu a de vito(r)ie, au puntu che u Senàu u l'ha cumandàu in'u(r)asiùn de ringrasiamèntu ch'a l'è andèta avanti pe' in giurnu intregu. U se sà che duimilla Ligü(r)i i s'é(r)an resi au ''proconsul'' da ''[[Gallia Cisalpina]]'', u [[Marcus Claudius Marcellus (cunsu(r)e du 183 a.C.)|Marcus Claudius Marcellus]], ma u Senàu u gh'axeva cumandàu de purtà pe'u primmu sta questiùn davanti ai cunsu(r)i&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XL. 16. 4-6.}}&lt;/ref&gt;. E càreghe du Paullus e du Tamphilus e sun stète slunghèi ascì inte l'ànnu de dòppu. Zà in qualitè de ''proconsul''&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 384}}&lt;/ref&gt;, u Lucius Aemilius u l'é(r)a intràu intu terito(r)iu di [[Ingauni]], ch'i l'axevan dunca abrivàu l'acampamèntu rumàn ma, cu'in ataccu a surpresa, i surdatti du Paullus i l'han sciurtìu a batteli&lt;ref&gt;{{Çitta|Frontinus|III, 17, 2.}}&lt;/ref&gt;, cu'a trebü che cuscì a l'ha finìu pe' rendise. Quande ch'u l'è turnàu a Rumma du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], pe'i sò me(r)iti u l'è stètu dunca cuncessu u ''[[triumphus]]'' au Paullus&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 577}}&lt;/ref&gt;.

A quant'u scrive u Plütarcu, u Lucius Aemilius u l'axeva &quot;mustràu ciü votte a vöja cè(r)a de cruvì turna a càrega de cunsu(r)e&quot; e ina votta u s'è ascì candidàu, ma u l'ha finìu pe' perde e elesiùi. De dòppu u l'ha mulàu cu'a pulitica, pe' dâse ae sò funsiùi de religiùn e pe' fà da mèstru ai sò fìi&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 6}}&lt;/ref&gt;. Numma che du [[171 a.C.|171 primma de Cristu]] u l'è intràu int'ina cumisciùn ch'a purtava avanti de indagine in sce rübe(r)ìe cumpìe dai guvernatûi rumèi inte due Spagne, ch'a l'é(r)a furmâ dau Paullus ciü che dau [[Marcus Porcius Cato|Cato]], u [[Publius Cornelius Scipio Nasica (cunsu(r)e du 191 a.C.)|Publius Cornelius Scipio Nasica]] e u [[Gaius Sulpicius Gallus (cunsu(r)e du 166 a.C.)|Gaius Sulpicius Gallus]]. U Paullus e u Gallus i l'han dètu amèntu ae questiùi de l'&amp;#8203;''[[HIspania Ulterior]]'', cu'e sò gènte ch'e l'axevan acüsàu u [[Marcus Matienus]] de di &quot;crimini graviscimi&quot;. Stu lì u l'é(r)a pe(r)ò sciurtìu a scampâse a cundanna ciapandu a vìa de l'esiliu, e u gh'é(r)a di cèti ch'i daxevan a curpa de stu fètu aa pusisiùn di investigatûi&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|ХLIII. 2.}}&lt;/ref&gt;.

=== Tersa guèra macedònica ===
[[Immaggine:Aemilia 10 - 88001163.jpg|miniatura|In ''[[denarius]]'' rumàn du 62 primma de Cristu ch'u mustra a resa du ré [[Perseus de Macedònia|Perseus]]]]
A carie(r)a pulitica du Lucius Aemilius a l'è turna repiê au tèmpu da [[tersa guèra macedònica]]. Inte sta guèra Rumma a nu l'ha sciurtìu pe' tantu tèmpu a rivà aa vito(r)ia: i cunsu(r)i [[Publius Licinius Crassus (cunsu(r)e du 171 a.C.)|Publius Licinius Crassus]], [[Aulus Hostilius Mancinus (cunsu(r)e)|Aulus Hostilius Mancinus]] e [[Quintus Marcius Phylippus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Quintus Marcius Phylippus]] i s'é(r)an cumpurtèi sènsa gua(r)i de segü(r)essa, cun tanti disertûi inta sò armâ e u ré [[Perseus de Macedònia|Perseus]] ch'u puxeva cuntà de di növi aleèi&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Çitta|Shofman, 1963|II, 3, 3.}}&lt;/ref&gt;. Inte stu quaddru lì, i rumèi i sercavan de mette in tésta a l'armâ in cumandante aspèrtu, &quot;in òmmu acortu e aspèrtu inta cundisiùn de de grandi imprese&quot;. Pe' stu fètu u s'è dunca sernüu u Lucius Aemilius che, a quant'u scrive u Plütarcu, scibèn ch'u l'é(r)a in scia sciüsciantêna, u gh'axeva ancù fòrte e trugnu&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;.

U Paullus u l'è stètu dunca numinàu cumme cunsu(r)e insemme au plebêu [[Gaius Licinius Crassus (cunsu(r)e)|Gaius Licinius Crassus]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 427}}&lt;/ref&gt;. Cuscì u gh'è stètu afidàu, sènsa de surteggiu&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;, a [[Macedonia (provìnsa)|pruvinsa de ''Macedonia'']], e cuscì u l'ha prestu cumensàu a inandià a campagna decisiva&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;. A l'imprinsippiu du sò ànnu cumme cunsu(r)e u Lucius Aemilius u l'è dunca andètu inti Balcâni, dund'u l'ha piàu u cumandu au pòstu du Quintus Marcius Phylippus. Lì u l'ha rinfursàu a disciplìna inte l'armâ, rangiandune i prublemi cu'i rifurnimènti e purtandu e upe(r)asiùi militâri intu terito(r)iu di desenemighi&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;.

[[Immaggine:Diorama Pydna.jpg|miniatura|Mudéllu da bataja de Pydna, cu'i rumèi ch'i s'infi(r)an fra i garbi inta falange|sinistra]]
U Perseus u l'axeva blucàu a vìa ai rumèi da de fòrti pusisiùi da vixìn au [[Mónte Olìnpo|Munte Ulimpu]], ma u s'è descuèrtu ch'u gh'é(r)a numma che in zuvu pe' traversà a [[Perrhebia]] sènsa de guardie. U Lucius Aemilius u l'ha dunca mandàu in sci 5&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 35. 14.}}&lt;/ref&gt; o 8&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 15}}&lt;/ref&gt; milla surdatti ae spalle di desenemighi, cumandèi dau sò fìu grande, u [[Quintus Fabius Maximus Aemilianus]], e dau ma(r)ìu de sò nessa, u [[Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum]]. U ré, descuèrta sta manövra, u l'ha mandàu in'armâ de 12.000 òmmi sutt'au cumandu du Milo pe' pià u passu primma di rumèi, ma sti ürtimi i l'han guagnàu a bataja in scia simma. U Perseus u s'è dunca duvüu reti(r)â inte cianü(r)e da Macedònia, pe' scuntrâse lì cu'i rumèi nu gua(r)i da distante daa sitè de [[Pydna]] ai 22 de zügnu du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]]. Primma de bataja u gh'è stètu in'eclisse de lüna ch'a l'ha missu pu(r)a ai surdatti de tütte due e armè. Segundu u Cicero, u ''[[tribunus militum]]'' [[Gaius Sulpicius Galus]] u l'ave(r)ea carmàu i rumèi mustrandughe a natü(r)a de stu fenòmenu o, pe' de âtre funte, u l'axeva previstu l'eclisse e mustràu tüttu ai surdatti avanti ch'u capitesse&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 37. 5-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Frontinus|I, 12, 8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Pliniu u Veggiu|II, 53}}&lt;/ref&gt;. 

I maceduni i l'é(r)an i ciü fòrti pe' nüme(r)u, cun 40.000 òmmi de fante(r)ìa e 4.000 de cavale(r)ìa, mèntre i rumèi i l'é(r)an inte 26.000. A tütte e mane(r)e, u Perseus u nu l'ha vusciüu cumensà sübitu a bataja, segü(r)u ch'i l'ave(r)ean atacàu pe'u primmu i rumèi, e ascì u Lucius Aemilius, daa sò parte, u spetava e manövre di desenemighi. E funte e ne dixen che i cumandanti ciü zueni, cumme u Nasica Corculum, i l'avessen pruvàu a cunvinse u cunsu(r)e a partì a l'ataccu, ma stu lì u l'ha cuntinuàu a spetà u scuntru&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 36. 8-14.}}&lt;/ref&gt;. Aa fìn, aa sei(r)a, a [[Falànge (militâre)|falange]] du Perseus a l'è partìa aa càrega, cumensandu a batte i rumèi. 

{{Çitaçión|A bataja a l'é(r)a zà cumensâ quande l'Aemilius u l'è rivàu e u l'ha visto che i maceduni da primma linea i l'é(r)an sciurtìi a ciantà e punte de sò sa(r)isse inti scüi di rumèi, tegninduse aa larga da purtâ de sò spè. Quande che pöi tütti i âtri maceduni, au segnâle, i l'han ti(r)àu vìa tütt'insemme i scüi daa spalla e, tegnindu e lance cu'e brasse destese, i l'han rexistìu cun fermessa a l'ataccu di rumèi, vellu u l'ha capìu bèn tütta a putènsa de sta furmasiùn serâ e armâ fòrte; u nu l'axeva mai vistu ninte de ciü spaventusu inte tütta a sò vutta e u l'ha pruvàu da pu(r)a e du smarimèntu; ciü avanti, nu de rè(r)u, u l'è turnàu cu'a mènte a quellu spetaculu e a l'imprensciùn ch'u gh'axeva lasciàu.|Plütarcu, ''Æmilius Paulus'', 19, 1-2.&lt;ref name=&quot;Plütarcu19,1-2&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 19, 1-2}}&lt;/ref&gt;}}

I rumèi, bèn ch'i nu l'é(r)an scurìi, i sun stèti spuncièi inderé versu du sò acampamèntu e du munte Olocer. &quot;Alantu(r)a l'Aemilius&quot;, a quant'u scrive u [[Poseidonios]], &quot;u s'è strassàu a [[Tùnica|tünica]] mi(r)andu a quelli ch'i s'é(r)an reti(r)èi e de cumme a falange, cun de sa(r)isse spesse tütt'a l'in gì(r)u, a l'é(r)a fòrte cumme in acampamèntu, e cuscì fina i âtri rumèi i l'axevan persu a càrega&quot;&lt;ref name=&quot;Plütarcu19,1-2&quot; /&gt;. A tütte e mane(r)e a situasiùn a l'ha cumensàu a cangià, cu'u terén ch'u s'é(r)a fètu mênu cianéllu e a lunga falange ch'a l'axeva cumensàu a druvìse inte di garbi, dunde u Lucius Aemilius u l'ha fètu intrà i sò ''[[Manipulus|manipula]]''. Inte stu moddu i rumèi i nu cumbattevan ciü cuntr'aa falange intrega, ma cuntr'a di sò tòcchi. Inte sta situasiùn e sa(r)isse, lunghe e pesanti, e nu l'axevan ciü de üsu e dunca, intu cumbatimèntu da vixìn, e spè di rumèi i l'han avüu a meju in sci maceduni. A bataja a l'è prestu vegnüa in maxéllu, ch'u se gh'è prestu zuntàu a flòtta rumâna, ch'a s'é(r)a vixinâ fina aa riva&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. A fòrte cavale(r)ìa di maceduni, ch'a l'ave(r)ea pusciüu cangià l'exitu da bataja, a nu l'ha mai piàu parte au scuntru, e cuscì a vito(r)ia di rumèi a l'è stèta ancù ciü impurtante, cun 20.000 desenemighi massèi e âtri 11.000 ch'i sun finìi prexunèi&lt;ref&gt;{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 331}}&lt;/ref&gt;. I rumèi, pe' cuntru, a quant'u scrive u Poseidonius i l'ave(r)ean truvàu numma che sèntu mòrti, mèntre pe' cuntu du Nasica i caütti i sa(r)ean stèti utanta&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 21}}&lt;/ref&gt;.

Batüu, u Perseus u nu l'ha ciü vusciüu andà avanti cu'a rexistènsa e u l'è scapàu in sce l'ìsu(r)a de [[Samothraki]], sutt'aa prutesiùn di pòsti sacri ch'i gh'é(r)an, ma pöi u l'ha decisu de rèndise au ''praetor'' [[Gnaeus Octavius (cunsu(r)e du 165 a.C.)|Gnaeus Octavius]], u cumandante da flòtta. Quande ch'u s'è incuntràu cu'u Paullus, u Perseus u l'é(r)a lì pe' inchinâse ma u cunsu(r)e u u l'ha ti(r)àu e u l'ha tratàu de lungu cun du rispèttu&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 26-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Florus|I, 28, 10-11}}&lt;/ref&gt;. A catü(r)a du ré a l'ha marcàu a fìn du regnu de Macedònia ma, a ògni moddu, l'armâ rumâna a se gh'è fermâ ancù pe' in ànnu, pe' tantu ch'u nu l'è stètu missu in pé in növu urdine&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Çitta|Trukhina, 1986|p. 117}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 137-138}}&lt;/ref&gt;. 

Inte l'autünnu du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]] u Lucius Aemilius u l'è partìu insemme a sò fìu Publius pe' in viaggiu inta Grecia. Stu viaggiu u l'axeva pe'u ciü di fìn pulitichi: u cunsu(r)e u vuxeva asegü(r)âse che inte de cumünitè greghe u ghe fusse au pute(r)e de gènte daa parte du Rumma, insemme a schivà ch'u muntesse de vuxe cuntra(r)ie&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 138}}&lt;/ref&gt;. Passandu pe'a [[Tesàggia|Tesaja]] i rumèi i sun rivèi a [[Delphi]], dunde u Paullus &quot;u l'axeva vistu in'âta culònna de prìa gianca, ch'a l'ave(r)ea duvüu vegnì u fundamèntu d'ina stàttua d'ò(r)u du Perseus, e u l'ha cumandàu che in simma u ghe fusse missu a sò figü(r)a, dixèndu che i perdènti i g'han da lascià u pòstu a chi u guagna&quot;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 28}}&lt;/ref&gt;. Pöi i rumèi i l'han fètu vixita a l'[[Eubea]], [[Atene]], [[Corìnto|Curintu]], [[Sicyon]], e sitè de l'[[Argòlide]], [[Sparta]] e [[Ulimpia]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XLV. 27-28}}&lt;/ref&gt;. A [[Stàtoa de Zeus a Olìnpia|stàttua de Zeus a Ulimpia]], travaju du [[Phidias]]&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;, a l'axeva fètu ina gran impresciùn in sciu Paullus, ch'u l'ha dìta êsse du tüttu pa(r)eggia aa descrisiùn fèta da l'[[Omero|Ume(r)u]]&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;. 

L'ànnu de dòppu, du [[167 a.C.|167 primma de Cristu]], u l'è rivàu inti Balcâni ina cumisciùn furmâ da dêxe ''legatii'', ch'a l'ha cunsegnàu au Lucius Aemilius, che alantu(r)a u l'axeva risevüu i pute(r)i de ''proconsul''&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 433}}&lt;/ref&gt;, e istrusiùi in sce cumme gestì a Macedònia cu'a fìn da guèra. Stu papê, ch'u l'è stètu apruvàu cumme növu statüu, u l'è stètu pruclamàu dau Paullus in ''[[Amphipolis]]''. U terito(r)iu u l'é(r)a stètu spartìu inte quattru repübbriche aristucratiche (''merida''), du tüttu destachèi l'üna da l'âtra, sènsa d'ina sò armâ e ch'e gh'axevan da pagà a Rumma a mitè di tribüti ch'i l'é(r)an ciamèi de primma. I abitanti de ciaschedüna de ste repübbriche i nu puxevan avêghe de prupietè inte âtre, fà di traffeghi cu'i furesti, vènde de fö(r)a de legne da custrusiùn o sfrütà e mine(r)e d'argèntu e d'ò(r)u&lt;ref&gt;{{Çitta|Shofman, 1963|II, 3, 4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Kovalev, 2002|pp. 332-333}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Mommsen, 1997|3=p. 33}}&lt;/ref&gt;.

Cun l'andà apröu au mèximu prinsippiu, u l'è stètu inandiàu trê repübbriche inte l'[[Illiria|Illi(r)ia]], pe' tantu che u sò ré u s'é(r)a missu daa parte du Perseus. U pezzu u l'è pe(r)ò tucàu a l'[[Epiro|Epì(r)u]], cu'e sò gènte ch'e l'axevan rexistìu ciü che tütti a Rumma e dunca, pe' urdine du Senàu, u Lucius Aemilius u l'ha dètu ste tère ai sò surdatti perché e fussen sachezèi (pe'u Plütarcu u cunsu(r)e u se sa(r)ea cumpurtàu cuscì pe' urdine, ma sta manövra a l'andexeva cuntra aa sò natü(r)a&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 29}}&lt;/ref&gt;). Sentusinquantamilla persune de l'Epì(r)u e sun stète vendüe cumme scciavi e setanta paìsi i sun stètu deruchèi&lt;ref&gt;{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 332}}&lt;/ref&gt;. De ciü, a grande trebü di Molossoi a l'è stèta catü(r)â du tüttu, pe' spa(r)ì du tüttu daa sto(r)ia. Sta regiùn a l'ha cuscì patìu tanti dànni ch'u gh'è vusciüu dui seculu pe' repiâse da sta manövra&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 140}}&lt;/ref&gt;.

=== I ürtimi ànni ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Jean-François-Pierre Peyron 001.jpg|[[Jean-François-Pierre Peyron]], ''U ré Perseus da l'Aemilius Paullus'', [[1802]], [[Budapest]], [[Muzêo de Bèlle Àrte (Budapest)|Müseu de Belle Arte]]
The Triumph of Aemilius Paulus MET DT11657.jpg|[[Carle Vernet]], ''U triumphus de l'Aemilius Paullus'', [[1789]], [[Neuva York|New York]], [[Metropolitan Museum of Art]]
Triumph of Lucius Aemilius Paullus - Sala dei Trionfi - Palazzo dei Conservatori - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|[[Jacopo Ripanda]], ''U triumphus du Lucius Aemilius Paullus'', [[1508]] ca, [[Romma|Rumma]], Palàssiu di Cunservato(r)i
&lt;/gallery&gt;
U Lucius Aemilius u l'è turnàu inte l'Italia du [[167 a.C.|167 primma de Cristu]], pe' rivà a Rumma sciü pe'u [[Téivie|Teve(r)e]] in simma a 'na nâve reâle&lt;ref&gt;{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|V, 70|De finibus bonorum et malorum|tìtolo=De finibus bonorum et malorum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 141}}&lt;/ref&gt;. U Paullus u s'é(r)a purtàu apröu in grandiscimu malòppu, ma l'esercitu u nu l'è gua(r)i cuntèntu: u cumandante, defèti, u l'axeva cunservàu i teso(r)i du ré pe'e cascie du stàttu, mèntre u restu u nu l'axeva inrichìu gua(r)i i sò surdatti&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 578}}&lt;/ref&gt;. Intu detaju, u sachezzu de tüttu l'Epi(r)u u l'axeva fètu guagnà numma che 11 ''[[Drachma|drachmae]]'' a tésta&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;. Pe' sta raxùn lì, l'armâ a nu vuxeva sustegnì u sò cumandante inta dumanda ch'u l'axeva fètu pe' utegnì u ''triumphus''. De sta côsa u se n'é(r)a prufitàu u ''tribunus militum'' da segunda legiùn de l'armâ du Paullus, u [[Servius Sulpicius Galba (cunsu(r)e du 144 a.C.)|Servius Sulpicius Galba]], che fòscia u se purtava apröu u resentimèntu de sò pa(r)e pe'u Lucius Aemilius&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1931|''[https://elexikon.ch/RE/IVA,1_761?Big Sulpicius 58]'', col. 760}}&lt;/ref&gt; e che dunca, inte l'asemblêa pupula(r)e, u l'ha pruvàu a cuntestà u dirittu du Paullus au ''triumphus''. Podâse ch'u ghe sa(r)ea fina sciurtìu ma u Lucius Aemilius u gh'axeva daa sò i senatûi de ciü nòmina&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XLV. 35. 3-39. 20.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 30, 2 - 31, 1}}&lt;/ref&gt;: i scritûi antìghi i fan de mensiùn numma che d'ün, u [[Marcus Servilius Pulex Geminus]], ma u se pènsa che ascì u [[Marcus Porcius Cato Censorius|Marcus Porcius Cato]], cu'u [[Marcus Porcius Cato Licinianus|sò fìu]] ch'u l'é(r)a u zenne du Paullus, u se sa(r)ea missu daa parte du Lucius Aemilius. U l'è pròpiu inte st'ucaxùn che u Cato pu(r)ea avê dìtu u sò famusu discursu cuntr'au Galba, mensunàu da l'Aulus Gellius&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Gellius|I, 23, 1}}&lt;/ref&gt;.

Aa fìn, u dirittu au ''triumphus'' u l'è stètu cuncessu au Paullus&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt; e, pe'u gran bundà du malòppu, l'acumpagnamèntu triunfâle u l'è andètu avanti pe' trèi dì, a l'imprinsippiu du mese de setèmbre du 167 primma de Cristu&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 142}}&lt;/ref&gt;. A primma giurnâ u s'è purtàu in gì(r)u pe'e vìe de Rumma de stàttue e de pitü(r)e, a segunda de arme e de munêe d'argèntu e, a l'ürtimu, u tersu giurnu e gènte de Rumma e l'han vistu de munêe d'ò(r)u, di vâsi pregièi, de cu(r)une d'ò(r)u dète au Paullus dae cumünitè greghe, ciü che u ré Perseus cu'a sò famìa&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 32-33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Florus|I, 28, 12-13}}&lt;/ref&gt;. E richesse purtèi a Rumma dau Lucius Aemilius e l'é(r)an smesü(r)èi: dòppu du ''triumphus'' u l'ha dètu sèntu ''[[Denarius|denarii]]'' a ògni surdattu, duxèntu ai ''centuriones'' e trexèntu ai cavalie(r)i, cu'a cifra ciü âta che, fina a quellu mumèntu, i l'é(r)an stèti i 50 ''denarii'' a tésta distribuìi dau [[Quintus Fulvius Flaccus (cunsu(r)e du 179 a.C.)|Quintus Fulvius Flaccus]] du [[180 a.C.|180 primma de Cristu]]. Ciü che ste finanse e a quelle misse daa parte pe' fabricà in tempiu, u triunfatû u l'ha purtàu inte cascie du stàttu, numma che pe'e munêe, 30 miliùi de ''denarii''. Sti lì, insemme ai 600.000 ''denarii'' ch'i rivavan tütti i ànni a Rumma pe' tribütu daa Macedònia, i l'han permissu de levà a tascia dirètta in sci sitadìn rumèi, i ''tributa'', pe' bèn 120 ànni&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 143-144}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 333}}&lt;/ref&gt;. A quant'u scrive u [[Valerius Maximus]], u Lucius Aemilius u l'axeva &quot;estintu l'antìga puvertè eredita(r)ia de Rumma&lt;ref&gt;{{Çitta|Valerius Maximus|IV, 3, 8}}&lt;/ref&gt;. De ciü, cumme unu(r)e speciâle, u Lucius Aemilius u l'ha risevüu l'&amp;#8203;''agnomen'' de Macedonicus, &quot;Macedònicu&quot;&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;.

Du [[164 a.C.|164 primma de Cristu]] u Lucius Aemilius u l'è rivàu au mascimu du sò ''cursus honorum'' cu'a càrega de ''[[censor]]'', spartìa insemme au [[Quintus Marcius Phylippus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Quintus Marcius Phylippus]], plebêu ch'u l'é(r)a stètu in Macedònia sübitu primma du Paullus&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 439}}&lt;/ref&gt;. I dui ''censores'' i l'han dunca inandiàu in [[Census|censimèntu]], ch'u l'ha fètu cuntà 337.452 sitadìn. Inti cunfrunti di senatûi e di ''[[equites]]'' i se sun cumpurtèi cun atensiùn: intu detaju, dau Senàu i n'han esclüsu numma che trèi mèmbri, mèntre che u [[Marcus Aemilius Lepidus (cunsu(r)e du 187 a.C.)|Marcus Aemilius Lepidus]] u l'è stètu numinàu ''[[Princeps senatus|princeps]]'' pe'a quarta votta&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 38}}&lt;/ref&gt;.

Aa fìn, u Lucius Aemilius u l'è mòrtu du [[160 a.C.|160 primma de Cristu]]. U se sà che pe'i zöghi fünebri inandièi dai sò fìi u l'è stètu missu in scena due òpere du [[Publius Terentius Afer|Terentius]]: ''Adelphoi'', &quot;I frèi&quot;, mustrâ pe'a primma votta, e ''Hekyra'', &quot;A söxu(r)a&quot;&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;. I frèi i l'han finansiàu insemme i zöghi fünebri, scibèn ch'i l'é(r)an inandièi sutt'au numme du Quintus Fabius&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Çitta|Polýbios|XXXII, 14, 1-7}}&lt;/ref&gt;.

== Famìa ==
U Lucius Aemilius u s'è ma(r)iàu pe'a primma votta cu'a [[Papiria]], fìa du [[Gaius Papirius Maso]], cunsu(r)e du [[231 a.C.|231 primma de Cristu]], cu'a dàtta de stu ma(r)iezzu ch'a nu l'è cunusciüa&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. A Papiria a g'ha dètu dui fìi e due fìe&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 134}}&lt;/ref&gt;. Üna de fìe a l'è andèta in spusa au [[Marcus Porcius Cato Licinianus]], u fìu ciü grande du [[Marcus Porcius Cato Censorius|Cato Censorius]], l'âtra au [[Quintus Aelius Tubero]], ch'u ne vegniva da 'na famìa de senatûi ma pòve(r)a&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Plütarcu5&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 5}}&lt;/ref&gt;, fìu d'ün di dêxe ''legatii'' mandèi intu Levante ch'u n'axeva fètu parte ascì u Lucius Aemilius&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 135-136}}&lt;/ref&gt;.
{{Çitaçión|U gh'é(r)a sezze mèmbri da gens Aelia e tütti insemme i gh'axevan numma che ina casetta picìna e strêta; tütti i mangiavan grasse a 'n ünicu tuchetìn de tèra e i staxevan sutt'au mèximu tèitu, cu'e sò mujé e tanti fìi. Lì u ghe staxeva ascì a fìa de l'Aemilius, due votte cunsu(r)e e due votte triunfatû, ch'a viveva sènsa de vergögna pe'a mise(r)ìa du sò ma(r)ìu, ma mi(r)andune a sò perfesiùn mu(r)âle - raxùn e u(r)igine da sò puvertè.|Plütarcu, ''Æmilius Paulus'', 5&lt;ref name=&quot;Plütarcu5&quot; /&gt;}}

Pe'u Plütarcu, u Lucius Aemilius u vuxeva ciü bèn ai sò fìi che ògni âtru rumàn. Passàu a sò primma càrega de cunsu(r)e, credènduse d'avê finìu cu'a carie(r)a inta pulitica, u Paullus u s'é(r)a dètu du tüttu aa famìa, mustrandu ai fìi in'edücasiùn ch'a nu l'é(r)a numma de stampu rumàn antìgu ma ascì gregu&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt;. U l'ha lasciàu a Papiria, u se pènsa, au tèmpu du sò primmu ànnu cumme cunsu(r)e&lt;ref name=&quot;:23&quot; /&gt; (zà u Plütarcu e nu saxeva e raxùi de sta sepa(r)asiùn&lt;ref name=&quot;Plütarcu5&quot; /&gt;) e intu mèximu periudu u s'è ma(r)iàu pe'a segunda votta, ch'a g'ha purtàu dui fìi: u primmu du [[181 a.C.|181]] e u segundu du [[179 a.C.|179 primma de Cristu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 35}}&lt;/ref&gt;. De ciü, e funte e parlan ancù de in'âtra fìa&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Valerius Maximus|I, 5, 3}}&lt;/ref&gt;.

U Lucius Aemilius u l'ha dèti i sò fìi ciü grandi in adusiùn a de âtre famìe patrissie, fòscia, u se pènsa, in gì(r)u au [[175 a.C.|175 primma de Cristu]]&lt;ref name=&quot;:23&quot; /&gt;. U primmu u l'è stètu adutàu dau [[Quintus Fabius Maximus (praetor)|Quintus Fabius Maximus]], de prubabile u nevu du [[Quintus Fabius Maximus Cunctator|Cunctator]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1909|''[https://elexikon.ch/RE/VI,2_1813?Big Fabius 115]'', coll. 1811-1812}}&lt;/ref&gt;, pe' cangià de numme inte [[Quintus Fabius Maximus Aemilianus]], mèntre u segundu u l'è stètu piàu dau [[Publius Cornelius Scipio (augur)|Publius Cornelius Scipio]], u fìu du Scipio Africanus, pe' ciapà u numme de [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus]]. Inte stu moddu u Paullus u s'è ligàu strêtu a trê de famìe patrissie de ciü cuntu, i ''[[Gens Fabia|Fabii]]'', i ''[[Gens Cornelia|Cornelii]]'' e i ''[[Gens Servilia|Servilii]]'', pe' tantu che in âtru di fìi adutèi dau Quintus Fabius Maximus u l'é(r)a u fìu natü(r)âle du [[Gnaeus Servilius Caepio (cunsu(r)e du 169 a.C.)|Gnaeus Servilius Caepio]], cunsu(r)e du [[169 a.C.|169 primma de Cristu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 135}}&lt;/ref&gt;. Pe(r)ò, du 167 primma de Cristu u l'è mòrtu tütti dui i fìi picìn du Paullus, a l'etè de quatòrze e de duzz'ànni: l'ün u l'è mòrtu quarche di primma du ''triumphus'' cuntr'ai maceduni e l'âtru nu gua(r)i tèmpu de dòppu&lt;ref&gt;{{Çitta|Valerius Maximus|V, 10, 2}}&lt;/ref&gt;. De cunseguènsa, u Lucius Aemilius u l'è stètu l'ürtimu rapresentante da ramma di ''Paulli''&lt;ref&gt;{{Çitta|Velleius Paterculus|I, 10, 3}}&lt;/ref&gt;: defèti, pe' de raxùi scunusciüe, u nu l'ha piàu de fiöi in adusiùn cuscì da purtà avanti a sò pa(r)entèlla&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 144-145}}&lt;/ref&gt;.

Pe' testamèntu, u Paullus u l'ha spartìu u sò inte due mitè precise ai dui fìi ch'u gh'axeva ancù, cu'u dâghe sciüscianta [[Talentum|talènti]] a ciaschedün. U se sà che pe(r)ò u Scipio Aemilius u l'ha lasciàu a sò mitè au Maximus Aemilianus, cuscì ch'u ghe puxesse vegnì pa(r)eggiu pe' sustanse&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;.

I nevi du Lucius Aemilius i l'é(r)an u [[Quintus Fabius Maximus Allobrogicus]], cunsu(r)e du [[122 a.C.|122 primma de Cristu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1909|''[https://elexikon.ch/RE/VI,2_1793?Big Fabius 110]'', col. 1794}}&lt;/ref&gt;, u [[Marcus Porcius Cato (cunsu(r)e du 118 a.C.)|Marcus]] e u [[Gaius Porcius Cato]], cunsu(r)i rispetivamènte du [[118 a.C.|118]] e du [[114 a.C.|114 primma de Cristu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_105?Big Porcius 5]'', col. 105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_165?Big Porcius 10]'', col. 165}}&lt;/ref&gt;, e u [[Quintus Aelius Tubero (stòico)|Quintus Aelius Tubero]], ''[[tribunus plebis]]'' e famusu [[Stoicìsmo|stòicu]] rumàn&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_537?Big Aelius 155]'', col. 535}}&lt;/ref&gt;.

== Persunalitè ==
{{Seçión vêua}}

== Nòtte ==
;Nòtte au testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
=== Scriti antìghi ===
* {{Çitta lìbbro|outô=Plütarcu|tìtolo=Βίοι Παράλληλοι|ànno=II seculu a.C|léngoa=GRC|cid=Plütarcu}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Polýbios|tìtolo=Ἱστορίαι|ànno=II seculu a.C|léngoa=GRC|cid=Polýbios}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Velleius Paterculus|tìtolo=Historia Romana|url=https://books.google.com/books?id=ERwTAAAAQAAJ|ànno=I seculu a.C.|léngoa=LA|cid=Velleius Paterculus}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Epistulae ad Atticum|url=https://la.wikisource.org/wiki/Epistulae_(Marcus_Tullius_Cicero)/Epistulae_ad_Atticum|ànno=68-44 a.C|léngoa=LA|cid=Epistulae ad Atticum}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Brutus|url=https://la.wikisource.org/wiki/Brutus|ànno=46 a.C|léngoa=LA|cid=Brutus}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=De finibus bonorum et malorum|url=https://la.wikisource.org/wiki/De_finibus_bonorum_et_malorum|ànno=45 a.C|léngoa=LA|cid=De finibus bonorum et malorum}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Cato Maior de senectute|url=https://la.wikisource.org/wiki/Cato_maior_de_senectute|ànno=44 a.C|léngoa=LA|cid=Cato maior de senectute}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Titus Livius|tìtolo=Ab Urbe condita libri CXLII|ànno=27 a.C.-14 d.C|léngoa=LA|cid=Titus Livius}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Valerius Maximus|tìtolo=Factorum et dictorum memorabilium libri IX|ànno=31 d.C|léngoa=LA|cid=Valerius Maximus}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Florus|tìtolo=Epitome Rerum Romanarum|url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_epitome-rerum-romanarum_florus-lucius-annaeus_1739|ànno=74-130 d.C. ca|léngoa=LA|cid=Florus}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Veggiu|tìtolo=Naturalis Historia|url=https://en.wikisource.org/wiki/la:Naturalis%20Historia|ànno=77-79 d.C|léngoa=LA|cid=Pliniu u Veggiu}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Sextus Julius Frontinus|tìtolo=Strategemata|url=https://la.wikisource.org/wiki/Strategemata|ànno=I seculu|léngoa=LA|cid=Frontinus}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Aulus Gellius|tìtolo=Noctes Atticae|url=https://la.wikisource.org/wiki/Noctes_Atticae|ànno=175-179 ca|léngoa=LA|cid=Gellius}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Sextus Aurelius Victor|tìtolo=De Viris Illustribus|url=https://la.wikisource.org/wiki/De_Viris_Illustribus_(Sextus%3F)|ànno=IV seculu|léngoa=LA|cid=Aurelius Victor}}

=== Scrìti mudèrni ===
* {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1893|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. I, 1|cid=Klebs, 1893}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1909|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. VI, 2|cid=Klebs, 1909}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Friedrich Münzer|tìtolo=Römische Adelsparteien und Adelsfamilien|url=https://archive.org/details/rmischeadelspa00mnuoft|ànno=1920|editô=J.B. Metzler|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|cid=Münzer, 1920}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1928|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. XIV, 1|cid=Klebs, 1928}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1931|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. IVA, 1|cid=Klebs, 1931}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Robert Broughton|tìtolo=Magistrates of the Roman Republic|ànno=1951|çitæ=New York|léngoa=EN|cid=Broughton, 1951}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1953|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. XXII, 1|cid=Klebs, 1953}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Arkady Shofman|tìtolo=История античной Македонии [''Sto(r)ia da Macedònia antìga'']|url=http://annales.info/greece/makedon/mk_index.htm|ànno=1963|editô=Üniverscitè de Kazan|çitæ=Kazan|léngoa=RU|cid=Shofman, 1963}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Howard Hayes Scullard|tìtolo=Scipio Africanus. Soldier and Politician|url=https://archive.org/details/scipioafricanuss0000scul|ànno=1970|editô=NCROL|çitæ=Bristol|léngoa=EN|cid=Scullard, 1970|ISBN=08-014-0549-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Graham Vincent Sumner|tìtolo=Orators in Cicero's Brutus: prosopography and chronology|url=https://archive.org/details/oratorsinciceros00grah|ànno=1973|editô=University of Toronto Press|çitæ=Toronto|léngoa=EN|cid=Sumner, 1973|ISBN=978-0-802-05281-0}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Ilya Sholeimovich Shifman|tìtolo=Ганнибал [''Hannibal'']|ànno=1981|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Shifman, 1981}}
* {{Çitta lìbbro|outô=E. Fedorova|tìtolo=Введение в латинскую эпиграфику [''Intrudusiùn a l'epigrafìa latìna'']|ànno=1982|editô=Üniverscitè Statâle de Musca|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Fedorova, 1982}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Natalia Nikolaevna Trukhina|tìtolo=Политика и политики «золотого века» Римской республики [''A pulitica e i pulitichi du &quot;seculu d'ò(r)u&quot; da Repübbrica rumâna'']|ànno=1986|editô=Üniverscitè Statâle de Musca|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Trukhina, 1986}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Theodor Mommsen|tìtolo=История Рима [''Sto(r)ia de Rumma'']|ànno=1997|editô=Fenice|çitæ=Rostov-na-Donu|léngoa=RU|volùmme=Vul. 2|ISBN=5-222-00047-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Egon Flaig|tìtolo=Von Romulus zu Augustus. Große Gestalten der römischen Republik|url=https://www.academia.edu/42918451/Lucius_Aemilius_Paulus_milit%C3%A4rischer_Ruhm_und_famili%C3%A4re_Gl%C3%BCcklosigkeit|ànno=2000|léngoa=DE|pp=131-146|capìtolo=Lucius Aemilius Paullus - militärischer Ruhm und familiäre Glücklosigkeit|cid=Flaig, 2000}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Sergey Kovalev|tìtolo=История Рима [''Sto(r)ia de Rumma'']|ànno=2002|editô=Poligon|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Kovalev, 2002|ISBN=5-89173-171-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Vladimir A. Kvashnin|tìtolo=Государственная и правовая деятельность Марка Порция Катона Старшего [''L'ativitè pulitica e giüridica du Marcus Porcius Cato u Veggiu'']|ànno=2004|editô=Rus’|çitæ=Vologda|léngoa=RU|cid=Kvashnin, 2004}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Oleg Yuryevich Klimov|tìtolo=Пергамское царство. Проблемы политической истории и государственного устройства [''U regnu de Pergamu. Prublemi de sto(r)ia pulitica e d'urganisasiùn du stàttu'']|ànno=2010|editô=Nestor-Istoriya|çitæ=San Pe(r)uburgu|léngoa=RU|cid=Klimov, 2010|ISBN=978-5-98187-475-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Yuly Tsirkin|tìtolo=История древней Испании [''Sto(r)ia da Spagna antìga'']|ànno=2011|editô=Nestor-Istoriya|çitæ=San Pe(r)uburgu|léngoa=RU|cid=Tsirkin, 2011|ISBN=978-5-98187-872-5}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrey Vladimirovich Vasilyev|curatô=Eduard D. Frolov|tìtolo=Политическая интрига и судебный процесс в античном мире [''Manövre pulitiche e prucessi legâli intu mundu antìgu'']|ànno=2015|léngoa=RU|pp=227-238|capìtolo=Судебные процессы над братьями Сципионами в 80-е годы II в. до н. э. [''I prucessi di frè Scipio inti ànni '80 du II seculu primma de Cristu'']|cid=Vasilyev, 2015}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://romanrepublic.ac.uk/person/1134/|tìtolo=AEMI1134 L. Aemilius (114) L. f. M. n. Paullus Macedonicus|léngoa=EN|vìxita=2026-07-27}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]]</text>
      <sha1>qv9x8rhdyxfkdem30rsojqo8aik61ny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272836</id>
      <parentid>272835</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T19:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>272836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64675" sha1="r7g46axgw4y4zpnhnetzkhtraue5qjj" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[Immaggine:Lucius Aemilius Paullus Macedonicus.png|miniatura|Ina stàttua de brunzu truvâ a [[Brindisi]], ch'u se credde ch'a mustre u Lucius Aemilius Paullus Macedonicus]]
U '''Lucius Aemilius Paullus Macedonicus''' ('''Luciu Emiliu Paulu Macedònicu''', [[Romma|Rumma]], [[229 a.C.|229]]/[[228 a.C.|228 primma de Cristu]] - [[Romma|Rumma]], [[160 a.C.|160 primma de Cristu]]) u l'è stètu in puliticu e militâre [[Popolo roman|rumàn]], [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]] du [[182 a.C.|182]] e du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]]. ''[[Patricius]]'' da famìa di ''[[Gens Aemilia|Aemilii Paulli]]'', u l'ha cumensàu a sò ativitè pulitica au ciü tardi du [[195 a.C.|195 primma de Cristu]], cu'a càrega de ''[[quaestor]]''. Du [[192 a.C.|192 primma de Cristu]] u l'è vegnüu ''[[aediles]] curules'' e u l'è stètu numinàu cumme mèmbru du culêgiu di [[Augur|''auguria'']], mèntre du [[191 a.C.|191]] u l'ha cuèrtu a càrega de ''[[praetor]]'' e, inti dui ànni de dòppu, u l'è stètu guvernatû de l'[[Hispania Ulterior]]. Inte sta pruvinsa u l'ha batüu i ''[[Lusitani]]'', pe' pöi andà intu Levante in qualitè de ''[[legatus]]''. Du [[187 a.C.|187 primma de Cristu]] u l'è stètu fra i prumutûi de acüse cuntr'au [[Gnaeus Manlius Vulso]].

Tèmpu ch'u l'è stètu cunsu(r)e pe'a primma vòtta, u Paullus u s'è scuntràu cuntr'ai [[Liguri Antighi|Ligü(r)i]] [[Ingauni]], cu'a sò vito(r)ia ch'a g'ha fètu ricunusce u ''[[triumphus]]''. De dòppu de st'impresa u l'ha mulàu pe' in pò cu'a pulitica, pe' dedicâse aa sò famìa, ma cu'a [[tersa guèra macedònica]] u l'è stètu turna elezüu cumme cunsu(r)e, pe'u fètu d'êsse in cumandante aspèrtu, e cuscì u l'è stètu mandàu inti [[Balcâni]]. Lì, nu gua(r)i da distante da [[Pidna]], u l'ha truvàu ina [[Batàggia de Pidna|gran vito(r)ia]], ch'a l'ha marcàu a fìn du [[Régno de Macedònia|regnu de Macedònia]]. Pe' sti me(r)iti u l'ha dunca risevüu in segundu triunfu e l'&amp;#8203;''[[agnomen]]'' de &quot;Macedonicus&quot;. Ciü avanti, du [[164 a.C.|164 primma de Cristu]], u Lucius Aemilius u l'è rivàu fina aa càrega de ''[[censor]]''.

Ün di sò fìi u l'é(r)a u [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus]], ch'u l'è stètu in impurtante puliticu e militâre. A ògni moddu, scicumme che di quattru fìi numma che dui i sun vegnüi grandi e che tütti dui i sun stèti adutèi da de âtre famìe, u Paullus u l'è stètu l'ürtimu rapresentante pe'a sò ramma da ''gens Aemilia''.

== Vitta ==
=== U(r)igine ===
U Lucius Aemilius u faxeva parte da ''[[gens Aemilia]]'', cunscide(r)â dai autûi d'alantu(r)a cumme üna de famìe [[Patricius|patrissie]] ciü antìghe de [[Romma|Rumma]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 2}}&lt;/ref&gt;, tantu che üna de dixöttu ''[[tribus]]'' ciü antìghe a piava u numme pròpiu da sta pa(r)entèlla lì&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_545?Big Aemilius]'', col. 543}}&lt;/ref&gt;. E sò u(r)igine e l'é(r)an fète remuntà fina au [[Pitagora|Pitagu(r)a]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; o au segundu ré de Rumma, u [[Numa Pompilius]], insemme ae scciatte di ''[[Gens Pinarii|Pinarii]]'', di ''[[Gens Pomponia|Pomponii]]'' e di ''[[Gens Calpurnia|Calpurnii]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_Numa_Pompilius Numa Pompilius]'', 8}}&lt;/ref&gt;. In'âtra sto(r)ia da tradisiùn, cuntâ dau [[Plutàrco|Plütarcu]], a vu(r)ea pe' cuntru in'u(r)igine inte l'Emilia, a fìa de l'[[Enea]] e da [[Lavinia (mitologîa)|Lavinia]], ciü che ma(r)e du [[Ròmolo|Ròmulu]], u fundatû de Rumma [[Ròmolo e Rémmo|pe'a sò legènda]], da parte du [[Marte (divinitæ)|Marte]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_Romulus Romulus]'', 2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_545?Big Aemilius]'', col. 544}}&lt;/ref&gt;.

Pe' quant'u scrive u Plütarcu i mèmbri de scciatta i l'é(r)an marchèi daa sò &quot;âta qualitè daa mu(r)âle, ch'i cü(r)avan de lungu sènsa mai stancâse&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Intu [[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]] i ''Aemilii'' i l'han cuèrtu de spessu a càrega de [[Consul|cunsu(r)e]] e, inta stu(r)iugrafìa, inte quelli tèmpi i sun cunscide(r)èi cumme üna de scciatte ch'e mi(r)avan de pià u pute(r)e asulüu. E pa(r)entèlla amìghe di ''Aemilii'' e l'é(r)an quelle di ''[[Gens Livia|Livii]]'', di ''[[Gens Servilia|Servilii]]'', di ''[[Gens Papiria|Papirii]]'', di ''[[Cornelii Scipiones]]'', di ''[[Gensa Veturia|Veturii]]'' e di ''[[Gens Licinia|Licinii]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Shifman, 1981|p. 18}}&lt;/ref&gt;.

U ''[[cognomen]]'' Paullus (Paulu) u vö dì &quot;bassu&quot;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Çitta|Fedorova, 1982|p. 88}}&lt;/ref&gt;. U nònnu du Lucius u l'é(r)a u [[Marcus Aemilius Paullus (cunsu(r)e du 255 a.C.)|Marcus Aemilius Paullus]], cunsu(r)e du [[255 a.C.|255 primma de Cristu]] ch'u s'è batüu cuntr'ai cartaginesi tèmpu de [[Prìmma goæra pùnica|primma guèra pünica]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_581?Big Aemilius 118]'', col. 581}}&lt;/ref&gt;, mèntre sò pa(r)e, u [[Lucius Aemilius Paullus (cunsu(r)e du 219 a.C.)|Lucius Aemilius Paullus]], u l'è stètu cunsu(r)e du [[219 a.C.|219]] e du [[216 a.C.|216 primma de Cristu]], cumandante inta [[Segónda goæra ilìrica|segunda guèra ili(r)ica]] e finìu massàu inta [[Batàggia de Cànne|bataja de Canne]]. E funte e parlan ancù d'ina sö du Lucius u zuenu, l'[[Aemilia Tertia]], ch'a s'è ma(r)iâ cu'u [[Publius Cornelius Scipio Africanus]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Polýbios|[https://en.wikisource.org/wiki/The_Histories_(Paton_translation)/Book_XXXII#2 XXXII], 12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 57. 6.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Valerius Maximus|VI, 7, 1-3}}&lt;/ref&gt;.

U se pènsa che u Lucius Aemilius u l'avesse ascì in frè, adutàu dau [[Marcus Livius Salinator]] pe' vegnì u primmu di ''[[Livii Drusi]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Münzer, 1920|p. 236}}&lt;/ref&gt;. A ògni moddu, pe' in'âtra versciùn, u [[Marcus Livius Drusus|Marcus Livius Aemilianus]] u sa(r)ea stètu u fìu du [[Manius Aemilius Numida]], da ramma di ''[[Aemilii Lepidi]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Sumner, 1973|pp. 64, 66}}&lt;/ref&gt;. 

=== Zuentù ===
U nu se sà de precisu l'ànnu quand'u l'è nasciüu u Lucius Aemilius, cu'u cuntu ch'u l'è fètu ciü difissile dau mumèntu da primma elesiùn du Paullus a cunsu(r)e, ch'a l'è stèta primma da pruclamasiùn da ''[[Lex Villia annalis]]'', ch'a l'axeva missu di limiti a l'etè de sèrti magistrèi. A ògni moddu, u nu pò êsse nasciüu de dòppu du [[215 a.C.|215 primma de Cristu]], scicumme che sò pa(r)e u l'è mòrtu ai 2 d'agustu du [[216 a.C.|216 primma de Cristu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Sumner, 1973|p. 42}}&lt;/ref&gt;. Pe' quant'u scrive u [[Marcus Tullius Cicero]], u Lucius Aemilius u l'ha scampàu fìn a vegnì veggiu&lt;ref&gt;{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|61|Cato maior de senectute|tìtolo=Cato maior de senectute}}&lt;/ref&gt;, e du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]] u l'axeva i stessi ànni du [[Marcus Licinius Crassus]], mèmbru du [[primmu triumvi(r)àu]], aa fìn du [[55 a.C.|55 primma de Cristu]] (e dunca 59 o 60 ànni)&lt;ref&gt;{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|IV, 13, 2.|Epistulae ad Atticum|tìtolo=Epistulae ad Atticum}}&lt;/ref&gt;. U [[Titus Livius]] u scrive che du 168 primma de Cristu u Paullus u l'é(r)a in scia setantêna&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 41. 1.}}&lt;/ref&gt;, mèntre u [[Plütarcu]] u dixe che au tèmpu da sò segunda elesiùn a cunsu(r)e u l'é(r)a tòstu rivàu ai sciüscianta&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 10}}&lt;/ref&gt;. A partì da ste funte lì u se pènsa dunca che u Lucius Aemilius u secce nasciüu du [[229 a.C.|229]] o du [[228 a.C.|228 primma de Cristu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Sumner, 1973|p. 14, 42}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 131}}&lt;/ref&gt;, tantu da êsse rivàu aa càrega ch'u l'é(r)a ciü o mênu d'öttu ànni ciü zuenu du [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus|Scipio Africanus]] e da mèxima etè du [[Titus Quinctius Flamininus]], cu'u sò ''[[cursus honorum]]'' che pe(r)ò u l'è stètu bèn ciü cumplicàu de quellu de sti dui&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

U Lucius Aemilius u l'axeva duzze o trezz'ànni quand'u sò pa(r)e u l'è finìu massàu inta [[Batàggia de Cànne|bataja de Canne]], cu'a sò zuentù ch'a l'è stèta tüttu au tèmpu da [[Segónda goæra pùnica|segunda guèra pünica]]; u se sà ch'u l'è stètu numinàu cumme ''[[tribunus militum]]'' pe' trê votte&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://ancientrome.ru/art/artwork/img.htm?id=5804#in|tìtolo=CIL XI 1829|léngoa=RU, LA|vìxita=2026-07-30}}&lt;/ref&gt; ma u nu se sà de precisu i ànni&lt;ref&gt;{{Çitta|Sumner, 1973|p. 14}}&lt;/ref&gt;. Pe'u primmu passu du sò ''cursus honorum'' u l'è stètu inta [[Quaestor|questü(r)a]], mensunâ numma che inta sò elegìa&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;, cu'i studiusi ch'i l'han marcàu au ciü tardi a dàtta du [[195 a.C.|195 primma de Cristu]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 340}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Sumner, 1973|p. 17}}&lt;/ref&gt;.

U Plütarcu u ne rife(r)isce che l'imprinsippiu du ''cursus honorum'' du Lucius Aemilius u nu l'è stètu quellu sòlitu d'in pastrissiu rumàn: vellu u nu tegnìva de discursi inti tribünâli e nu pruvava mancu a guagnâse i favû da plêbe cun di &quot;salüi da amìxi e strenzèndu e man cun benevulènsa&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{#tag:ref|De ciü, in sciu travaju du Lucius Aemilius Paullus in qualitè de ''[[augur]]'', u [[Plütarcu]] u scrive&lt;ref name=&quot;Plütarcu10&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 10}}&lt;/ref&gt;:{{Çitaçión|U faxeva tütti i sò travai cun aspetissia e metudu, sènsa êsse distrètu da quellu ch'u gh'intrava, sènsa lascià ninte e mancu zuntâne de növu, ma u questiunava de lungu cu'i sò culêghi de càrega fina pe'e trascü(r)anse ciü picìne, e u i cunvinseva che, scibèn che ai âtri u ghe paxesse che a divinitè a fusse clemènte e a perdunesse de fassile e trascü(r)anse de pôcu cuntu, pe'u Stàttu sta lege(r)essa e incü(r)ìa e l'é(r)an in pe(r)igu.}}|group=n.}}. A primma côsa da sò vitta ch'u se sà de precisu a dàtta a l'è quand'u l'ha piàu parte au culêgiu pe' fundà a culònia rumâna de ''Croto'' ([[Croton|Crutùn]]), inta [[Calabria]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 576}}&lt;/ref&gt;, che u Titus Livius u mette du [[194 a.C.|194 primma de Cristu]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXIV. 45. 3-5.}}&lt;/ref&gt;. I âtri dui ''[[Triumviratus|triumviri]]'', ch'i l'é(r)an stèti di ''[[Praetor|praetores]]'', i l'é(r)an u [[Gnaeus Octavius (praetor)|Gnaeus Octavius]] e u [[Gaius Laetorius (praetor)|Gaius Laetorius]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 345}}&lt;/ref&gt;. Du [[193 a.C.|193]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 347}}&lt;/ref&gt; o du [[192 a.C.|192 primma de Cristu]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; u Paullus u l'ha cuèrtu a càrega de [[Aedilis|''aedilis'']] ''curulis'' e, pe'u Plütarcu, u l'ha guagnàu e elesiùi batèndu âtri duzze candidèi, cun &quot;ciaschedün de sti lì, a quant'u se dixe, ch'u l'è stètu pöi cunsu(r)e&quot;&lt;ref name=&quot;Plütarcu10&quot; /&gt;. U sò culêga u l'é(r)a in sò pa(r)ènte, u [[Marcus Aemilius Lepidus (cunsu(r)e du 187 a.C.)|Marcus Aemilius Lepidus]]. I dui ''Aemilii'' i l'han cuscì cundanàu tanti alevatûi, de prubabile pe' di abüsi in sce di terén pübbrichi ch'i l'é(r)an dèti a pixùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXV, nòtta 40}}&lt;/ref&gt;, e, cun quellu ch'i n'axevan scössu, i l'han fètu ciü bellu u tempiu de [[Giove (divinitæ)|Giôve]] cun di scüddi indu(r)èi. De ciü, a quant'u scrive u Titus Livius, i l'axevan fètu frabicà ascì dui [[Pòrtego|pòrteghi]], l'ün sutt'aa pòrte di Trèi Binélli, tacandughe di magazìn in sciu [[Téivie|Teve(r)e]], e l'âtru daa ''[[Porta Fontinalis]]'' a l'atâ du [[Marte (divinitæ)|Marte]], in moddu che passandughe intu mezzu u se puxesse intrà intu ''[[Campus Martius]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXV. 10. 11-12.}}&lt;/ref&gt;. Cun sti sò intervènti cuntr'ai alevatûi de bestiamme, podâse che u Lucius Aemilius u l'avesse tucàu i interessi da nubiltè e dunca, segundu u studiusu Egon Flaig, u l'è pròpiu sta raxùn lì a mustrà e dificultè ch'u l'ave(r)ea scuntràu inta sò carie(r)a&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 131-132}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Hispania 1a division provincial.svg|A spartisiùn da [[Penîzoa Ibérica|penisu(r)a ibe(r)ica]] fra l'&amp;#8203;''[[Hispania Citerior]]'' e l'&amp;#8203;''[[Hispania Ulterior]]'' du [[197 a.C.|197 primma de Cristu]]
Bronce de Lascuta.png|Cupia disegnâ du &quot;[[brunzu de Lascuta]]&quot;, cu'u decrêtu du ''proconsul'' Lucius Aemilius
&lt;/gallery&gt;
I studiusi i fan remuntà au [[192 a.C.|192 primma de Cristu]] l'intrâ du Lucius Aemilius intu culêgiu religiusu di ''[[Augur|augures]]''&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 352}}&lt;/ref&gt;. Du [[191 a.C.|191 primma de Cristu]] u l'è vegnüu ''praetor'', cu'ün di sò culêghi ch'u l'é(r)a turna u Marcus Aemilius Lepidus&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 353}}&lt;/ref&gt;. U Senàu u l'ha dètu au Paullus l'&amp;#8203;''[[imperium]] [[Proconsul|proconsulare]]''&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 132}}&lt;/ref&gt; e u u l'ha mandàu inte növe pruvinse du punènte, inte l'&amp;#8203;''[[Hispania Citerior]]'', dund'u l'é(r)a scciüpàu ina guèra cuntr'aa trebü di ''[[Lusitani]]''. Inta bataja de ''Lyco'' u Paullus u l'ha patìu ina gran scunfitta, cu'a sò armâ ch'a g'ha lasciàu seimilla caütti e ch'a nu l'è mancu sciurtìa a tegnì l'acampamèntu&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXVII. 46. 7.}}&lt;/ref&gt;. Sta növa a l'è rivâ a Rumma ciü o mênu quand'u [[Manius Acilius Glabrio (cunsu(r)e du 191 a.C.)|Manius Acilius Glabrio]] e festezava u sò triunfu e cuscì a l'ha ruinàu bèn l'a(r)ia, scicumme che inte quellu mumèntu u nu se pensava che a questiùn cu'i ''Lusitani'' a fusse tantu gròssa. De cunseguènsa, a nòmina du Lucius Aemilius a n'axeva patìu&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; ma u gh'è stètu prulungàu au mèximu i pote(r)i&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 357}}&lt;/ref&gt; e, inte l'ànnu de doppu, u l'ha batüu i desenemighi&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. U Plütarcu u scrive che au Lucius Aemilius u se gh'é(r)a resu sènsa cumbatte bèn 250 sitè&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 4}}&lt;/ref&gt; e, fina au dì d'ancöi, u n'è rivàu u testu d'in sò decrêtu, dund'u se lezze che i surdatti i l'axevan pruclamàu u sò cumandante cumme impe(r)atû:
{{Çitaçión|Lucius Aemilius, fìu du Lucius, impe(r)atû, u l'ha decisu che i scciavi di abitanti de Hasta ch'i stan inta furtessa de Lascutana i seccen libe(r)èi. U l'ha cumandàu che sti lì i se tegnissen a tèra e a sitè che au dì d'ancöi a gh'apartegne, pe' tantu che stu fètu u sa(r)à gradìu au pòpulu rumàn e au Senàu. [Stu decrêtu] u l'è stètu emanàu inte l'acampamèntu duzze dì avanti de calènde de frevâ.|CIL II, 5041&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ancientrome.ru/epigr/e.htm?a=12|tìtolo=CIL II, 5041|léngoa=RU, LA|vìxita=2026-07-30}}&lt;/ref&gt;|3=L(ucius) A&lt;e=I&gt;milius L(uci) f(ilius) inpeirator decreivit / utei quei Hastensium servei / in turri Lascutana habitarent / leiberei essent agrum oppidumqu(e) / quod ea tempestate posedis(s)ent / item possidere habereque / iuos(s)it dum pop(u)lus senatusque / Romanus vellet act(um) in castr{e}is / a(nte) d(iem) XII K(alendas) Febr(uarias)|lingua=LA}}

Aa fìn, fra i cumandanti rumèi, u Lucius Aemilius u l'è stètu quellu ch'u l'ha purtàu a ciü vito(r)ie inte sta parte de guère cuntr'ai ''Lusitani''. A ògni moddu, e sò imprese e nu sun stète decisive, cun ste gènte che da alantu(r)a e l'han fètu de rexistènsa aa cunquista rumâna ancù pe' du bellu tèmpu&lt;ref&gt;{{Çitta|Tsirkin, 2011|p. 218}}&lt;/ref&gt;.

=== Vulso e i frè Scipio ===
U Paullus u l'è turnàu a Rumma du [[189 a.C.|189 primma de Cristu]] e, passàu nu gua(r)i tèmpu, u l'è partìu pe'u Levante cumme mèmbru d'ina cumisciùn furmâ da dêxe ''[[Legates|legatii]]'', che fra i âtri a gh'axeva drentu i ''[[consularis]]'' [[Quintus Minucius Rufus]], [[Lucius Furius Purpureo]] e [[Quintus Minucius Thermus]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 363}}&lt;/ref&gt;. A misciùn de sti ambasciatûi a l'é(r)a quella de firmà in tratàu de pâxe cun l'[[Antîoco III|Antìucu III]], batüu dai frè Scipio, e de ti(r)à sciü in növu urdine inte l'[[Anatòlia]]. Insemme au ''proconsul'' [[Gnaeus Manlius Vulso]], che inte l'Asia u cumandava a guèra cuntr'ai [[Galati]], i ''legatii'' i sun rivèi a firmà a pâxe cun stu ré a ''[[Apamea]]'', inta stè du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]], ch'u l'ha cunfermàu e cundisiùi du tratàu de primmu acôrdiu&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1928|''[https://elexikon.ch/RE/XIV,1_1221?Big Manlius 91]'', col. 1220}}&lt;/ref&gt;. L'Antìucu u gh'axeva dunca da reti(r)à i sò surdatti d'inte l'Anatòlia, smantelà tòstu tütta a sò flòtta e cunsegnà a Rumma tütti i sò elefanti da guèra, ciü che pagà in fòrte indenitè de 12.000 [[talénto (monæa)|talènti]] inte duzz'ànni. De ciü, e nâve de l'[[impe(r)u seleucide]] e nu puxevan ciü navegà a punènte di câi de [[Göksu|''Calycadnus'']] e de [[Sarpedon (Cilicia)|''Sarpedon'']]&lt;ref&gt;{{Çitta|Klimov, 2010|p. 93}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:Treaty_of_Apamea_it.png|miniatura|U terito(r)iu cuncessu a l'Antìucu aa fìn da guèra]]
Pe'a ciü parte du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]], i ''legatii'' i l'han travajàu insemme au Vulso pe' marcà i növi cunfìn inte sta regiùn&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. Intu detaju, l'[[Eumenes II|Eumenes de Pergamu]] u l'ha utegnüu tütte e tère de l'Antìucu inte l'[[Euròpa|Eurôpa]] cuscì cumme inta [[Mysia]], inta [[Phyrgia]], inta [[Lydia]] e inte l'[[Ionia]], ciü che parte de [[Caria]], [[Lycia]] e [[Pisidia]]; inte stu moddu lì u regnu de Pergamu u l'è vegnüu u stàttu ciü putènte de l'Anatòlia. Pe' cuntru, u l'è finìu a [[Rödi|Rôdi]] de tère inta Caria e inta Lycia&lt;ref&gt;{{Çitta|Klimov, 2010|pp. 93-94}}&lt;/ref&gt;.

De l'autünnu du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]] u Marcus Aemilius, insemme ai âtri ''legatii'' e ai surdatti du Vulso, u l'è dunca ciapàu a stradda pe' vegnì inderé. I rumèi i l'han passàu l'&amp;#8203;''[[Hellespontus]]'' e traversàu a [[Tracia]]. Lì i l'han duvüu cumbatte cuntr'ae trebü du pòstu, ti(r)èi dae sto(r)ie in sciu gran malòppu che u Vulso u l'ave(r)ea piàu intu Levante, e, inte ün de sti scuntri, u l'è finìu massàu u Quintus Minucius Thermus. Quande ch'i sun rivèi a ''[[Apollonia]]'', inte l'[[Illiria|Illi(r)ia]], u l'é(r)a zà invernu e cuscì l'armâ a se gh'è fermâ: defèti, a traversâ pe' l'Italia de quella stagiùn a l'é(r)a cunscide(r)â in pe(r)ìgu tròppu grande&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1928|''[https://elexikon.ch/RE/XIV,1_1221?Big Manlius 91]'', col. 1221}}&lt;/ref&gt;. 

Rivàu a primma, u Vulso e i ''legatii'' i sun dunca sbarchèi a [[Brindisi|''Brindisium'']], pe' rivà a Rumma pe' tèra. Intu [[Ténpio de Bellona|tempiu de ''Bellona'']] u ''proconsul'' u l'ha dunca dètu cuntu au [[Senàu de Rumma|Senàu]] de sò vito(r)ie, pe' dumandâghe s'u l'ave(r)ea risevüu u ''[[triumphus]]''. Pe(r)ò, inte quellu mumèntu, a ciü parte di ''legatii'', cumpresu u Lucius Aemilius, a nu s'è dìta d'acôrdiu, scicumme ch'i u l'acüsavan d'avê vusciüu pià l'Antìucu in moddu cuntra(r)iu a l'acôrdiu ch'u gh'é(r)a, d'avê cumensàu a cumbatte cuntr'ai Galati sènsa d'ina dichia(r)asiùn furmâle de guèra e sènsa u permissu du Senàu, d'êssise cumpurtàu segundu l'interesse de Pergamu e de nu êsse sciurtìu a inandià ina difesa valida cuntr'ai ''[[Thraci]]'' mèntre che l'armâ a ne vegniva inderé&lt;ref&gt;{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 69-70}}&lt;/ref&gt;. Inte funte u se tröva i discursi de tütte due e parte, dunde, pe'a teu(r)ìa du [[Friedrich Münzer]]&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;, u ghe sa(r)ea fina di tòcchi de dichia(r)asiùi vè(r)e cumme, intu detaju, u discursu in scia definisiùn du Vulso cumme in &quot;cunsu(r)e mercena(r)iu cun l'armâ rumâna&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 45. 9.}}&lt;/ref&gt;.

E acüse cuntr'au Vulso e sun stète rembèi ascì dau [[Marcus Aemilius Lepidus]], ch'u l'é(r)a ün di cunsu(r)i de quellu ànnu. A ògni moddu, u Gnaeus Manlius u l'ha risevüu u sò ''triumphus''&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; e sta côsa a l'è stèta ina scunfitta pulitica impurtante pe'u Paullus&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 133}}&lt;/ref&gt;. Cuscì, u l'è prestu cumensàu di prucessi cuntr'ai frè Scipio, cu'a stu(r)iugrafìa ch'a l'ha dètu amèntu aa puscibilitè d'in ligamme fra sti dui câxi. Du [[187 a.C.|187 primma de Cristu]] u [[Quintus Poetillius Spurinus]], ''[[tribunus plebis]]'', u l'ha ciamàu au [[Lucius Cornelius Scipio Asiaticus]] de dà cuntu di 500 talènti ch'u l'axeva risevüu da l'Antìucu a titulu de tribütu&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXVII. 45. 14.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Aulus Gellius|IV, 18, 7}}&lt;/ref&gt;. Segundu u [[Titus Livius]], u l'è pròpiu stu fètu ch'u l'ha purtàu vìa l'atensiùn gene(r)âle dau Vulso tantu da cunceddighe u ''triumphus''&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 50. 4.}}&lt;/ref&gt;. U [[Polýbios]], pe' cuntru, u scrive che inta dumanda du Quintus Poetillius u ghe figü(r)ava bèn 3.000 talènti&lt;ref&gt;{{Çitta|Polýbios|XXIII, 14}}&lt;/ref&gt;, ch'i cumprendevan dunca i 2.500 talènti dèti dau ré au Gnaeus Manlius&lt;ref&gt;{{Çitta|Scullard, 1970|p. 291}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Kvashnin, 2004|p. 68}}&lt;/ref&gt;. Inta versciùn de sti fèti scrita dau [[Valerius Antias]] i ''legatii'', intu cursu du prucessu au Scipio Asiaticus, i l'han dumandàu de slargà e indagine&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 54. 6-7.}}&lt;/ref&gt;, cu'in cè(r)u rife(r)imèntu ae ativitè du Vulso&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Çitta|Vasilyev, 2015|p. 230}}&lt;/ref&gt;.

A stu prupôxitu, inta stu(r)iugrafìa u s'è prupòstu a teu(r)ìa che i prucessi cuntr'ai frè Scipio i fussen cumensèi pròpiu cu'u câxu du Gnaeus Manlius: i ''legatii'', quande ch'i l'han capìu che cu'a sò primma acüsa i nu sa(r)ean sciurtìi a utegnì de cundanne pe'u Vulso, i l'ave(r)ean dunca purtàu a questiùn di &quot;dinèi de l'Antìucu&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Kienast, 1954|p. 61}}&lt;/ref&gt;. Scicumme che i sinque sesti de palanche cuntestèi i l'é(r)an finìi au Gnaeus Manlius, furmalmènte u l'é(r)a vellu a êsse curpìu dau ciü tantu de l'acüsa. Pe(r)ò, u [[Marcus Porcius Cato]] u l'ha duve(r)àu sta côsa pe' atacà u sò desenemigu puliticu ciü impurtante, u [[Publius Cornelius Scipio Africanus]], e stu fètu u l'ha ti(r)àu vìa l'atensiùn di [[Annalista|annalisti]] e de gènte d'alantu(r)a dau Vulso. Defèti, podâse che i stò(r)ichi i l'aggen levàu u persunaggiu du Gnaeus Manlius da tütta sta sto(r)ia, scicumme che a sò figü(r)a a nu l'é(r)a gua(r)i de interesse&lt;ref&gt;{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 68-69}}&lt;/ref&gt;.

U l'è puscibile ch'u ghe fusse pròpiu u Cato de deré de quelli ch'i l'acüsavan u Vulso&lt;ref&gt;{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 70-71}}&lt;/ref&gt;. Pe' in âtru moddu de vegghe a questiùn, u Gnaeus Manlius u sa(r)ea stètu atacàu dau &quot;partìu di Scipiones&quot;, ch'u ne faxeva parte ascì u Lucius Aemilius in qualitè de cügnàu du Scipio Africanus, cu'e acüse cuntr'ai frè Cornelii ch'e sa(r)ean dunca ina rispòsta du Senàu&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

=== Cunsu(r)e ===
De dòppu da càrega de ''[[praetor]]'', in nòbile rumàn, de sòlitu, u l'andexeva avanti pe'u sò ''[[cursus honorum]]'' cun quella de [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]]. U se sà che u Lucius Aemilius u l'axeva pruvàu ciü votte a rivà a sta magistratü(r)a, sènsa sciurtîghe. Intu cuntà e elesiùi du [[185 a.C.|185 primma de Cristu]], u [[Titus Livius]] u definisce u Paullus cumme &quot;in candidàu aspèrtu, ch'u se sentìva d'avêghe tantu ciü dirittu aa càrega de cunsu(r)e scicumme ch'i nu ghe l'axevan dèta zà ina votta&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XХХІХ. 32. 6.}}&lt;/ref&gt;, bèn che l'ànnu da primma candidatü(r)a u nu secce cunusciüu&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;. Du 185 primma de Cristu i aversa(r)i de l'Aemilius i l'é(r)an âtri trèi patrissi: u [[Servius Sulpicius Galba (praetor du 187 a.C.)|Servius Sulpicius Galba]], u [[Quintus Fabius Labeo]] e u [[Publius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 184 a.C.)|Publius Claudius Pulcher]]. I candidèi daa plêbe i l'é(r)an trèi ma, a ògni moddu, fra de sti sette pulitichi numma che u Pulcher u piava parte ae elesiùi a cunsu(r)e pe'a primma votta, cu'a cuncu(r)ènsa che dunca a l'é(r)a bèn sentìa. U Lucius Aemilius u nu partiva da favu(r)ìu, pe' tantu ch'u se pensava a 'na vito(r)ia segü(r)a du Labeo, ma l'[[Appius Claudius Pulcher|Appius]], u frè du Publius Pulcher ciü che cunsu(r)e in càrega, u l'ha spunciàu in moddu ch'u guagnesse u sò candidàu&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XХХІХ. 32. 9-13.}}&lt;/ref&gt;. Passàu in ànnu, u Lucius Aemilius u l'è stètu turna batüu inte elesiùi&lt;ref&gt;{{Çitta|Aurelius Victor|56, 1}}&lt;/ref&gt;, sta votta cuntr'au Labeo, e numma che du [[182 a.C.|182 primma de Cristu]] u l'è dunca rivàu aa càrega de cunsu(r)e, cu'u sò culêga ch'u l'é(r)a u [[Gnaeus Baebius Tamphilus (cunsu(r)e)|Gnaeus Baebius Tamphilus]], plebêu&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 381}}&lt;/ref&gt;.
[[Immaggine:La Ligurie de Mercator 1576 bis.jpg|miniatura|A Ligü(r)ia antìga, tra i sciümmi [[Va(r)u]] e [[Magra]].|left]]
Alantu(r)a, sènsa de surteggiu, tütti dui i cunsu(r)i i sun stèti mandèi a cumbatte inta [[Liguria|Ligü(r)ia]], cu'e sò campagne cuntr'ae [[Liguri Antighi|gènte Ligü(r)i]] ch'e l'han purtàu a de vito(r)ie, au puntu che u Senàu u l'ha cumandàu in'u(r)asiùn de ringrasiamèntu ch'a l'è andèta avanti pe' in giurnu intregu. U se sà che duimilla Ligü(r)i i s'é(r)an resi au ''proconsul'' da ''[[Gallia Cisalpina]]'', u [[Marcus Claudius Marcellus (cunsu(r)e du 183 a.C.)|Marcus Claudius Marcellus]], ma u Senàu u gh'axeva cumandàu de purtà pe'u primmu sta questiùn davanti ai cunsu(r)i&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XL. 16. 4-6.}}&lt;/ref&gt;. E càreghe du Paullus e du Tamphilus e sun stète slunghèi ascì inte l'ànnu de dòppu. Zà in qualitè de ''proconsul''&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 384}}&lt;/ref&gt;, u Lucius Aemilius u l'é(r)a intràu intu terito(r)iu di [[Ingauni]], ch'i l'axevan dunca abrivàu l'acampamèntu rumàn ma, cu'in ataccu a surpresa, i surdatti du Paullus i l'han sciurtìu a batteli&lt;ref&gt;{{Çitta|Frontinus|III, 17, 2.}}&lt;/ref&gt;, cu'a trebü che cuscì a l'ha finìu pe' rendise. Quande ch'u l'è turnàu a Rumma du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], pe'i sò me(r)iti u l'è stètu dunca cuncessu u ''[[triumphus]]'' au Paullus&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 577}}&lt;/ref&gt;.

A quant'u scrive u Plütarcu, u Lucius Aemilius u l'axeva &quot;mustràu ciü votte a vöja cè(r)a de cruvì turna a càrega de cunsu(r)e&quot; e ina votta u s'è ascì candidàu, ma u l'ha finìu pe' perde e elesiùi. De dòppu u l'ha mulàu cu'a pulitica, pe' dâse ae sò funsiùi de religiùn e pe' fà da mèstru ai sò fìi&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 6}}&lt;/ref&gt;. Numma che du [[171 a.C.|171 primma de Cristu]] u l'è intràu int'ina cumisciùn ch'a purtava avanti de indagine in sce rübe(r)ìe cumpìe dai guvernatûi rumèi inte due Spagne, ch'a l'é(r)a furmâ dau Paullus ciü che dau [[Marcus Porcius Cato|Cato]], u [[Publius Cornelius Scipio Nasica (cunsu(r)e du 191 a.C.)|Publius Cornelius Scipio Nasica]] e u [[Gaius Sulpicius Gallus (cunsu(r)e du 166 a.C.)|Gaius Sulpicius Gallus]]. U Paullus e u Gallus i l'han dètu amèntu ae questiùi de l'&amp;#8203;''[[HIspania Ulterior]]'', cu'e sò gènte ch'e l'axevan acüsàu u [[Marcus Matienus]] de di &quot;crimini graviscimi&quot;. Stu lì u l'é(r)a pe(r)ò sciurtìu a scampâse a cundanna ciapandu a vìa de l'esiliu, e u gh'é(r)a di cèti ch'i daxevan a curpa de stu fètu aa pusisiùn di investigatûi&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|ХLIII. 2.}}&lt;/ref&gt;.

=== Tersa guèra macedònica ===
[[Immaggine:Aemilia 10 - 88001163.jpg|miniatura|In ''[[denarius]]'' rumàn du 62 primma de Cristu ch'u mustra a resa du ré [[Perseus de Macedònia|Perseus]]]]
A carie(r)a pulitica du Lucius Aemilius a l'è turna repiê au tèmpu da [[tersa guèra macedònica]]. Inte sta guèra Rumma a nu l'ha sciurtìu pe' tantu tèmpu a rivà aa vito(r)ia: i cunsu(r)i [[Publius Licinius Crassus (cunsu(r)e du 171 a.C.)|Publius Licinius Crassus]], [[Aulus Hostilius Mancinus (cunsu(r)e)|Aulus Hostilius Mancinus]] e [[Quintus Marcius Phylippus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Quintus Marcius Phylippus]] i s'é(r)an cumpurtèi sènsa gua(r)i de segü(r)essa, cun tanti disertûi inta sò armâ e u ré [[Perseus de Macedònia|Perseus]] ch'u puxeva cuntà de di növi aleèi&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Çitta|Shofman, 1963|II, 3, 3.}}&lt;/ref&gt;. Inte stu quaddru lì, i rumèi i sercavan de mette in tésta a l'armâ in cumandante aspèrtu, &quot;in òmmu acortu e aspèrtu inta cundisiùn de de grandi imprese&quot;. Pe' stu fètu u s'è dunca sernüu u Lucius Aemilius che, a quant'u scrive u Plütarcu, scibèn ch'u l'é(r)a in scia sciüsciantêna, u gh'axeva ancù fòrte e trugnu&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;.

U Paullus u l'è stètu dunca numinàu cumme cunsu(r)e insemme au plebêu [[Gaius Licinius Crassus (cunsu(r)e)|Gaius Licinius Crassus]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 427}}&lt;/ref&gt;. Cuscì u gh'è stètu afidàu, sènsa de surteggiu&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;, a [[Macedonia (provìnsa)|pruvinsa de ''Macedonia'']], e cuscì u l'ha prestu cumensàu a inandià a campagna decisiva&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;. A l'imprinsippiu du sò ànnu cumme cunsu(r)e u Lucius Aemilius u l'è dunca andètu inti Balcâni, dund'u l'ha piàu u cumandu au pòstu du Quintus Marcius Phylippus. Lì u l'ha rinfursàu a disciplìna inte l'armâ, rangiandune i prublemi cu'i rifurnimènti e purtandu e upe(r)asiùi militâri intu terito(r)iu di desenemighi&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;.

[[Immaggine:Diorama Pydna.jpg|miniatura|Mudéllu da bataja de Pydna, cu'i rumèi ch'i s'infi(r)an fra i garbi inta falange|sinistra]]
U Perseus u l'axeva blucàu a vìa ai rumèi da de fòrti pusisiùi da vixìn au [[Mónte Olìnpo|Munte Ulimpu]], ma u s'è descuèrtu ch'u gh'é(r)a numma che in zuvu pe' traversà a [[Perrhebia]] sènsa de guardie. U Lucius Aemilius u l'ha dunca mandàu in sci 5&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 35. 14.}}&lt;/ref&gt; o 8&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 15}}&lt;/ref&gt; milla surdatti ae spalle di desenemighi, cumandèi dau sò fìu grande, u [[Quintus Fabius Maximus Aemilianus]], e dau ma(r)ìu de sò nessa, u [[Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum]]. U ré, descuèrta sta manövra, u l'ha mandàu in'armâ de 12.000 òmmi sutt'au cumandu du Milo pe' pià u passu primma di rumèi, ma sti ürtimi i l'han guagnàu a bataja in scia simma. U Perseus u s'è dunca duvüu reti(r)â inte cianü(r)e da Macedònia, pe' scuntrâse lì cu'i rumèi nu gua(r)i da distante daa sitè de [[Pydna]] ai 22 de zügnu du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]]. Primma de bataja u gh'è stètu in'eclisse de lüna ch'a l'ha missu pu(r)a ai surdatti de tütte due e armè. Segundu u Cicero, u ''[[tribunus militum]]'' [[Gaius Sulpicius Galus]] u l'ave(r)ea carmàu i rumèi mustrandughe a natü(r)a de stu fenòmenu o, pe' de âtre funte, u l'axeva previstu l'eclisse e mustràu tüttu ai surdatti avanti ch'u capitesse&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 37. 5-8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Frontinus|I, 12, 8.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Pliniu u Veggiu|II, 53}}&lt;/ref&gt;. 

I maceduni i l'é(r)an i ciü fòrti pe' nüme(r)u, cun 40.000 òmmi de fante(r)ìa e 4.000 de cavale(r)ìa, mèntre i rumèi i l'é(r)an inte 26.000. A tütte e mane(r)e, u Perseus u nu l'ha vusciüu cumensà sübitu a bataja, segü(r)u ch'i l'ave(r)ean atacàu pe'u primmu i rumèi, e ascì u Lucius Aemilius, daa sò parte, u spetava e manövre di desenemighi. E funte e ne dixen che i cumandanti ciü zueni, cumme u Nasica Corculum, i l'avessen pruvàu a cunvinse u cunsu(r)e a partì a l'ataccu, ma stu lì u l'ha cuntinuàu a spetà u scuntru&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 36. 8-14.}}&lt;/ref&gt;. Aa fìn, aa sei(r)a, a [[Falànge (militâre)|falange]] du Perseus a l'è partìa aa càrega, cumensandu a batte i rumèi. 

{{Çitaçión|A bataja a l'é(r)a zà cumensâ quande l'Aemilius u l'è rivàu e u l'ha visto che i maceduni da primma linea i l'é(r)an sciurtìi a ciantà e punte de sò sa(r)isse inti scüi di rumèi, tegninduse aa larga da purtâ de sò spè. Quande che pöi tütti i âtri maceduni, au segnâle, i l'han ti(r)àu vìa tütt'insemme i scüi daa spalla e, tegnindu e lance cu'e brasse destese, i l'han rexistìu cun fermessa a l'ataccu di rumèi, vellu u l'ha capìu bèn tütta a putènsa de sta furmasiùn serâ e armâ fòrte; u nu l'axeva mai vistu ninte de ciü spaventusu inte tütta a sò vutta e u l'ha pruvàu da pu(r)a e du smarimèntu; ciü avanti, nu de rè(r)u, u l'è turnàu cu'a mènte a quellu spetaculu e a l'imprensciùn ch'u gh'axeva lasciàu.|Plütarcu, ''Æmilius Paulus'', 19, 1-2.&lt;ref name=&quot;Plütarcu19,1-2&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 19, 1-2}}&lt;/ref&gt;}}

I rumèi, bèn ch'i nu l'é(r)an scurìi, i sun stèti spuncièi inderé versu du sò acampamèntu e du munte Olocer. &quot;Alantu(r)a l'Aemilius&quot;, a quant'u scrive u [[Poseidonios]], &quot;u s'è strassàu a [[Tùnica|tünica]] mi(r)andu a quelli ch'i s'é(r)an reti(r)èi e de cumme a falange, cun de sa(r)isse spesse tütt'a l'in gì(r)u, a l'é(r)a fòrte cumme in acampamèntu, e cuscì fina i âtri rumèi i l'axevan persu a càrega&quot;&lt;ref name=&quot;Plütarcu19,1-2&quot; /&gt;. A tütte e mane(r)e a situasiùn a l'ha cumensàu a cangià, cu'u terén ch'u s'é(r)a fètu mênu cianéllu e a lunga falange ch'a l'axeva cumensàu a druvìse inte di garbi, dunde u Lucius Aemilius u l'ha fètu intrà i sò ''[[Manipulus|manipula]]''. Inte stu moddu i rumèi i nu cumbattevan ciü cuntr'aa falange intrega, ma cuntr'a di sò tòcchi. Inte sta situasiùn e sa(r)isse, lunghe e pesanti, e nu l'axevan ciü de üsu e dunca, intu cumbatimèntu da vixìn, e spè di rumèi i l'han avüu a meju in sci maceduni. A bataja a l'è prestu vegnüa in maxéllu, ch'u se gh'è prestu zuntàu a flòtta rumâna, ch'a s'é(r)a vixinâ fina aa riva&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. A fòrte cavale(r)ìa di maceduni, ch'a l'ave(r)ea pusciüu cangià l'exitu da bataja, a nu l'ha mai piàu parte au scuntru, e cuscì a vito(r)ia di rumèi a l'è stèta ancù ciü impurtante, cun 20.000 desenemighi massèi e âtri 11.000 ch'i sun finìi prexunèi&lt;ref&gt;{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 331}}&lt;/ref&gt;. I rumèi, pe' cuntru, a quant'u scrive u Poseidonius i l'ave(r)ean truvàu numma che sèntu mòrti, mèntre pe' cuntu du Nasica i caütti i sa(r)ean stèti utanta&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 21}}&lt;/ref&gt;.

Batüu, u Perseus u nu l'ha ciü vusciüu andà avanti cu'a rexistènsa e u l'è scapàu in sce l'ìsu(r)a de [[Samothraki]], sutt'aa prutesiùn di pòsti sacri ch'i gh'é(r)an, ma pöi u l'ha decisu de rèndise au ''praetor'' [[Gnaeus Octavius (cunsu(r)e du 165 a.C.)|Gnaeus Octavius]], u cumandante da flòtta. Quande ch'u s'è incuntràu cu'u Paullus, u Perseus u l'é(r)a lì pe' inchinâse ma u cunsu(r)e u u l'ha ti(r)àu e u l'ha tratàu de lungu cun du rispèttu&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 26-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Florus|I, 28, 10-11}}&lt;/ref&gt;. A catü(r)a du ré a l'ha marcàu a fìn du regnu de Macedònia ma, a ògni moddu, l'armâ rumâna a se gh'è fermâ ancù pe' in ànnu, pe' tantu ch'u nu l'è stètu missu in pé in növu urdine&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Çitta|Trukhina, 1986|p. 117}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 137-138}}&lt;/ref&gt;. 

Inte l'autünnu du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]] u Lucius Aemilius u l'è partìu insemme a sò fìu Publius pe' in viaggiu inta Grecia. Stu viaggiu u l'axeva pe'u ciü di fìn pulitichi: u cunsu(r)e u vuxeva asegü(r)âse che inte de cumünitè greghe u ghe fusse au pute(r)e de gènte daa parte du Rumma, insemme a schivà ch'u muntesse de vuxe cuntra(r)ie&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 138}}&lt;/ref&gt;. Passandu pe'a [[Tesàggia|Tesaja]] i rumèi i sun rivèi a [[Delphi]], dunde u Paullus &quot;u l'axeva vistu in'âta culònna de prìa gianca, ch'a l'ave(r)ea duvüu vegnì u fundamèntu d'ina stàttua d'ò(r)u du Perseus, e u l'ha cumandàu che in simma u ghe fusse missu a sò figü(r)a, dixèndu che i perdènti i g'han da lascià u pòstu a chi u guagna&quot;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 28}}&lt;/ref&gt;. Pöi i rumèi i l'han fètu vixita a l'[[Eubea]], [[Atene]], [[Corìnto|Curintu]], [[Sicyon]], e sitè de l'[[Argòlide]], [[Sparta]] e [[Ulimpia]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XLV. 27-28}}&lt;/ref&gt;. A [[Stàtoa de Zeus a Olìnpia|stàttua de Zeus a Ulimpia]], travaju du [[Phidias]]&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;, a l'axeva fètu ina gran impresciùn in sciu Paullus, ch'u l'ha dìta êsse du tüttu pa(r)eggia aa descrisiùn fèta da l'[[Omero|Ume(r)u]]&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;. 

L'ànnu de dòppu, du [[167 a.C.|167 primma de Cristu]], u l'è rivàu inti Balcâni ina cumisciùn furmâ da dêxe ''legatii'', ch'a l'ha cunsegnàu au Lucius Aemilius, che alantu(r)a u l'axeva risevüu i pute(r)i de ''proconsul''&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 433}}&lt;/ref&gt;, e istrusiùi in sce cumme gestì a Macedònia cu'a fìn da guèra. Stu papê, ch'u l'è stètu apruvàu cumme növu statüu, u l'è stètu pruclamàu dau Paullus in ''[[Amphipolis]]''. U terito(r)iu u l'é(r)a stètu spartìu inte quattru repübbriche aristucratiche (''merida''), du tüttu destachèi l'üna da l'âtra, sènsa d'ina sò armâ e ch'e gh'axevan da pagà a Rumma a mitè di tribüti ch'i l'é(r)an ciamèi de primma. I abitanti de ciaschedüna de ste repübbriche i nu puxevan avêghe de prupietè inte âtre, fà di traffeghi cu'i furesti, vènde de fö(r)a de legne da custrusiùn o sfrütà e mine(r)e d'argèntu e d'ò(r)u&lt;ref&gt;{{Çitta|Shofman, 1963|II, 3, 4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Kovalev, 2002|pp. 332-333}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Mommsen, 1997|3=p. 33}}&lt;/ref&gt;.

Cun l'andà apröu au mèximu prinsippiu, u l'è stètu inandiàu trê repübbriche inte l'[[Illiria|Illi(r)ia]], pe' tantu che u sò ré u s'é(r)a missu daa parte du Perseus. U pezzu u l'è pe(r)ò tucàu a l'[[Epiro|Epì(r)u]], cu'e sò gènte ch'e l'axevan rexistìu ciü che tütti a Rumma e dunca, pe' urdine du Senàu, u Lucius Aemilius u l'ha dètu ste tère ai sò surdatti perché e fussen sachezèi (pe'u Plütarcu u cunsu(r)e u se sa(r)ea cumpurtàu cuscì pe' urdine, ma sta manövra a l'andexeva cuntra aa sò natü(r)a&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 29}}&lt;/ref&gt;). Sentusinquantamilla persune de l'Epì(r)u e sun stète vendüe cumme scciavi e setanta paìsi i sun stètu deruchèi&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 332}}&lt;/ref&gt;. De ciü, a grande trebü di Molossoi a l'è stèta catü(r)â du tüttu, pe' spa(r)ì du tüttu daa sto(r)ia. Sta regiùn a l'ha cuscì patìu tanti dànni ch'u gh'è vusciüu dui seculu pe' repiâse da sta manövra&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 140}}&lt;/ref&gt;.

=== I ürtimi ànni ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Jean-François-Pierre Peyron 001.jpg|[[Jean-François-Pierre Peyron]], ''U ré Perseus da l'Aemilius Paullus'', [[1802]], [[Budapest]], [[Muzêo de Bèlle Àrte (Budapest)|Müseu de Belle Arte]]
The Triumph of Aemilius Paulus MET DT11657.jpg|[[Carle Vernet]], ''U triumphus de l'Aemilius Paullus'', [[1789]], [[Neuva York|New York]], [[Metropolitan Museum of Art]]
Triumph of Lucius Aemilius Paullus - Sala dei Trionfi - Palazzo dei Conservatori - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|[[Jacopo Ripanda]], ''U triumphus du Lucius Aemilius Paullus'', [[1508]] ca, [[Romma|Rumma]], Palàssiu di Cunservato(r)i
&lt;/gallery&gt;
U Lucius Aemilius u l'è turnàu inte l'Italia du [[167 a.C.|167 primma de Cristu]], pe' rivà a Rumma sciü pe'u [[Téivie|Teve(r)e]] in simma a 'na nâve reâle&lt;ref&gt;{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|V, 70|De finibus bonorum et malorum|tìtolo=De finibus bonorum et malorum}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 141}}&lt;/ref&gt;. U Paullus u s'é(r)a purtàu apröu in grandiscimu malòppu, ma l'esercitu u nu l'è gua(r)i cuntèntu: u cumandante, defèti, u l'axeva cunservàu i teso(r)i du ré pe'e cascie du stàttu, mèntre u restu u nu l'axeva inrichìu gua(r)i i sò surdatti&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 578}}&lt;/ref&gt;. Intu detaju, u sachezzu de tüttu l'Epi(r)u u l'axeva fètu guagnà numma che 11 ''[[Drachma|drachmae]]'' a tésta&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;. Pe' sta raxùn lì, l'armâ a nu vuxeva sustegnì u sò cumandante inta dumanda ch'u l'axeva fètu pe' utegnì u ''triumphus''. De sta côsa u se n'é(r)a prufitàu u ''tribunus militum'' da segunda legiùn de l'armâ du Paullus, u [[Servius Sulpicius Galba (cunsu(r)e du 144 a.C.)|Servius Sulpicius Galba]], che fòscia u se purtava apröu u resentimèntu de sò pa(r)e pe'u Lucius Aemilius&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1931|''[https://elexikon.ch/RE/IVA,1_761?Big Sulpicius 58]'', col. 760}}&lt;/ref&gt; e che dunca, inte l'asemblêa pupula(r)e, u l'ha pruvàu a cuntestà u dirittu du Paullus au ''triumphus''. Podâse ch'u ghe sa(r)ea fina sciurtìu ma u Lucius Aemilius u gh'axeva daa sò i senatûi de ciü nòmina&lt;ref&gt;{{Çitta|Titus Livius|XLV. 35. 3-39. 20.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 30, 2 - 31, 1}}&lt;/ref&gt;: i scritûi antìghi i fan de mensiùn numma che d'ün, u [[Marcus Servilius Pulex Geminus]], ma u se pènsa che ascì u [[Marcus Porcius Cato Censorius|Marcus Porcius Cato]], cu'u [[Marcus Porcius Cato Licinianus|sò fìu]] ch'u l'é(r)a u zenne du Paullus, u se sa(r)ea missu daa parte du Lucius Aemilius. U l'è pròpiu inte st'ucaxùn che u Cato pu(r)ea avê dìtu u sò famusu discursu cuntr'au Galba, mensunàu da l'Aulus Gellius&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Gellius|I, 23, 1}}&lt;/ref&gt;.

Aa fìn, u dirittu au ''triumphus'' u l'è stètu cuncessu au Paullus&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt; e, pe'u gran bundà du malòppu, l'acumpagnamèntu triunfâle u l'è andètu avanti pe' trèi dì, a l'imprinsippiu du mese de setèmbre du 167 primma de Cristu&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 142}}&lt;/ref&gt;. A primma giurnâ u s'è purtàu in gì(r)u pe'e vìe de Rumma de stàttue e de pitü(r)e, a segunda de arme e de munêe d'argèntu e, a l'ürtimu, u tersu giurnu e gènte de Rumma e l'han vistu de munêe d'ò(r)u, di vâsi pregièi, de cu(r)une d'ò(r)u dète au Paullus dae cumünitè greghe, ciü che u ré Perseus cu'a sò famìa&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 32-33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Florus|I, 28, 12-13}}&lt;/ref&gt;. E richesse purtèi a Rumma dau Lucius Aemilius e l'é(r)an smesü(r)èi: dòppu du ''triumphus'' u l'ha dètu sèntu ''[[Denarius|denarii]]'' a ògni surdattu, duxèntu ai ''centuriones'' e trexèntu ai cavalie(r)i, cu'a cifra ciü âta che, fina a quellu mumèntu, i l'é(r)an stèti i 50 ''denarii'' a tésta distribuìi dau [[Quintus Fulvius Flaccus (cunsu(r)e du 179 a.C.)|Quintus Fulvius Flaccus]] du [[180 a.C.|180 primma de Cristu]]. Ciü che ste finanse e a quelle misse daa parte pe' fabricà in tempiu, u triunfatû u l'ha purtàu inte cascie du stàttu, numma che pe'e munêe, 30 miliùi de ''denarii''. Sti lì, insemme ai 600.000 ''denarii'' ch'i rivavan tütti i ànni a Rumma pe' tribütu daa Macedònia, i l'han permissu de levà a tascia dirètta in sci sitadìn rumèi, i ''tributa'', pe' bèn 120 ànni&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 143-144}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 333}}&lt;/ref&gt;. A quant'u scrive u [[Valerius Maximus]], u Lucius Aemilius u l'axeva &quot;estintu l'antìga puvertè eredita(r)ia de Rumma&lt;ref&gt;{{Çitta|Valerius Maximus|IV, 3, 8}}&lt;/ref&gt;. De ciü, cumme unu(r)e speciâle, u Lucius Aemilius u l'ha risevüu l'&amp;#8203;''agnomen'' de Macedonicus, &quot;Macedònicu&quot;&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;.

Du [[164 a.C.|164 primma de Cristu]] u Lucius Aemilius u l'è rivàu au mascimu du sò ''cursus honorum'' cu'a càrega de ''[[censor]]'', spartìa insemme au [[Quintus Marcius Phylippus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Quintus Marcius Phylippus]], plebêu ch'u l'é(r)a stètu in Macedònia sübitu primma du Paullus&lt;ref&gt;{{Çitta|Broughton, 1951|p. 439}}&lt;/ref&gt;. I dui ''censores'' i l'han dunca inandiàu in [[Census|censimèntu]], ch'u l'ha fètu cuntà 337.452 sitadìn. Inti cunfrunti di senatûi e di ''[[equites]]'' i se sun cumpurtèi cun atensiùn: intu detaju, dau Senàu i n'han esclüsu numma che trèi mèmbri, mèntre che u [[Marcus Aemilius Lepidus (cunsu(r)e du 187 a.C.)|Marcus Aemilius Lepidus]] u l'è stètu numinàu ''[[Princeps senatus|princeps]]'' pe'a quarta votta&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 38}}&lt;/ref&gt;.

Aa fìn, u Lucius Aemilius u l'è mòrtu du [[160 a.C.|160 primma de Cristu]]. U se sà che pe'i zöghi fünebri inandièi dai sò fìi u l'è stètu missu in scena due òpere du [[Publius Terentius Afer|Terentius]]: ''Adelphoi'', &quot;I frèi&quot;, mustrâ pe'a primma votta, e ''Hekyra'', &quot;A söxu(r)a&quot;&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;. I frèi i l'han finansiàu insemme i zöghi fünebri, scibèn ch'i l'é(r)an inandièi sutt'au numme du Quintus Fabius&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Çitta|Polýbios|XXXII, 14, 1-7}}&lt;/ref&gt;.

== Famìa ==
U Lucius Aemilius u s'è ma(r)iàu pe'a primma votta cu'a [[Papiria]], fìa du [[Gaius Papirius Maso]], cunsu(r)e du [[231 a.C.|231 primma de Cristu]], cu'a dàtta de stu ma(r)iezzu ch'a nu l'è cunusciüa&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. A Papiria a g'ha dètu dui fìi e due fìe&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 134}}&lt;/ref&gt;. Üna de fìe a l'è andèta in spusa au [[Marcus Porcius Cato Licinianus]], u fìu ciü grande du [[Marcus Porcius Cato Censorius|Cato Censorius]], l'âtra au [[Quintus Aelius Tubero]], ch'u ne vegniva da 'na famìa de senatûi ma pòve(r)a&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Plütarcu5&quot;&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 5}}&lt;/ref&gt;, fìu d'ün di dêxe ''legatii'' mandèi intu Levante ch'u n'axeva fètu parte ascì u Lucius Aemilius&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 135-136}}&lt;/ref&gt;.
{{Çitaçión|U gh'é(r)a sezze mèmbri da gens Aelia e tütti insemme i gh'axevan numma che ina casetta picìna e strêta; tütti i mangiavan grasse a 'n ünicu tuchetìn de tèra e i staxevan sutt'au mèximu tèitu, cu'e sò mujé e tanti fìi. Lì u ghe staxeva ascì a fìa de l'Aemilius, due votte cunsu(r)e e due votte triunfatû, ch'a viveva sènsa de vergögna pe'a mise(r)ìa du sò ma(r)ìu, ma mi(r)andune a sò perfesiùn mu(r)âle - raxùn e u(r)igine da sò puvertè.|Plütarcu, ''Æmilius Paulus'', 5&lt;ref name=&quot;Plütarcu5&quot; /&gt;}}

Pe'u Plütarcu, u Lucius Aemilius u vuxeva ciü bèn ai sò fìi che ògni âtru rumàn. Passàu a sò primma càrega de cunsu(r)e, credènduse d'avê finìu cu'a carie(r)a inta pulitica, u Paullus u s'é(r)a dètu du tüttu aa famìa, mustrandu ai fìi in'edücasiùn ch'a nu l'é(r)a numma de stampu rumàn antìgu ma ascì gregu&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt;. U l'ha lasciàu a Papiria, u se pènsa, au tèmpu du sò primmu ànnu cumme cunsu(r)e&lt;ref name=&quot;:23&quot; /&gt; (zà u Plütarcu e nu saxeva e raxùi de sta sepa(r)asiùn&lt;ref name=&quot;Plütarcu5&quot; /&gt;) e intu mèximu periudu u s'è ma(r)iàu pe'a segunda votta, ch'a g'ha purtàu dui fìi: u primmu du [[181 a.C.|181]] e u segundu du [[179 a.C.|179 primma de Cristu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 35}}&lt;/ref&gt;. De ciü, e funte e parlan ancù de in'âtra fìa&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Valerius Maximus|I, 5, 3}}&lt;/ref&gt;.

U Lucius Aemilius u l'ha dèti i sò fìi ciü grandi in adusiùn a de âtre famìe patrissie, fòscia, u se pènsa, in gì(r)u au [[175 a.C.|175 primma de Cristu]]&lt;ref name=&quot;:23&quot; /&gt;. U primmu u l'è stètu adutàu dau [[Quintus Fabius Maximus (praetor)|Quintus Fabius Maximus]], de prubabile u nevu du [[Quintus Fabius Maximus Cunctator|Cunctator]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1909|''[https://elexikon.ch/RE/VI,2_1813?Big Fabius 115]'', coll. 1811-1812}}&lt;/ref&gt;, pe' cangià de numme inte [[Quintus Fabius Maximus Aemilianus]], mèntre u segundu u l'è stètu piàu dau [[Publius Cornelius Scipio (augur)|Publius Cornelius Scipio]], u fìu du Scipio Africanus, pe' ciapà u numme de [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus]]. Inte stu moddu u Paullus u s'è ligàu strêtu a trê de famìe patrissie de ciü cuntu, i ''[[Gens Fabia|Fabii]]'', i ''[[Gens Cornelia|Cornelii]]'' e i ''[[Gens Servilia|Servilii]]'', pe' tantu che in âtru di fìi adutèi dau Quintus Fabius Maximus u l'é(r)a u fìu natü(r)âle du [[Gnaeus Servilius Caepio (cunsu(r)e du 169 a.C.)|Gnaeus Servilius Caepio]], cunsu(r)e du [[169 a.C.|169 primma de Cristu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 135}}&lt;/ref&gt;. Pe(r)ò, du 167 primma de Cristu u l'è mòrtu tütti dui i fìi picìn du Paullus, a l'etè de quatòrze e de duzz'ànni: l'ün u l'è mòrtu quarche di primma du ''triumphus'' cuntr'ai maceduni e l'âtru nu gua(r)i tèmpu de dòppu&lt;ref&gt;{{Çitta|Valerius Maximus|V, 10, 2}}&lt;/ref&gt;. De cunseguènsa, u Lucius Aemilius u l'è stètu l'ürtimu rapresentante da ramma di ''Paulli''&lt;ref&gt;{{Çitta|Velleius Paterculus|I, 10, 3}}&lt;/ref&gt;: defèti, pe' de raxùi scunusciüe, u nu l'ha piàu de fiöi in adusiùn cuscì da purtà avanti a sò pa(r)entèlla&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 144-145}}&lt;/ref&gt;.

Pe' testamèntu, u Paullus u l'ha spartìu u sò inte due mitè precise ai dui fìi ch'u gh'axeva ancù, cu'u dâghe sciüscianta [[Talentum|talènti]] a ciaschedün. U se sà che pe(r)ò u Scipio Aemilius u l'ha lasciàu a sò mitè au Maximus Aemilianus, cuscì ch'u ghe puxesse vegnì pa(r)eggiu pe' sustanse&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;.

I nevi du Lucius Aemilius i l'é(r)an u [[Quintus Fabius Maximus Allobrogicus]], cunsu(r)e du [[122 a.C.|122 primma de Cristu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1909|''[https://elexikon.ch/RE/VI,2_1793?Big Fabius 110]'', col. 1794}}&lt;/ref&gt;, u [[Marcus Porcius Cato (cunsu(r)e du 118 a.C.)|Marcus]] e u [[Gaius Porcius Cato]], cunsu(r)i rispetivamènte du [[118 a.C.|118]] e du [[114 a.C.|114 primma de Cristu]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_105?Big Porcius 5]'', col. 105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_165?Big Porcius 10]'', col. 165}}&lt;/ref&gt;, e u [[Quintus Aelius Tubero (stòico)|Quintus Aelius Tubero]], ''[[tribunus plebis]]'' e famusu [[Stoicìsmo|stòicu]] rumàn&lt;ref&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_537?Big Aelius 155]'', col. 535}}&lt;/ref&gt;.

== Persunalitè ==
Inti scrìti u se parla de lungu bèn du Lucius Aemilius, ch'u l'axeva a nòmina de òmmu du tüttu unèstu&lt;ref name=&quot;:24&quot; /&gt;. Da ve(r)u patrissiu e sustenitû fedêle di valûi de l'antìga Rumma, u Paullus u nu l'ha mai sercàu d'intrà inte grassie du pòpulu, u l'é(r)a seve(r)u cu'i surdatti e u se mustrava carmu fina intu du(r)û, cumme quandu ch'u l'ha interàu i sò fìi. U s'é(r)a purtàu apröu de gran richesse dai Balcâni ma u nu l'ha lasciàu gua(r)i ai sò eredi; segundu e pa(r)olle du Cicero, vellu &quot;u nu l'ha purtàu ninte a cà, mênu che a memo(r)ia eterna du sò numme&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|II, 76|Cato maior de senectute|tìtolo=Cato maior de senectute}}&lt;/ref&gt;. Fra e prupietè du ré Perseus, u Paullus u s'ha piàu numma che a bibliutêca&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 118]'', coll. 578-579}}&lt;/ref&gt;.

U [[Velleius Paterculus]] u parla du Lucius Aemilius cumme d'in òmmu &quot;degnu de quelle lôde ch'u merita a mèxima vertü&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Velleius Paterculus|I, 9, 3}}&lt;/ref&gt;. U [[Plütarcu]], inte sò ''Vitte paralêle'', u l'ha missu a cunfruntu a vitta du Lucius Aemilius cun quella du [[Timoleon]]. U stò(r)icu gregu u scrive che sti cumandanti i l'é(r)an cumpagni pe'u sò &quot;moddu de pensà&quot; e pe'a sò &quot;furtüna&quot;: tütti dui i sun stèti de lungu furtünèi in guèra e i l'han batüu di guvernanti &quot;ti(r)annichi&quot; (tra i ti(r)anni l'autû u ghe mette ascì i ré de Macedònia). De ciü, tantu u Paullus che u Timoleon i se faxevan cunusce pe'a sò mu(r)âle&lt;ref&gt;{{Çitta|Averintsev, 1973|p. 220}}&lt;/ref&gt;.

Intu sò tratàu &quot;Brutus&quot;, u Cicero u l'ha mensunàu u Lucius Aemilius inta lista di u(r)atûi ch'i l'han visciüu au tèmpu du Cato Censorius. Vellu u scrive: &quot;Fina au Lucius Paullus, u pa(r)e de l'[[Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus|Africanus]], u nu l'é(r)a difissile de mantegnì cu'u sò parlâ a pròpia pusisiùn de primmu sitadìn&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|80|Brutus|tìtolo=Brutus}}&lt;/ref&gt;. Dae ''Vitte paralêle'' du Plütarcu u se descröve che u Paullus u l'é(r)a bèn aspèrtu ascì inte l'astrunumìa&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;.

L'[[Elimar Klebs]], studiusu tedescu de l'antighitè, u scrive che intu persunaggiu du Lucius Aemilius e vertü de l'antìga Rumma e se faxevan ciü âte pe' l'edücasiùn elenica. U Paullus u l'é(r)a dü(r)u quand'u ghe n'é(r)a de besögnu pe'a sò càrega, ma inta vitta privâ u l'andexeva apröu a l'ümanitè elenica&lt;ref name=&quot;:26&quot; /&gt;. Dau puntu de vista de l'[[Egon Flaig]], e manövre du Paullus Macedonicus e sun l'esempiu tipicu d'ina &quot;strategìa de famìa ma sciurtìa&quot;: di sò quattru fìi, u gh'è mòrtu zuenu pròpiu i dui ch'u l'axeva tegnüu inta sò famìa; in sò zenne u l'è mòrtu zuenu, muntàu cu'u sò ''cursus honorum'' numma che aa pretü(r)a, mèntre l'âtru u nu l'è mancu sciurtìu a cumensà ina carie(r)a pulitica&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 145}}&lt;/ref&gt;.

A vito(r)ia utegnüa dau Lucius Aemilius cuntr'aa [[Régno de Macedònia|Macedònia]] a l'ha avüu de cunseguènse bèn impurtanti: u l'è stètu batüu l'ürtimu stàttu putènte inta penìsu(r)a balcanica, cuscì che Rumma a l'ha pusciüu cunquistà tüttu u levante gregu. Au mèximu tèmpu, sta vito(r)ia a l'ha mustràu a fòrsa du &quot;partìu di Scipiones&quot;, ch'u l'é(r)a cuntra(r)iu aa cunquista de tèra: a Macedònia a l'è stèta anessa a Rumma numma che dòppu d[[Quàrta Goæra Macédone|'in'âtra guèra]]&lt;ref name=&quot;:25&quot; /&gt;. A [[Batàggia de Pydna|bataja de Pydna]] a l'ha bèn mustràu i vantaggi du scistema di ''manipola'' rispèttu aa falange&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. A ògni moddu, in dabùn u se credde che u cuntribütu du Lucius Aemilius aa vito(r)ia inta tersa guèra macedune u nu secce stète gua(r)i impurtante: s'u fusse rivàu inti Balcâni in pò ciü tardi, u ré Perseus u sa(r)ea stètu batüu au mèximu dau [[Quintus Marcius Phylippus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Quintus Marcius Phylippus]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Flaig, 2000|p. 137}}&lt;/ref&gt;.

== Nòtte ==
;Nòtte au testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
=== Scriti antìghi ===
* {{Çitta lìbbro|outô=Plütarcu|tìtolo=Βίοι Παράλληλοι|ànno=II seculu a.C|léngoa=GRC|cid=Plütarcu}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Polýbios|tìtolo=Ἱστορίαι|ànno=II seculu a.C|léngoa=GRC|cid=Polýbios}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Velleius Paterculus|tìtolo=Historia Romana|url=https://books.google.com/books?id=ERwTAAAAQAAJ|ànno=I seculu a.C.|léngoa=LA|cid=Velleius Paterculus}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Epistulae ad Atticum|url=https://la.wikisource.org/wiki/Epistulae_(Marcus_Tullius_Cicero)/Epistulae_ad_Atticum|ànno=68-44 a.C|léngoa=LA|cid=Epistulae ad Atticum}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Brutus|url=https://la.wikisource.org/wiki/Brutus|ànno=46 a.C|léngoa=LA|cid=Brutus}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=De finibus bonorum et malorum|url=https://la.wikisource.org/wiki/De_finibus_bonorum_et_malorum|ànno=45 a.C|léngoa=LA|cid=De finibus bonorum et malorum}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Cato Maior de senectute|url=https://la.wikisource.org/wiki/Cato_maior_de_senectute|ànno=44 a.C|léngoa=LA|cid=Cato maior de senectute}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Titus Livius|tìtolo=Ab Urbe condita libri CXLII|ànno=27 a.C.-14 d.C|léngoa=LA|cid=Titus Livius}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Valerius Maximus|tìtolo=Factorum et dictorum memorabilium libri IX|ànno=31 d.C|léngoa=LA|cid=Valerius Maximus}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Florus|tìtolo=Epitome Rerum Romanarum|url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_epitome-rerum-romanarum_florus-lucius-annaeus_1739|ànno=74-130 d.C. ca|léngoa=LA|cid=Florus}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Veggiu|tìtolo=Naturalis Historia|url=https://en.wikisource.org/wiki/la:Naturalis%20Historia|ànno=77-79 d.C|léngoa=LA|cid=Pliniu u Veggiu}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Sextus Julius Frontinus|tìtolo=Strategemata|url=https://la.wikisource.org/wiki/Strategemata|ànno=I seculu|léngoa=LA|cid=Frontinus}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Aulus Gellius|tìtolo=Noctes Atticae|url=https://la.wikisource.org/wiki/Noctes_Atticae|ànno=175-179 ca|léngoa=LA|cid=Gellius}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Sextus Aurelius Victor|tìtolo=De Viris Illustribus|url=https://la.wikisource.org/wiki/De_Viris_Illustribus_(Sextus%3F)|ànno=IV seculu|léngoa=LA|cid=Aurelius Victor}}

=== Scrìti mudèrni ===
* {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1893|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. I, 1|cid=Klebs, 1893}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1909|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. VI, 2|cid=Klebs, 1909}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Friedrich Münzer|tìtolo=Römische Adelsparteien und Adelsfamilien|url=https://archive.org/details/rmischeadelspa00mnuoft|ànno=1920|editô=J.B. Metzler|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|cid=Münzer, 1920}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1928|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. XIV, 1|cid=Klebs, 1928}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1931|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. IVA, 1|cid=Klebs, 1931}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Robert Broughton|tìtolo=Magistrates of the Roman Republic|ànno=1951|çitæ=New York|léngoa=EN|cid=Broughton, 1951}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1953|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. XXII, 1|cid=Klebs, 1953}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Arkady Shofman|tìtolo=История античной Македонии [''Sto(r)ia da Macedònia antìga'']|url=http://annales.info/greece/makedon/mk_index.htm|ànno=1963|editô=Üniverscitè de Kazan|çitæ=Kazan|léngoa=RU|cid=Shofman, 1963}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Howard Hayes Scullard|tìtolo=Scipio Africanus. Soldier and Politician|url=https://archive.org/details/scipioafricanuss0000scul|ànno=1970|editô=NCROL|çitæ=Bristol|léngoa=EN|cid=Scullard, 1970|ISBN=08-014-0549-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Sergey Sergeyevich Averintsev|tìtolo=Плутарх и античная биография [''Plütarcu e a biugrafìa antìga'']|ànno=1973|editô=Nauka|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Averintsev, 1973}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Graham Vincent Sumner|tìtolo=Orators in Cicero's Brutus: prosopography and chronology|url=https://archive.org/details/oratorsinciceros00grah|ànno=1973|editô=University of Toronto Press|çitæ=Toronto|léngoa=EN|cid=Sumner, 1973|ISBN=978-0-802-05281-0}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Ilya Sholeimovich Shifman|tìtolo=Ганнибал [''Hannibal'']|ànno=1981|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Shifman, 1981}}
* {{Çitta lìbbro|outô=E. Fedorova|tìtolo=Введение в латинскую эпиграфику [''Intrudusiùn a l'epigrafìa latìna'']|ànno=1982|editô=Üniverscitè Statâle de Musca|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Fedorova, 1982}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Natalia Nikolaevna Trukhina|tìtolo=Политика и политики «золотого века» Римской республики [''A pulitica e i pulitichi du &quot;seculu d'ò(r)u&quot; da Repübbrica rumâna'']|ànno=1986|editô=Üniverscitè Statâle de Musca|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Trukhina, 1986}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Theodor Mommsen|tìtolo=История Рима [''Sto(r)ia de Rumma'']|ànno=1997|editô=Fenice|çitæ=Rostov-na-Donu|léngoa=RU|volùmme=Vul. 2|ISBN=5-222-00047-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Egon Flaig|tìtolo=Von Romulus zu Augustus. Große Gestalten der römischen Republik|url=https://www.academia.edu/42918451/Lucius_Aemilius_Paulus_milit%C3%A4rischer_Ruhm_und_famili%C3%A4re_Gl%C3%BCcklosigkeit|ànno=2000|léngoa=DE|pp=131-146|capìtolo=Lucius Aemilius Paullus - militärischer Ruhm und familiäre Glücklosigkeit|cid=Flaig, 2000}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Sergey Kovalev|tìtolo=История Рима [''Sto(r)ia de Rumma'']|ànno=2002|editô=Poligon|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Kovalev, 2002|ISBN=5-89173-171-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Vladimir A. Kvashnin|tìtolo=Государственная и правовая деятельность Марка Порция Катона Старшего [''L'ativitè pulitica e giüridica du Marcus Porcius Cato u Veggiu'']|ànno=2004|editô=Rus’|çitæ=Vologda|léngoa=RU|cid=Kvashnin, 2004}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Oleg Yuryevich Klimov|tìtolo=Пергамское царство. Проблемы политической истории и государственного устройства [''U regnu de Pergamu. Prublemi de sto(r)ia pulitica e d'urganisasiùn du stàttu'']|ànno=2010|editô=Nestor-Istoriya|çitæ=San Pe(r)uburgu|léngoa=RU|cid=Klimov, 2010|ISBN=978-5-98187-475-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Yuly Tsirkin|tìtolo=История древней Испании [''Sto(r)ia da Spagna antìga'']|ànno=2011|editô=Nestor-Istoriya|çitæ=San Pe(r)uburgu|léngoa=RU|cid=Tsirkin, 2011|ISBN=978-5-98187-872-5}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrey Vladimirovich Vasilyev|curatô=Eduard D. Frolov|tìtolo=Политическая интрига и судебный процесс в античном мире [''Manövre pulitiche e prucessi legâli intu mundu antìgu'']|ànno=2015|léngoa=RU|pp=227-238|capìtolo=Судебные процессы над братьями Сципионами в 80-е годы II в. до н. э. [''I prucessi di frè Scipio inti ànni '80 du II seculu primma de Cristu'']|cid=Vasilyev, 2015}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://romanrepublic.ac.uk/person/1134/|tìtolo=AEMI1134 L. Aemilius (114) L. f. M. n. Paullus Macedonicus|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}
* {{Çitta web|url=https://topostext.org/people/10991|tìtolo=Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}
* {{Çitta lìbbro|outô=William Smith|tìtolo=A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology|url=https://quod.lib.umich.edu/m/moa/ACL3129.0003.001/162?rgn=full+text;view=image|ànno=1867|editô=Little, Brown and co.|çitæ=Boston|léngoa=EN|pp=154-155}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]]</text>
      <sha1>r7g46axgw4y4zpnhnetzkhtraue5qjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vérva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33083</id>
    <revision>
      <id>272818</id>
      <parentid>272812</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T16:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl vari</comment>
      <origin>272818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13512" sha1="evb6svd1youpo4kav7cbeyeih01gsgi" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvinsa de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu-a [[Provinsa dea Spèza|pruvinsa da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne porte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti  di caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa (rissö), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. au de sutta da strà ch’u pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. 

== Storia ==

=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di Veleiati, pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti apenìn, versu e zone de Piacénsa. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du Duxentu, quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun Zena. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de Sestri, passandu pe’ Cazarsa. Sta strà, defèti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de sti chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remuntan au 1451, quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a diocesi de Brugnò mentre ai 3 de nuvembre du 1502 u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de Castellu, de Missan e de San Pê. Sulu de doppu, du 1519 u gh’è stò u passaggiu inta Diocesi de Zena.

=== Tempi de guera ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e Vaise, pe questu fàttu, a partì dau 1944 su-u Passu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au santuaiu che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse de Carru. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigèn ch’i se retian in scia linea de Maissann-a e Discònexi, ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===

* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel.

== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a porte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a porte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa.

== Nòtte ==
* https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva
* https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910
* https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf
* https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1
* https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/
* https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/
* https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/
* https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml
* https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf
* https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c
* https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm
* https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>evb6svd1youpo4kav7cbeyeih01gsgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272819</id>
      <parentid>272818</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T17:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geugrafìa */ wl vari</comment>
      <origin>272819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13809" sha1="j7kw1938893pa24yzjzdcojmb8vxuxv" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvinsa de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu-a [[Provinsa dea Spèza|pruvinsa da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. 

== Storia ==

=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missan]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].

=== Tempi de guera ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian in scia linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiun da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuaiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===

* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au 1519. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martin inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au 1868, cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du Növesentu e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du Settesentu cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i ànni ’50. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi ànni ’70, e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du 1778, travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du 1895, ma i travaggi i l’éan cumensè du  1892, ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’Etè de Mezzu dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de Lavagna, da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i seculu XII e XIII. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du Sinquesentu. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau 1956. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a Tann-a de Prìa de Vasca, ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u studiusu Arturo Issel.

== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a pòrte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa.

== Nòtte ==
* https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva
* https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910
* https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf
* https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1
* https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/
* https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/
* https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/
* https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml
* https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf
* https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c
* https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm
* https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>j7kw1938893pa24yzjzdcojmb8vxuxv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272820</id>
      <parentid>272819</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T17:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tempi de guera */ +wl varri</comment>
      <origin>272820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13970" sha1="rvkos7siharqhuamj6yqu0w14g98a52" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvinsa de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu-a [[Provinsa dea Spèza|pruvinsa da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. 

== Storia ==

=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missan]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].

=== Tempi de guera ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian in scia linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===

* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].

== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta Pruvincia da Spèzza. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau 2023 a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffegu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du 2024, quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du 2025. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a pòrte a Câru, svalicandu l’Arpixélla e u Passu da Möa.

== Nòtte ==
* https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva
* https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910
* https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf
* https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1
* https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/
* https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/
* https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/
* https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml
* https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf
* https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c
* https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm
* https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>rvkos7siharqhuamj6yqu0w14g98a52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272821</id>
      <parentid>272820</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T17:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Strè */ +wl</comment>
      <origin>272821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14021" sha1="etbbgevvzxixfqhwo9eu52aomcrthpc" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu-a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve. 

== Storia ==

=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].

=== Tempi de guera ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian in scia linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===

* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].

== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva
* https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910
* https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf
* https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1
* https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/
* https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/
* https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/
* https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml
* https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf
* https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c
* https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm
* https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>etbbgevvzxixfqhwo9eu52aomcrthpc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272822</id>
      <parentid>272821</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T17:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geugrafìa */ +gallery</comment>
      <origin>272822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14311" sha1="azbvocfsxwsvfrperuay3trgscb4wss" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu-a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve.


== Storia ==

=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].

=== Tempi de guera ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian in scia linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===

* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].

== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva
* https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910
* https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf
* https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1
* https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/
* https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/
* https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/
* https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml
* https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf
* https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c
* https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm
* https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>azbvocfsxwsvfrperuay3trgscb4wss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272823</id>
      <parentid>272822</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T17:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pòsti de interesse */ +gallery gêxe</comment>
      <origin>272823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14699" sha1="c8th3oip4gpc535dj510vylni05385d" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu-a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve.


== Storia ==

=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].

=== Tempi de guera ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian in scia linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva
* https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910
* https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf
* https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1
* https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/
* https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/
* https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/
* https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml
* https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf
* https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c
* https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm
* https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>c8th3oip4gpc535dj510vylni05385d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272824</id>
      <parentid>272823</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T17:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Storia */ +2 img sence</comment>
      <origin>272824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14917" sha1="sq57t30o5kc6pxh6um7iab8puhwuine" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu-a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].

=== Tempi de guèra ===
[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra]]
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian in scia linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva
* https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910
* https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf
* https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1
* https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/
* https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/
* https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/
* https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml
* https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf
* https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c
* https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm
* https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>sq57t30o5kc6pxh6um7iab8puhwuine</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272825</id>
      <parentid>272824</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T17:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Storia */ dim, layout</comment>
      <origin>272825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14934" sha1="0q2y9eei4te8ozg3sgpkw9tcvlogg6y" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu-a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian in scia linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciale SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statale 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciale a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a Pruvinciale fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciale SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva
* https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910
* https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf
* https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1
* https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/
* https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/
* https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/
* https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml
* https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf
* https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c
* https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm
* https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>0q2y9eei4te8ozg3sgpkw9tcvlogg6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272826</id>
      <parentid>272825</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T17:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>-âle</comment>
      <origin>272826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14938" sha1="ku8n1rkb9gak2gq7agstv07etwal89l" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu-a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian in scia linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinci$le SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva
* https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910
* https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf
* https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1
* https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/
* https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/
* https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/
* https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml
* https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf
* https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c
* https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm
* https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>ku8n1rkb9gak2gq7agstv07etwal89l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272827</id>
      <parentid>272826</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T17:33:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geugrafìa */ -asentu in sce ante</comment>
      <origin>272827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14956" sha1="p6ol3ms4ytnzp6i7bavboxng7woxp18" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu-a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu-u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian in scia linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinci$le SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva
* https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910
* https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf
* https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1
* https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/
* https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/
* https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/
* https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml
* https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf
* https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c
* https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm
* https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>p6ol3ms4ytnzp6i7bavboxng7woxp18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272828</id>
      <parentid>272827</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T17:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>paregiau cu'u e co.</comment>
      <origin>272828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14956" sha1="5qouk7d3akyq1rbz6olqrnqv0vmgywf" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri in t’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian in scia linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinci$le SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva
* https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910
* https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf
* https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1
* https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/
* https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/
* https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/
* https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml
* https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf
* https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c
* https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm
* https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>5qouk7d3akyq1rbz6olqrnqv0vmgywf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272829</id>
      <parentid>272828</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T17:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>su-u e co.</comment>
      <origin>272829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14952" sha1="lvuj95w92qfhbbv5bxy9pqfpveyu2y8" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinci$le SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva
* https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910
* https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf
* https://www.muvel.it/il-santuario-di-velvaun-santuario-e-una-comunita/#_ftn1
* https://www.velvaliguria.it/velva-la-nostra-storia/
* https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/
* https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/
* https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml
* https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf
* https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c
* https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm
* https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>lvuj95w92qfhbbv5bxy9pqfpveyu2y8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272855</id>
      <parentid>272829</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nòtte */ tl çitta</comment>
      <origin>272855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16042" sha1="2v24356h7ny8sc7nvxvsowgvhwy617m" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinci$le SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l’ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d’uso dell’immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} 
*{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|outô=Mauro Bado|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} 
*{{Çitta lìbbro|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|outô=Placido Tomaini|capìtolo=Velva|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>2v24356h7ny8sc7nvxvsowgvhwy617m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272856</id>
      <parentid>272855</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Strè */ -â</comment>
      <origin>272856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16043" sha1="gr259pj84qpjh2w43iol92x1hizhlbb" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l’ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d’uso dell’immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} 
*{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|outô=Mauro Bado|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} 
*{{Çitta lìbbro|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|outô=Placido Tomaini|capìtolo=Velva|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>gr259pj84qpjh2w43iol92x1hizhlbb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272857</id>
      <parentid>272856</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>maiuscula</comment>
      <origin>272857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16043" sha1="83ykslydb2sxwm2dkar4iddqf38trrw" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de Vérva
|Patrono = San Martìn
|Festivo = 
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l’ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d’uso dell’immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} 
*{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|outô=Mauro Bado|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} 
*{{Çitta lìbbro|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|outô=Placido Tomaini|capìtolo=Velva|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>83ykslydb2sxwm2dkar4iddqf38trrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272858</id>
      <parentid>272857</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+cv</comment>
      <origin>272858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16726" sha1="9krma31d2en0w4tl8piuzok2t4scjx0" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|var-teritöio = Teritòiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|var-denscitæ = Denscitè
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu uràiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de Vérva
|var-patrón = Santu
|Patrono = San Martìn
|var-festîvo = Festa
|Festivo = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch’u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund’u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l’âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch’i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l’âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d’in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu’a sö ciassa, ch’a l’è au fundu du pàise. A parte d’urigine ciü antiga se pense ch’a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe’ vìa de ripide scàe.

L’insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe’ vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu’i scàin rifinìi e cu’i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l’ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l’ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s’è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch’i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l’âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch’u turne inte ciü tanti edifissi ch’u gh’è chì u l’è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g’ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch’u l’é afluente du Riàn di Guacci, ch’u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch’a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch’u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L’ambiente u l’é cumpostu pe’u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch’i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d’uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch’a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch’a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n’antiga via da sâ, ch’a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe’ [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l’éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch’i l’éan famusi pe’ i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l’ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel’epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch’u ghè stò l’umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh’è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l’ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh’é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l’è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh’é stò ascì l’elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh’ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe’ sta accorti e amiâse a l’in giu a tegniva sutt’öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch’a gh’éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l’agustu du ‘44 quande u gh’é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int’in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch’i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l’internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l’è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l’è stâ mensiunâ pe’a primma vôta propiu int’in papê ch’u parle da gêxa, ch’u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l’è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l’è ben sentìa inte queste parte, vistu ch’u gh’è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu’ inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh’è a porte d’intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh’è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch’a vegne in föa. D’in simma a sta chi u rusùn, ch’u g’ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch’u l’è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l’è u “rissö”, cu’e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in’ estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh’è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch’u l’è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch’u stüpisce u l’è a richessa de figüe ch’u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l’âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l’è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l’è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh’è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l’Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l’è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch’a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l’è separò da sta chi da ‘n cancellu ch’u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l’ha rapresentò pe’ Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch’i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni ’50]]. U l’è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni ’70]], e au dì d’ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh’è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu’e vôte e l’artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d’agustu du [[1895]], ma i travaggi i l’éan cumensè du [[1892]], ch’u l’éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l’è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l’épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d’estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch’u l’è a lê ch’u gh’è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l’è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l’architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l’è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch’u manda in Vasca, u gh’è u scitu de San Nicolao, dund’i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch’u l’éa ben trafigò inte l’[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l’éiva besögnu de cüe. De prubabile u l’è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l’uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch’i l’han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch’u l’ha indagâ pe’ primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l’è atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch’a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l’imbuccu da galleria ch’a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l’è difatti a veggia strà ch’a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe’ pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni ’70 e ’80 a l’è stâ fatta pe’ mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe’ muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l’è stâ serâ pe’ di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l’è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l’invernu u gh’è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l’avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch’a pòrte au Carru, svalicandu l’Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l’ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d’uso dell’immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} 
*{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|outô=Mauro Bado|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} 
*{{Çitta lìbbro|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|outô=Placido Tomaini|capìtolo=Velva|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>9krma31d2en0w4tl8piuzok2t4scjx0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272859</id>
      <parentid>272858</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Giüstou i apostrufi &lt;’&gt;, sensa cangi de cuntegnüu</comment>
      <origin>272859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16396" sha1="ecwybbr95cmt9luf5259ui4m1yqzfhr" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'è scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|var-teritöio = Teritòiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|var-denscitæ = Denscitè
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu uràiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de Vérva
|var-patrón = Santu
|Patrono = San Martìn
|var-festîvo = Festa
|Festivo = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'è au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe.

L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'è vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'è chì u l'è a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d'uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'è stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'è propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l'è a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'è stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l'è passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'è ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'è âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'è a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'è duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'è fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'è u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'è scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'è parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'è a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l'è stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'è missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'è atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'è dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'è separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'è restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'è stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]], ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'è stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'è a lê ch'u gh'è vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l'è stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'è tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'è u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'è stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l'è atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'è difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'è stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'è stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'è stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'è stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} 
*{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|outô=Mauro Bado|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} 
*{{Çitta lìbbro|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|outô=Placido Tomaini|capìtolo=Velva|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>ecwybbr95cmt9luf5259ui4m1yqzfhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272860</id>
      <parentid>272859</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>l'è---&gt;l'é</comment>
      <origin>272860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16396" sha1="51fehr3m5vt3iq6lhfbgwmwnh0nwg2v" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|var-teritöio = Teritòiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|var-denscitæ = Denscitè
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu uràiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de Vérva
|var-patrón = Santu
|Patrono = San Martìn
|var-festîvo = Festa
|Festivo = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe.

L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d'uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]], ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].


== Strè ==
Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} 
*{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|outô=Mauro Bado|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} 
*{{Çitta lìbbro|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|outô=Placido Tomaini|capìtolo=Velva|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>51fehr3m5vt3iq6lhfbgwmwnh0nwg2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272864</id>
      <parentid>272860</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Architetüe religiuse */ - a cappu</comment>
      <origin>272864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16395" sha1="7638qnmzf250bw3rztj3l2djxo7b05d" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|var-teritöio = Teritòiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|var-denscitæ = Denscitè
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu uràiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de Vérva
|var-patrón = Santu
|Patrono = San Martìn
|var-festîvo = Festa
|Festivo = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe.

L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d'uìve.


== Storia ==
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]], ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].

== Strè ==
Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} 
*{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|outô=Mauro Bado|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} 
*{{Çitta lìbbro|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|outô=Placido Tomaini|capìtolo=Velva|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>7638qnmzf250bw3rztj3l2djxo7b05d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272870</id>
      <parentid>272864</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+gallery, dispusisiun</comment>
      <origin>272870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16711" sha1="odztgwzq6w7h7tmt1frf6acnp1gtv62" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|var-teritöio = Teritòiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|var-denscitæ = Denscitè
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu uràiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de Vérva
|var-patrón = Santu
|Patrono = San Martìn
|var-festîvo = Festa
|Festivo = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe.

L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d'uìve.
== Storia ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du 1903
Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu 1931
Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U santuàiu da Madonna da Guardia intu 1935
&lt;/gallery&gt;

=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]], ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].

== Strè ==
Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} 
*{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|outô=Mauro Bado|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} 
*{{Çitta lìbbro|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|outô=Placido Tomaini|capìtolo=Velva|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>odztgwzq6w7h7tmt1frf6acnp1gtv62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272871</id>
      <parentid>272870</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Storia */ +wl</comment>
      <origin>272871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16768" sha1="84htpnw6xyhhzve7atox07lab78t738" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|var-teritöio = Teritòiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|var-denscitæ = Denscitè
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu uràiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de Vérva
|var-patrón = Santu
|Patrono = San Martìn
|var-festîvo = Festa
|Festivo = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe.

L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d'uìve.
== Storia ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du [[1903]]
Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu [[1931]]
Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu da Madonna da Guardia]] intu [[1935]]
&lt;/gallery&gt;

=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn ligure antiga ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]], ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].

== Strè ==
Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} 
*{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|outô=Mauro Bado|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} 
*{{Çitta lìbbro|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|outô=Placido Tomaini|capìtolo=Velva|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>84htpnw6xyhhzve7atox07lab78t738</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272872</id>
      <parentid>272871</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geugrafìa */ wl, dim, âtru</comment>
      <origin>272872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16787" sha1="jbpsn2ctn4xtjnatv4dk47tf0t83ob9" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|var-teritöio = Teritòiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|var-denscitæ = Denscitè
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu uràiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de Vérva
|var-patrón = Santu
|Patrono = San Martìn
|var-festîvo = Festa
|Festivo = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe.

L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d'uìve.
== Storia ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du [[1903]]
Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu [[1931]]
Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu da Madonna da Guardia]] intu [[1935]]
&lt;/gallery&gt;

=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn [[Liguri Antighi|ligure antiga]] ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]], ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].

== Strè ==
Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} 
*{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|outô=Mauro Bado|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} 
*{{Çitta lìbbro|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|outô=Placido Tomaini|capìtolo=Velva|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>jbpsn2ctn4xtjnatv4dk47tf0t83ob9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272873</id>
      <parentid>272872</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Architetüe religiuse */ dim</comment>
      <origin>272873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16787" sha1="p78pfile9b4fqaeuy3qi5hcc2wd2cq6" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:#a8243d; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''VR'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#d58090; color:black&quot;|&lt;small&gt;{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}&lt;/small&gt; 
|}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vérva
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{it}} ''Velva''&lt;/div&gt;
|Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;U pàise de Vérva vistu dau Cuniu&lt;/div&gt;
|Stemma = 
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Divisione amm grado 3 = U Castigiùn
|var-teritöio = Teritòiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Latitudine gradi = 44
|Latitudine minuti = 16
|Latitudine secondi = 33
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 9
|Longitudine minuti = 33
|Longitudine secondi = 0
|Longitudine EW = E
|Superficie = 
|Note superficie = 
|Abitanti = 144
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2001
|var-denscitæ = Denscitè
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu uràiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Codice postale = 16030
|Codice catastale = 
|Nome abitanti = de Vérva
|var-patrón = Santu
|Patrono = San Martìn
|var-festîvo = Festa
|Festivo = 
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise
Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu
&lt;/gallery&gt;
Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].

=== U pàise ===
[[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]]
E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe.

L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru.

I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti.

A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.

=== Rièi ===
Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d'uìve.
== Storia ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du [[1903]]
Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu [[1931]]
Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu da Madonna da Guardia]] intu [[1935]]
&lt;/gallery&gt;

=== Urigine du numme ===
Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn [[Liguri Antighi|ligure antiga]] ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. 

=== Tempi antighi ===
Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca. 

E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]]
=== Tempi de guèra ===
Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. 

U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. 

Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.

== Pòsti de interesse ==

=== Architetüe religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu
Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.

:De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra.

* '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.

* '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]], ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u Munscignû Luigi Persoglio, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.

* '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].

== Strè ==
Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).

== Nòtte ==
* {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}}
*{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} 
*{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|outô=Mauro Bado|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} 
*{{Çitta lìbbro|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|outô=Placido Tomaini|capìtolo=Velva|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]</text>
      <sha1>p78pfile9b4fqaeuy3qi5hcc2wd2cq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discûscion:Lucius Aemilius Paullus Macedonicus</title>
    <ns>1</ns>
    <id>33086</id>
    <revision>
      <id>272838</id>
      <timestamp>2026-08-04T19:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>trad</comment>
      <origin>272838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="hc455j23wfjybnu76mh4yj5ztuhooyb" xml:space="preserve">{{Tradûto da|RU|Луций Эмилий Павел Македонский|2026-07-24|154082518}}</text>
      <sha1>hc455j23wfjybnu76mh4yj5ztuhooyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aemilius Paullus Macedonicus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33087</id>
    <redirect title="Lucius Aemilius Paullus Macedonicus" />
    <revision>
      <id>272839</id>
      <timestamp>2026-08-04T19:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ rdr</comment>
      <origin>272839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="s1dtn9ku07yml0pso4e9r8uo6hd25j0" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus]]</text>
      <sha1>s1dtn9ku07yml0pso4e9r8uo6hd25j0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ciattellä</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33088</id>
    <redirect title="Ciaciaradda" />
    <revision>
      <id>272842</id>
      <timestamp>2026-08-04T20:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Ciattellä]] a [[Ciatelä]]: sv</comment>
      <origin>272842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="2rqj2tnsuavqcwcsos3njemb059m1gn" xml:space="preserve">#RINVIA [[Ciatelä]]</text>
      <sha1>2rqj2tnsuavqcwcsos3njemb059m1gn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272853</id>
      <parentid>272842</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Cangiòu a destinaçión do rindirìsso da [[Ciatelä]] a [[Ciaciaradda]]</comment>
      <origin>272853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="0rws2lzpqft21eb0alxin21gta74vel" xml:space="preserve">#RINVIA [[Ciaciaradda]]</text>
      <sha1>0rws2lzpqft21eb0alxin21gta74vel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ciacerä</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33089</id>
    <redirect title="Ciaciaradda" />
    <revision>
      <id>272843</id>
      <timestamp>2026-08-04T20:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ rdr</comment>
      <origin>272843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="kghbmj0rnco8u65u94hzartnmdgld90" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ciatelä]]</text>
      <sha1>kghbmj0rnco8u65u94hzartnmdgld90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272852</id>
      <parentid>272843</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Cangiòu a destinaçión do rindirìsso da [[Ciatelä]] a [[Ciaciaradda]]</comment>
      <origin>272852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="aq1iwsbrxj6iow7zgchumhd1a16cral" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ciaciaradda]]</text>
      <sha1>aq1iwsbrxj6iow7zgchumhd1a16cral</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ciatezä</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33090</id>
    <redirect title="Ciaciaradda" />
    <revision>
      <id>272844</id>
      <timestamp>2026-08-04T20:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ rdr</comment>
      <origin>272844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="kghbmj0rnco8u65u94hzartnmdgld90" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ciatelä]]</text>
      <sha1>kghbmj0rnco8u65u94hzartnmdgld90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272851</id>
      <parentid>272844</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Cangiòu a destinaçión do rindirìsso da [[Ciatelä]] a [[Ciaciaradda]]</comment>
      <origin>272851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="aq1iwsbrxj6iow7zgchumhd1a16cral" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ciaciaradda]]</text>
      <sha1>aq1iwsbrxj6iow7zgchumhd1a16cral</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ciatelä</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33091</id>
    <redirect title="Ciaciaradda" />
    <revision>
      <id>272847</id>
      <timestamp>2026-08-04T20:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Ciatelä]] a [[A meju intende]]</comment>
      <origin>272847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="oe5gf8kyc8qpj868fmdjodkix02tgew" xml:space="preserve">#RINVIA [[A meju intende]]</text>
      <sha1>oe5gf8kyc8qpj868fmdjodkix02tgew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272850</id>
      <parentid>272847</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T20:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>272850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="0rws2lzpqft21eb0alxin21gta74vel" xml:space="preserve">#RINVIA [[Ciaciaradda]]</text>
      <sha1>0rws2lzpqft21eb0alxin21gta74vel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:Arbenganese/Sandbox/Berzezzi</title>
    <ns>2</ns>
    <id>33093</id>
    <revision>
      <id>272865</id>
      <timestamp>2026-08-04T21:19:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>curiuxitài</comment>
      <origin>272865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1948" sha1="6p062k4arzldmjqxdyz9k80zbhumaso" xml:space="preserve">== Giografia e anbiente [[File:Gnome-audio-volume-high.svg|20px|link=Media:Îzua_de_Berzezzi.mp3#t=18,143|Sente chi]]==
L'îzua, ch'a fà pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi'','' a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri da-a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma, cun 'na superficce de 20.476 m², quärta îzua lìgure pe estensciùn doppu [[A Parmàia|a Palmaria]], [[Ìsua Gainâa|a Galinära]] e l'îzua d'u Tin.&lt;ref name=&quot;Parks&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva 
Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;
[[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]]
L'anbiente natüräle u l'è 'n scriĝn̂u ch'u presèrva mandilli de maccia mediterànea, basigge insc'ê rocche bagnè da-e unde, asemme a d'e ätre spece cumme u ''Limonium cordatum'', a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''.

Ascì i fundäli in gìu a l'îzua i gh'han caraterìstiche de pregiu da-u puntu de vista biulógicu.

Pe sta mutivasiùn a zona de mä vixìn a l'îzua a l'è cunsciderä [[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;|Àrea Marina Prutètta]] da l'annu [[2007]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;

A-a giurnä d'ancö a situasiùn de l'îzua a nu l'è stàbile. A pupulasiùn de ôchìn a l'è aumentä in moddu sprupuxitä, andandu a incidde 'nsc'ê caraterìstiche chìmicu-fìxiche d'u terén e 'nsc'â vegetasiùn. Cumensandu da-i däti stórici d'u [[1907]], u s'è puŝĉiüu cunstatä ch'ê varietè biulógiche han subìu d'e pèrdite cunsciderévuli.</text>
      <sha1>6p062k4arzldmjqxdyz9k80zbhumaso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272866</id>
      <parentid>272865</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Giografia e anbiente 20px|link=Media:Îzua_de_Berzezzi.mp3#t=18,143|Sente chi */ curiuxitài pt2</comment>
      <origin>272866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1919" sha1="9v4inocrqbyet1iyosf1lowr8l360di" xml:space="preserve">== Giografia e anbiente [[File:NomeDelFileAudio.ogg|start=0:18|end=2:23|frameless|20px]]==
L'îzua, ch'a fà pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi'','' a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri da-a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma, cun 'na superficce de 20.476 m², quärta îzua lìgure pe estensciùn doppu [[A Parmàia|a Palmaria]], [[Ìsua Gainâa|a Galinära]] e l'îzua d'u Tin.&lt;ref name=&quot;Parks&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva 
Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;
[[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]]
L'anbiente natüräle u l'è 'n scriĝn̂u ch'u presèrva mandilli de maccia mediterànea, basigge insc'ê rocche bagnè da-e unde, asemme a d'e ätre spece cumme u ''Limonium cordatum'', a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''.

Ascì i fundäli in gìu a l'îzua i gh'han caraterìstiche de pregiu da-u puntu de vista biulógicu.

Pe sta mutivasiùn a zona de mä vixìn a l'îzua a l'è cunsciderä [[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;|Àrea Marina Prutètta]] da l'annu [[2007]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;

A-a giurnä d'ancö a situasiùn de l'îzua a nu l'è stàbile. A pupulasiùn de ôchìn a l'è aumentä in moddu sprupuxitä, andandu a incidde 'nsc'ê caraterìstiche chìmicu-fìxiche d'u terén e 'nsc'â vegetasiùn. Cumensandu da-i däti stórici d'u [[1907]], u s'è puŝĉiüu cunstatä ch'ê varietè biulógiche han subìu d'e pèrdite cunsciderévuli.</text>
      <sha1>9v4inocrqbyet1iyosf1lowr8l360di</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272867</id>
      <parentid>272866</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Giografia e anbiente start=0:18|end=2:23|frameless|20px */ cuscì</comment>
      <origin>272867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1920" sha1="kbvo07b1z1748amar256lweunoqytjw" xml:space="preserve">== Giografia e anbiente [[File:Îzua de Berzezzi.mp3|start=0:18|end=2:23|frameless|20px]]==
L'îzua, ch'a fà pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi'','' a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri da-a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma, cun 'na superficce de 20.476 m², quärta îzua lìgure pe estensciùn doppu [[A Parmàia|a Palmaria]], [[Ìsua Gainâa|a Galinära]] e l'îzua d'u Tin.&lt;ref name=&quot;Parks&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva 
Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;
[[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]]
L'anbiente natüräle u l'è 'n scriĝn̂u ch'u presèrva mandilli de maccia mediterànea, basigge insc'ê rocche bagnè da-e unde, asemme a d'e ätre spece cumme u ''Limonium cordatum'', a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''.

Ascì i fundäli in gìu a l'îzua i gh'han caraterìstiche de pregiu da-u puntu de vista biulógicu.

Pe sta mutivasiùn a zona de mä vixìn a l'îzua a l'è cunsciderä [[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;|Àrea Marina Prutètta]] da l'annu [[2007]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;

A-a giurnä d'ancö a situasiùn de l'îzua a nu l'è stàbile. A pupulasiùn de ôchìn a l'è aumentä in moddu sprupuxitä, andandu a incidde 'nsc'ê caraterìstiche chìmicu-fìxiche d'u terén e 'nsc'â vegetasiùn. Cumensandu da-i däti stórici d'u [[1907]], u s'è puŝĉiüu cunstatä ch'ê varietè biulógiche han subìu d'e pèrdite cunsciderévuli.</text>
      <sha1>kbvo07b1z1748amar256lweunoqytjw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272868</id>
      <parentid>272867</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Giografia e anbiente start=0:18|end=2:23|frameless|20px */ timing</comment>
      <origin>272868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1920" sha1="30kovostajqowze65n80qiwxwvx4xhn" xml:space="preserve">== Giografia e anbiente [[File:Îzua de Berzezzi.mp3|start=0:16|end=2:21|frameless|20px]]==
L'îzua, ch'a fà pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi'','' a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri da-a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma, cun 'na superficce de 20.476 m², quärta îzua lìgure pe estensciùn doppu [[A Parmàia|a Palmaria]], [[Ìsua Gainâa|a Galinära]] e l'îzua d'u Tin.&lt;ref name=&quot;Parks&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva 
Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;
[[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]]
L'anbiente natüräle u l'è 'n scriĝn̂u ch'u presèrva mandilli de maccia mediterànea, basigge insc'ê rocche bagnè da-e unde, asemme a d'e ätre spece cumme u ''Limonium cordatum'', a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''.

Ascì i fundäli in gìu a l'îzua i gh'han caraterìstiche de pregiu da-u puntu de vista biulógicu.

Pe sta mutivasiùn a zona de mä vixìn a l'îzua a l'è cunsciderä [[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;|Àrea Marina Prutètta]] da l'annu [[2007]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;

A-a giurnä d'ancö a situasiùn de l'îzua a nu l'è stàbile. A pupulasiùn de ôchìn a l'è aumentä in moddu sprupuxitä, andandu a incidde 'nsc'ê caraterìstiche chìmicu-fìxiche d'u terén e 'nsc'â vegetasiùn. Cumensandu da-i däti stórici d'u [[1907]], u s'è puŝĉiüu cunstatä ch'ê varietè biulógiche han subìu d'e pèrdite cunsciderévuli.</text>
      <sha1>30kovostajqowze65n80qiwxwvx4xhn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>272869</id>
      <parentid>272868</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T21:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Giografia e anbiente start=0:16|end=2:21|frameless|20px */ timing</comment>
      <origin>272869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1920" sha1="lg2f7rrp6je1n454u5zdtfju4d7q82w" xml:space="preserve">== Giografia e anbiente [[File:Îzua de Berzezzi.mp3|start=0:17|end=2:21|frameless|20px]]==
L'îzua, ch'a fà pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi'','' a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri da-a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma, cun 'na superficce de 20.476 m², quärta îzua lìgure pe estensciùn doppu [[A Parmàia|a Palmaria]], [[Ìsua Gainâa|a Galinära]] e l'îzua d'u Tin.&lt;ref name=&quot;Parks&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva 
Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}&lt;/ref&gt;
[[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]]
L'anbiente natüräle u l'è 'n scriĝn̂u ch'u presèrva mandilli de maccia mediterànea, basigge insc'ê rocche bagnè da-e unde, asemme a d'e ätre spece cumme u ''Limonium cordatum'', a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''.

Ascì i fundäli in gìu a l'îzua i gh'han caraterìstiche de pregiu da-u puntu de vista biulógicu.

Pe sta mutivasiùn a zona de mä vixìn a l'îzua a l'è cunsciderä [[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;|Àrea Marina Prutètta]] da l'annu [[2007]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}&lt;/ref&gt;

A-a giurnä d'ancö a situasiùn de l'îzua a nu l'è stàbile. A pupulasiùn de ôchìn a l'è aumentä in moddu sprupuxitä, andandu a incidde 'nsc'ê caraterìstiche chìmicu-fìxiche d'u terén e 'nsc'â vegetasiùn. Cumensandu da-i däti stórici d'u [[1907]], u s'è puŝĉiüu cunstatä ch'ê varietè biulógiche han subìu d'e pèrdite cunsciderévuli.</text>
      <sha1>lg2f7rrp6je1n454u5zdtfju4d7q82w</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>