Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1409 272898 216047 2026-08-05T21:13:55Z Michæ.152 13747 Ò çercòu de scistemâ a pàgina e ò azónto 'n'imàgine; ò levòu de pàrte de tròppo ch'êan stæte "copiæ e incolæ" da-o scîto do Banpi, che do rèsto ò mensonòu inta bibliografîa (a pàgina a l'é inta categorîa "Da scasâ?") 272898 wikitext text/x-wiki O '''scheuggio Campann-a''', ciamòu coscì pe-a seu forma, o l'ëa 'n sperón de ròcca ch'o s'erzeiva da-o mâ sotta a-a scainâ de Sant'Antogno, davanti a-i grendi erchi che segnan a foxe do Rivo Torbido. [[File:Genoa (BM 1940,0810.2.1).jpg|thumb|O pòrto de [[Zena|Zêna]] co-o scheuggio Campann-a inte 'na litografîa do 1826]] Verso a fin do [[XIX secolo|Eutoçento]] l'é incomensòu i travaggi pe-a costrussion da stradda intitolä a-o Prinçipe Oddon (ancheu ciammä Corso Maurizio Quadrio ò Circovallassion a mâ ascì). Coscì o scheuggio Campann-a o l'é sparïo, coverto da-e prie e da-o zetto che gh'é stæto cacciòu addosso pe fâ a neuva stradda in sciä [[Mæn-a|mænn-a]] de Zêna. Sto schéuggio insómma o reprezénta ancheu un de quélli eleménti caraterìstichi do teritöio che són stæti spasæ vîa da-o "progresso" de l'urbanizaçión. O [[Doménego Mögión]] do [[1928]] o gh'à dedicòu a famôza poêxîa [[A-O Scheuggio Campann-a|''A-o Scheuggio Campann-a'']]. == Nòtte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta web|url=https://www.francobampi.it/zena/|tìtolo=O schéuggio Canpànn-a|outô=Franco Banpi|léngoa=LIJ}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Category:Zena]] [[Category:Da scassâ?]] hc1tzckk3llkxd5xc4g2frtq943f2ow 0 1410 272899 239554 2026-08-05T21:37:19Z Michæ.152 13747 Ò azónto 'n pö de contesto a-o testo da poêxîa, ò levòu di link da-o testo do conponimento ch'êan sbaliæ 272899 wikitext text/x-wiki '''''A-o Scheuggio Campann-a''''' a l'é 'na [[Poexia|poêxîa]] do [[Domenego Mögión]], scrîta do [[1928]]. A l'é dedicâ a-o [[O Scheuggio Campann-a|scheuggio]], ancheu asoteròu, ch'o s'atrovâva in faccia a-e Miâgie da Mænn-a e de Graçie a [[Zena|Zêna]]. == Testo == Cianzi, cäo scheuggio Campann-a,<br /> l'angonia te l'han sûnnä.<br /> E t'ae sfiddòu l'ira pisann-a<br /> t'ae sfiddòu l'ira do mâ!<br /> Unn-a votta ti formavi<br /> a delissia di pescoei<br /> e l'äia e o çê t'imbalsamavi<br /> comme o letto di sposoei.<br /> E li gh'ëa o Lippa e o Croxe<br /> co-e sò braghe redoggiae<br /> comme i vëi pescoei da Foxe<br /> tutto o giorno li assettae.<br /> E co-o pämito e co-o çimello<br /> e o boggieu da l'ätra man<br /> a cantâ qualche strûnello<br /> e a sentî sûnnâ Caignan!<br /> == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Conponiménti in lìgure]] [[Categorîa:Zena]] n90dk7ofmb7jmahudaruzttuweswkuc 0 1719 272884 272877 2026-08-05T13:07:15Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ Rev from Iginio Rossello 272884 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stätu |Stato = ITA |stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Sann-a |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista cìvica de centru-sinistra "Ünìi pe Berzezzi" |Data elezione = 4-10-2021 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-teritöio = Teritoju |var-superfìcce = Superficce |var-cordinæ = Cuurdinè |var-altitùdine = Altitüdine |var-denscitæ = Densitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]] |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]] |var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu orariu |var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]] |var-cod._cadàstro = Códice catastäle |var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Berzezìn |var-patrón = Santu patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |var-festîvo = Giurnu festivu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |var-tàrga = Tärga |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. |var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. === A scügêa === Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi. * '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa. * '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu. * '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. * '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree. * '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”. * '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni "A Cruxe": pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi * '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”. * '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa. * '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’. * '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei. === Spiagge === A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]]. Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme "a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä "a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i "Baĝn̂i Italia” oua La Bussola. Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri. U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a "cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a "tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. 'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan "a Prìa d'u Menu”, a "Prìa Sèa” e i "Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu. A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle. A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi. A-a fin a spiagetta d'i "Preni” aredossu d'a "Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte reliquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de stèrmìniu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}</ref> === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a-a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a [[Rumma]], frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. * '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. L’architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe-i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]]. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === <gallery mode="packed" widths="150"> File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie </gallery> * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn p'ou portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju de ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de partecipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi. == Fèste e fêe == E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu. U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun pasciùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Cìrculu u l'è u muture instancàbile ch'u porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun zlanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa. == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == [[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi<br/>(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|<ref>U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Ünìi pe Berzezzi<br/>(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|<ref>{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumunicasiuìn == [[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A vêgia stasiùn de Berzezzi, a-a giurnä d'ancö]] Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée. Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (lìnia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle. Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena. == Notte == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] pdd8w3imbxcjmv7ayjpx75c4gxjkp9i 272885 272884 2026-08-05T14:36:04Z Arbenganese 12552 /* Architetüe civili */ siùn 272885 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Berzezzi |Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Berzezzi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stätu |Stato = ITA |stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]] |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumüne]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Sann-a |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Maria Rebagliati |Partito = lista cìvica de centru-sinistra "Ünìi pe Berzezzi" |Data elezione = 4-10-2021 |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1060 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-teritöio = Teritoju |var-superfìcce = Superficce |var-cordinæ = Cuurdinè |var-altitùdine = Altitüdine |var-denscitæ = Densitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]] |Sottodivisioni = Ture d'u Mä |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]] |var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu orariu |var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]] |var-cod._cadàstro = Códice catastäle |var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1769 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Berzezìn |var-patrón = Santu patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours]] |var-festîvo = Giurnu festivu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]] |var-tàrga = Tärga |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a. |var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle }} '''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografìa == Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa vèrsu a màina. Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]]. L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunsèrvä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi. === A scügêa === Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi. * '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa. * '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu. * '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. * '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree. * '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”. * '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra in mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni "A Cruxe": pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a Berzezzi * '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”. * '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa. * '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse u̇n po’. * '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u se vedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei. === Spiagge === A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n migliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]]. Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme "a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä "a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i "Baĝn̂i Italia” oua La Bussola. Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu. Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri. U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a "cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a "tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi. 'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan "a Prìa d'u Menu”, a "Prìa Sèa” e i "Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu. A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle. A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legêru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi. A-a fin a spiagetta d'i "Preni” aredossu d'a "Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville. == Stoja == I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre orìgini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense. Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, prupietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn p'ou sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte reliquje de Sant'Eugeniu. Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene. Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi. Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]]. Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]]. Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa. A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia. U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena. In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refüävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè inte stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de stèrmìniu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè. Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Berzézzi}} === Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}</ref> === Persune lighè cun Berzezzi === * Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu "chansonnier" parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina. * Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme "cantu melódicu a l'italiäna", infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan "u canta a-a Buti". Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä "Primmu amù" int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]]. * Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a-a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia "Michelangelo", ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a [[Rumma]], frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle. == Posti de interèsse == [[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]] === Architetüe religiuze === Int'u paize: * '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn. * L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle. Insc'ê âtüe: * Capella de San Steva * Capeletta de San Bastiàn Insce l'îzua: * Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvegnenti da Lérins. === Architetüe civili === ==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ==== U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vuŝĉiüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente. U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custrusiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu. L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimugnansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilüpä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfètta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estétiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe. Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn "Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä" e 'na Cartina temàtica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militäri === * Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva. * Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre. * Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö "A Baterìa", a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu. * '''[[U Lantèrnìn (Berzezzi)|U Lantèrnìn]]''', ai cunfìn cun [[Vuè]]. L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. L’architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. U funçiuna pe-i naveganti cumme puntu de riferimentu, scicumme ch'u gh'ea 'na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] ([[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna de Zena]]. === U castelä === U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu. Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref> Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}</ref> Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn. === Turi === <gallery mode="packed" widths="150"> File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie </gallery> * Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn p'ou portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle. * Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta. * Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä. * Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]]. == Ecunumìa == U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju de ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge. == Cultüa == === Bibliuteca Cìvica "Achille Cabiati" === A bibliuteca cìvica "Achille Cabiati" a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli. A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche. A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu "L'Îzua", 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI "F.lli Faggi". A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de partecipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi. == Fèste e fêe == E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu. U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun pasciùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Cìrculu u l'è u muture instancàbile ch'u porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun zlanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa. == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == [[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi<br/>(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|<ref>U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Ünìi pe Berzezzi<br/>(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|<ref>{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumunicasiuìn == [[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A vêgia stasiùn de Berzezzi, a-a giurnä d'ancö]] Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée. Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (lìnia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle. Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena. == Notte == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi| ]] tot8rxztt5n41ydpb32dkocjlxh2dmi 0 3882 272892 272854 2026-08-05T17:56:36Z N.Longo 12052 + 272892 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} [[Immaggine:Arnold Lakhovsky Conversation.png|miniatura|[[Arnold Lakhovsky]], ''U discurì'', [[1935]] ca.]] A '''ciaciaradda'''{{#tag:ref|Dita ''ciarla''<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/montaldeo/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - chiacchierata|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-08-04}}</ref> o ''ciaciarâta''<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=montaldeo|tìtolo=TIG - chiacchierata|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-08-04}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Casaccia|tìtolo=Dizionario Genovese-Italiano|url=https://books.google.com/books?id=lKReD4Ao2oYC&pg=PA217|ediçión=2|ànno=1876|editô=Gaetano Schenone|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=217}}</ref> in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''ciacceȓata'' o ''ciacheȓata'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeize]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Otubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimiggia|léngoa=IT|p=174|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''ciaciaradda'' o ''ciacearadda'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=44, 165}}</ref>|group=n.}} a l'è 'n genere de [[Descórso|discursu]] nu furmäle dund'u nu se pärla de argumenti funçiunäli o de d'e questiuìn che gh'han da ese tratè<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160729082956/https://www.dummies.com/how-to/content/how-to-master-the-art-of-small-talk.html|tìtolo=How to Master the Art of Small Talk|outô=Donna Fisher|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}</ref>. A ciaciaradda a l'è dunca 'n discursu cunvensiunäle insce d'e mateie de pocu cuntu<ref>{{Çitta web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/small-talk|tìtolo=small talk|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}</ref>. == Funçiuìn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrfiche <references responsive="" /> {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comunicaçion]] 9pu2nmq3ny4o0wfyp1ogzpkck5qhu52 272894 272892 2026-08-05T18:06:54Z N.Longo 12052 + 272894 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} [[Immaggine:Arnold Lakhovsky Conversation.png|miniatura|[[Arnold Lakhovsky]], ''U discurì'', [[1935]] ca.]] A '''ciaciaradda'''{{#tag:ref|Dita ''ciarla''<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/montaldeo/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - chiacchierata|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-08-04}}</ref> o ''ciaciarâta''<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=montaldeo|tìtolo=TIG - chiacchierata|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-08-04}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Casaccia|tìtolo=Dizionario Genovese-Italiano|url=https://books.google.com/books?id=lKReD4Ao2oYC&pg=PA217|ediçión=2|ànno=1876|editô=Gaetano Schenone|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=217}}</ref> in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''ciacceȓata'' o ''ciacheȓata'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeize]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Otubre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimiggia|léngoa=IT|p=174|ISBN=979-12-985789-0-6}}</ref>, ''ciaciaradda'' o ''ciacearadda'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|pp=44, 165}}</ref>|group=n.}} a l'è 'n genere de [[Descórso|discursu]] nu furmäle dund'u nu se pärla de argumenti funçiunäli o de d'e questiuìn che gh'han da ese tratè<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160729082956/https://www.dummies.com/how-to/content/how-to-master-the-art-of-small-talk.html|tìtolo=How to Master the Art of Small Talk|outô=Donna Fisher|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}</ref>. A ciaciaradda a l'è dunca 'n discursu cunvensiunäle insce d'e mateie de pocu cuntu<ref>{{Çitta web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/small-talk|tìtolo=small talk|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}}</ref>. A ciaciaradda a se cunpunn-e de trè pärte, i salüi, u discurì e 'na furma de fìn. A l'è cunsciderä 'n'ativitè de primma inpurtansa pe mantegnì l'üniùn suciäle<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Wei Ren|ànno=2023|tìtolo=Small talk is not small: A commentary on pragmatics studies on small talk (postscript)|revìsta=Acta Linguistica Academica|volùmme=70|nùmero=4|pp=524-528|léngoa=EN|url=https://www.jstor.org/stable/27295722}}</ref>. I argumenti döviè int'e ciaciaradde sun inpurtanti pe mette in pé 'n anbiente suciäle ch'u segge sentìu cumme neuträle e següu. == Funçiuìn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrfiche <references responsive="" /> {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comunicaçion]] 2wvy5r889815fiqgweuad2tkjqy54wj 0 5948 272895 272837 2026-08-05T18:27:11Z N.Longo 12052 cat, tl 272895 wikitext text/x-wiki {{ZeneiseU}} U '''regiu''' o '''rexu'''<ref>Sergio Aprosio: [https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2014/06/Aprosio-vol-4.pdf Vocabolario Ligure storico bibliografico sec. X-XX]</ref> (in latìn ''omentum'') u l'é 'n ventraggiu du [[Pòrco|porcu]], custituîu da parte du peritunêu, 'na ræ gianca e fiûza ch'a tappezza a pansa da bestia. Sta membrann-a a vêgne döviâ inte dotræ riçette tradiçiunæ pe ingögge di pìn; e preparaçiuìn a baze de carne e ventraggi, scimili a-a [[Çìmma a-a zenéize|çimma a-a zeneize]], vêgnan poi rustîe invêce che buggîe. [[File:Zdir 005.jpg|thumb|Regiu de porcu crûu|centro]] == Descriçiun e stoia == U regiu u l'é 'na parte du peritunêu, u saccu ch'u cuntêgne l'intestìn da bestia. Inta riçetta da çimma, sciben che u cuntegnûu du pìn u l'é scimile, se dövia in cangiu u musculu du diaframma. Pe de ciü, e preparaçiuìn cou regiu vêgnan rustîe e nu buggîe, dætu che a membrann-a a l'é troppu suttî e a nu rexistiæ a-a buggitûa. Inte 'na riçetta da [[Valàdda de l'Arêuscia|Valadda de l'Arröscia]] u rexu u vêgne döviou pe ingögge i fegatìn<ref>Sergio Aprosio: [https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2014/06/Aprosio-vol-4.pdf Vocabolario Ligure storico bibliografico sec. X-XX]</ref>. Stu tipu de ventraggiu u s'atröva in sciû mercou frescu o seccu ascì. == Nòtte == <references /> == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Cuxinn-a]] 1tt1jqrvbhnxy5lqzb2uthoki8jx3jv 14 28009 272889 272328 2026-08-05T17:43:51Z N.Longo 12052 + 272889 wikitext text/x-wiki Sta categorîa a l'arechéugge e pàgine ch'én scrîte in ''arbenganese'', a-a mainêa da çitæ ò inte unn-a de variànte da lìsta chi de sótta. Into detàggio, gh'é: * 67 pàgine in ''arbenganese sitadìn'' ** 9 pàgine inta ''grafia du Gastaldi'' ** 1 pàgina inta ''grafia du Bolia'' * 11 pàgine in ''tuiranìn'' * 9 pàgine intu ''parlâ de Castrevegliu'' * 6 pàgine in ''parlà d'Èrli'' * 4 pàgine in ''burghetìn'' * 4 pàgine in ''burghetìn di Prigè'' * 3 pàgine in ''castergianchìn'' * 2 pàgine in ''baresté'' * 2 pàgine in ''lecaiö'' * 1 pàgina in ''carendìn'' * 1 pàgina in ''parlà de Villanöva'' * 1 pàgina in ''carporu'' [[Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Arbenganese]] 564x7vph1x56oypyiyo9sp973uls83b 0 30898 272891 251577 2026-08-05T17:49:56Z N.Longo 12052 wl 272891 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Luigi Persoglio.jpg|miniatura|O Loîgi Perséuggio into [[1911]]]] '''Loîgi Perséuggio''' ([[Zena|Zêna]], [[9 mazzo|9 de màzzo]] do [[1830]] - [[Zena|Zêna]], [[27 zenâ|27 de zenâ]] do [[1911]]) o l'é stæto 'n [[Conpagnîa de Gexù|gexoîta]], [[giornalìsta]], [[stòrico]], [[poeta|poêta]] e [[dramatùrgo]] [[Zena|zenéize]], ch'o n'à lasciòu bén bén de [[Comédia|comédie]] scrîte in [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]]. == Vìtta == O Loîgi Perséuggio o l'é nasciûo a [[Zena|Zêna]], inta [[Gêxa de Sàn Tomâxo (Zêna)|paròcchia de Sàn Tomâxo]], a-i 9 de màzzo do [[1830]] da 'na famìggia che de òrìgine a vegnîva da-o pàize de [[Cassine]], d'ancheu inta [[Provinsa de Lisciandria|provìnsa de Lisciàndria]], ùrtimo de doî fræ e 'na seu. Inti ànni de schêue elementâre o l'à frequentòu l'instituçión do Loîgi Ghigión into [[Caróggio di Tacoìn (Zêna)|Caróggio di Tacoìn]], intànto che in câza o gh'àiva cómme méistra a seu Carlòtta, [[Órdine da Santìscima Nonçiâ|mónega turchìnn-a]]. O Perséuggio o l'é andæto avànti co-i stùddi a-o ginàzio di [[Conpagnîa de Gexù|gexoîti]] a-o [[Palàçio Döia-Tùrsci|Palàçio Tùrsci]], dond'o s'é avixinòu pi-â prìmma vòtta a-a [[comédia]] co-ina traduçión da-o [[Léngoa piemontéize|piemontéize]] de quàrche scêna do ''[[Gelindo]]'', pe çèrne pöi i stùddi religiôxi cómme o sò fræ ciù grànde, Viçénso, e intrâ coscì into [[Semenâio Arçivescovîle (Zêna)|Semenâio Arçivescovîle]] da studénte de [[filozofîa]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Pap, 2015|p. 8}}</ref>. Inte sti ànni chi, méntre o l'êa stæto afiancòu a-o prevòsto de [[Mórta]], o l'à publicòu di artìcoli in sciô giornâle ''Il Cattolico'', dónde scrivéiva di personàggi cómme o [[Gaitàn Alimónda]] e o [[Tomâxo Réggio]], comensàndo coscì a sò colaboraçión co-a prìmma stànpa catòlica. De lóngo inte quéllo perîodo o l'à colaboròu co-i ''Annali dell’Opera della Santa Infanzia'', insémme a-o Præ [[Françésco Montebrùn]], diciaròu [[Sèrvo do Segnô]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305204434/http://www.lancora.eu/?q=node%2F2143|tìtolo=Padre Luigi Persoglio insigne giornalista e storico|dæta=2011-10-13|léngoa=IT|vìxita=2023-10-06}}</ref>. A vintiquàtto ànni, a-i 10 de zùgno do [[1854]], o l'é fæto præve, con prìmmo incàrego quéllo de capelàn a Mórta da-o 4 de novénbre, pe intrâ tréi ànni dòppo inta [[Conpagnîa de Gexù]]. Inti gexoîti o l'à fîto comensòu a andâ in gîo a predicâ pi-â Ligùria e a Toscànn-a, no sénsa de dificoltæ a caxón de sovénti soprescioìn ch'àivan corpîo l'órdine inte quélli ànni e, tra i numerôxi incàreghi, o l'à a tùtte e mainêe continuòu l'ativitæ de giornalìsta<ref>{{Çitta|Pap, 2015|pp. 8-9}}</ref>. Inte l'ànno [[1871]] o l'à inandiòu o famôzo giornâle ''[[La settimana religiosa]]'', co-o prìmmo nùmero ch'o l'é sciortîo a-o 1° de zenâ, e, inte l'òtôbre de quéllo ànno, o cotidiàn catòlico ''Il Cittadino'', fondòu insémme a-o [[Mourìçio Dufour]], o [[Rîco Loénso Peiràn]] e o [[Loîgi Corsànego Mèrlo]]. De lóngo into 1873 o l'à publicòu e ''Memorie della Parrocchia di Murta in Val Polcevera'', gêxa dond'o l'é stæto ciù avànti incaregòu da fonçión de ecònomo, tra i sò prìmmi travàggi de argoménto stòrico e unn-a monografîe scrîte da lê in scê gêxe zenéixi insémme a quélle de [[Gêxa de Sàn Torpê (Zêna)|Sàn Torpê]] e de [[Gêxa de Sànta Fè (Zêna)|Sànta Fè]]. Into méntre o l'é stæto un di promotoî da realizaçión do [[Santoâio da Madònna da Goàrdia (Gâvi)|santoâio da Madònna da Goàrdia]] de [[Gâvi]], inougoròu into [[1861]], e de [[Santoâio da Madònna da Goàrdia (Castigión)|quéllo]] de [[Vérva|Vèrva]], rezénte da [[Gêxa de Sàn Martìn (Mórta, Zêna)|paròcchia de Mórta]] tra o [[1874]] e o [[1875]] e ménbro pe quarant'ànni da congregaçión di miscionâi de canpàgna, conpìndo ciù de 25.000 predicaçioìn<ref name=":0" />. Da-o [[1877]] o l'à comensòu a tegnî de leçioìn de stöia ecleziàstica inta [[Gêxa de Sànta Màia Manêna (Zêna)|gêxa de Sànta Màia Manêna]], dòppo ch'o l'àiva fæto stramûo into [[Caróggio de Sàn Matê (Zêna)|Caróggio de Sàn Matê]], pe pasâ into [[1883]] a-a rescidénsa di fràtti de [[Córso Magénta (Zêna)|Córso Magénta]] 43, into [[1887]] a quélla do [[Zerbìn]] e into [[1892]] a-o [[Fosêlo]]. Tra o [[1896]] e o [[1899]] o l'à avûo a càrega de prefètto spiritoâle do semenâio arçivescovîle<ref>{{Çitta|Pap, 2015|pp. 9-10}}</ref>. Ciù da fondaçión, into [[1896]], do boletìn do [[Santoâio da Madònna da Goàrdia (Çiânexi)|santoâio da Madònna da Goàrdia]], co-a sò ativitæ de giornalìsta a l'ariêscîo a publicâ, pi-â ciù pàrte in sce ''La settimana religiosa'', in gràn nùmero de artìcoli, màscime inta sò rùbrica in scê stràdde de Zêna, e de conponiménti in zenéize, p'òu ciù comédie da-o fòrte inpégno sociâle<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Çitta|Pap, 2015|p. 12}}</ref><ref>{{Çitta|Toso, 2009|p. 167}}</ref>. O Loîgi Perséuggio o l'é mòrto, dòppo 'na cùrta moutîa, inta sò câza a Zêna, recavâ drénto a l'antîgo [[Otöio de Sàn Tomâxo (Zêna)|otöio de Çìnque Ciâghe]] a-i 27 de zenâ do [[1911]]<ref name=":0" />. O l'é stæto interòu insémme a-i sò fræ Viçénso e Carolìnn-a into [[Çimiteio monumentale de Stagen|canposànto de Stagén]]<ref name=":1" />. == Crìtica == [[Immaggine:Persoglio 3 drammi sacri 1874.djvu|miniatura|''Tre drammi sacri relativi alla pia opera della s. infanzia'', 1874|page=3]] A produçión do præ Perséuggio, scibén che contenporània a-e comédie do [[Nicolin Baçigalô|Nicòlla Baçigalô]], a l'é tòsto contrâia pe intençioìn e contegnûi a quélla do ''Sciô Nicolìn'' e a-i modélli ch'êan de mòdda a l'época, caregàndose de fonçioìn e scignificâti de ciù da sénplice demôa. Ste çèrnie poêtiche chi són bén ligæ a-i fæti e a-a scitoaçión tribolâ d'alôa, co-o contràsto tra a [[Región eclesiàstica Ligùria|Gêxa lìgure]] e-e nêuve outoritæ civîli ch'o l'êa declinòu scìnn-a inta léngoa, tànto chi-â Gêxa a l'êa bén atîva inta promoçión do [[Lengoa ligure|lìgure]] cómme unn-a de fórme de reaçión a-o nêuvo órdine. A tùtte e mainêe no gh'êa ancón stæto de personàggi catòlichi inportànti inte l'ànbito leterâio, co-o Perséuggio ch'o l'é stæto o prìmmo a dâse cónto de l'inportànsa de l'espresción zenéize pe portâ avànti e idêe catòliche inte l'ànbito morâle, sociâle e polìtico. Pròpio pe sta raxón chi o l'à scrîto sorviatùtto de comédie, co-o [[Tiatro|tiâtro]] che, pe mêzo da ræ de ötöi e de socjêtæ catòliche, o l'êa o scistêma de comunicaçión ciù inmediâto e difûzo, ch'o poéiva arivâ a-o pùblico ciù vàsto poscìbile<ref name=":2">{{Çitta|Toso, 2009|p. 158}}</ref>. Tra e comédie do Perséuggio, e prìmme gh'àn di contegnûi mêno inpegnæ, de sòlito de argoménto religiôzo ò adatæ da clàscichi, màscime da-o [[Steva De Franchi|De Frànchi]], con l'inportànte eceçión de ''[[I pastoî a-o presepio]]'', ch'a traspónn-e a [[Nativitæ de Gexù|Nativitæ]] inta [[Valadda do Ponçeivia|Valàdda do Ponçéivia]], tànto câa a l'outô, ch'a torniâ inte di âtri conponiménti cómme región de drûe tradiçioìn crestiànn-e e conservatôa<ref>{{Çitta|Toso, 2009|p. 171}}</ref>, inclûxo inta léngoa, che defæti inti scrîti do Perséuggio a l'é asæ lontànn-a da quélla toscanizâ do Baçigalô. Inte comédie de l'[[Anni 1890|ùrtimo decénio de l'Eutoçénto]], dónde gh'é tórna o concètto da sanitæ morâle do pòpolo, són de lóngo ciù inpegnæ e polémiche vèrso 'na socjêtæ ch'a se mesciâva inta direçión contrâia da vixón, reaçionâia stréita, de l'outô<ref name=":2" />. Into [[XX secolo|nêuvo sécolo]], con ''O spozaliçio da mizeia'', coménsa in sciâ fìn l'ùrtima fâze poêtica de l'outô, ch'a se destàcca da-o fòrte realîximo do rèsto de sò òpere pe pasâ a di gùsti ciù alegòrichi in sciô modéllo di ''[[Auto sacramental|autos sacramentales]]'' spagnòlli. Da-o pónto de vìsta di contegnûi, s'ascìste a 'n'atençión renovâ a-i problêmi sociâli de l'época che, inti urtimìscimi scrîti, a l'arîva a reconósce o ròllo de prìmme asociaçioìn de stànpo catòlico inta diféiza de clàsse ciù pövie<ref name=":3">{{Çitta|Toso, 2009|p. 159}}</ref>. Co-o Perséuggio gh'é dónca stæto o prìmmo tentatîvo consapévole de creâ do tiâtro in zenéize ch'o l'andésse a-o de la da sénplice demôa, azonzéndoghe de riflescioìn de ciù e di mesàggi da pasâ a-o pùblico. A tùtte e mainêe no gh'é stæto 'n'ereditæ inportànte inti outoî vegnûi dòppo, co-e comédie do Perséuggio ch'én restæ 'n câxo izolòu ch'o no l'é ariêscîo a portâ 'n renovaménto scignificatîvo inta dramaturgîa lìgure<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Toso, 2009|p. 167-168}}</ref>. == Òpere == === Lìbbri === * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Vita e culto di s. Torpete martire e memorie della sua Chiesa titolare in Genova|url=https://books.google.it/books?id=1aLYsgEACAAJ|ànno=1868|editô=Stanpàia da Zoventù|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Memorie storiche di S. Fede Vergine e Martire e della chiesa ad essa intitolata in Genova|url=https://books.google.it/books?id=Z_Th0J7wTO0C|ànno=1873|editô=Stanpàia Arçivescovîle|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Memorie della Parrocchia di Murta in Polcevera dal 1105 al 1873 raccolte dal sac. Luigi Persoglio|url=https://books.google.it/books?id=EeHAGC-DOyYC|ànno=1873|editô=Stanpàia do Confaón Catòlico|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Il marinaio genovese che visita Pio IX|ànno=1877|editô=Stanpàia de Letûe Catòliche|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Vita della beata Vergine Maria scritta dal p. Luigi Persoglio d. C. D. G. dedicata alle congregazioni erette in suo nome|ànno=1877|editô=Libràia Lanâta|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=N. S. della Mercede. Orazione panegirica detta nella chiesa della SS. Annunziata del Vastato, il 25 settembre 1881, con Note|ànno=1881|editô=Stanpàia da Zoventù|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Vita di S. Siro, Vescovo di Genova|ànno=1892|editô=Stanpàia Arçivescovîle|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=San Giovanni Battista e i genovesi: ossia vita, reliquie e culto del santo in Genova ed altrove|url=https://books.google.it/books?id=B_UqMwEACAAJ|ànno=1899|editô=Stanpàia da Zoventù|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Storia dell'origine del santuario di Maria ss. della Guardia di Velva|ànno=1903|editô=Stanpàia da Zoventù|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catechismo sulle quattro parti della dottrina cristiana ovvero spiegazione della dottrina cristiana|ànno=1906|editô=Câza editôa catòlica|çitæ=Torìn|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Memorie storiche sulla divozione delle Quarantore|ànno=1910|editô=Stanpàia Arçivescovîle|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=O Pacciûgo co-a Pacciûga in t'a gëxa de Cönâ|ànno=1911|editô=Stanpàia Calasançiànn-a|çitæ=Firénse|léngoa=LIJ}}, publicâ za into 1877 cómme artìcolo in sciâ ''Settimana Religiosa''<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=1887-07-31|tìtolo=O Pacciûgo co-a Pacciûga in t'a gëxa de Cönâ|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XVII|nùmero=31|pp=366-368|léngoa=LIJ, IT|url=https://books.google.it/books?id=0v_jAkJgzKYC&hl=it&pg=PA366#v=onepage&q&f=false}}</ref>. === Artìcoli === * {{Çitta publicaçión|ànno=1879|tìtolo=O primato da lengua zeneize|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XXVII|pp=56-57 e 7, 79-81|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta publicaçión|ànno=1886|tìtolo=A miscion de Sampedaenn-a raccontâ all'Arçivescovo da due figgette|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XVI|p=41|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta publicaçión|ànno=1887|tìtolo=O Pacciûgo co-a Pacciûga in t'a gëxa de Cönâ|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XVII|nùmero=31|pp=366-368|léngoa=LIJ, IT|url=https://books.google.it/books?id=0v_jAkJgzKYC&hl=it&pg=PA366#v=onepage&q&f=false}} * {{Çitta publicaçión|ànno=1891|tìtolo=O martirio de S. Agneize. Dialogo|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XXI|pp=51-54|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta publicaçión|ànno=1891|tìtolo=Saerva e padronn-a, oscia Giovanna Margaita de Montmorency a solitaia di Pirenei|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XXI|pp=596-599|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta publicaçión|ànno=1892|tìtolo=A scoværta de l'America: Racconto do mainâ Bertomê|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XXII|pp=413-415|léngoa=LIJ, IT|nùmero=35|url=https://books.google.it/books?id=cW1Ac1QVktwC&pg=PA413}} * {{Çitta publicaçión|ànno=1900|tìtolo=San Françesco a-o Presepio|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XXX|pp=594-595|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta publicaçión|ànno=1911|tìtolo=A miscion d'Oë|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XXXI|p=69|léngoa=LIJ, IT}} === Tiâtro === * ''Il sacrificio d'una bambola'', 1873 (in italiàn), publicòu inte {{Çitta lìbbro|tìtolo=Tre drammi sacri relativi alla pia opera della s. infanzia scritti dal sac. Persoglio Luigi|url=https://books.google.it/books?id=54pYJH_I_Cg|ànno=1873|editô=Stanpàia da Zoventù|çitæ=Zêna|léngoa=LIJ, IT}} * ''Il marinaio genovese in Cina'', 1873, publicòu inte {{Çitta lìbbro|tìtolo=Tre drammi sacri relativi alla pia opera della s. infanzia scritti dal sac. Persoglio Luigi|url=https://books.google.it/books?id=54pYJH_I_Cg|ànno=1873|editô=Stanpàia da Zoventù|çitæ=Zêna|léngoa=LIJ, IT}}, tórna publicòu inte {{Çitta lìbbro|tìtolo=O maina zeneize ä Chinn-a|ànno=1893|editô=Libràia Fassicomo|çitæ=Zêna|léngoa=LIJ}} e inte {{Çitta lìbbro|outô=Mario Mazzoni (a cûa de)|tìtolo=Baciccia: mainâ zeneise in Chinn-a|ànno=1955|editô=Stanpàia Bónn-a Stànpa|çitæ=Zêna|léngoa=LIJ}} * ''Paolo Ly'', 1873, publicòu inte {{Çitta lìbbro|tìtolo=Tre drammi sacri relativi alla pia opera della s. infanzia scritti dal sac. Persoglio Luigi|url=https://books.google.it/books?id=54pYJH_I_Cg|ànno=1873|editô=Stanpàia da Zoventù|çitæ=Zêna|léngoa=LIJ, IT}} * ''[[I pastoî a-o presepio]]'', 1877, tórna publicòu inte {{Çitta lìbbro|tìtolo=I pastoî a-o presepio|url=https://books.google.it/books?id=X8qA4tpuT1cC&pg=PA11|ediçión=2|ànno=1881|editô=|çitæ=Zêna|léngoa=LIJ}}, {{Çitta lìbbro|tìtolo=I pastoi a-o presepio : Dramma-pastorale zeneize|ànno=1887|editô=Stanpàia da Zoventù|çitæ=Zêna|léngoa=LIJ}}, inte {{Çitta lìbbro|tìtolo=[[:File:I pastoi a-o prezeppio1897.djvu|I pastoi a-o presepio: Dramma pastorale zeneize]]|ànno=1897|editô=Gio. Fassicomo e Scotti Edit.|çitæ=Zêna|léngoa=LIJ|ediçión=5}}, inte {{Çitta lìbbro|tìtolo=I pastoi a-o presepio|ànno=1939|editô=Schêua Tipogràfica Derelitti|çitæ=Zêna|léngoa=LIJ|outô=Mario Mazzoni (a cûa de)}} e inte {{Çitta lìbbro|tìtolo=I pastôi â-o presepio|ànno=1955|editô=Stanpàia Bónn-a Stànpa|çitæ=Zêna|léngoa=LIJ|outô=Mario Mazzoni (a cûa de)}} * ''O trasporto da Madonna de Grazie dai Paixi Bassi ä Pineta de Revecio'', 1879 * ''A grotta d'öu, oscia i Remaggi'', tórna publicòu into 1890 cómme librétto<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=1890-12-12|tìtolo=Annunzio bibliografico|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XX|nùmero=50|p=600|léngoa=IT|url=https://books.google.it/books?id=m9wXkkk0wwIC&pg=PA600}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|dæta=1890-12-28|tìtolo=Avviso|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XX|nùmero=52|p=618|léngoa=IT|url=https://books.google.it/books?id=m9wXkkk0wwIC&pg=PA618}}</ref>. * ''L'ommo rouzo'', 1890, publicòu inte {{Çitta publicaçión|ànno=1890|tìtolo=L'ommo rouzo|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XX|nùmero=4-5-6|pp=[https://books.google.it/books?id=m9wXkkk0wwIC&pg=PA42 42-45], [https://books.google.it/books?id=B3jIAqxwYV0C&pg=PA54 54-56] e [https://books.google.it/books?id=B3jIAqxwYV0C&pg=PA66 66-71]|léngoa=LIJ, IT}} * ''O processo d'ûn aze'', 1892, publicòu inte {{Çitta publicaçión|ànno=1892|tìtolo=O processo d'ûn aze|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XX|nùmero=8-9|pp=[https://books.google.it/books?id=cW1Ac1QVktwC&pg=PA92 92-95] e [https://books.google.it/books?id=cW1Ac1QVktwC&pg=PA100 100-105]|léngoa=LIJ, IT}} * ''A figgia da carbonëa'', 1893, publicòu inte {{Çitta publicaçión|ànno=1893|tìtolo=A figgia da carbonëa|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XXIII|nùmero=5-6-7|pp=[https://books.google.it/books?id=B3jIAqxwYV0C&pg=PA57 57-59], [https://books.google.it/books?id=B3jIAqxwYV0C&pg=PA64 64-70] e [https://books.google.it/books?id=B3jIAqxwYV0C&pg=PA75 75-78]|léngoa=LIJ, IT}} * ''A figgia dottôa'', 1894, publicòu inte {{Çitta publicaçión|ànno=1894|tìtolo=A figgia dottôa|revìsta=La settimana religiosa|editô=Stanpàia Lìgure|çitæ=Zêna|volùmme=Ànno XXIV|nùmero=3-4-5|pp=[https://books.google.it/books?id=24_tfgq8rAQC&pg=PA28 28-32], [https://books.google.it/books?id=B3jIAqxwYV0C&pg=PA41 41-47] e [https://books.google.it/books?id=B3jIAqxwYV0C&pg=PA50 50-54]|léngoa=LIJ, IT}} * ''Parole de Rovie ai Murteixi e ai foestê neu çentenâ de San Martin'', 1896 * ''Un pentemin a Zena'', 1899 * ''O spozaliçio da mizeia'', 1900 * ''Un paize socialista'', 1902 * ''L'erbo da mizeia'', 1907 * ''O sciopero de camee'', 1910 * ''O scindico de Vallefreida'', 1914, publicòu pòstumo * ''A ratella de due donne'' * ''A rivendaieua diventâ scignoa'' * ''L'avvocato Patella'' * ''O martirio de Sant'Agneize'' * ''O morto resciuscitou da-a poia'' * ''O pugnattin d'ou'' * ''O servito de Sant'Elisabetta'' * ''O strassê in villezatua'' * ''Padronn-e e serve'' * ''Scindachessa'' Tra i scrîti publicæ in sce ''La settimana religiosa'' ò di âtri giornâli gh'é ancón 'n gràn nùmero de poêxîe, indovinélli e âtri scrîti de catalogaçión conplicâ<ref>{{Çitta|Pap, 2015|p. 17}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Genova in morte di p. Luigi Persoglio della Compagnia di Gesù, missionario rurale|ànno=1911|editô=Stanpàia da Zoventù|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Lucchetti|tìtolo=P. Luigi Persoglio della Compagnia di Gesù, missionario della congregazione dei missionari rurali di Genova: memorie ricavate dai suoi scritti|ànno=1911|editô=Stanpàia da Zoventù|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali|url=https://books.google.it/books?id=9EAdtAEACAAJ|ànno=Novénbre 2009|editô=Le Mani|çitæ=Récco|léngoa=IT|volùmme=6|cid=Toso, 2009}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Pap|tìtolo=L'opera dialettale genovese di Luigi Persoglio|url=https://www.researchgate.net/publication/325131540_L'opera_dialettale_genovese_di_Luigi_Persoglio|ànno=Zenâ 2015|léngoa=IT|cid=Pap, 2015}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305204434/http://www.lancora.eu/?q=node%2F2143|tìtolo=Padre Luigi Persoglio insigne giornalista e storico|dæta=2011-10-13|léngoa=IT|vìxita=2023-10-06}} * {{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/alguas/persoglio.html|tìtolo=Luigi Persoglio|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=IT|vìxita=2023-10-06}} {{Letiatûa in lìgure‎}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Giornalìsti|Perséuggio, Loîgi]] [[Categorîa:Dramatùrghi|Perséuggio, Loîgi]] [[Categorîa:Poêti italién|Perséuggio, Loîgi]] [[Categorîa:Poêti in lìgure|Perséuggio, Loîgi]] [[Categorîa:Stòrichi|Perséuggio, Loîgi]] lsgtf3mm7b26bgh5y2sqddra24su13j 0 31570 272896 272630 2026-08-05T18:32:03Z N.Longo 12052 è 272896 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Vaìn |Nome ufficiale = |Tipo = quartê |Panorama = Panuràmma de Vaìn (Arbenga) daa Julia Augusta 12.jpg |Didascalia = <div align="center">Vaìn, daa <i>Julia Augusta</i>, in sciu sfundu l'Ìsu(r)a</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Arbenga |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = |Note superficie = |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |Codice catastale = |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = de Vaìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Benardìn |var-festîvo = Festìvu |Festivo = 29 de màzzu |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vaìn''' (''Vadino'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in quartê da sitè d'[[Arbenga]], ch'u se tröva in scia zina de drìta d[[a Sènta]], a meridiùn du sèntru sitadìn. == Geugrafìa == [[Immaggine:Panuràmma de Vaìn (Arbenga) daa Julia Augusta 06.jpg|sinistra|miniatura|Âtra vìsta de Vaìn]] U quartê de Vaìn u se estende inta parte meridiunâle da [[ciâna d'Arbenga]], partèndu dau cursu da Sènta fin versu i munti ch'i spartiscen u terito(r)iu cumünâle d'Arbenga, ch'u se spuncia versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme ai cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u se(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)êa pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta|Staricco, 2021|Geografia del luogo pp.13-16}}</ref><ref>{{Çitta|Moscardini, 2011|Il confine tra Alassio e Albenga (n.1), p.137}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme de Vaìn u ne vegne dau latìn ''vadum'', ch'u vö dì "ègua bassa", tipicu de de 'na möja o d'in scìtu dund'u l'è ciü fasile passà da 'na zina a l'âtra du riàn. U trètu de mâ ch'u se gh'è d'in faccia defèti u l'é(r)a zà bèn cunusciüu pe' avêghe in bassu fundu, cumme marcàu dau gregu [[Strabùn]], ch'u ne fa pensà che a quelli tèmpi a zona a puésse vegnì duve(r)â cumme atraccu. In antigu dunca a zôna a vegnìva ciamâ ''Vadinum'' e inta prìmma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'è mensiunâ cumme ''Vainum'' o ''Vaynum''. Segundu de âtre teurie u numme u pu(r)eva êsse ligàu au tardu latìn ''Vayvo'', a marcà in terén in abandùn, scicumme che cun stu numme u se indicava l'ànnu che 'n tòccu de tèra u l'é(r)a tegnüu a riposu. U mòddu ch'u vegne ciamàu u s'è pöi evulüu inte ''Vaino'', in moddu du tüttu scimile a quellu ch'u l'è u numme in dialettu. Inta fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u vegne pöi dìtu ''Vadino.''<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|La Toponomastica, pp.17-18}}</ref> === Etè antiga === Au cumènsu de l'epuca sto(r)ica a cunfurmasiùn du terito(r)iu a l'é(r)a bèn dife(r)ente da cumme a veghemmu au dì d'ancöi, scicumme che a ciâna d'Arbenga a l'é(r)a ciü strêta, cu'u cursu d[[a Sènta]] spustàu de armenu in chilòmetru ciü versu setentriùn. Dunca u mâ u rivava fin a tucà u Munte, numme ch'u se ghe dà au prumuntò(r)iu ch'u gh'è de d'âtu. Nu se sa de segü(r)u quella ch'a l'é(r)a a pusisiùn de 'n prìmmu insediamèntu, ma üna de teurìe ciü impurtanti a fà pensà che ''[[Albium Ingaunum]]'', l'antiga capitâle di [[Ingauni|Lìgü(r)i Ingàuni]] a fusse stèta ti(r)à sciü propiu da ste parte. Dai scâvi fèti in sciu pòstu u s'è descuèrtu numma che di tocchi de se(r)amica du [[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Lo sviluppo urbano, p.13}}</ref> Pe' sta raxùn lì u nu s'è pusciüu cunfermà a pusisiùn de l'antigu nücleu in sciu Munte, scibèn ch'a rèsta quella ciü prubabile. A pusisiùn in sciu Munte a se(r)ea difèti quella tipica di [[Castelâ (fortificaçión)|castelèi]], survaelevâ e fassile da difènde, che in ciü a l'ave(r)ea avüu da vixìn in sò pòrtu o, armenu, in aprôdu segü(r)u. <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|U tòccu da ''Julia Augusta'' cu'u risö Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 09.jpg|U Pilùn Immaggine:Edificio F (Albenga) 2.jpg|L'edifissiu A du percursu Immaggine:Edifissiu E (Via Julia Augusta, Arbenga)-Resti de müraje 04.jpg|Rèsti de mü(r)aje de l'edifissiu E </gallery> Inte l'epuca rumâna, propiu ai pèi du Munte u vegne fètu passà a ''[[Via Julia Augusta]]'', ch'a zunzeva da ste parte ina votta sciurtìa daa sitè rumana passâ a Pòrte de l'A(r)òscia (''Porta Arociorum)'', sbuccu de l'antigu càrdu màscimu, che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Fra e testimunianse rumâne ciü impurtanti facièi in scia vìa, se pò regurdà [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]], munümèntu fünebre "a pilla" du [[II secolo|II seculu]], l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] de ''[[Albingaunum]]'' e, in diresiùn d'[[Arasce|A(r)asce]], e ruìne de öttu munümènti fünebri. De ciü, pe' in curtu tòccu a punènte du [[Munümèntu A (Arbenga)|munümèntu A]], u se tröva ina pursiùn de risö ch'u pà quellu u(r)igina(r)iu da vìa rumâna, che inte stu puntu a duxeva êsse larga nu ciü de 3,50&nbsp;m.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=160-167|volùmme=Vul. 1|capìtolo=Il «Pilone» e la Via Giulia Augusta}}</ref> Tèmpu di rumèi, ai pèi du Munte u se duxeva truvà u ''portus'', nasciüu inta cega fra a sitè e u prumunto(r)iu: scibèn ch'i nu ghe seccen di ducümènti ch'i ne testimonian a custrusiùn bèn evidènte u l'è a rilevansa ch'u l'ha avüu inte ciü ucaxùi, cumme dü(r)ante e guère püniche, vistu che chi intu [[I secolo|I seculu d.C.]] chi u l'axeva truvàu repa(r)u u cappu cartaginese Magùn. A pusisiuùn precisa du pòrtu a nu l'è du tüttu cè(r)a, scicumme che tütta a custe(r)a, fra a bucca da Sènta fin a Santa Crûxe a pu(r)eva rapresentà in pòstu segü(r)u pe l'atraccu de nâve.<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 177}}</ref> === Mediuevu === [[Immaggine:San Martìn au Munte (Arbenga) 01.jpg|miniatura|San Martìn au Munte, u cumplessu a l'imbuccu da vìa]] Levàu stu fètu armenu fin au [[XIII secolo|seculu XIII]] u l'è bèn difissile parlà de Vaìn, scicumme che u mâ u cumense(r)a a vegnisene in derê numma che a partì da stu seculu, in seguitu aa deviasiùn da Sènta, che cu'u növu lettu u l'ha purtàu ascì au repòrtu da tèra inte sti scìti. Turnandu au pòrtu, u se sa da partecipasiùn d'Arbenga ae primme cruxèi, cu'ina sò flotta, a mèxima ch'a l'axeva stabilìu dife(r)ènti traffeghi intu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Du [[1044]] u se sa che, apröu a de grosse dunasiùi, u munastê di benedetìn de l'Ìsu(r)a u guagna in impurtante ricunuscimèntu da [[Pàppa Benedétto IX|Pappa Benedettu IX]], fètu ch'u l'ha cumme cunseguènsa u trasfe(r)imèntu a tèra, in sciu Munte, podâse sutta l'asiùn de Aginulfo, che pe' tradisiùn u n'è cunscide(r)àu u primmu abâte. U se tratava de in pe(r)iudu de richessa pe'i benedetìn d'Arbenga, cumme testimuniàu ascì dai dife(r)ènti pusedimènti cuntrulèi. U l'è bèn regurdà a ogni moddu, che ina primma presènsa di benedetìn in sce artü(r)e de Vaìn a l'è da fa remuntà ancù a prìmma, zà aa fin dau [[VIII secolo|seculu VIII]]. Au [[1254]] u se(r)ea da fissà u mumèntu da deviasiùn d[[a Sènta]], defèti du [[1288]], inti [[Statüi d'Arbenga du 1288|Statüi d'Arbenga]], u se scrive apòsta u capitulu ''De portu previdendo''<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.136}}</ref>, scicumme che u cangiu du cursu d'ègua u l'axeva purtàu l'antigu aprôdu a interâse e u se vuxeva prugetà in növu atraccu. A stu prupôxitu u vegniva pruibìu de druvì lucande e usta(r)ìe là dund'u l'é(r)a in prugettu a custrusiùn du növu portu, ch'a curispunde a quella ch'a vegniva ciamâ l'''Arbara''.<ref name=":3">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Lo sviluppo urbano, p.20}}</ref> Ma du restu u prugettu u nu vegghe a lüxe, scicumme che inti Statüi de dòppu, du [[1350]], u nu se ne parla ciü. Dunca u l'è bèn prubabile che se inti seculi de prìmma u gh'é(r)a in gurfu ai pèi du munte u secce stètu encìu daa Sènta, lasciandu növe tère dispunibili.<ref name=":3" /> Ste chi du rèstu e vegnen in man au Cumün, duve(r)èi fin da sübitu pe' sardà i debiti ch'u gh'axeva cu'e gènte.<ref name=":0" /> Pe' permétte de passà da 'na parte a l'âtra da scciümè(r)a, u vegne custruìu u ''pons Arociorum'', che daa Pòrte de l'A(r)òscia u l'inmeteva in scia stradda versu u Munte. Cunusciüu ascì cumme ''pons supranus'', u l'é(r)a ciamàu cuscì perché u traversava u sciümme ciü in sciü rispettu a 'n âtru, custruìu de prìmma, de cuntru dìtu ''pons subtranus''. Vistu che au cumènsu u l'é(r)a stètu fètu de legnu, u g'ha avüu besögnu ciü votte de travai, fin a che du [[1382]] u nu s'è delibe(r)àu pe' fâlu de prìa.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 173}}</ref> Dau [[XIV secolo|seculu XIV]] u se cumènsa ascì a parlà da stradda ''usque Vaynum'', che da l'[[Uspissiu de San Làzzaru (Arbenga)|uspissiu de San Làzzaru]] a purtava in zü versu quella che ancöi a l'è a cianü(r)a au de sutta du Munte. Sta vìa a l'é(r)a cunusciüa cumme stradda rumana e de prubabile a recarcava quella che in antigu culegâva u levànte da sitè cu'u pòrtu. U nu gh'è tüttavia ancù traccia de in insediamèntu stabile, numma che dau [[XV secolo|seculu XV]], quandu che u Cumün u càtta da l'abâte de l'Ìsu(r)a i scìti ch'u ghe vegni(r)à ti(r)àu sciü u cunvèntu e a gêxa de San Benardìn. Cumme cunseguènsa, e prìmme cà e fabbrichèi rüsteghi i vegnen marchèi intu ''registrum'' du [[1473]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 178}}</ref>, mèntre a pôchi ànni prìmma ([[1416]]) i remuntan i prìmmi àtti de vèndita fra privèi.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.55}}</ref> === Etè muderna === [[Immaggine:Albenga fine 800 da vadino.jpg|sinistra|miniatura|Vìsta d'Arbenga versu a fìn de l'Öttusèntu, da Vaìn]] Quarche tèmpu de dòppu, intu [[XV secolo|seculu XV]], pe' curpa de üna o ciü aluviùi, l'ègua a s'è purtâ turna vìa u punte in scia Sènta, ch'u l'è duvüu êsse fabricàu növu. A prupôxitu de stu chi a gh'è ina delibe(r)a du [[1519]] inse(r)ìa inti statüi de quel'ànnu, dìta ''De ponte Cente''. Frütu de decixùi pièi dau Cumün a l'è a custrusiùn du növu punte, dìtu ''da Branca'', a dui èrchi, finìu du [[1587]].<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.54}}</ref> Du [[1550]] u l'è in decrêtu sitadìn, ch'u porta a l'alestimèntu de 'n redossu pe'e barche aa bucca de l'[[Ava(r)ènna]]<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.57}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.137}}</ref>, mèntre de sti ànni a l'è a dumanda de l'a(r)ascìn Lorenzo Testa pe arvì 'na tunè(r)a, de segü(r)u atìva intu [[1667]] e da lì a pôcu abandunâ, se pènsa pe' curpa de tàsce imposte daa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.141}}</ref> Cu'u [[XVI secolo|seculu XVI]] du restu u se ascìste a di cangiamènti inte l'ecunumia du pòstu, cun curtivasiùi miste e in aumèntu de ciànte d'u(r)ive, ch'i levan terén ae vìgne, mèntre âtri scìti i l'é(r)àn tegnüi cumme prèi (u l'è u câxu de Praélle) e i gh'é(r)an senù di canèi, in sce rìve de l'Ava(r)ènna e in Campulàu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età Moderna, p.65}}</ref> Fra [[XIV secolo|Sinquesèntu]] e Settesèntu u gh'è che 'na grossa parte di sciti i vegne ina palüde, chi cumme inte âtre parte da Ciâna. Du mèximu periudu a pia largu campu a curtivasiùn da càneva, che in ciü a quantu dìtu, a rènde a ciâna nu gua(r)i sâna, survatüttu pe'u rüxentâla: bèn doppu e cumense(r)àn e òpe(r)e de bunifica. === Tèmpu di fransesi === Au [[1794]] u l'é(r)a ancù in pèi u veggiu punte da Branca, tantu che da chi u l'è registràu u passàggiu d'in Arbenga de trüppe fransesi, ch'i l'axevan fina cumpiüu di sachezzi inte l'Uspeâ. Viste e cundisiùi de sanitè nu gua(r)i bune, cumme zà dìtu, du [[1795]] l'uspeâ militâre fransese u vegne mesciàu dau seminà(r)iu d'Arbenga au de fö(r)a de mü(r)aje, intu cunvèntu de San Bernardìn. Sulusiùn, sta chi, ch'a nu funsiuna, scicumme che int'in tèmpu abasta rapidu vegne encìu ascì stu chi, purtandu turna a l'ucupasiùn di lucâli in Arbenga Veggia. Du [[1796]] ina növa bü(r)iana a se pòrta via u punte da Branca, cu'u besögnu de cuntegnì [[a Sènta]] au de drentu di argini, finansièi inte st'ucaxùn dai Seullìn, spuncèi da l'aministrasiùn: a vegne sciü a cuscì dìta "bia(r)e(r)a".<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.73}}</ref> U punte u vegne fètu növu dau Geniu militâre pôcu dòppu, ma zà du [[1798]] u vegniva zü. U segue in periudu d'isu(r)amèntu pe'a parte de levante da sitè, scicumme che u Cumün u nu gh'axeva abasta de fundi pe' rangiâlu, a sulusiùn a se tröva ti(r)àndu sciü in punte de legnu, a l'artessa da Pòrte du Pertüxu, cunscide(r)àu ciü che ina votta cumme instabile.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.76}}</ref> Du mèximu ànnu u l'è registràu l'ucupasiùn da parte de trüppe fransesi du cunvèntu de San Benardìn, ch'u ghe vegne fètu di dànni avanti de vegnì abandunàu dai surdàtti mèximi, mèntre i muneghi i l'axevan fètu stramüu a Lüxignàn.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.76}}</ref> A cunfisca di bèn da Gêxa a porta u sachezzu de pa(r)egge òpe(r)e ch'u gh'é(r)a de drentu,e ancù du [[1799]] a l'è a vèndita de l'abasìa de San Martìn ai privèi.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.78}}</ref> Du [[1807]] l'aministrasiùn fransese a spuncia pe' istituì u növu catastru e u se pune u prublema di cunfìn fra Arbenga e A(r)àsce, cu'i arbenganesi che i dixen ch'i passan au de sutta de l'èrcu da [[Capella da Santa Cruxe (Arasce)|Capélla da Santa Crûxe]], segundu di papèi de l'etè de mezzu cunservèi inta paròcchia mèntre che i âtri i vuxevan ch'i vegnìssen fissèi inta lucalitè de Maimuna, bèn ciü vixìn a Vaìn. E ratèlle van aavanti pe' quarche annu, cu'u scangiu de papèi fra i dui cumün e u prefettu fransese, che inte l'utubre du [[1807]] u dumandava in elencu de prupietèi che e se truvavan fra e dui regiùi. Du [[1808]], inti travai pe'a custrusiùn da stradda lituranea, u vegne mandàu in növu ducümèntu daa prefetü(r)a au Maire d'Arbenga e intu mese d'avrì u vegne stabilìu dau prefettu u cunfìn definitìvu, daa Còsta du Munte ''vis-a-vis'' fin ae Ròcche de Vaìn'','' tèrmi ch'i sun cunfermèi fina da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], ch'u firma in edittu ai 12 d'utubre du [[1812]], mèntre ch'u l'è a [[Mosca (çittæ)|Musca]]. Cunfìn ch'u vegne ancù dibatüu, scicumme ch'u nu segue mancu u spartiègua, ma sènsa ch'u vegne cangiàu, mancu au passu sutta u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]].<ref>{{Çitta|Moscardini, 2011|Il confine tra Alassio e Albenga (n.1), p.138}}</ref> === Etè mudèrna === Caütti i fransesi u l'è sutta ai Savoia che a ''Littoranea'' a vegne cumpletâ, faxendula passà pe' Vaìn, dund'e vegnen rangièi e stradde nu tantu pe' rènde ciü fassile a vitta di cuntadìn, quantu pe' permette u passaggiu du Ré. I travai i finiscen du [[1823]], cun tantu de növu punte in scia Sènta, che pe l'ucaxùn u s'é(r)a ciamàu in inzegnê da [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]]. I tèmpi de dòppu i sun caraterisài da ina relativa stabilitè. Du [[1834]] a l'è a realisasiùn du semite(r)iu, da vixìn aa ma(r)ìna, viste e cunseguènse de l'edìttu de Saint Cloud e che u nu gh'é(r)a ciü pòstu inte gêxe.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.82}}</ref> U semite(r)iu de Vaìn u vegne prugetàu da l'inzegnê Paolo Duce, inaugu(r)àu de quel'ànnu. A strutü(r)a a nu l'ave(r)à de furtüna, scicumme ch'a vegne indagâ pe' purtà e spüssie di morti inta zôna a l'ingì(r)u, tüttavia u veni(r)à ancù duve(r)àu pe' quarche tèmpu, armenu fin a quande u nu vegne avèrtu [[Semite(r)iu munümentâle (Arbenga)|quellu de Leca]], aa fìn du seculu. A partì dau [[1840]] cumènsan a êsse fabrichèi de növe cà, mèntre aturnu au [[1880]] ciü votte a Sènta a se porta via i argini, giüstèi de dòppu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, pp.86-91}}</ref> Du [[1894]] a vegne istituìa a Caserma Garibaldi dau veggiu ciòstru de San Bernardìn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=64|capìtolo=Lo sviluppo del quartiere Vadino}}</ref> Passàu a Prìmma Guèra Mundiâle, l'edifissiu u vegne duve(r)àu cumme prixùn du mandamèntu. Du [[1926]], cu'a supresciùn di mandamènti, l'edifissiu u recampa i prixuné(r)i ascì de [[Andôa|Andö(r)a]] e d'[[Arasce|A(r)àsce]]. Du [[1927]] i cumènsan i travai da Caserma Piave, pöi duve(r)â ascì inta Segunda guèra. In particulâre a Ciâna a l'è stèta bumbardâ ai 12 d'avrì du [[1944]], cun trei mòrti registrèi, pe' via de bumbe sgancièi in sciu punte da feruvìa, in sce due Caserme e a l'Ava(r)ènna.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga dal fascismo alla Repubblica 1923 - 1970|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/494/c/13/albenga-dal-fascismo-alla-repubblica.-1923-1970.html|ànno=2013|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=122}}</ref> Passàu u cunflittu, a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]]-[[Anni 1960|'60]] u gh'è stètu in grande svilüppu edilissiu, ch'u l'ha purtàu a ti(r)à sciü di növi fabbrichèi e au rivà de növe gènte, scicumme ch'u gh'é(r)a besögnu de travaju inte stüffe (e avanti de ste chi, pe'a Caserma), cun pöi u cangiu türisticu de l'ecunumia du pòstu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea. p.111}}</ref> == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn|left]] * '''Gêxa de San Benardìn de Siêna''', a l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê au de là d[[a Sènta]]. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zòna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''Vìa Julia Augusta''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunventu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispèttu aa ciànta u(r)iginà(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]], a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttüàu cumme caserma militàre sutta ai Sabàudi, vegne in parte recupe(r)àu a destinasiùn religiùsa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle di Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardin au Munte|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu_da_Madònna_de_Fatima_(Vaìn,_Arbenga)-Faciâ_04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stîle goticu. U purtâle u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> === Architetü(r)e militâri === * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu du cunventu de San Benardìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunventu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' 300 surdàtti inte tüttu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'età contemporanea, p.98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave nu gua(r)i daa distànte a l'ha purtàu au lentu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina mànega de surdàtti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasina de cumandu Immaggine:Albenga, rifugio antiaereo (cropped).jpg|L'imbuccu du redossu dai bumbardamènti, Via San Calocciu Immaggine:Albenga Vadino bunker (cropped).jpg|Furtìn ch'u resta daa riunda de Via Piave </gallery> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbertu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrèi. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma ch'a puésse uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a vegnì chi u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasîna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispèttu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i èrchi semireundi a surmuntâli.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> * '''Furtìn da segunda guèra mundiâle''', du [[1940]], cun l'intrâ in guèra de l'Itàlia, u gh'è stètu besögnu de custruì di redossi pe'a pupulasiùn in câxu de bumbardamènti. Fra i pa(r)eggi ch'u l'è stètu imbastìu, dui i se trövan a Vaìn e ün inta Do(r)ia, che pe(r)ò u nu l'è stètu finìu. I se cunservan i dui imbucchi, ün da Vìa San Calòcciu, l'âtru in Vìa Rafaèllu. Du '43 a l'è invece a furtificasiùn du trattu de mâ fra Arbenga e A(r)àsce, d'ataccu aa feruvìa. Vegnen ti(r)èi sciü de mü(r)aje cuntru i sbarchi, âte 2 mêtri inte tüttu, cun pustasiùi pe' l'artije(r)ìa, in ciü u gh'é(r)a u diviêtu de razunze l'a(r)ena, isu(r)â, metendughe du reticulâtu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga dal fascismo alla Repubblica 1923 - 1970|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/494/c/13/albenga-dal-fascismo-alla-repubblica.-1923-1970.html|ànno=2013|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=106}}</ref> === Vìlle sto(r)iche === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' Immaggine:Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia </gallery> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)asce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa restagno, 1993|III. Il paesaggio urbano e le arti, p.155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çittæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivéi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u gròssu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padijùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di anni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensciunâ pe'a prìmma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligâ ai fundi agriculi a l'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du [[XX secolo|Növesèntu]]. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertüa a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi i l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Âtre architetü(r)e === * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === Intu quartê u gh'è in cumplessu de scö(r)e ch'u cröve daa matèrna ae elementàri, a primma a se tröva au de sutta de l'Istitüu Cumprenscìvu Arbenga 2<ref>{{Çitta web|url=https://www.icalbengasecondo.edu.it/luogo/sede-san-clemente/|tìtolo=Infanzia Albenga San Clemente|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref>, cunusciüa ascì cumme "asìlu de San Clemènte" e istituìu a partì dau [[1981]]-[[1982]].<ref name=":2">{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.114}}</ref> E elementàri, de cuntru, e sun sutta a l'Arbenga 1, uspitè in San Benardìn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.icalbenga1.edu.it/luoghi?id=29|tìtolo=Scuola Primaria Vadino|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> A partì dau [[1990]] u l'è stètu trasfe(r)ìu in Arbenga l'Istitüu agra(r)iu "Domenico Aicardi", che avanti de stu mumèntu u se truvava a Sanremmu<ref name=":2" />: scituàu ascì stu lì inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria, parte dau [[2000]], de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> == Ecunumia == Cumme pe'u restu da Ciâna, l'ecunumia a se basa in sce l'agricultü(r)a, zà in antigu a l'é(r)a curtivâ a càneva, asèmme ae vìgne e ai u(r)ìvi in sce artü(r)e. Du rèstu u se sa ascì che inte l'Öttusèntu l'a(r)éna de Vaìn a l'é(r)a cunusciüa pe' l'estrasiùn de l'a(r)éna, ch'a serviva pe'i campi de spà(r)eghi. Fra l'âtru du [[1886]] a l'è ina delibe(r)a ch'a l'impune de duve(r)ala numma che pe' Arbenga, de moddu ch'u nu se vegnisse a creà cuncurènsa cu'e sitè a l'ingi(r)u. Dapöi, l'a(r)éna ch'a ghe rèsta a vegne messa sutta tutêla da parte du Cumün, interessàu aa custrusiùn d'in stabilimèntu e de 'na stasiùn invernâle.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea. p.98}}</ref> Inti àgni a vegnì u se punta sèmpre de ciü au türismu, cu' in'espansciùn de ativitè de stu genere. == Feste e fe(r)e == * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Festa du Santìscimu numme de Ma(r)ìa, a se tegne ai 12 de setèmbre, cu'a messa au santuà(r)iu da Madònna de Fatima dìta dau preve de San Benardìn e a prucesciùn versu vìa San Calòcciu e u Munte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/09/albenga-a-vadino-la-festa-del-nome-di-maria/|tìtolo=Albenga, a Vadino la Festa del Nome di Maria|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> * Castagnata, au cumènsu d'utubre, inti mèximi spàssi duve(r)èi pe' A Vaìn pe' mangià bèn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/castagnata-vain-pe-mangia-ben-vadino/|tìtolo=Castagnata “A Vain Pe’ mangia’ Bèn” a Vadino|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> == Sport == * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn du Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ogni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 posti inte tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == Vaìn u vegne traversàu zà daa prìmma mitè du [[XIX secolo|seculu XIX]] daa cuscì dìta ''Littoranea'', vusciüa dai fransesi e finìa dai Savoia, sfartâ de dòppu e cunessa aa gale(r)ìa sutta u Munte, invêce che daa centrâle du lète. Zà du [[1934]] a vìa ciü gròssa du quartê a pìa u numme de Via Piave, da intènde cumme ''Via alla Piave'', in unû aa Caserma, ch'a se tröva propiu lì da vixìn''.'' De quell'annu vegnen ascì finansièi i travai pe'a sò lüminasiùn e scistemasiùn.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.91}}</ref> Daa fin da guèra u s'è cumensàu a sentì u besögnu de scistemà a viabilitè sitadìna, l'è pe' stu fètu chi che sutta a l'aministrasiùn Viveri, di ànni '60, ch'u l'ha vistu a lüxe doppu pa(r)egge discusciùi a ''Variante Aurelia'' fra [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Vaìn, ch'a scansa u sèntru da sitè e a passa sutta u Munte pe' mezzu da gale(r)ìa de San Martìn, che au sbuccu in diresiùn [[Arasce|A(r)àsce]] a se ghe cunette a veggia traccia. Inte tüttu u gh'è trê sciurtìe, l'ürtima daa Mi(r)ànda, ch'a permette a cunesciùn cu'a parte da sitè a punènte da Sènta, ciü [[Lüxignan|Lüxignàn]] e [[San Fé (Arbenga)|San Fê]]. Da Vaìn a se de(r)amma dunca a [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a munta versu e due frasiùi arbenganesi e a cuntinua in diresiùn de [[Villanöva]]. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Staricco, 2021|ISBN=88-88-39761-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=|capìtolo=|cid=Moscardini, 2011}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] 3ww73ilfce63qjejl7ck6ju2mcikv1w 0 31621 272897 272742 2026-08-05T18:33:19Z N.Longo 12052 è 272897 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia).jpg|thumb|A vìa pià mi(r)àndu versu i Quattru Canti]] '''Vìa Benardu Ricci''' (''Via Bernardo Ricci'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a cûre da punènte a levànte, cuntinuandu u percursu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] lungu quellu ch'u l'é(r)a u decümàn màscimu da sitè rumâna. Parte du quartê de San Giuànni, a se diràmma a partì daa [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], fin a zunze dai Quàttru Canti. == Sto(r)ia == A vìa a se tröva in sce ina pursiùn de ün di percursi ciü antìghi e de lungu ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, u decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'', che de chi u l'andaxeva avanti versu punènte pe'a mudèrna vìa intitulâ a Baccio Emanuele Maineri e a levante pe' [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. A pìa u numme dau Benardu Ricci, benefatû de ricca famìa arbenganese, che du [[1565]] u l'axeva creàu in'ope(r)a pe' l'ascistènsa di pòve(r)i, dutàndula de sustanse impurtanti<ref name=":1">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. Vìa Benardu Ricci a l'è stèta ascì duve(r)â cumme tèrmu pe' marcà i cunfìn fra i quartèi de Turlâ e de San Scî, spartisiùn ch'a servìva pe' di fìn fiscâli e aministatìvi. A ogni moddu, a dife(r)ènsa de quantu se pìa in cunsciderasiùn au dì d'ancöi, nu pà ch'a sta vìa a se truvasse intu mezzu fra sti quartèi ma che ciütòstu a fusse du tüttu inte quellu de Turlâ, cu'a sudivixùn che l'è prubabile ch'a l'andasse pe' vìe intreghe ciütostu che spartìle a mitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', pp. 79-81}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'è üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. De ciü, fra e vìe d'Arbenga Veggia a l'è üna de quelle ch'e cunsèrvan méju e custrusiùi da fìn du Mediuevu, dae faciè de spessu cuèrte sulu da ina man d'intonacu du [[XVIII secolo|Sètte]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]], quande, pe' mancansa de sustanse, inte quelli seculi nu s'è sciurtìu a rangiâle cun di intervènti strutü(r)âli, fètu ch'u l'ha sarvàu l'antìgu tesciüu urbàn<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 128}}</ref>. E cà ch'e se ghe fàccian e sun dunca pe' intregu de l'Etè de Mezzu e, a partì dau [[1935]], e sun stète rangièi fàndu turnà aa vista e sò linee u(r)iginâli, levandughe l'intonacu e druvindu turna e antìghe bifu(r)e e trifu(r)e in cangiu di barcùi retangulâri ch'i n'axeva piàu u pòstu. De ciü, s'è descuvèrtu u prufì da serie de lòggie au livéllu da stradda, ch'a và avanti pe' de lungu tòstu sènsa interumpise e che a l'imprinsippiu a l'é(r)a serâ da rasteli ma che, quande s'è issàu e cà de in âtru cian, a l'è stèta immü(r)â<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La via Bernardo Ricci'', p. 116}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" heights="145" widths="145"> Immaggine:Tûre di Rulandi D'Aste (Arbenga Veggia).jpg|A Tûre Rulandi D'Aste, in sciu cantu cun Vìa Medaje d'Ò(r)u Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 02.jpg|A Lòggia du Populu vìsta d'intu caruggiu Immaggine:CENTRO STORICO - panoramio - Emanuela Meme Giudic… (3).jpg|U Caruggiu piàu rivandu d'in San Michê Immaggine:Casa e torre D'Aste Rolandi, Albenga 02.jpg|A tàrga da Cà D'Aste Rulandi </gallery>A vìa a se scuntra lascianduse de derê [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] ina votta passâ [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]. A se dröve a partì dau recantu che daa Catedrâle u se faccia in scia Tûre Sivica e a l'antiga lòggia du Cumün. De sciübitu u se scuntra u caruggiu ch'u pàssa infra mezzu a gêxa e Palàssiu Veggiu, purtandu in frunte au [[Batiste(r)u d'Arbenga|Batiste(r)u]], e fina aa [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]]. U segue che u caruggiu u scûre ciü strêtu rispettu che a Cuntrâ Növa, vistu ch'u nu l'è stàu tucàu dai sventramènti di inissi du [[XX secolo|seculu XX]]. U passa dunca a meridiùn u Palàssiu du Vescu, tantu che aa fìn da Lòggia du Quattrusèntu u se tröva in caruggiu ch'u l'inmette ascì stu lì versu u Batiste(r)u, passandughe d'in faccia e pe' stu fètu chi ciamàu "U Caruggiu dau Vescu". De rimpettu a dunde stu chi u se faccia in sce Vìa Ricci se trövan pöi a Cà di Fieschi Ricci e l'isulàu marcàu daa presènsa de Cà di Rulandi D'Aste. Da sta parte chì se dröven fina dui caruggi picìn ch'i rivan fina inte Vìa Cavour, ün ch'u pòrta u numme de Fussàu Veràn, l'âtru da Ca(r)ènda (cunusciüu a ògni moddu intu parlà cumme "U Caruggiu de l'U(r)ivu"). Propiu in scia fin u caruggiu u se faccia in sce üna de cruxe(r)e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, i Quattru Cànti, là dund'a se scuntra cu'a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Bèn vixibile percurèndu u caruggiu a partì daa Catedrâle a l'è Tûre di Lengueja, de rimpettu aa Lugetta di Quattru Canti: a lunghessa cumplêta du percursu a l'è de tòstu 'na setantêna de mêtri<ref name=":1" />. In ürtimu u cuntinuu da vìa, seguèndu versu munte, u pìa u numme de Baccio Emanuele Maineri: u caruggiu defèti u finisce pe' dà in scia Ciasetta du Sufragiu. === Cruxe(r)e === [[File:Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia)-Màppa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Benardu Ricci, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * [[Vìa D'Aste (Arbenga)|A Cuntrâ Növa]], u prìmmu tòccu du decümàn da sitè rumâna, intitulàu a Enrico D'Aste, ch'u l'ha piàu e furme d'ancöi numma che in seguitu ai sventramènti di inissi du Növesèntu, du rèstu a taja da punènte a levante 'na buna parte du sèntru sitadìn, spartindune ascì i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia. Lunga 80 mêtri, a g'ha u(r)igine inte Largu Do(r)ia e a finìsce dau Munümèntu, pôcu prìmma da Ciàssa de San Michê, che Via Benardu Ricci a ne cumpleta u percursu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}</ref>. * [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], a prinsipâle ciàssa d'Arbenga Veggia, antigamènte cunusciüa cumme ''platea comunis'', dund'u gh'a a sêde u municipiu. A porta u numme du santu prutetû da sitè e se ghe fàccia inta pârte âta a [[Catedrâle de San Michê]]. U l'è chi de frunte ch'a stradda a se zunta aa Cuntrâ Növa, faxendughe seguitu fin ai Quattru Canti.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. * U Caruggiu du Batiste(r)u, a dêve u sò numme du bèn cunusciüu [[Batiste(r)u d'Arbenga|Batiste(r)u]] paleucristiàn, üna de pôche testimuniànse da sitè bizantina, dedicàu a San Giuànni, u dà fina u numme au quartê dund'u se tröva. U pàssa fra mezzu stu chi e a Catedrâle, fin a rivà in Vico Lamboglia, pôcu prìmma da Ciàssa di Leùi<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 29}}</ref>. * U Caruggiu du Vescu (Via Episcopio), u l'è u caruggiu ch'u passa arembu au Palàssiu Veggiu, a còsta ascì da sêde vescuvìle, e da chi u pìa u numme. Dòppu tòstu 'na sinquantêna de mêtri u finisce inte Via Lengueja, pü(r)e sta lì intu quartê de San Giuànni<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 36}}</ref>. * U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte Vìa Cavour.<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u porta u numme de 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], u l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiö(r)e da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce ascì stu lì inte Vìa Cavour.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga Veggia, dund'u l'ha a sò fin u caruggiu versu munte, tòstu a mitè, in diresiùn da Cà e Tûre di Lengueja. Sta famusa cruxe(r)a, marcâ fina daa lòggia ch'a ne pòrta u numme, a se cunusce cumme i "Quàttru Canti", vistu che versu munte u tragittu du veggiu decümàn u cuntinua cun Via Baccio Emanuele Maineri, finèndu daa [[Ciàssa du Semina(r)iu (Arbenga)|Ciàssa du Suffragiu]]. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Casa e torre D'Aste Rolandi, Albenga 01.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |2-4-6<ref name=":0" group="n.">I sivichi inte Vìa Benardu Ricci i sun quelli de büteghe ch'e se trövan chi; l'intrâ prinsipâle a l'è pe' cuntru inte Vìa Cavour, au n° 3</ref> |'''Tûre di Rulandi - D'Aste''' |A tûre a se tröva in sciu cantu cu'a Vìa de Medaje d'Ò(r)u, bèn vixibile mi(r)andu l'incruxu d'inte Vìa Maineri, marcâ zà inti tèmpi antighi, tantu ch'a se mustra tantu inte l'afrescu ch'u l'é(r)a cunservàu in Santa Ma(r)ìa quantu inte mappe d'Arbenga fète dau Vinzoni e ancù intu disegnu d'Arbenga Veggia piâ d'in San Martìn. A segunda de quantu sciurtìu intu mèntre di restauri di [[Anni 1960|ànni '60]] a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü fra a fin du [[XIII secolo|seculu XIII]] e i cumènsi du [[XIV secolo|XIV]]. Cumme pe'a cà cu'a che a furma in blòccu ünicu, l'edifissiu u l'è apartegnüu Tu(r)ellu D'Aste e ancù prìmma ai Lengueja. In u(r)igine a strutü(r)a a l'é(r)a diferente, scicumme ch'a l'è stèta tajâ inta parte âta, e scistemâ cumme teràssa, cu'e mu(r)àje, pe' trèi làtti in sce quattru, che ghe sun servìe cumme burdu. U basamèntu u l'è de prìa de Pûi, in cangiu mèntre ch'i a rangiavan integrèi inta strutü(r)a sun stèti truvèi di resti de vasi a turtaiö, ch'i fan pensà ch'u sbasciamèntu u sa(r)ea avegnüu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 55-58}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu de Vìa Cavour. Passàu de màn ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Lögia di Quàttro Cànti (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |3<ref group="n.">U sivicu u se rife(r)isce aa cà ch'a cumprènde a Lòggia</ref> |'''Lòggia di Quattru Canti''' |A se tröva intu scitu dunde se incruxan i storichi cardu e decümàn d'Arbenga Veggia, au dì d'ancöi rapresentèi daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u e da Vìa Benardu Ricci. A lugetta a sa(r)ea stèta fabricâ fra [[XIII secolo|Duxèntu]] e [[XIV secolo|Trexèntu]] e a l'ha cunservàu a carateristica cunfurmasiùn di dui àrchi. Defèti quellu ch'u dà in sce Vìa Medaje d'Ò(r)u u l'è semireundu e dunca ciü stundàu rispettu a quellu ch'u se fàccia in sce l'âtru caruggiu. A ògni moddu tütti dui i sun fèti de laterissiu e cum'u se pò ancù vegghe, a lugetta a presènta in basamèntu cun blocchi de prìa a vista, dau che a se diramma a strutü(r)a, cu'in bèllu vortu a cruxe(r)a de güstu medievâle<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150624|tìtolo=Loggia dei Quattro Canti (Scheda)|léngoa=IT|vìxita=2024-11-09}}</ref>. |- | |3 |'''Tûre di Verandi''' |Strutü(r)a tòstu spa(r)ìa, a l'è stèta descuèrta du [[1963]] cu'in scâvu archeulogicu inta bütega au sivicu 3 de Vìa Benardu Ricci. Au dì d'ancöi, de sta tûre nu se vegghe de rèsti scicumme ch'i se trövan 1,90&nbsp;m au de sutta du cian stradâle, e i cunsciste inte fundasiùi de mü(r)aje soe, fète de bluchetti de prìa negra. S'è truvàu ascì i rèsti de due avertü(r)e tampunèi e du pavimèntu de casìna; cu'e tecniche duve(r)èi e cu'u livéllu de fundasiùi ch'i sun segnu de custrusiùn versu a fìn du [[XII secolo|seculu XII]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 45}}</ref>. |- | |5 |'''Cà di Verandi''' |A Cà di Verandi a l'è ina tipica cà de cuntu d'Arbenga Veggia, fabricâ du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. Inta sò faciâ se ghe dröven bifu(r)e e trifu(r)e au primmu e au segundu cian; au cian terén gh'è pe' cuntru ina lòggia, au dì d'ancöi ucüpâ da büteghe, ch'a l'è stèta rangiâ du [[1963]], ucaxùn quande se gh'è fètu fina in scâvu archeulogicu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al Medioevo'', p. 22}}</ref>. A custrusiùn a l'è stèta diciarâ cumme bêne vinculàu ai 30 de marsu du [[1949]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111117|tìtolo=Casa Verando|léngoa=IT|vìxita=2024-11-13}}</ref>. |- |[[Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|senza_cornice|104x104px]] | rowspan="2" |7-9<ref group="n.">I sivichi inte Vìa Benardu Ricci i sun quelli de büteghe ch'e se trövan chi; l'intrâ prinsipâle a l'è pe' cuntru intu Caruggiu du Vescu, au n° 5</ref> |'''Palàssiu du Vescu''' |U Palàssiu du Vescu u l'è stètu a sêde vescuvîle da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] fina du [[1954]], quand'a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-vescovile.htm|tìtolo=Il Palazzo Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2024-11-14}}</ref>. A strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi a l'è u frütu de ciü seculi d'intervènti, fòscia inandièi propiu intu scìtu da primma ''domus episcopi'', d'etè tardurumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}</ref>: l'a(r)a ciü antìga a remunta au [[XI secolo|seculu XI]], mèntre a parte de mezzu a gh'ave(r)ea de u(r)igine int'ina serie de custrusiùi du [[XIV secolo|Trexèntu]], tachèi insemme a furmà in palàssiu ünicu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], pa(r)egiàu de fö(r)a intu stìle cun di travai inta segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Cu'u restauru du [[1975]] a faciâ a l'è turnâ ae sò linee du seculu XVI, tegnìndu aa vista e dife(r)ènti fàse medievâli e ina pitü(r)a du [[1477]], fòscia da man du Canavesiu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 135}}</ref>. Inti lucâli du Palàssiu, custrusiùn vinculâ dau [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111119|tìtolo=Antico Palazzo Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2024-11-14}}</ref>, a se tröva au dì d'ancöi a sêde du [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Museu Diucesàn]], da Cü(r)ia e de l'Archiviu Stò(r)icu Diucesàn<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 44-45}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Torre del Palazzo Vescovile - 2023-09-16 11-15-51 001.jpg|senza_cornice|139x139px]] |'''Tûre du Palàssiu du Vescu''' |Missa in sciu cantu cu'u Caruggiu du Vescu, au dì d'ancöi a se presènta inglubâ intu Palàssiu du Vescu. Cun l'incèndiu ch'u l'ha curpìu u palàssiu du [[1416]] a dev'ésse stèta sbasciâ au livéllu di têiti zà de quelli tèmpi, scicumme ch'a nu l'è mensunâ inti papèi du [[XVII secolo|Seisèntu]]. Cu'u restauru du [[1956]] l'è turnàu aa lüxe a sò strutü(r)a, daa bàse de bluchetti de prìa negra, cun di âtri ciü gròssi, d'a(r)ena(r)ia, in sci sò canti. Inta faciâ sciü Vìa Benardu Ricci s'è descuvèrtu in purtâ goticu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], intrâ d'ina bütega de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], surmuntàu da fréxi a turtiùn, mèntre i barcùi, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], i l'han purtàu a pèrde i u(r)iginâli. Inta faciâ versu u Palàssiu Veggiu e se trövan due avertü(r)e a èrcu sbasciàu e di barcunetti; de drentu, au primmu cian, a gh'é(r)a a capélla du Vescu, da che u n'è restàu a vòtta a frescu, fòscia in travaju du Giuànni Canavesiu. Inta tûre, ch'a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|seculu XII]], du [[1971]] s'è fètu in scàvu archeulogicu inte l'ucaxùn du restauru du cian terén, cu'u che s'è descuvèrtu l'antìgu pavimèntu de prìa e rangiàu a votta a cruxe(r)a, che fòscia a l'è quella u(r)iginâle<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 43-45}}</ref>. |- | |8-10-12-14 |'''Cà D'Aste-Bassu''' |A Cà D'Aste-Bassu a l'è ina pursiùn du grande Palàssiu D'Aste, ch'u s'estènde in sce l'izulàu intregu fra Vìa Benardu Ricci, [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]] e u Fussàu Ve(r)àn. A l'è caraterizâ da ina gran lòggia a quattru èrchi, spartìi inte due cubbie da in pilastru a öttu facce fètu in prìa de Finâ. A sò mitè de levante a l'è stèta rangiâ inti ànni [[1960]]-[[1962|62]], repiàndu e tracce da segunda fàse da faciâ, da fìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], cu'e due trifu(r)e au primmu cian; pe' cuntru, quella de punènte a l'è ancù cuèrta d'intonacu e u g'ha tenzüu in simma u stemma da famìa [[D'Aste (famïa)|D'Aste]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La via Bernardo Ricci'', pp. 120-122}}</ref>. |- | |16-20 |'''Cà di Fieschi-Ricci''' |A Cà di Fieschi-Ricci a l'è ina tipica cà de cuntu d'Arbenga Veggia, frütu de intervènti fèti fra ciü seculi, fra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Carateristica a l'è a faciâ sciü Vìa Benardu Rissi, cun due trifu(r)e au primmu cian e u purtâ cu'ina gran lòggia au cian terén<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', p. 84}}</ref>. Pe' cuntru, e sò mü(r)aje facièi in sciu Caruggiu da Ca(r)ènda e sun üna de testimunianse ciü antìghe de cà medievâle d'Arbenga Veggia, fabricâ cun bluchetti picìn de prìe squadrèi, scimili a quelli duve(r)èi pe'e tûre, cu'ina munofu(r)a e ina bifu(r)a rumanica ch'e se dröven chi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 131}}</ref>. A custrusiùn, de quelli tèmpi in prupietè ai Lanusol, a l'è diciarâ cumme bêne vinculàu du [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111138|tìtolo=Casa Fieschi-Ricci-Lanusol|léngoa=IT|vìxita=2024-11-15}}</ref>. |- |[[Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 03.jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c. |'''Palàssiu Veggiu''' |L'antigu ''palacium comunis'', u se tröva in sciu cantu versu a [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], a l'imbuccu du caruggiu, in scia che bèn a spicca a Tûre Sìvica, fèta ti(r)à sciü intu [[XIV secolo|Trexèntu]], che i primmi prupietà(r)i i l'é(r)an i Seùlla, che de prubabile i l'axevan vusciüa intu mèntre ch'a vegniva giüstâ a ''domus Nicolini'', de lungu de prupietè de sta famìa. Dunca a strutü(r)a a vegne cuncedüa au Cumün d'Arbenga a pixùn, tantu che a vegne sêde fìssa de l'aministrasiùn ingàuna a partì dau [[1333]]. I vegnen mesciài chi ascì i cunsu(r)i, che da prìmma i l'é(r)an intu ''capitulum'', de cuntru besögna spetà u [[1351]] perché l'aministrasiùn a càtte l'edifissiu, vegnindune prupieta(r)ia<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 24-33}}</ref>. Dai primmi ànni du [[XV secolo|seculu XV]] a cumpa(r)ìsce a lòggia du Cumün, che a remunta au [[1421]] e a l'è stèta pe' di ànni u scitu dund'e se tegnivan e reuniùi du cunseju cumünâle: chi se trövan fina de pitü(r)e atribuìe au [[Giovanni Canavesio]]. Cu'i travai du [[1934]] a tûre a l'è stèta rangiâ, levandughe e zunte du [[XVI secolo|Seisèntu]] e faxendula turnà a cum'a l'é(r)a in u(r)igine. Au dì d'ancöi intu cumplessu u se tröva u [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Museu Ingaunu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Gli edifici di uso pubblico'', p. 64}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992|ediçión=7}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/bernardo-ricci-via/|tìtolo=Bernardo Ricci, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] hr36vy30aiar0uqddq9r6m74qqzhpnj 0 31688 272887 272748 2026-08-05T17:41:06Z N.Longo 12052 /* Guère cuntru i rumèi */ + wl 272887 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Mappa de trebü Lìgü(r)i antighe.svg|thumb|Mappa de trebü Ligü(r)i antighe]] I '''Ingauni''' i sun stèti ina pupulasiùn [[Liguri Antighi|ligü(r)e]] e [[Cèlti|cèltu]]-ligü(r)e ch'a staxeva inta regiùn stò(r)ica da [[Liguria|Ligü(r)ia]] de punènte che, piandu da velli u numme, au dì d'ancöi a l'è ancù cunusciüa cumme l'[[Ingaunia]]. == Geugrafìa == I Ligü(r)i Ingauni i cuntrulavan in te(r)ito(r)iu ciütòstu estesu, ch'u l'andaxeva d'in [[Sanremu|Sanremmu]] a [[Finô|Finà]], e ch'u ne faxeva a pupulasiùn ciü putènte fra e gènte ligü(r)i, cun de richesse ch'e ne vegnivan dai sò beni natü(r)âli e daa presènsa da [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], che alantu(r)a a cumensava a vegnì ina tèra impurtante pe' l'agricultü(r)a. A regiùn cuntrulâ dai Ingauni a cunfinava cu'e tère di ''[[Intimilii]]'' a punènte, di ''[[Sabates]]'' a levante, e di ''[[Epanterii]]'' o ''Montani'' versu l'entrutèra. Grassie au cuntrollu d'in lungu trètu de [[Rivêa|Rive(r)a]], i Ingauni i l'é(r)an ina pupulasiùn dutâ ascì d'ina sò ma(r)ìna, duve(r)â de spessu pe' de asiùi de pirate(r)ìa<ref name=":1" />. L'insediamèntu ciü impurtante de l'Ingaunia u l'é(r)a a capitâle de sta pupulasiùn, ''[[Albium Ingaunum]]'', sitè fundâ fra [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]] int'ina pusisiùn nu gua(r)i cè(r)a; defèti dandu amèntu ae funte greghe e rumâne du primmu seculu u se sa numma ch'a se truvava a 370 stàddi da ''[[Vada Sabatia|Sabata]]'' ([[Vuè|Vadu]])<ref name=":2" />. A ògni moddu u se pò bèn pensà ch'a fusse da vixìn aa mudèrna sitè d'[[Arbenga]], ch'a ne vegne daa rifundasiùn rumâna cumme ''[[Albingaunum]]''<ref name=":1" />. Inti ànni de guère cuntru Rumma stu numme u l'è stètu fìna duve(r)àu pe' tütte e gènte ligü(r)i ch'e staxevan fra [[Sann-a|Sauna]] e [[Prinçipatu de Mu̍negu|Munegu]], ciamèi ascì sutt'au numme de ''Ligures Alpinii''<ref name=":1" />. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === A pupulasiùn ingauna a l'è mensunâ cu'u numme de ''Ingauni'' dau [[Titus Livius|Titu Liviu]] aa fin du [[I secolo a.C.|primmu seculu avanti de Cristu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Titu Liviu|tìtolo=Ab Urbe Condita Libri|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_28/1949/pb_LCL381.197.xml 28:46], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_30/1949/pb_LCL381.437.xml 30:19], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_31/2017/pb_LCL295.9.xml 31:2], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_39/2018/pb_LCL313.305.xml 39:32], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.459.xml? 40:25], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.469.xml 40:28], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.485.xml 40:34], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.509.xml 40:41]}}</ref>, cumme Iγγαυνοι, ''Ingaunoi'', da [[Strabo|Strabùn]] a l'imprinsippiu du [[I secolo|primmu seculu]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Geōgraphiká|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/strabo-geography/1917/pb_LCL050.263.xml 4:6:1]}}</ref> e cumme ''Ingaunis'' dau [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], de lungu inte stu seculu lì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Veggiu|tìtolo=Naturalis Historia|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/pliny_elder-natural_history/1938/pb_LCL352.37.xml 3:46]}}</ref>. In particulâ u Strabùn u ne cunta da presènsa tantu de gènte ingaune (''ὅντων Ἲγγαύνων''), quantu de quelle intemelie, scrivèndu che i dui ciü gròssi sèntri abitèi da ste pupulasiùi i fussen di insediamènti marìtimi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Geōgraphiká|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/strabo-geography/1917/pb_LCL050.265.xml 4:6:2]}}</ref>. L'u(r)igine du numme "Ingauni" a nu l'è cunusciüa, fra e teurie pruposte a gh'è quella ch'u vegne(r)ea da *''Pingāmnī'', ch'u vu(r)eva dì "quelli (e gènte) tenzüi". Resulvèndu a caütta da ''p-'' a l'imprinsippiu da pa(r)olla, a furma cuscì utegnüa a se veghe(r)ea ligâ dau puntu de vista semanticu au câxu d'in âtru etnònimu, quellu di ''[[Picti]]''. Stu fètu lì, ligàu dunca a in'u(r)igine cèltica du numme di Ingauni, se pruàu u se(r)ea u segnu prubabile d'ina fuxùn u(r)amai vegnüa ciütòstu strêta fra a cultü(r)a di [[Cèlti]] e quella, ciü antìga, di [[Liguri Antighi|Ligü(r)i]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Patrizia de Bernardo Stempel|outô2=|ànno=2006|tìtolo=From Ligury to Spain: Unaccented *yo > (y)e in Narbonensic votives ('gaulish' DEKANTEM), Hispanic coins ('iberian' -(sk)en) and some theonyms|revìsta=Palaeohispanica|volùmme=6|p=46|léngoa=EN|url=https://ifc-ojs.es/index.php/palaeohispanica/article/download/288/248}}</ref>. A tütte e mane(r)e, e furme in ''-auni'' e turnan de spessu inti etnònimi ligü(r)i<ref name=":3">{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 2.35, Strabone, p. 103, nòtta 211}}</ref>, cumme pe'i ''[[Velauni|Vellauni]]'' e i ''[[Catuvellauni|Catuvelauni]]''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ralph Häussler|curatô=Andrew Gardner, Edward Herring e Kathryn Lomas|tìtolo=Creating Ethnicities & Identities in the Roman World|url=https://archive.org/details/oapen-20.500.12657-39382/page/44/mode/2up|ànno=2013|editô=Institute of Classical Studies, School of Advanced Study, University of London|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=44|capìtolo=De-constructing ethnic identities: becoming Roman in western Cisalpine Gaul?|ISBN=978-1-905670-79-6}}</ref>. De cuntru, dandu amèntu a sèrte ipotexi<ref>{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 3.20, Tito Livio, p. 207, nòtta 498}}</ref> avansèi ascì dau [[Nino Lamboglia]], u pâ che fina a raìxe ''in(g)-'' a l'agge lasciàu de tracce inte sèrti nummi de scìti, presempiu in relasiùn au [[Munte Lìn|Munte Lingu]]<ref name=":3" />. === Guère püniche === Nu gh'è gua(r)i de testimunianse in scia furmasiùn di dumini di Ingauni: a fundasiùn da sò capitâle, ''[[Albium Ingaunum]]'', a duve(r)ea remuntà fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e [[IV secolo a.C.|IV seculu avanti de Cristu]], e dunca di tèmpi quande i Ligü(r)i da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] i l'axevan zà desvilüppàu in'impurtante ma(r)ìna, ch'a se scuntrava cun quella di Greghi de [[Marseggia|Marseja]] pe'u cuntrollu in scia parte de setentriùn du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]], faxèndu gran üsu da pirate(r)ìa cuntru de velli<ref name=":1">{{Çitta|Lamboglia, 1992|p. 11}}</ref>. De ciü, cumme pe'e âtre gènte ligü(r)i da còsta, e richesse campèi e l'axevan purtàu au scciöppu de pa(r)eggi scuntri cu'e gènte de l'entrutèra, ch'e l'axevan dunca tacàu cu'i sachezzi a dànnu de ciü ricche pupulasiùi rive(r)asche<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 92}}</ref>. Intu [[III secolo|III seculu avanti de Cristu]] i se strenzen in aleansa cu'i cartaginesi cuntru [[Marseggia|Marseja]] e [[Zena]], e dunca cu'i [[Popolo roman|rumèi]], ch'i l'é(r)an in acôrdi cun tütti dui<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|pp. 11-12}}</ref>. Du [[205 a.C.]], versu a fin da [[Segónda Goæra Pùnica|Segunda Guèra Pünica]], i cuncedden i sò porti au [[Magón Bàrca|Magùn]] cumme base navâle, au mumèntu du sò tentativu de purtâse in agiüttu au frèi [[Anìbale Bàrca|Annibale]]<ref name=":0">{{Çitta|Lamboglia, 1992|p. 12}}</ref>. U gene(r)âle cartaginese u l'ha dunca mi(r)àu de creà ina forsa amiga aa sò nasiùn scia cuntru a sitè de Marseja che cuntru i ''[[Genuati]]'', ma che ascì a l'interumpisse e vìe de cumünicasiùn di rumèi pe' tèra, ch'e traversavan e [[Arpi|Arpe]], e pe' mâ, versu e tère da [[Spagna]] che Rumma a l'axeva da pôcu levàu a [[Cartagine]]. U Magùn, in cangiu, u l'ha dètu ina man ae gènte de l'Ingaunia cuntru a pupulasiùn di ''[[Epanterii]]'' o ''Montani'', fra e gènte de l'entrutèra ch'i se ghe batajavan zà da prìmma<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Titu Liviu|tìtolo=Ab Urbe Condita Libri|léngoa=LA|volùmme=28:46,9-11}}, estrètu in {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Fontes Ligurum et Liguriae Antiquae|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/396b22c37e8bbc6c44c30828fc127900/74c906b864b33b5e81bdd66f23dbbcaa.pdf|colànn-a=Atti della Società Ligure di Storia Patria|ànno=1976|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=127|volùmme=XVI (XC)}}</ref> scicumme ch'e sachezzavan sta parte de [[Rivêa|Rive(r)a]]. In segnu de demustrasiùn i l'axeva fina fèti prexunéi e purtèi a Cartagine<ref>{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 3.20, Tito Livio, pp. 205-206, nòtta 496}}</ref>. De ciü, ancù primma de rivà inta [[Sabassia]] u gene(r)âle u l'axeva zà destrütu a sitè desenemiga de Zena, cu'i Ingauni ch'i l'é(r)an cuscì vegnüi a primma forsa da regiùn<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 96-97}}</ref>. U fin du Magùn u l'é(r)a de prubabile quellu de aleâse cu'i [[Gàlli|Galli]] ch'i staxevan inta [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], mitènduli cuntru a Rumma insemme ai Ligü(r)i ancù libe(r)i. I rumèi i l'han dunca reagìu mandandu de armè inta regiùn, battèndu vellu e i sò aleèi. Cumme a situasiùn a s'é(r)a u(r)amai vurtâ in pezzu pe'i cartaginesi, du [[201 a.C.]] i Ingauni i l'han firmàu in pattu de paxe, in ''[[foedus]]''<ref name=":0" />, cu'u cunsu(r)e rumàn [[Publius Aelius Paetus (cunsu(r)e du 201 a.C.)|Publius Aelius Paetus]], che dau cantu sò u l'axeva cuscì asegü(r)àu u tòccu cu(r)ispundènte in scia trèta cumerciâle fra a [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a Ibe(r)ica]], [[Marseggia|Marseja]] e [[Romma|Rumma]]<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 97}}</ref>. === Guère cuntru i rumèi === Passàu in pâ de decenni de pâxe, aa fin a l'è turna scciupâ a guèra fra Ingauni e rumèi: du [[189 a.C.]] u gh'è stètu in ataccu a in'armâ rumâna dirètta versu a Spagna, cu'u sò cumandante, u [[Lucius Baebius Dives]], ch'u l'è mortu di lì a pôcu a Marseja pe'e ferìe da battaja. Du [[185 a.C.]] u cunsu(r)e [[Appius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 185 a.C.)|Appius Claudius Pulcher]] u l'è stètu dunca missu a cappu de 'n'armâ cuntru i Ingauni, piandu sèi di sò ''oppidum'' e, cumme avertimèntu, cumandandu a decapitasiùn de qua(r)antatrèi ligü(r)i incurpèi du scciöppu da guèra. A ògni moddu, nu pà che ste mesü(r)e lì e l'aggen avüu in gran exitu, scicumme che numma trèi ànni doppu e gènte de Marseja i se lamentavan cun Rumma di pi(r)atti Ingauni<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 102}}</ref>. U [[Senâto romàn|Senàu de Rumma]] u l'ha dunca dumandàu au cunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]] de mette in segü(r)essa e vìe di cumèrci pe' tèra e pe' mâ. Pe(r)ò, u gh'axeva ascì l'urdine de nu sercà a destrusiùn cumpleta di Ingauni, pe' schivà di vöi de pute(r)e ch'i l'ave(r)ean lasciàu du spassiu ai Ligü(r)i arpìn, menu acultü(r)èi e cun gran dànnu pe'i cumèrci. U cunsu(r)e u l'è dunca entràu cu'a sò armâ inte tère di Ingauni, dumandandughe a resa. I Ingauni i gh'han alua dumandàu du tèmpu, cu'a scüsa de campà e vu(r)untè de gènte spanteghèi pe'i sò dumini, e duve(r)àu l'ucaxùn pe' mette insemme e sò trüppe, lancièi pöi a l'ataccu du campu rumàn, grassie ascì au fètu ch'i gh'axevan dumandàu de cuntegnì i muvimènti de l'armâ, pe' nu danezà i campi ma faxèndu vegnì ciü difissili e ativitè de ricugnisiùn. Cun dificultè, l'armâ rumâna a l'è sciurtìa a rumpe u blòccu e a batte i Ingauni, sènsa pe(r)ò cangià a sò cundüta: pe'u fin de nu indebulîli gua(r)i u Paullus u s'è limitàu a cuntrastà i pi(r)atti e a dumandà di ustaggi, ciü che a cacià zü e mü(r)aje di ''oppidum'', de moddu ch'i nu rapresentasse in pe(r)ìgu pe' Rumma e ch'i fussen forti abasta da guardà e vìe cumerciâli da Ligü(r)ia. U Paullus, turnàu a Rumma du [[181 a.C.]], u l'ha dunca risevüu u triunfu ''de Liguribus Ingaunis''<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 102-103}}</ref>. A tütte e mane(r)e a situasiùn inta Ligü(r)ia a l'è stèta asegü(r)â numma inti ànni de doppu, e survetüttu inta segunda mitè du seculu, quande Rumma a l'ha piàu u cuntrollu da l'area d'infruènsa de Marseja, tantu che u cunsu(r)e [[Aulus Postumius Albinus Luscus]], de doppu ch'u l'axeva batüu di ligü(r)i muntâni du [[180 a.C.]], u l'ha vusciüu mandà de nâve a cuntrulà a Rive(r)a ingauna e intemelia, segnu ch'e l'é(r)an ancù cunscide(r)èi cumme de gènte putensialmènte desenemighe de Rumma<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 103-104}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Stephen L. Dyson|tìtolo=The Creation of the Roman Frontier|url=https://archive.org/details/creationofromanf0000dyso|ànno=1985|editô=Princeton University Press|léngoa=EN|cid=Dyson, 1985|ISBN=978-1-4008-5489-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Franco Icardi|tìtolo=Ligurie e Antichi Liguri|url=https://www.libriliguria.it/art/d/552/ligurie-e-antichi-liguri.html|ànno=2016|editô=Edizioni Biblioteca di Cengio|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=|capìtolo=|cid=Icardi, 2016|ISBN=978-88-87730-39-5}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni/|tìtolo=Ingauni - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-12-22}} [[Categorîa:Lìguri Antîghi]] dtjvtifur64etzcz99fyzdcdv9p5t0e 0 32531 272890 272583 2026-08-05T17:46:35Z N.Longo 12052 wl 272890 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Riding Saint Martin sharing his Cloak with a Beggar.jpg|miniatura|Anònimu, ''San Martìn u spartisce a sò mantelìna cu'u pòve(r)u'', [[1531]], [[Lisbonn-a|Lisbona]], [[Müseu Calouste-Gulbenkian]].]] '''San Martìn de Tours'''<ref group="n.">''Martinus'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]</ref> ([[Sabaria|Sabarìa]], [[316]] ca. - [[Candes-Saint-Martin|Candes]], [[8 novénbre|8 de nuvèmbre]] du [[397]]) u l'è stètu in [[Vésco|vescu]] e in [[militâre]] [[Popolo roman|rumàn]] d'u(r)igine [[Pannonia|panôna]], vene(r)àu fra i [[Santo|santi]] ciü impurtanti da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]]. U l'è u [[Diòcexi de Tours|vescu de Tours]] ciü cunusciüu, insemme au [[Grego(r)iu de Tours]]. A sò vitta a l'è cunusciüa survetüttu grassie aa ''Vita sancti Martini'', scrìta du [[396]]-[[397]] dau [[Sulpicius Severus]], ch'u l'è stètu ün di sò discepuli. A devusiùn a San Martìn a l'è manifestâ pe' primmu daa sò relicchia ciü impurtante, a mantelìna o capòttu ch'u l'ha spartìu cu'in pòve(r)u. A cumensà dau [[V secolo|seculu V]], u cültu du santu u l'ha fètu nasce in cìclu de agiugrafìe dund'e sun cuntèi e sò asiùi. U Martìn u l'ha purtàu a pratica di [[Monegheximo|muneghi]] inta [[Gallia]] de mezzu, in gì(r)u aa [[Loira|Lòira]], mèntre ciü a meridiùn i gh'é(r)an i [[Munastê furtificàu de l'abasìa de Lérins|muneghi de Lérins]] e quelli du [[Johannes Cassianus]]. U sò cültu u s'è spantu inte tütta l'Europa de punènte, partèndu da l'Italia e, survetüttu, daa Gallia, dund'u l'è vegnüu u patrùn de pa(r)entèlle meruvingia e carulingia. In gì(r)u pe'u mundu e ghe sun pa(r)egge gêxe dedichèi a San Martìn e, fra de ste lì, e se ponen regurdà ancù unze catedrâli, a [[Belluno|Belün]], [[Bratislava]], [[Bydgoszcz]], [[Eisenstadt]], [[Leicester]], [[Lucca|Lücca]], [[Mainz]], [[Ourense]], [[Rottenburg am Neckar]], [[Spišská Kapitula]] e [[Utrecht]]. A fèsta de San Martìn a cazze ai [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]], inta ricurènsa du sò füne(r)âle du [[397]], mèntre de votte u l'è festezàu ascì ai [[4 lûggio|4 de lüju]], in memo(r)ia da sò cunsacrasiùn episcupâle du [[371]]<ref>{{Çitta web|url=https://nominis.cef.fr/contenus/saint/13/Saint-Martin-de-Tours.html|tìtolo=Saint Martin de Tours évêque (+ 397)|outô=Conférence des évêques de France|léngoa=FR|vìxita=2025-12-27}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Charles Lelong|ànno=2000|tìtolo=Note sur les fêtes de saint Martin au XIIe siècle|revìsta=Bulletin de la Société archéologique de Touraine|volùmme=T. MMI|pp=153-154|léngoa=FR}}</ref>. A [[Gêxa ortodòssa|gêxa urtudossa]] a u regòrda in cangiu ai [[12 òtôbre|12 d'utùbre]]<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Forthodoxie.com%2F12-octobre-2%2F|tìtolo=12 octobre|outô=Jivko Panev|scîto=Orthodoxie|dæta=2023|léngoa=FR|vìxita=2025-12-27}}</ref>. == Vitta == === E funte === A sò biugrafìa a ne vegne pe'u ciü daa ''Vita sancti Martini'' (''Vitta de San Martìn'') scrìta du [[396]]-[[397]] dau [[Sulpicius Severus]], ina sto(r)ia ch'a l'è sübitu vegnüa in mudélu de mòdda inte l'agiugrafìa ucidentâle, duve(r)àu ancù pe' di seculi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean-Claude Polet|tìtolo=Patrimoine littéraire européen|ànno=1993|editô=De Boeck Supérieur|léngoa=FR|p=21}}</ref>. U Suplicius u g'ha zuntu ascì de létte(r)e, duve(r)èi intu detaju pe' regurdà a mòrte du Martìn, e ancù in âtru libbru, u ''Gallus'' o ''Dialughi in sce virtü de Martìn'', ch'u l'è ina recampâ di mi(r)aculi fèti dau santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|outô2=Jacques Fontaine (a cü(r)a de)|tìtolo=Gallus, Dialogues sur les “vertus” de saint Martin|ànno=2006|editô=Sources Chrétiennes|léngoa=FR}}</ref>. Sta leteratü(r)a agiugrafica, ch'a l'è pe'u ciü legenda(r)ia e archetipica<ref group="n.">L'Ernest-Charles Babut, stò(r)icu du religiùn cristiâna antìga, u cunscide(r)a a ''Vita sancti Martini'' cumme ina legenda agiugrafica sènsa de fundasiùi stò(r)iche, cfr. {{Çitta lìbbro|outô=Ernest-Charles Babut|tìtolo=Saint Martin de Tours|ànno=1912|editô=Champion|léngoa=FR}}</ref>, a g'ha pe(r)ò di elemènti ch'i sun bèn ciü stò(r)ichi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luce Pietri|tìtolo=Martin, un saint pour l'Europe|url=https://books.google.com/books?id=2T7QZwEACAAJ|colànn-a=''Histoire du christianisme''|ànno=Dixèmbre 2003|léngoa=FR|pp=40-41|volùmme=Vul. 19|capìtolo=Sulpice-Sévère, disciple et biographe}}</ref>. Du [[V secolo|V]] e du [[VI secolo|VI seculu]], u [[Paulìn de Périgueux]] e u [[Venansiu Furtünàu]] i l'han fètu muntà a glo(r)ia de asiùi du Martìn, scrivèndu in'âtra ''Vita sancti Martini'' in versi. San Grego(r)iu de Tours u l'ha cuntàu ascì l'imprinsippiu du cültu de San Martìn intu sò libbru ''De virtutibus sancti Martini'' (''E virtü de San Martìn'')<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Christine Delaplace|outô2=Jérôme France|tìtolo=Histoire des Gaules: VI^e s. av. J.-C. - VI^e s. ap. J.-C.|url=https://books.google.com/books?id=dmSbDAAAQBAJ|ànno=2016|editô=Armand Colin|léngoa=FR|p=257|ISBN=2-200-61589-2}}</ref>. === Zuentù === Segundu quant'u scrive u Grego(r)iu de Tours intu sò ''[[Decem libros historiarum]]'' (''Dexe libbri de sto(r)ia'', meju cunusciüu cumme a ''Sto(r)ia di Franchi''), u Martìn u l'è nasciüu du [[316]]<ref group="n.">Intu detaju, u Grego(r)iu de Tours u scrìve:{{Çitaçión|U Custantìn u l'è vegnüu u trentaquatreximu impe(r)atû di Rumèi e u l'ha regnàu felisemènte pe' trent'ànni. Inte l'ànnu unze du sò regnu, [...] u beàu vescu San Martìn u l'è nasciüu a Sabarìa, sitè da Panônia.|Grego(r)iu de Tours, ''Decem libros historiarum'', libbru I, cap. 36|Romanorum tricesimus quartus imperium obtinuit Constantinus, annis triginta regnans feliciter. Huius imperii anno undecimo [...] beatissimus præsul Martinus apud Sabariam Pannoniæ civitatem.|lingua=LA}} E ciü: {{Çitaçión|Intu segundu ànnu du regnu de Arcadiu e Uno(r)iu, u San Martìn, vescu de Tours, pìn de virtü e santitè, dòppu d'avé cuèrtu de benefissi i ma(r)otti e i pòve(r)i, u l'ha lasciàu stu mundu pe' andâsene felisemènte incuntru au Segnû, intu burgu de Candes da sò diocexi, a l'etè de utantün ànni, inte l'ànnu vintisèi du sò vescuvàu.|Grego(r)iu de Tours, ''Decem libros historiarum'', libbru I, cap. 42|Arcadi vero et Honori secundo imperii anno sanctus Martinus Turonorum episcopus, plenus virtutibus et sanctitate, præbens infirmis multa beneficia, octuaginsimo et primo ætatis suæ anno, episcopatum autem vicissimo sexto, apud Condatinsem diocisis suæ vicum excedens a sæculo, filiciter migravit ad Christum.|lingua=LA}} </ref> in [[Pannonia|Panônia]], inta sitè de [[Sabaria|Sabarìa]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Martìn u l'é(r)a dunca u(r)igina(r)iu da sitè de Sabarìa, in Panônia...|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. II, l. 161B|Itaque Martinus Sabaria Pannoniarum oppido oriundus fuit...|lingua=LA}}</ref>, d'ancöi a sitè de [[Szombathely]], in [[Ungherîa|Unga(r)ìa]]. Pe' cuntra, u [[Sulpicius Severus]] u l'ha scrìtu cumme dàtta u [[336]], che pe(r)ò a l'è mênu piâ pe' buna dai stò(r)ichi<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Jacques Fontaine|ànno=1961|tìtolo=Vérité et fiction dans la chronologie de la "Vita Martini"|revìsta=Studia Anselmiana|volùmme=t. 46|pp=189-236|léngoa=FR}}</ref>: defèti, l'agiografu u l'ha duve(r)àu in ànnu ciü tardu pe' sbascià u tèmpu passàu dau Martìn sutt'au servissiu militâre, scicumme che passà tanti ànni inte l'esèrcitu alantu(r)a u l'é(r)a in blòccu a utegnì e càreghe ciü âte inta [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], e stu fètu u l'andaxeva cuntru aa vuluntè du biografu de presentà u Martìn cumme in ''[[exemplum]]''<ref group="n.">U cuntu fètu dau Sulpicius Severus u pòrta a in servissiu militâre de sinqu'ànni, a partì dau sò imprinsippiu a l'etè de chinz'ànni, e dunca, u Martin u l'è fètu nasce du [[336]], vint'ànni primma de quande u l'ha piàu i vûti. Cfr. {{Çitta|Guillot, 2008|p. 78}}</ref>. U pa(r)e du Martìn u l'é(r)a in ''[[tribunus militum]]'' de l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Sò pa(r)e u l'è stètu in surdattu e, de dòppu, in ''tribunus militum''...|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. II, l. 161B|Pater ejus miles primum, post tribunus militum fuit...|lingua=LA}}</ref>, in âtu ufisiâle inte l'aministrasiùn de l'esèrcitu e, pe' stu fètu, de prubabile u nu l'è in câxu u numme de ''Martinus'', "dedicàu a [[Marte (divinitæ)|Marte]]", divinitè da guèra pe'i rumèi. U Martìn a l'è andètu apröu au pa(r)e, a [[Pavia|Pavìa]], quand'u l'è stètu trasfe(r)ìu inte quella sitè. Aa scö(r)a, de prubabile u fiö u l'è intràu in cuntattu cu'i [[Crestianêximo|cristièi]], ina cumünitè che alantu(r)a a l'é(r)a in gran svilüppu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Zoltán Ló́rincz|tìtolo=Saint Martin dans l'art en Europe|url=https://search.worldcat.org/it/title/51223758?oclcNum=51223758|ànno=2001|editô=CLD - BKL|çitæ=Tours - Szombathely|léngoa=FR|p=105|ISBN=978-2-85443-397-5}}</ref>. A l'etè de dex'ànni, u Martìn u l'ha mustràu u dexide(r)iu de cunvertìse a sta religiùn, ti(r)àu dau servissiu de [[Gêxù|Cristu]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Defèti, quande ch'u l'axeva dex'ànni, cuntra aa vuluntè di soi u s'è ciatàu in gêxa dumandandu de vegnì in catecümenu...|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. II, l. 161C|Nam cum esset annorum decem, invitis parentibus ad ecclesiam confugit, seque catechumenum fieri postulavit...|lingua=LA}}</ref>. === Servissiu militâre === [[Immaggine:La charité de saint Martin.jpg|miniatura|Miniatü(r)a du ''[[Livre d'heures d'Étienne Chevalier]]'' cun di mumènti da vitta de San Martìn]] In qualitè de fìu d'in [[Magistrâto|magistràu]] militâre, u Martìn u l'andaxeva apröu au pa(r)e quande ch'u l'é(r)a trasfe(r)ìu d'inte ina guarnixùn a l'âtra, pe' restà cuscì ligàu a l'ereditè da cariêra du pa(r)e, vutàu au [[Cùlto inperiâle|cültu impe(r)iâle]]. U pa(r)e, ragiàu cu'u fìu pe'u sò cunversciùn aa növa fêde, u g'ha dunca cumandàu d'intrà inte l'esèrcitu a chinz'ànni, scibèn che l'etè legâle pe' fâlu a fusse de disètte<ref group="n.">De ciü, u Suplicius Severus u cunta:{{Çitaçión|Pe' urdine du pa(r)e, [...] quande ch'u l'axeva chinz'ànni u l'è stètu ciapàu e missu in cadêne, finèndu inte di rìti militâ(r)i.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. II, l. 161C|Prodente patre, [...] cum esset annorum quindecim, captus et catenatus sacramentis militaribus implicatus est.|lingua=LA}}</ref>. L'è prubabile che u Martìn u l'agge acetàu sta decixùn pe' nu ruinà a pusisiùn suciâle da famìa, tantu ch'a l'é(r)a forte a sò vucasiùn cristiâna. A ògni moddu, u Martìn u nu l'è intràu in servissiu cumme in surdattu nurmâle ma, in qualitè de fìu d'in vete(r)àn, u l'axeva u graddu de ''[[circitor]]''<ref>{{Çitta|Oury, 1987|p. 31}}</ref> e u dirittu a êsse pagàu u duggiu. A funsiùn du ''circitor'' a l'é(r)a quella da fà a runda de nötte e de cuntrulà e pustasiùi de guardia da guarnixùn. Alantu(r)a, u zùenu u gh'axeva ascì in [[Scciavitù|scciavu]] ma, pe'i sò agiografi, u l'é(r)a tratàu da vellu cumme in frè. === Ca(r)itè de San Martìn === [[Immaggine:Anthony van Dyck - Saint Martin sharing his cloak with a beggar.jpg|sinistra|miniatura|[[Antoon van Dyck]], ''San Martìn u spartisce a sò mantelìna cu'in pòve(r)u'', [[1621]], gêxa de San Martìn de [[Zaventem]] ]] A scêna da ca(r)itè de San Martìn, a ciü cunusciüa da ''Vita Sancti Martini'' du Sulpicius Severus, a l'è fra e legende da vitta au santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean-Pierre Delville|outô2=Marylène Laffineur-Crépin|outô3=Albert Lemeunier|tìtolo=Martin de Tours: du légionnaire au saint évêque|ànno=1994|editô=Édition ASBL Basilique Saint-Martin|léngoa=FR|p=65}}</ref>. Mèntre ch'u l'é(r)a asegnàu in [[Gallia]], a [[Amiens]], int'ina sè(r)a d'invernu du [[334]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Cuscì, ina votta [...] intu mezzu de l'invèrnu u l'intuppa int'in pòve(r)u patanüu in sce pòrte da sitè d'Ambia.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. III, f. 162A|Quodam itaque tempore [...] media hieme obvium habet in porta Ambianensium civitatis pauperem nudum|lingua=LA}}</ref> u Martìn, legiuna(r)iu de dixött'ànni<ref group="n.">{{Çitaçión|U che [...], quande ch'u l'axeva dixött'ànni [...]|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. III, f. 162C|Quo viso [...] cum esset annorum duodevigintis [...]|lingua=LA}}</ref>, u l'ha spartìu a sò mantelìna militâre (a ''[[clàmide]]'', fèta d'in retangulu de lâna) cu'in pòve(r)u ze(r)àu dau frèidu, scicumme ch'u nu gh'axeva ciü i dinèi da paga, avèndula distribuìa a reu<ref group="n.">{{Çitaçión|U nu l'axeva d'âtru che a mantelìna ch'u purtava, scicumme che u rèstu u l'axeva zà spesu pe' de òpe(r)e du genere|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. III, f. 162A|Nihil præter chlamydem, qua indutus erat, habebat: jam enim reliqua in opus simile consumpserat|lingua=LA}}</ref>. Quella nötte, in sögnu u gh'è cumpa(r)ìu [[Gêxù|u Segnû]], vestìu cu'u mèximu scciancùn da mantelìna<ref group="n.">{{Çitaçión|Qualle nötte, mèntre ch'u se indurmiva, u l'ha vistu u Segnû vestìu in parte daa mantelìna ch'u l'axeva cuèrtu u pòve(r)u.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. III, f. 162B|Nocte igitur insecuta, cum se sopori dedisset, vidit Christum chlamydis suæ, qua pauperem texerat, parte vestitum|lingua=LA}}</ref>. U rèstu da sò mantelìna, dìta a ''capa'', ciü tardi a l'è stèta missa int'ina stansia pe' l'adu(r)asiùn di fedeli, faxèndu nasce a sta mane(r)a a pa(r)olla "[[capélla]]"<ref group="n.">{{Çitta lìbbro|outô=Guillaume Durand|tìtolo=Rationale divinorum officiorum|ànno=1672 (1459)|léngoa=LA|volùmme=''X, §8'', Vul. II}} Cfr. ''Le Petit Robert'': "Inte tanti pòsti i prèvi i sun ciamèi capelèi (''capellani''), scicumme che fìn da l'antighitè i ré da Fransa, quande i l'andaxevan in guèra, i se purtavan apröu a mantelìna du beàu San Martìn, ch'a l'é(r)a cunservâ int'ina tènda che, da sta mantelìna, a l'ha piàu u numme de capélla (''a capa capella vocata'' chapele 1080; latìn pupulâre ''capella'' "pòstu dund'a l'é(r)a cunservâ a mantelìna de San Martìn", da ''cappa'')</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cnrtl.fr/etymologie/chapelle|tìtolo=CHAPELLE¹, subst. fém.|outô=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales|léngoa=FR|vìxita=2025-12-28}}</ref>. === Campagna cuntr'ai Alemanni === Intu mese de marsu du [[354]] u Martìn u l'ha piàu parte aa campagna in sciu [[Ren]] cuntr'ai [[Alemanni]], parte de [[Invaxoìn barbàriche|guère fra l'impe(r)u e i barba(r)i]], pe' truvâse cuscì a ''[[Civitas Vangionum]]'', sitè da [[Renania]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Intu mèntre che i barba(r)i i chinavan inta Gallia, u Giuliàn Césa(r)e, missu insemme in esèrcitu in gì(r)u aa sitè di Vangiùi [...]|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. IV, f. 162D|Interea irruentibus intra Gallias barbaris, Julianus Cæsar, coacto in unum exercitu apud Vangionum civitatem [...]|lingua=LA}}</ref>. Pe'i cumandamènti da sò religiùn, u Martìn u s'è refüàu de cumbatte<ref group="n.">{{Çitaçión|Mi e sun in surdattu du Segnû; u nu m'è giüstu cumbatte.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. IV, f. 162D|Christi ego miles sum; pugnare mihi non licet.|lingua=LA}}</ref> e, pe' fà pröva de nu êsse in pu(r)iusu e de credde inta [[Providénsa (religión)|pruvidènsa]] e inta prutesiùn divìna, u s'è ufèrtu cumme [[scüu ümàn]]. Missu in cadêne e mustràu ai desenemighi, pe' de raxùi scunusciüe i barba(r)i i l'han dumandàu a pâxe ciütòstu che cumbatte<ref group="n.">Sto(r)ia intu rèstu de {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Vita Beati Martini|editô=cap. IV|léngoa=LA}}</ref>. Sta sto(r)ia, mi(r)aculusa, a l'è üna de quelle ch'e sun stète pièi e purtèi avanti sètte seculi ciü tardi dau [[Jacopo da Vâze|Jacopo da Varazze]] inta ''[[Legenda Aurea]]'', cu'in genere ch'u l'è restàu in voga pe' tütta l'etè de mezzu. Pe'u Sulpicius Severus, de de lì u Martìn u l'ha prestàu de servissiu inte l'esèrcitu ancù pe' dui ànni<ref group="n.">Pe' in'âtra tradisiùn, u Martìn u l'ave(r)ea servìu intu còrpu d'''élite'' di ''Alæ Scolares''.</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2006|tìtolo=Bulletin de la Société archéologique de Touraine|revìsta=|editô=Société archéologique de Tourraine|çitæ=Tours|volùmme=Vul. 52|léngoa=FR|url=https://books.google.com/books?id=BvVnAAAAMAAJ}}</ref>, de lungu inte l'ünitè de cuntu da guardia impe(r)iâle ch'u g'ha fètu parte pe' vint'ànni. Inte tüttu, u sò servissiu u l'è andètu cuscì avanti pe' vintisinque ànni, ch'u l'è u tèmpu passàu de sòlitu dai ausilia(r)i inte l'esèrcitu rumàn. Mèntre ch'u l'é(r)a ancù inta guarnixùn de [[Amiens]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Didier Bayard|outô2=Jean-Luc Massy|tìtolo=Amiens romain: Samarobriva Ambianorum|url=http://www.persee.fr/doc/pica_1272-6117_1983_hos_2_1_3111|editô=Revue archéologique de Picardie|léngoa=FR|pp=250-251|volùmme=Vul. 2, Numéro spécial 2|capìtolo=Chap. X Les fonctions d'Amiens au bas-empire}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alexandre Bruel|tìtolo=Saint Martin, par Albert Lecoy de La Marche|url=http://www.persee.fr/doc/bec_0373-6237_1881_num_42_1_447041|ànno=1881|editô=Bibliothèque de l'école des chartes|léngoa=FR|p=204|volùmme=t. 42}}</ref>, int'in mumèntu de passaggiu fra in regnu e quellu de dòppu, intu giurnu de [[Pasqua]] u Martìn u s'è fètu batezâ. === Martìn e(r)emittu === [[Immaggine:Simone Martini 028.jpg|miniatura|[[Simone Martini]], ''San Martìn u renunsia aa sò vitta militâre'', [[Anni 1320|ànni 1320]], [[Baxìlica de Asîzi|baxìlica de Assisi]]]] Du [[356]], dòppu ch'u l'ha lasciàu l'esèrcitu, Martìn u l'è andètu a [[Poitiers]] da l'[[Sant'Ilâio de Poitiers|Ila(r)iu]]<ref group="n.">A dàtta a l'è scrìta, nu gua(r)i precisa, dau Grego(r)iu de Tours:{{Çitaçión|Inte l'ànnu dixinöve du Custansu u Zùenu, Sant'Ila(r)iu, vescu de Poitiers, u l'è stètu scurìu in esiliu pe' vuluntè di e(r)etichi [...] De quelli tèmpi, a nòstra lüxe a l'ha cumensàu a lüxì [...] e dunca, inte quelli ànni, u Martìn u l'ha cumensàu a predicà inta Gallia.|Grego(r)iu de Tours, ''Decem libros historiarum'', libbru I}}</ref>, vescu da sitè dau [[350]]. L'Ila(r)iu u l'axeva a mèxima etè e u l'é(r)a in âtru cristiàn u(r)igina(r)iu de l'[[Aristocraçîa|aristucrasìa]], scibèn ch'u s'é(r)a cunvertìu da ciü veggiu e u nu l'é(r)a gua(r)i alecàu aa [[Mortificaçión|murtificasiùn]] e ciü inteletuâle. A ògni moddu l'Ila(r)iu u l'è piaxüu au Martìn, ch'u l'è dunca andètu a stâghe insemme. A cariêra de surdattu a l'impediva pe(r)ò au Martìn de vegnì [[Præve catòlico|prève]] e vellu u l'ha refüàu a càrega de [[Diàcono|diacunu]] che u [[Vésco|vescu]] u gh'axeva ufèrtu. U Martìn, cumme i prufêti Elia e Eliseu, u l'ha risevüu u pute(r)e de [[Taumaturgia|taumatürgu]], faxèndu rinvegnì in mòrtu ciü che tante guarixùi, e ascì quellu de [[Ezorcìsta|esurcista]]<ref group="n.">Fèti cuntèi inte {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Vita Beati Martini|editô=cap. V|léngoa=LA}}</ref>. Inte stu viaggiu pe' Poitiers, u se dixe ch'u l'agge incuntràu fina u Diavu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20111101214059/http://www.saintmartindetours.eu/personnage/histoire-interactive.html|tìtolo=Saint Martin: le personagge|léngoa=FR|vìxita=2025-12-28}}</ref>. Mèntre ch'u se truvava in sce [[Arpi]], ina votta u l'è atacàu dai breganti e, quande ün di laddri u g'ha dumandàu se u gh'axeva de pu(r)a, u Martìn u g'ha respòstu ch'u nu l'é(r)a mai stètu cuscì cu(r)agiusu e ch'u sentiva de cumpasciùn pe'i breganti. Alantu(r)a u l'ha cumensàu a mustrâghe u Vangelu e, missu turna in libertè, ün di laddri u g'ha dumandàu de pregà insemme<ref name=":0" />. De quelli tèmpi, a religiùn cristiâna a pativa ina gran divixùn e de guère fra a curènte du prève [[Arius]], ch'a refüava a natü(r)a divìna de Cristu, e u creddu ufisiâle da [[Trinitæ|Trinitè]]. I [[Arianêximo|a(r)ièi]] i l'axevan fètu cazze in ruìna e scurì l'Ila(r)iu de Poitiers, trinita(r)iu, mèntre u Martìn u l'è stètu avertìu in sögnu de ciapà a stradda pe' l'[[Illiria]] e cunvertì i soi<ref group="n.">{{Çitaçión|Passàu nu gua(r)i tèmpu, avertìu da l'anima insunnu(r)ìa du sò paìse e da sò famìa [...] u l'ha vixitèi cun religiusa premü(r)a|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. V|Nec multo post, admonitus persoporem ut patriam parentesque [...] religiosa sollicitudine visitaret|lingua=LA}}</ref>. Lì, u Martìn u l'ha cunvertìu a ma(r)e, mèntre u pa(r)e, pe' mantegnì u sò stàttu suciâle, u l'ha refüàu de cangià de [[Fé|fêde]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Dunca [...] u l'ha asulvìu a ma(r)e dau fallu du paganeximu, mèntre u pa(r)e u l'ha inscistìu intu sò mâ.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164A|Itaque [...] matrem gentilitatis absolvite errore, patre in malis perseverante|lingua=LA}}</ref>. Inte l'Illiria u creddu a(r)iàn u l'é(r)a quellu da ciü parte da pupulasiùn e u Martìn, ch'u l'é(r)a in trinita(r)iu, u l'ha avüu de prubabile de beghe cu'i a(r)ièi, scicumme ch'u l'è stètu früstàu in pübbricu e caciàu de de lì. Rivàu a [[Milan|Milàn]], u s'è truvàu int'in'âtra tèra a magiuransa a(r)iâna e u l'ha finìu p'êssene turna scurìu<ref group="n.">{{Çitaçión|U l'ha fundàu in munastê a Milàn. Lì ascì l'Auxentius, fundatû e cappu di a(r)ièi [...] u l'ha scurìu d'inta sitè.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164B|Mediolani sibi monasterium statuit. Ibi quoque eum Auxentius, auctor et princeps Arianorum [...] de civitate exturbavit.|lingua=LA}}</ref>. Insemme a in prève u l'ha fètu San Michê in sce L'Ìsu(r)a desèrta d'[[Arbenga]], a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], dund'u l'ha campàu mangiandu de raìxe e de èrbe servèghe<ref group="n.">{{Çitaçión|[...] u s'è reti(r)àu in sce in'ìsu(r)a dìta a Gainâ(r)a, cumpagnàu da 'n sèrtu prève. [...] Chi u l'ha visciüu pe' quarche tèmpu mangiandu de raìxe d'èrbe [...]|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164B|[...] ad insulam Gallinariam nomine secessit, comite quodam presbytero. [...] Hic aliquamdiu radicibus vixit herbarum [...]|lingua=LA}}</ref>. Pe' sbaju u n'è stètu fina invelenàu, mangiandu de l'[[Helleborus|ellebo(r)u]], ch'u l'ha missu a pe(r)ìgu de mu(r)ìghe<ref group="n.">{{Çitaçión|[...] inte quellu mumèntu u l'ha duve(r)àu de l'èrba d'ellebo(r)u cumme mangià, scibèn che velenusa; ma quande u l'ha sentìu a forsa du venìn che zà a u tucava, e che a mòrte a l'é(r)a vixìna, u l'ha luntanàu u pe(r)ìgu cu'a preghe(r)a, e sübitu ògni du(r)û u l'è spa(r)ìu.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164B|[...] quo tempore helleborum, venenatum ut fuerunt, gramen in cibum sumpsit; sed cum vim veneni in se grassantis vicina jam morte sensisset, imminens periculum oratione repulit, statimque omnis dolor fugatus est.|lingua=LA}} L'ellebo(r)u, pe'i antìghi, u l'é(r)a in remediu pe'i matti, cumm'u regòrda u pruvèrbiu ''helleborum sumpsit'' ("u gì(r)a pe'a campagna").</ref>. Du [[360]], cu'e decixùi pièi dau [[Conséggio de Nicêa|cunseju de Nicêa]], i trinita(r)i i l'han turna piàu a sò infruènsa pulitica e l'Ila(r)iu u l'è turnàu cumme vescu da sò diocexi, cu'u Martìn ch'u l'è vegnüu inderé a [[Poitiers]] ascì<ref group="n.">{{Çitaçión|Nu gua(r)i de dòppu, quande u Sant'Ila(r)iu u l'ha savüu che u pentimèntu du ré u gh'ave(r)ea permissu de turnà, u l'ha pruvàu a incuntrâlu a Rumma e u l'è partìu pe'a sitè.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164B-C|Nec multo post, cum sancto Hilario comperisset regis pænitentia potestatem indultam fuisse redeundi, Romæ ei tentavit occurrere, profectus ad urbem est.|lingua=LA}}</ref>. Du [[361]], a l'etè de 44 ànni, u l'ha fètu San Michê int'ina tegnüa gallu-rumâna che l'Ila(r)iu u gh'axeva mustràu da vixìn a Poitiers. Lì drentu, u Martìn u g'ha fundàu in [[Eremìtto|e(r)emu]] picìn<ref group="n.">{{Çitaçión|Dòppu che l'Ila(r)iu u l'é(r)a turnàu [...] u l'è stètu risevüu cun gran curtesìa, e u l'ha dunca fundàu in munastê nu luntàn daa sitè.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VII, f. 164C|Cum jam Hilarius præterisset [...] cumque ab eo gratissime fuisset susceptus, haud longe sibi ab oppido monasterium collocavit.|lingua=LA}}</ref>, missu segundu a tradisiùn a öttu chilòmetri daa sitè, inte l'[[abasìa de Ligugé]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Anne-Marie Taisne|ànno=2008|tìtolo=Parcours et vertus de Saint Martin dans la Vita et les Epistulæ de Sulpice-Sévère|revìsta=Rursus|volùmme=Vul. 3, par. 20-21|léngoa=FR|url=http://rursus.revues.org/220}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.abbaye-liguge.fr/|tìtolo=Abbaye Liguge Poitiers 86|léngoa=FR|vìxita=2025-12-28}}</ref>, dund'i ghe sun rivèi i sò discepuli pe' fundà a primma cumünitè de [[Monegheximo|muneghi]] da [[Gallia]]. D'inte stu primmu [[Monestê|munastê]] u Martìn u l'ha purtàu avanti a sò ativitè d'[[Evangelizaçión|evangelisasiùn]] pe' dex'ànni, cumpindughe i sò primmi mi(r)aculi, ch'i l'han fètu cunusce fra e gènte cumme in òmmu santu<ref>{{Çitta web|url=https://francearchives.gouv.fr/fr/pages_histoire/39052|tìtolo=Fondation du monastère de Ligugé par saint Martin|outô=Marc Du Pouget|dæta=9 lüju 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-12-28}}</ref>. === Vescu de Tours === [[Immaggine:Head reliquary Martin Louvre OA6459.jpg|sinistra|miniatura|U reliqua(r)iu, da fìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], ch'u se credde cuntegnì a tésta de San Martìn. A l'imprinsippiu cunservàu inta gêxa de [[Soudeilles]], au dì d'ancöi u l'è au [[Louvre]]]] Du [[371]], a [[Tours]], aa mòrte du [[Lidoire (vésco)|vescu Lidoire]] e gènte da sitè e l'axevan dumandàu u Martìn cumme vescu, ma l'e(r)emittu u l'axeva ciapàu in'âtra stradda e u nu ghe interesava a càrega. E gènte e l'han dunca rapìu e fètu vescu ai 4 de lüju, sènsa u sò cunsènsu<ref group="n.">{{Çitaçión|Tòstu du mèximu tèmpu u l'é(r)a sercàu pe'a càrega de vescu da Gêxa de Tours, ma dètu che u nu puxeva êsse libe(r)àu fasilmènte dau sò munastê, [...] u l'è stètu purtàu sutta ina sèrta guardia in sitè [...] Tütti i gh'axevan ina sula vuluntè, i mèximi dexide(r)i e in'upiniùn pa(r)eggia, che u Martìn u fusse ciü che degnu da càrega de vescu.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. IX, f. 165B|Sub idem fere tempus ad episcopatum Turonicæ Ecclesiæ petebatur, sed cum erui a monasterio suo non facile posset, [...] sub quadam custodia ad civitatem usque deducitur [...] Una omnium voluntas, eadem vota, eademque sententia, Martinum episcopatum esse dignissimum.|lingua=LA}}</ref>: u Martìn u l'ha piàu pe' buna a decixùn credènduse ch'a fusse a vuluntè divìna, int'ina mane(r)a scimile a quante u l'è turna capitàu du [[435]] pe'u vescu [[Sant'Eucherius de Lión|Eucherius]] de [[Lion|Liùn]]. Pe' cuntra, u Martìn u nu piaxeva gua(r)i ai âtri veschi dètu ch'u l'é(r)a tüttu desandiàu pe'e sò murtificasiùi e pe' tütte e privasiùi ch'u se dava, purtandu di vestì urdena(r)i e rüsteghi<ref group="n.">{{Çitaçión|[...] di veschi [...] i g'han dètu cuntru, dixèndughe, intu detaju: ch'u l'é(r)a in desandiàu, ch'u nu se me(r)itava u vescuvàu, in òmmu daa faccia schenfiusa, dai vestì lurdi e dai cavélli struscièi.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. IX, f. 165B|[...] nonnulli ex episcopis [...] impie repugnabant, dicentes scilicet: contemptibilem esse personam, indignum esse episcopatu, hominem vultu despicabilem, veste sordidum, crine deformem.|lingua=LA}}</ref>. Alantu(r)a, scibèn ch'u l'é(r)a vegnüu vescu, u nu cangia u sò moddu de vìve<ref group="n.">{{Çitaçión|Scicumme che a persùna ch'u l'é(r)a stètu de primma a l'inscisteva cu'a mascima cunvinsiùn.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. X, f. 166A|Idem enim constantissime perseverabat qui prius fuerat.|lingua=LA}}</ref>. De ciü, u l'ha fètu nasce u növu e(r)emu de [[Abasìa de Marmoutier (Tours)|Marmoutier]]<ref group="n.">U numme Marmoutier u vö dì u "grande munastê", da ''mar'', "grande" in gallicu.</ref>, missu 3&nbsp;km a nòrd-èst de mü(r)aje da sitè e ch'u l'é(r)a in scitu de puvertè, murtificasiùn e [[Preghêa|preghe(r)a]]<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|outô2=Ghislaine de Senneville-Grave (a cü(r)a de)|tìtolo=Chroniques|url=https://books.google.com/books?id=S5HYAAAAMAAJ&pg=PA486|colànn-a=''Sources chrétiennes''|ànno=1999|editô=Éditions du Cerf|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=485-489|volùmme=n° 441|capìtolo=L'hérésie priscillienne dénouements|ISBN=2-204-06218-9}}</ref>. I muneghi de Marmoutier i l'axevan da vestìse cun da stoffa urdena(r)ia cumme u [[San Gioâne Batista|San Giuàn Batìsta]], ch'u l'é(r)a vestìu de pèi de caméllu. Lì, i cupiavan di [[Manoscrîto|manuscrìti]] e i pescavan inta [[Lòira (sciùmme)|Lòira]], cu'ina vitta ch'a se sumejava a quelli di primmi [[Apòstolo|apòstuli]] cumm'u gh'è scrìtu inti [[Evangêio|Vangeli]], fina a stà inte de gròtte fra e culìne de Lòira, cà di muneghi [[Eremìtto|e(r)emitti]]. Stu munastê u l'é(r)a fabricàu de legnu, cu'u Martìn ch'u staxeva int'ina cabanna de dunde u caciava e apa(r)isiùi du Diavu e u discuriva cu'i ange(r)i e i santi. Intu mèntre ch'u viagiava a piotte pe'e campagne, cu'a soma e lungu a [[Lòira (sciùmme)|Lòira]], u Martìn u l'é(r)a cumpagnàu de lungu dai sò muneghi e discepuli, survetüttu pe' de raxùi de segü(r)essa scicumme ch'u l'andaxeva bèn da distante da [[Tours]]. Defèti, mèntre inte âtre diocexi l'auturitè du vescu a se limitava pe'u ciü ae mü(r)aje da sitè, quella du Martìn a ne sciurtiva de de fö(r)a pe' rivà inte l'entrutèra. U pà defèti ch'u secce passàu pe'a ciü parte da [[Gallia]] e, dunde u nu l'ha pusciüu andà, u g'ha mandàu i sò [[Monegheximo|muneghi]]. Scicumme che alantu(r)a e campagne e l'é(r)an pe'u ciü de [[Paganêximo|religiùn pagâna]], quande ch'u ghe passava u l'ha cumandàu de derucà tempietti e [[Ìdolo|iduli]]: presèmpiu u se cunta ch'u l'agge fètu tajà in [[pìn]] sacru<ref group="n.">De sto(r)ie scrìte intu {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Vita Beati Martini|editô=cap. XIII|léngoa=LA}}</ref>. U Martìn u l'ha predicàu in moddu cè(r)u ai cuntadìn, cumandandu cu'u sò esèmpiu u rispèttu e de refüà ògni viulènsa. U l'ha predicàu cu'e pa(r)olle e cu'a fòrsa, parlandu ai fiöi e a tütti i âtri grassie aa sò cunuscènsa da vitta pòve(r)a, duve(r)andu de [[Paràbola|parabule]] fassili da capì, pròpiu cumm'u faxeva u Segnû: presèmpiu u dixe de ina [[Ovis Aries|pegu(r)a]] tusâ che "a rispètta i cumandamènti du [[Evangêio|Vangelu]] ch'i sun fundèi in scia cundivixùn"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Gallus|editô=2, 10, 2|léngoa=LA}}</ref>. Faxèndu sustituì i [[Santoâio|santua(r)i]] du creddu pagàn cun de [[Gexa (architettua)|gêxe]] e di e(r)emi, scicumme ch'u cunusceva bèn i cuntadìn e quellu ch'i gh'axevan de besögnu, u s'è dutàu di moddi pe' cunvertìli, int'in tèmpu quande a religiùn cristiâna a l'é(r)a pe'u ciü ürbâna. Segundu u Grego(r)iu de Tours, vellu u l'ha fètu fundà e paròcchie de [[Langeais|Langey]], [[Castéllo de Sonnay|Sonnay]], [[Amboise]], [[Charnizay|Charnisay]], [[Tournon-Saint-Martin|Tournon]] e [[Candes-Saint-Martin|Candes]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Grego(r)iu de Tours|tìtolo=Decem libros historiarum|url=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/gregoire/francs10.htm|léngoa=LA|volùmme=libbru X}}</ref>. U munastê de Marmoutier u l'è cuscì vegnüu in scitu de scö(r)a pe' l'evangelisasiùn de campagne, tantu ch'u l'è de fètu a primma base pe'a difuxiùn du [[Crestianêximo|cristianeximu]] inta [[Gallia]]. U Martìn de Tours u s'è truvàu a [[Trier]] quande che i veschi spagnòlli [[Idacius de Merida|Idacius]] e [[Ithacius]] i l'han dumandàu a l'impe(r)atû [[Magnus Maximus|Mascimu]] de cundanà u [[Priscillianus]]<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Karl Baus|curatô=Hubert Jedin e John Patrick Dolan|tìtolo=The imperial church from Constantine to the Early Middle Ages|url=https://books.google.com/books?id=hp3YAAAAMAAJ&pg=PA132|colànn-a=''History of the Church''|ànno=1980|editô=Burns & Oates|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=132-134|volùmme=Vul. II|capìtolo=Chapter 10: The Priscillianist movement|ISBN=0-86012-085-6}}</ref>, cumm'u l'è stètu, cun l'acüsa d'êsse in stregùn<ref name=":2" />. U Martìn, quande ch'u s'è incuntràu cun l'[[Sant'Ambrœuxo|Ambröxu de Milàn]], delegàu de l'impe(r)atû [[Valentiniàn II]], u g'ha pe(r)ò dumandàu a grassia pe'u Priscillianus<ref name=":2" />. Scibèn che l'Ambröxu, menasàu de mòrte da l'impe(r)atû, u nu gh'agge dètu amèntu, u Martìn u l'ha utegnüu au mèximu che i discepuli de l'e(r)exìa i nu fussen atachèi<ref name=":1" />. Ciü tardi, u [[Pappa Siricius]] u s'è dìtu ascì cuntra(r)iu ai prucèssi du Mascimu<ref group="n.">Stu fètu u l'è registràu numma che inte {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Chronica|léngoa=LA|volùmme=libbru II, cap. 46-51}}</ref>. [[Immaggine:Simone Martini 024.jpg|miniatura|[[Simone Martini]], ''A mòrte de San Martìn'', [[Anni 1320|ànni 1320]], [[Baxìlica de Asîzi|baxìlica de Assisi]]]] De dòppu, u Martìn de Tours u l'ha cuntinuàu a refüâse de pià parte ae asemblêe di veschi e stu fètu, insemme ae sò asiùi pe' sarvà u Prisciallianus daa mòrte, u l'ha fètu suspetà d'e(r)exìa. L'impe(r)atû [[Teodôxio I|Teudôsiu I]], a ògni moddu, u l'ha dichia(r)àu che e decixùi du Mascimu in simma a sti fèti e nu gh'avessen de valû, cun l'Ithacius ch'u l'è stètu levàu daa càrega passàu quarch'ànnu mèntre l'Idacius u s'è dimessu pe' sò vuluntè<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Intu mèntre, Marmoutier u cuntava de in'utantêna de muneghi ch'i vivevan in cumünitè e ch'i ne vegnivan pe'u ciü da l'[[Aristocraçîa|aristucrasìa]] e, pe' stu fètu, u Martìn u gh'axeva ina gran infruènsa tantu da êsse risevüu da l'impe(r)atû mèximu, che u(r)amài u l'axeva di ligammi strèiti cu'u putere di veschi. A ògni moddu, a to(r)a cun l'impe(r)atû, u Martìn u cuntinuava a servì pe'u primmu u prève ch'u u cumpagnava, pe' fà mustra de cumme a vitta religiusa a fusse ciü èrta fina da càrega impe(r)iâle. In giurnu, mi(r)andu a di uxélli ch'i pescava ratelâse pe' di pésci, u l'ha mustràu ai sò discepuli che i demuni i se ratèllan au mèximu e anime di cristièi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Létte(r)a 3, a Bassula|editô=7|léngoa=LA}}</ref> e, de de lì, sti uxélli i l'han piàu u numme du vescu: i sun i [[Martìn pescòu|martìn pescaùi]]. versu a fìn da sò vitta, a presènsa du Martìn a l'è dumandà pe' paxià i prèvi de Candes, paìse a punènte de Tours: l'impurtansa de l'ünitè da Gêxa a l'ha spunciàu u vescu, u(r)amài veggiu, a bugiâse fìn lì<ref group="n.">A [[Candes-Saint-Martin|Candes]] u San Martìn, "13° apòstulu", u l'ave(r)ea lasciàu in [[Legàu (dirittu)|legàu]] in furma d'ina "''[[Patêna|patena]] [[Custante de reticulu|metallochrystallino]]''" (o [[patêna de serpentìn]]) cunservâ, inti tèmpi gallu-rumèi, intu cö du ''vicus'' ch'u gh'é(r)a. L'ugèttu sacru u l'axeva, cumme virtü ciü impurtante, quella de gua(r)ì i "ma(r)otti ch'i u dumandavan cun [[Fé|fêde]]". De ciü, u santu patrùn, da sò fundatû u l'ave(r)ea lasciàu in ereditè aa [[Gêxa de San Martìn (Candes)|gêxa de San Martìn de Candes]] ina patêna de cu(r)û blö che, pe' cuntu du [[Grego(r)iu de Tours]], a l'é(r)a pròpiu du Martìn.</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Élisabeth Frutieaux|ànno=1999|méize=Lüju-Dixèmbre|tìtolo=Entre liturgie et sacralité: Enquête sur la nature et la fonction des calices durant le haut Moyen Âge|revìsta=Revue d'histoire de l'Église de France|editô=Société d'histoire religieuse de la France|çitæ=Pariggi|volùmme=Vul. 85|nùmero=215|léngoa=FR|url=http://www.persee.fr/doc/rhef_0300-9505_1999_num_85_215_1369}}</ref>. U sò intervèntu u l'è sciurtìu a rangià a questiùn ma, u giurnu de dòppu, ai 8 de nuvèmbre du [[397]], u Martìn u l'è mòrtu a Candes, in sc'in léttu de senne aa mane(r)a di santi. Segundu de sto(r)ie, au mumèntu da sò mòrte u còrpu du vescu u paxeva giancu cumme a nêve<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Antin Paul|ànno=1964|tìtolo=La mort de saint Martin|revìsta=Revue des Études Anciennes|volùmme=Vul. 66|nùmero=1-2|p=113|léngoa=FR}}</ref>. [[Immaggine:Tombeau de Saint-Martin de Tours.jpg|sinistra|miniatura|A tumba de San Martìn]] A sarma du vescu, cuntesa fra e gènte du [[Poitou]] e da [[Touraine]], a l'è stèta purtà vìa dai segundi che, pe'a tradisiùn du pòstu, i l'ave(r)ean sgranfignàu u còrpu faxèndulu passà pe' in barcùn. A sarma a l'è stèta dunca purtâ in barca lungu a Lòira fina a Tours, dund'u l'è stèta interâ ai [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]] intu campusantu cristiàn ch'u gh'é(r)a au de fö(r)a da sitè, cu'ina pôsa intu viaggiu in curispundènsa de dund'a l'è stèta ciü tardi fabricâ a [[capélla du Petit-Saint-Martin]]. A sò tumba a l'è vegnüa in scitu de pelegrinaggiu bèn impurtante e, pe'u Grego(r)iu de Tours, du [[437]] u vescu [[Brissiu de Tours|Brissiu]] u g'ha fètu fabricâ a custrusiùn de legnu ch'a cunservava a tumba e a mantelìna (''capa''), a pià cumme dìtu u numme de capélla. Pe'a gran impurtansa de stu santua(r)iu, u [[San Perpetuus de Tours|San Perpetuus]], vescu de Tours, u l'ha fètu fabricà au sò pòstu a primma [[Baxìlica de San Martìn (Tours)|baxìlica de San Martìn]], cu'a tumba du santu, cunsacrâ ai 4 de lüju du [[470]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Edgard-Raphaël Vaucelle|tìtolo=La collégiale Saint-Martin de Tours des origines à l'avènement des Valois (397-1328)|url=https://books.google.com/books?id=D92_mQEACAAJ|ànno=1907|çitæ=Tours|léngoa=FR|p=104}}</ref>. Ina legenda a cunta che e ciante i sa(r)evan sciu(r)ìe, intu mezzu de nuvèmbre, quande u còrpu du santu u l'ha viagiàu pe'a [[Lòira (sciùmme)|Lòira]] fra Candes e Tours, cun stu fètu ch'u l'ha dètu u(r)igine au dìtu da "[[stè de San Martìn]]"<ref group="n.">A primma mensiùn cunusciüa de stu dìtu a se tröva int'ina létte(r)a mandâ daa [[Madame de Sévigné]] a sò fìa, cu'a dàtta di 11 de nuvèmbre du [[1675]]ː "E l'emmu ina picìna stè de San Martìn, frèida e vìva, ch'e prefe(r)isciu a l'ègua; e sun sèmpre de fö(r)a vestìa cumme in lù mana(r)uː u mè umû u cangia tantu segundu u tèmpu; dunca, pe savé cumme ch'e staggu, u baste ch'i lezèi e stélleː ma a vòstra [[Provensa|Pruvènsa]] a ve di(r)à de lungu de ma(r)aveje; u ciü bèllu tèmpu u nu ve dixe ninte, i ghe sèi tròppu aviâ; nüiâtri pe' cuntra e veghemmu mai pôcu u sû ch'u ne dà ina gran felisitè.</ref>. U sucesû du Martìn a Tours u l'è stètu [[San Brissiu de Tours|San Brissiu]], ün di sò discepuli. == Cültu == [[Immaggine:Clotilde.jpg|miniatura|A [[Cotìlda (mogê do Clodovêo I)|Cutilda]], mujé du ré [[Clodovêo I|Cluduvéu I]], ch'a prega davanti aa tumba de San Martìn, miniatü(r)a intu ''Grandes Chroniques de France'', manuscrìtu du [[XIV secolo|Trexèntu]]]] === Fransa === ==== Tours ==== A l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]], u Brissiu de Tours, sucesû du Martìn cumme vescu da [[Diòcexi de Tours|diocexi de Tours]], u l'ha fètu fabricà in u(r)ato(r)iu in curispundènsa da tumba du santu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Ewig Eugen|ànno=1961|tìtolo=Le culte de saint Martin à l'époque franque|revìsta=Revue d'histoire de l'Église de France|volùmme=Vul. 47|nùmero=144|p=1|léngoa=FR|url=http://www.persee.fr/doc/rhef_0300-9505_1961_num_47_144_3264}}</ref>. Dapöi, st'u(r)ato(r)iu u l'ha lasciàu u pòstu a ina gêxa culegiâ de l'[[818]], ricustruìa e slargâ de dòppu de incursciùi vichinghe du [[1014]] e du gran fögu de Tours du [[1203]], pe' vuluntè de l'[[Hervé de Buzançay]]. A [[Baxìlica de San Martìn (Tours)|baxìlica de San Martìn]] a l'è vegnüa in scitu pe'i pelegrìn metèndu in mustra e òsse du santu, cunservèi int'ina càscia d'ò(r)u dau [[1424]], fèta fabricâ dau ré [[Carlo VII de Fransa|Carlu VII]]. Cu'u tèmpu, l'abandùn e l'antighitè du scitu, curpìu ascì daa viulènsa de guère de religiùn (survetüttu da parte di [[Ugonòtti|ugunòtti]] du [[1562]])<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Charles Lelong|tìtolo=La basilique Saint-Martin de Tours|ànno=1986|editô=C.L.D.|çitæ=Chambray-lès-Tours|léngoa=FR|p=122|ISBN=2-85443-122-7}}</ref>, du [[1797]] i l'han purtàu a vorta a vegnì zü, cu'a baxìlica ch'a l'è stèta derucâ du tüttu de l'Öttusèntu. A custrusiùn de de növe vìe a l'ha lasciàu in pé numma che e [[Tûre du Relö(r)iu (Tours)|tûre du Relö(r)iu]] e [[Tûre du Carlu Magnu|quella du Carlu Magnu]], ch'a l'è vegnüa zü ascì du [[1928]]. A l'ürtimu, fra u [[1886]] e u [[1924]], a l'è stèta custruìa a baxìlica ch'a se pò ancù vegghe, ciü picìna. ==== Gallia rumâna e franca ==== [[Immaggine:Candes-Saint-Martin borne Via S-Martini.jpg|sinistra|miniatura|Prìa a [[Candes-Saint-Martin|Candes]] ch'a marca a ''via sancti Martini'', camìn da pelegrìn legàu au santu. A sigla a vö dì "Decanàu de San Martìn".]] L'impurtansa stò(r)ica de San Martìn de Tours, ch'u l'axeva l'ami(r)asiùn de gènte di sò tèmpi, cumme u [[Sulpicius Severus]] e u [[Paulìn da Nola]] ch'i l'han piàu a mudélu, a l'è ligâ survetüttu au sò ròllu inta fundasiùn di primmi munastèi da Gallia. A pusisiùn de primmu cuntu de San Martìn inta litürgia e inta leteratü(r)a religiusa a ne vegne pe'u ciü da l'ativitè de [[San Perpetuus]], ch'u n'ha scrìtu in ''Indiculus'' di mi(r)aculi missi in rimma dau [[Paulìn de Périgueux]] e dau [[San Grego(r)iu de Tours|Grego(r)iu de Tours]], che aa mèxima mane(r)a u l'ha scrìtu ina lista de mi(r)aculi fèta vurtà in rimma au [[Venansiu Furtünàu]]<ref group="n.">U Grego(r)iu de Tours u l'ha sernüu pròpiu a mòrte de San Martìn pe' marcà a fìn du primmu libbru da sò ''Decem libros historiam'', ina sto(r)ia di Franchi.</ref>. Ai tèmpi du [[Clodovêo I|Cluduvéu I]] a remunta a decixùn de numinà San Martìn a [[Sànto patrón|patrùn]] du [[regnu di Franchi]] e da pa(r)entèlla di [[Merovingi|Meruvingi]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Eugen Ewig|ànno=1961|tìtolo=Le culte de saint Martin à l'époque franque|revìsta=Revue d'histoire de l'Église de France|editô=Société d'histoire ecclésiastique de la France|çitæ=Pariggi|volùmme=Vul. 47|nùmero=144|pp=7 ss|léngoa=FR|url=https://dx.doi.org/10.3406/rhef.1961.3264}}</ref>. A mantelìna de San Martìn, ch'a l'è stèta mandâ cumme relicchia aa [[Capélla palatìnn-a (Aquisgrana)|capélla palatìna]] de [[Aquisgrana]] pe'u [[Carlomagno|Carlu Magnu]], cumme dìtu a l'è a l'u(r)igine da pa(r)olla "capélla" cu'in primmu rife(r)imèntu au scitu dund'a l'é(r)a cunservâ a ''capa'' du santu, ch'a l'é(r)a purtâ in bataja e duve(r)â cumme gunfa(r)ùn. Inte l'icunugrafìa a mantelìna a l'è pitü(r)â de sòlito de russu o se nù de blö, cu'in sbaju scicumme che inte quella ucaxùn a Amiens u Martìn u purtava a ''[[clàmide]]'' gianca de tütti i cavalieri da guardia impe(r)iâle<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Olivier Guillot|tìtolo=Saint Martin de Tours. Apôtre des pauvres (336-397)|url=https://books.google.com/books?id=Hb7YAAAAMAAJ|ànno=2008|editô=Fayard|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|p=71|ISBN=2-213-63415-7}}</ref>. Sta mantelìna a sa(r)ea ascì a l'u(r)igine du nume(r)attu "[[Capeto (nómme)|Capétu]]", ch'u l'è pöi vegnüu u numme da pa(r)entèlla di ré da Fransa: i [[Capetingi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colette Beaune|tìtolo=Naissance de la nation France|colànn-a=''Folio histoire''|léngoa=FR|p=324|volùmme=Vul. III, ''Le roi, la France et les Français, Gallimard''|capìtolo=Cap. VIII, Les lys de France}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Patrick Boucheron|outô2=Stéphane Gioanni|tìtolo=Histoire mondiale de la France|ànno=2017|editô=Points|léngoa=FR|p=104}}</ref>. === Unga(r)ìa === Nasciüu inta regiùn alantu(r)a cunusciüa cumme a [[Pannonia|Panônia]], u cültu de San Martìn u l'è rivàu inta sò sitè d'u(r)igine grassie au Carlu Magnu. Vellu, de dòppu da campagna cuntr'ai [[Àvari|Àva(r)i]] du [[791]], u l'è andètu de persùna a [[Sabaria|Sabarìa]] pe' unu(r)à a patria du santu<ref name=":3">{{Çitta publicaçión|outô=Ferenc Toth|ànno=2016|méize=nuvèmbre-dixèmbre|tìtolo=Saint Martin, européen et fédérateur|revìsta=La Nouvelle Revue d'histoire|nùmero=87|p=33|léngoa=FR}}</ref>. Aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande che i unga(r)i i se sun cunvertìi aa religiùn cristiâna, u [[Stêva I d'Ungàia|Steva I]], pe' rinfursà a sò regnu, segundu e cronache u l'ha dumandàu d'agiüttu au San Martìn primma da bataja cuntr'au sò barba [[Koppány]], de [[Paganêximo|religiùn pagâna]], faxèndughe u vutu de rinfursâne u cültu<ref name=":3" />. De dòppu da [[Batàggia de Mohács (1526)|bataja de Mohács]] du [[1526]] e a decixùn da mescià a capitâle a [[Bratislava|Presburgu]], u [[Castéllo de Bratislava|castéllu]] e a [[Catedrâle de San Martìn (Bratislava)|catedrâle de San Martìn]] i sun vegnüi i növi scimbuli du pute(r)e du ré<ref name=":3" />. === Ligü(r)ia === [[Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - séunno de Sàn Martìn do Gêumo Grafìgna.jpg|miniatura|[[Gêumo Grafìgna|Giömu Grafigna]], ''U sögnu de San Martìn'', [[1893]] ca., [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de San Martìn]] de [[Tuiran|Tui(r)àn]]]] Fra a [[Liguria|Ligü(r)ia]] e u santu u gh'è in ligamme dirèttu inta sò vitta: scurìu d'in [[Milan|Milàn]] dai e(r)etichi du prève [[Arius|A(r)iu]], u Martìn u l'è andètu a stà da e(r)emittu, fra u [[356]] e u [[360]], in sce [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]] d'[[Arbenga]], alantu(r)a mensunâ cumme ''insulam Gallinariam''. Lì u l'ha avüu a vixita e, pe' in pôcu de tèmpu, ascì a cumpagnìa d'in âtru santu, l'[[Sant'Ilâio de Poitiers|Ila(r)iu de Poitiers]], e bèn de prubabile cu'u sò esèmpiu i l'han ti(r)àu de âtre gènte a fà sta vitta. De stu moddu a g'ha da êsse nasciüa l'[[abasìa de Santa Ma(r)ìa e San Martìn de L'Ìsu(r)a]], üna de ciü antìghe da Ligü(r)ia, che de prubabile, a l'imprinsippiu, a l'andaxeva apröu ae regule di [[Munastê furtificàu de l'abasìa de Lérins|muneghi de Lérins]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0019493|ànno=Dixèmbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=60-62}}</ref>. Zà dai tèmpi antìghi, u cültu de San Martìn u l'è stètu bèn praticàu inta [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]], dund'u s'è spantegàu du bèllu, armenu a l'imprisippiu, pe' l'intervèntu di [[Órdine de Sàn Benéito|muneghi benedetìn]] de L'Ìsu(r)a e pöi dau sò [[Abasìa de San Martìn au Munte|munastê au Munte]], ch'i l'axevan di bèlli sciti dund'i se cü(r)avan ascì de misciùi pe' rinfursâne a religiùn. Fra e sò intitulasiùi ciü antìghe inta diòcexi i se ponen regurdà quelle d'[[Èrli]], de [[Möa (A Cêve)|Möa]], de [[Ressu|Rèssu]] e de [[Tuiran|Tui(r)àn]], cun l'asiùn di benedetìn che podâse ch'a l'agge tucàu fina [[Andagna]]. Ciü che ste cumünitè, de dòppu u ghe n'è stètu tante d'âtre a dâse a San Martìn, cumme [[Unsu]], [[Tûria]] e [[Ver̯éssu|Ve(r)ezzi]], insemme a tütte e capélle ciü picìne dedichèi au santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0019493|ànno=Dixèmbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=338, 340}}</ref>. ==== Patrunèi ==== Inta [[Liguria|Ligü(r)ia]], San Martìn u l'è u santu patrùn de<ref>{{Çitta web|url=https://beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/|tìtolo=Beni architettonici|léngoa=IT|vìxita=2025-12-31}}</ref>: {{Colonne}} * [[Bargón|Bargùn]] ([[Casarsa|Cazarsa]]) * [[Bastremoli|Bastremuli]] ([[Folo|U Fulu]]) * [[Berzezzi]] * [[Biassa]] ([[A Spèza|A Spèzza]]) * [[Caminâ (Né)|Caminâ]] ([[Né|Nè]]) * [[Cavanella]] ([[Bevein|Beve(r)ìn]]) * [[Cembràn]] ([[Maissann-a|Maisâna]]) * [[Ciàn de Fòllu]] ([[Folo|Fòllu]]) * [[Còsta (Framua)|Còsta]] ([[Framûa|Framü(r)a]]) * [[Deserega|Dese(r)ega]] ([[Coëgia|Cu(r)eia]]) * [[Garbarìn|Garba(r)ìn]] ([[Trebeugna|Tribögna]]) * [[Manesén|Manesèn]] ([[Sant'Orçeise|Sant'Ursese]]) * [[Maxena]] ([[Ciävai|Ciava(r)i]]) * [[Möa (A Cêve)|Möa]] ([[A Cêve]])<ref group="n.">Patrùn insemme aa Sunta</ref> * [[Muntà]] ([[Vàise|Va(r)ese]]) * [[Muntemeuggio|Muntemöggiu]] ([[Borzonasca|Burzunasca]]) * [[Murta (Zena)|Mürta]] ([[Zena]]) * [[Ortnò|Ortunövu]] ([[Luni|Lûni]])<ref group="n.">Patrùn du paìse insemme a San Lu(r)ènsu</ref> * [[Pêgi|Peji]] ([[Zena]])<ref group="n.">Patrùn de üna de paròcchie de Peji, insemme a San Benedettu</ref> * [[Polànexi|Pulanesi]] ([[Recco|Reccu]]) * [[Portofin|Portufìn]] {{Colonne spezza}} * [[Ressu|Rèssu]] * [[Ronco|Runcu]] * [[San Martìn (A Steira)|San Martìn]] ([[A Steja|Stélla]]) * [[San Martìn d'Arbâ|San Martìn d'Arbà]] ([[Zena]]) * [[San Martìn de Noxeo|San Martìn de Nuxeu]] ([[Rapallo|Rapallu]]) * [[San Martìn de Paravànego|San Martìn de Pa(r)avànegu]] ([[Çiannexi|Ce(r)anesi]]) * [[San Martìn de Struppa|San Martìn de Strüppa]] ([[Zena]]) * [[San Martìn do Monte|San Martìn du Munte]] ([[San Comban|San Cu(r)umbàn]]) * [[San Pê d'Ænn-a|San Pé d'A(r)ena]] ([[Zena]])<ref group="n.">Patrùn de üna de paròcchie de San Pé d'A(r)ena, insemme a Santa Ma(r)ìa da Cèlla</ref> * [[Sarzanellu]] ([[Sarzànn-a|Sarzana]]) * [[U Seburca|Seburga]] * [[Semìn (Buzalla)|Semìn]] ([[Buzalla|Büsalla]]) * [[Serò|Se(r)ò]] ([[Zignægo|Zignagu]]) * [[Tuiran|Tui(r)àn]] * [[Tûria]] ([[Ciüsànegu]]) * [[Torpiana|Turpiâna]] ([[Zignægo|Zignagu]]) * [[Unsu]] * [[Ver̯éssu|Ve(r)ezzi]] ([[Borṡi e Veressi|Borzi e Ve(r)ezzi]]) * [[Vérva|Vèrva]] ([[O Castiggion|U Castiùn]]) * [[Zoaggi|Zuaggi]] {{Colonne fine}} == Icunugrafìa == Inte l'arte, a figü(r)a de San Martìn de Tours e pu(r)ea cumpa(r)ì tantu vestìa da vescu che da surdattu rumàn; intu segundu câxu u l'è cumpresa a scêna ch'a se tröva ciü de suvènte, quella da ca(r)itè o [[limòxina de San Martìn]], cun vellu ch'u spartìsce a sò mantelìna cu'u pòve(r)u. Inte sta scêna u l'è de sòlitu rafigü(r)àu in sciu sò cavallu giancu, insemme au laza(r)ùn, intu mumèntu quande ch'u taja cu'a spâ a mantelìna o se nù quande ch'u a mette in sce spalle du pòve(r)u, ch'u a risêve in zenugiùn. Quarche votta, a l'è duve(r)â in cangiu a scêna de quande ch'u gh'è cumpa(r)ìu in sögnu u [[Gêxù|Segnû]], de dòppu ch'u l'axeva fètu a limòxina<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://docs.univr.it/documenti/OccorrenzaIns/matdid/matdid418541.pdf|tìtolo=Martino di Tours (315 ca. - 397)|outô=Üniverscitè de Verùna|léngoa=IT|vìxita=2025-12-30}}</ref><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.chieseromaniche.it/SchedeAgiografia/1-Martino-di-Tours.htm|tìtolo=San Martino di Tours: Agiografia e Iconografia delle chiese Romaniche, Gotiche e Rinascimentali di Piemonte e Valle d'Aosta|léngoa=IT|vìxita=2025-12-30}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Niccoli|outô2=Giuseppina Soave|outô3=Raffaele Corso|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1934|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=MARTINO di Tours, santo}}</ref>. A sta parte da sò vitta a l'è ligâ ascì l'icunugrafìa de l'investitü(r)a du Martìn a cavaliere, cun l'impe(r)atû [[Costantìn II|Custantìn II]] ch'u ghe dà a spâ e di servitùi ch'i ghe pa(r)an u scüu e i sperùi. A l'ürtimu, u gh'è ancù a scêna du San Martìn ch'u l'abandùna e arme, quande ch'u s'è missu sulu cuntr'ai barbari: inte rapresentasiùi de stu mumèntu u se tröva de sòlitu in pé, davanti di desenemighi e mi(r)àu dau sò cumandante, cun numma che ina crûxe in màn<ref name=":4" />. In'âtra se(r)ie de rapresentasiùi, pe' cuntra, a fà de rife(r)imèntu ai tèmpi du Martìn vescu, e lì u l'è dunca mustràu cu'e insegne de sta càrega, survetüttu u [[Pastorâle|pastu(r)âle]], e turna inte ste rapresentasiùi u pò êsse cumpagnàu da 'n pòve(r)u. Di tèmpi da vescu a sto(r)ia ciü ricurènte a l'è quella da messa de San Martìn, quande che, mèntre ch'u dixeva a messa, d'in sce l'atâ u gh'è chinàu in scia tésta ina balla de fögu ch'a lüxiva, segnu da sò ca(r)itè<ref name=":4" />. In gene(r)âle, San Martìn u pò êsse cumpagnàu ancù da 'n'[[Öca|òca]], ch'a l'è in reciammu aa sò ricurènsa, i [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]], tèmpu da migrasiùn e da caccia a sti uxélli. A presènsa de st'uxéllu a l'è ligâ ascì a ina legenda ch'a cunta che, quande e gènte de Tours i sercavan u Martìn, e(r)emittu, pe' fâlu vescu, in'òca ch'a sgu(r)atava a l'avesse tradìu a sò pusisiùn, faxèndulu ciapà. Inte di câxi ciü rè(r)i, San Martìn u l'è rafigü(r)àu cu'ina cuppa, cu'in libbru o cu'u mudélu d'ina gêxa in scia drìta<ref name=":4" /><ref name=":5" />, cuscì cumme inte scêne du taju du pìn sacru, de quande u l'ha fètu rinvegnì in zùenu e de l'incuntru cu'u Diavu masche(r)àu da [[Gêxù|Cristu]].<gallery mode="packed" widths="140" heights="140" caption="Cìclu da [[Gêxa de San Martìn (Oberwölz)|gêxa de San Martìn]] de [[Oberwölz]], [[Austria]]"> Immaggine:Stadtkirche Fresco - St.Martin mit Bettler.jpg|''A limòxina de San Martìn'': u Martìn, surdattu, d'in sciu sò cavallu giancu u spartisce a mantelìna ([[Josef Adam Mölk]], [[1777]]) Immaggine:Stadtkirche Fresco - St.Martin mit Taufe der Mutter.jpg|''San Martìn u batezza sò ma(r)e mèntre u pa(r)e u và vìa''; cu'u Martìn in vestì da vescu e in'òca da vixìn Immaggine:Stadtkirche Fresco - Tod von St.Martin.jpg|''A mòrte de San Martìn'', turna cu'in'òca inte l'afrescu </gallery> == Nòtte == ; Nòtte au tèstu <references group="n." responsive="" /> ; Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == ;Manuscrìti * {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Vita Beati Martini|ànno=397 ca|léngoa=LA}} * {{Çitta lìbbro|outô=Paulìn de Périgueux|tìtolo=De vita sancti Martini|ànno=470 ca|léngoa=LA}} * {{Çitta lìbbro|outô=Grego(r)iu de Tours|tìtolo=Decem libros historiarum|ànno=VI seculu|léngoa=LA|volùmme=libbru I}} * {{Çitta lìbbro|outô=Grego(r)iu de Tours|tìtolo=De virtutibus sancti Martini|ànno=VI seculu|léngoa=LA}} * {{Çitta lìbbro|outô=Venansiu Furtünàu|tìtolo=Vita sancti Martini metrica|ànno=573-576 ca|léngoa=LA}} ;Scrìti mudèrni * {{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Martin von Tours|ànno=1977|editô=Herder|çitæ=Friburgu|léngoa=DE}} * {{Çitta lìbbro|outô=Walter Nigg|tìtolo=Martin de Tours: Chevalier du Christ, évêque thaumaturge, confesseur de la foi|ànno=1978|editô=du Centurion|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|ISBN=2-227-05009-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dom Guy-Marie Oury|tìtolo=Saint Martin de Tours: L'homme au manteau partagé|ànno=1987|editô=CLD|çitæ=Chambray-lès-Tours|léngoa=FR|cid=Oury, 1987|ISBN=2-854-43139-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dominique-Marie Dauzet|tìtolo=Saint Martin de Tours|ànno=1996|editô=Fayard|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Régine Pernoud|tìtolo=Martin de Tours|ànno=1996|editô=Bayard Éditions|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Louis Picoche|tìtolo=Saint Martin, Soldat du Christ|colànn-a=''Saints légendaires''|ànno=2001 (1996)|editô=Elor|çitæ=Saint-Vincent-sur-Oust|léngoa=FR|ISBN=978-2-907524-93-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Loup Fontana|outô2=Michel Foussard|outô3=Michel Graniou|tìtolo=Saint Martin dans les Alpes-Maritimes|colànn-a=''Cahier des Alpes-Maritimes''|dæta=31 zenâ 1997|editô=Art et Culture des Alpes-Maritimes|çitæ=Nissa|léngoa=FR|volùmme=n° 3|ISBN=2-906-700-16-9}} * {{Çitta publicaçión|outô=Michel Carrias|ànno=1997|tìtolo=Martin de Tours, seize siècles après sa mort|revìsta=Revue d'histoire de l'Église de France|volùmme=Vul. 83|nùmero=211|pp=435-443|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/rhef_0300-9505_1997_num_83_211_1290}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bertrand Cuvelier|tìtolo=Saint Martin, apôtre des Gaules|colànn-a=''Histoire et traditions du Pays des Coudriers''|ànno=Nuvèmbre 2001|léngoa=FR}} * {{Çitta publicaçión|outô=Sylvie Barnay|ànno=2008|tìtolo=Du manteau de saint Martin aux chasubles de Jean-Charles de Castelabajac: une histoire de la robe sainte|revìsta=Transversalités|volùmme=Vul. 4|nùmero=108|pp=127-141|léngoa=FR|url=https://www.cairn.info/revue-transversalites-2008-4-page-127.htm}} * {{Çitta lìbbro|outô=Olivier Guillot|tìtolo=Saint Martin de Tours, apôtre des pauvres (336-397)|ànno=2008|editô=Fayard|léngoa=FR|cid=Guillot, 2008}} * {{Çitta lìbbro|outô=Alain Pastor|tìtolo=Une vie de saint Martin|ànno=2016|editô=Artège Editions|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|ISBN=978-2-36040-663-0|url=https://books.google.com/books?id=Gd9TDAAAQBAJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Judic, Christine Bousquet-Labouérie, Élisabeth Lorans e Robert Beck|tìtolo=Un nouveau Martin - Essor et renouveaux de la figure de Saint Martin, IV^e-XXI^e siècle|url=https://pufr-editions.fr/produit/un-nouveau-martin/|ànno=2019|editô=Presses universitaires François Rabelais|çitæ=Tours|léngoa=FR}} * {{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2020|tìtolo=1 700 ans de la naissance de Saint-Martin|revìsta=Bulletin de la Société des antiquaires de Picardie|editô=Société des antiquaires de Picardie|çitæ=Amiens|pp=161-351|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Judic|tìtolo=L'Europe de Saint Martin|ànno=2021|editô=éditions Saint-Léger|léngoa=FR}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Santi|Martìn de Tours]] [[Categorîa:Véschi|Martìn de Tours]] qh5gcmm6ffakahap2hfontpp3tuyw2w 0 33018 272882 272682 2026-08-05T12:59:38Z Arbenganese 12552 Rev from Iginio Rossello 272882 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} [[File:Bergeggi - SS1 - Il Faro - Via Aurelia - panoramio (1).jpg|thumb|U Lantèrnìn, vistu da l'Aurelia]] U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de [[Berzezzi]], a-i cunfìn cun [[Vuè]]. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u [[1883]] e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun 'na bäze otagunäle, ch'a se strenze manimàn ch'u se riva 'nsc'â punta, duv'u gh'è u fanä che de nötte u spära a lüxe a 'n'altessa de 43 metri 'nsc'ou livellu du mä, de moddu ch'a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. A l'è 'na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int'a faciäta, spartìa pe lungu int'i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu 'n güstu neuclàŝĉicu, ch'u se vedde ascì int'i cunturni d'i barcuìn. Defèti l'architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc'â ture u se ghe munta pe vìa de 'na scäa a lümàçça ch'a gh'ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch'u gh'è in çimma u se munta ancùn 'na scaetta e u se riva duv'u gh'è a lüxe d'a lantèrna.<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Il Faro di Capo Vado, appunti dell'associazione L'îzua}}</ref> [[File:Faro di Capo Vado 1922.webp|thumb|U färu vistu da levante, 1922]] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d'i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch'i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d'i mumenti de unbra cun d'i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l'è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch'u düa ciü d'i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch'u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l'è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch'u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S'u duvesse capitä di guasti o s'u duvesse satä a curente u ghe n'è u̇n ätru d'emèrgénsa, ch'u l'è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch'i sun 13 chilómetri). L'inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l'è d'u tüttu outumàticu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx|tìtolo=Faro di Vado Ligure - E.F. 1514|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-07-21}}</ref> == Stoja == <gallery mode="packed" heights="170"> Immaggine:Faro di Capo Vado 1939.webp|U Lantèrnìn vistu da punente, int'u 1939, tra e unde Immaggine:Faro di Capo Vado 1940.webp|U fanä tintu a bande, cartulina d'u 1940 </gallery> Vèrsu a fin de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]] u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a [[Fransa|França]] e a [[Spagna|Spaĝn̂a]], ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de [[Zena]]). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste parti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se dixeiva che: <blockquote>“''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe.<br />A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a''”<br><small>Raffaele Mezzanotte, Ministru d’i travaggi pübblici, 15 de zenä d'u 1879</small><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/|tìtolo=Il Faro di Capo Vado|léngoa=IT|vìxita=2026-07-21}}</ref></blockquote>P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu [[1879]]-[[1883]]. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti Parlamentari|url=https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover|ànno=1879|editô=Istituto poligrafico e zecca dello Stato|léngoa=IT|volùmme=279|capìtolo=Sessione 1878-79 - Discussioni - Tornata del 10 maggio 1879}}</ref> Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover|tìtolo=Raccolta degli atti stampati per ordine della Camera legislatura|data=|volùmme=15|léngoa=IT|outô=AA.VV.|ànno=1886|editô=Camera dei Deputati|çitæ=Rumma|p=95}}</ref> Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=98}}</ref> Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea.<ref name=":0" /> A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde.<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pier Paolo Cervone|tìtolo=Savona in guerra|url=https://www.isrecsavona.it/eventi/2013/libro-savona-in-guerra.pdf|ànno=2013|editô=ISREC Istituto Storico della Resistenza e dell’Età Contemporanea della provincia di Savona|çitæ=[[Sann-a]]|léngoa=IT|p=26|capìtolo=La Seconda Guerra Mondiale}}</ref> Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf|tìtolo=WAIL – LI-004,ITA-017-Vado Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/|tìtolo=Il guardiano del faro di Capo Vado, una vita a contatto con il mare. Il ricordo del figlio Michele Tirotto|outô=Marco Bagatin|dæta=2025-09-09|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> == Notte == <references /> == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Berzezzi]] [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] 3j3w68je5sd44i0e9fz0a4rew7k0qfa 272883 272882 2026-08-05T13:01:56Z Arbenganese 12552 /* Stoja */ Rev from Iginio Rossello 272883 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}} [[File:Bergeggi - SS1 - Il Faro - Via Aurelia - panoramio (1).jpg|thumb|U Lantèrnìn, vistu da l'Aurelia]] U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu o Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de [[Berzezzi]], a-i cunfìn cun [[Vuè]]. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u [[1883]] e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn. == Descrisiùn == L'inpiantu u l'è cunpostu da 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun 'na bäze otagunäle, ch'a se strenze manimàn ch'u se riva 'nsc'â punta, duv'u gh'è u fanä che de nötte u spära a lüxe a 'n'altessa de 43 metri 'nsc'ou livellu du mä, de moddu ch'a se posse vedde ascì da luntàn. A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. A l'è 'na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int'a faciäta, spartìa pe lungu int'i tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu 'n güstu neuclàŝĉicu, ch'u se vedde ascì int'i cunturni d'i barcuìn. Defèti l'architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu. Insc'â ture u se ghe munta pe vìa de 'na scäa a lümàçça ch'a gh'ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch'u gh'è in çimma u se munta ancùn 'na scaetta e u se riva duv'u gh'è a lüxe d'a lantèrna.<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Il Faro di Capo Vado, appunti dell'associazione L'îzua}}</ref> [[File:Faro di Capo Vado 1922.webp|thumb|U färu vistu da levante, 1922]] De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d'i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch'i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d'i mumenti de unbra cun d'i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l'è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch'u düa ciü d'i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu. I scistêmi de lüxi ch'u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l'è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch'u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S'u duvesse capitä di guasti o s'u duvesse satä a curente u ghe n'è u̇n ätru d'emèrgénsa, ch'u l'è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch'i sun 13 chilómetri). L'inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l'è d'u tüttu outumàticu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx|tìtolo=Faro di Vado Ligure - E.F. 1514|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-07-21}}</ref> == Stoja == <gallery mode="packed" heights="170"> Immaggine:Faro di Capo Vado 1939.webp|U Lantèrnìn vistu da punente, int'u 1939, tra e unde Immaggine:Faro di Capo Vado 1940.webp|U fanä tintu a bande, cartulina d'u 1940 </gallery> Vèrsu a fin de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]] u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a [[Fransa|França]] e a [[Spagna|Spaĝn̂a]], ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de [[Zena]]). Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste pärti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se diva che: <blockquote>“''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe.<br />A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a''”<br><small>Raffaele Mezzanotte, Ministru d’i travaggi pübblici, 15 de zenä d'u 1879</small><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/|tìtolo=Il Faro di Capo Vado|léngoa=IT|vìxita=2026-07-21}}</ref></blockquote>P’ou färu a vegne pensä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè. Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu [[1879]]-[[1883]]. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti Parlamentari|url=https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=PA6087&printsec=frontcover|ànno=1879|editô=Istituto poligrafico e zecca dello Stato|léngoa=IT|volùmme=279|capìtolo=Sessione 1878-79 - Discussioni - Tornata del 10 maggio 1879}}</ref> Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&gbpv=1&dq=faro+di+Capo+Vado&pg=RA7-PA95&printsec=frontcover|tìtolo=Raccolta degli atti stampati per ordine della Camera legislatura|data=|volùmme=15|léngoa=IT|outô=AA.VV.|ànno=1886|editô=Camera dei Deputati|çitæ=Rumma|p=95}}</ref> Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=98}}</ref> Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea.<ref name=":0" /> A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde.<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pier Paolo Cervone|tìtolo=Savona in guerra|url=https://www.isrecsavona.it/eventi/2013/libro-savona-in-guerra.pdf|ànno=2013|editô=ISREC Istituto Storico della Resistenza e dell’Età Contemporanea della provincia di Savona|çitæ=[[Sann-a]]|léngoa=IT|p=26|capìtolo=La Seconda Guerra Mondiale}}</ref> Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf|tìtolo=WAIL – LI-004,ITA-017-Vado Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/|tìtolo=Il guardiano del faro di Capo Vado, una vita a contatto con il mare. Il ricordo del figlio Michele Tirotto|outô=Marco Bagatin|dæta=2025-09-09|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}</ref> == Notte == <references /> == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Berzezzi]] [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] thz6gx0kkskfc9sq062e8a1fai13eho 0 33083 272893 272873 2026-08-05T18:02:15Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ wl ch'u m'ea persu 272893 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:#a8243d; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''VR'''</div> |style="background:#d58090; color:black"|<small>{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}</small> |} {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |var-denscitæ = Denscitè |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu uràiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de Vérva |var-patrón = Santu |Patrono = San Martìn |var-festîvo = Festa |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu </gallery> Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e da-a [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]]. === U pàise === [[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]] E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe. L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö vègghe ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte a-a Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu a-e ciante d'uìve. == Storia == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du [[1903]] Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu [[1931]] Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu da Madonna da Guardia]] intu [[1935]] </gallery> === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn [[Liguri Antighi|ligure antiga]] ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]]. === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ da-i rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca. E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta a-a [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]] === Tempi de guèra === Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta a-a diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu. :De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti a-a gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui schèn. Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru. U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin a-i [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin a-i prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano. * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]], ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u [[Loîgi Perséuggio|Munscignû Luigi Persoglio]], a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]]. == Strè == Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m). == Nòtte == * {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}} *{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}} *{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}} *{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}} *{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} *{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguria-altrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} *{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} *{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|outô=Mauro Bado|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} *{{Çitta lìbbro|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|outô=Placido Tomaini|capìtolo=Velva|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] 4n9xww9yduyu2hh6wqm5m8ouzrkb9f5 0 33094 272886 2026-08-05T17:40:04Z N.Longo 12052 Creà 272886 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} L'&#8203;'''Aulus Postumius Albinus Luscus''' ('''Aulu Pustümiu Arbìn Lüscu''', primma du [[219 a.C.|219 primma de Cristu]] - dòppu du [[167 a.C.|167 primma de Cristu]]) u l'è stètu in puliticu e militâre [[Popolo roman|rumàn]], [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]] du [[180 a.C.|180 primma de Cristu]] e ''[[censor]]'' du [[174 a.C.|174 primma de Cristu]]. == Vitta == A primma mensiùn de l'Aulus Postumius a remunta ciü o mênu a l'ànnu [[191 a.C.|191 primma de Cristu]]. A l'imprinsippiu da guèra cuntr'a l'[[Antìoco III|Antìucu III]] e aa [[Lîga etòlica|lìga etòlica]], segundu u [[Titus Livius]], in sèrtu Aulus Postumius u l'é(r)a u guvernatâ de l'ìsu(r)a de [[Cefalònia]] e u l'axeva mandàu in agiüttu au [[Gnaeus Octavius (praetor)|Gnaeus Octavius]], ''[[legatus]]'', di surdatti e de nâve. I studiusi de l'antighitè i dixen che stu cumandante u sa(r)ea da identificà cun l'Albinus Luscus<ref name=":0">{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_925?Big Postumius 46]'', col. 926}}</ref><ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 355}}</ref>, che dunca u l'ha piàu parte de prubabile a tütta a guèra cuntr'a l'Antìucu. Aa fìn de sta lì, du [[187 a.C.|187 primma de Cristu]], u l'ha cuèrtu insemme au [[Publius Cornelius Cethegus (cunsu(r)e)|Publius Cornelius Cethegus]] a càrega de ''[[aedilis curulis]]''<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 368}}</ref>. U se cunta che, tèmpu di zöghi rumèi de quellu ànnu, in èrbu(r)u du ''[[circus]]'' u sa(r)ea finìu in scia stàttua da dêa [[Pollentia]], e sta côsa a l'è stèta cunscide(r)â in brüttu segnu. Pe' stu fètu u s'é(r)a decisu de lüngà i zöghi d'in giurnu, e au pòstu da stàttua abatüa u se n'è missu due növe<ref>{{Çitta|Titus Livius|ХХХIХ, 7, 8-9}}</ref>. L'ànnu de dòppu, grassie a l'agiüttu de sò cuxìn, u [[Spurius Postumius Albinus Paullulus|Spurius Postumius]], che in qualitè de cunsu(r)e u l'é(r)a a cappu de elesiùi di magistrèi, l'Aulus Postumius u l'è stètu numinàu ''[[praetor]]'', cu'i sò culêghi ch'i l'é(r)an in sò pa(r)ènte, u [[Lucius Postumius Tempsanus]], e, turna, u Publius Cornelius Cethegus<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 372}}</ref>. E funte e nu cuntegnen pe(r)ò de infurmasiùi in sce l'ativitè di ''praetores'' du [[185 a.C.|185 primma de Cristu]]<ref name=":0" />. Du [[180 a.C.|180 primma de Cristu]] l'Albinus Luscus u l'è vegnüu cunsu(r)e, cu'u sò cumpâ, [[Plebs|plebêu]], ch'u l'è stètu da primma u [[Gaius Calpurnius Piso (cunsu(r)e du 180 a.C.)|Gaius Calpurnius Piso]] e, de dòppu ch'u l'è mòrtu, u [[Quintus Fulvius Flaccus (cunsu(r)e du 180 a.C.)|Quintus Fulvius Flaccus]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 387}}</ref>. A pruvinsa dèta a l'Aulus Postumius a l'é(r)a a [[Liguria|Ligü(r)ia]], ma u l'ha avüu da fermâse pe' tròppu tèmpu a [[Romma|Rumma]] pe'e elesiùi du növu cunsu(r)e plebêu, e pe' stu fètu i ''proconsules'' i l'han guagnàu ina vito(r)ia decisiva in sce [[Liguri Antighi|trebü ligü(r)i]] avanti ch'u rivesse u cunsu(r)e. A ògni moddu, l'Albinus Luscus u l'è sciurtìu au mèximu a batte ina se(r)ie de trebü di munti e in scia [[Rivêa|Rive(r)a]]<ref name=":0" />. Du [[176 a.C.|176 primma de Cristu]] l'Albinus Luscus u l'ha cumandàu ina delegasiùn mandâ inti [[Balcâni]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 403}}</ref>. A trebü di ''[[Dardanoi]]'' a l'axeva ciamàu l'agiüttu de Rumma cuntr'ai ''[[Bastarnae]]'' e au [[Régno de Macedònia|ré de Macedònia]] [[Perseus de Macedònia|Perseus]], e dunca u [[Senâto romàn|Senàu]] u l'axeva vusciüu cuntrulà a situasiùn inte quelle tère<ref>{{Çitta|Polýbios|XXV, 6}}</ref>. Quande che i ambasciatûi i sun turnèi, a l'imprinsippiu du [[175 a.C.|175 primma de Cristu]], i l'han cunfermàu che inta [[Dardania]] u l'é(r)a in cursu ina gran guèra<ref>{{Çitta|Titus Livius|ХLI, 19, 4}}</ref><ref>{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_925?Big Postumius 46]'', col. 927}}</ref>. U puntu ciü âtu da carie(r)a de l'Aulus Postumius u l'è stètu du [[174 a.C.|174 primma de Cristu]], cu'a càrega de ''[[censor]]''<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 404}}</ref>. Cu'u sò culêga [[Quintus Fulvius Flaccus (cunsu(r)e du 179 a.C.)|Quintus Fulvius Flaccus]], cuxìn du sò cumpâ de quand'u l'é(r)a cunsu(r)e, l'Albinus Luscus u l'ha cacciàu dau Senàu növe nòbili, cumpresu u [[Lucius Cornelius Scipio (caensor du 174 a.C.)|fìu du Scipio Africanus]] e u frè de carne du Flaccus; cu'a lista di senatûi ch'a gh'axeva a cappu u [[Marcus Aemilius Lepidus (cunsu(r)e du 187 a.C.)|Marcus Aemilius Lepidus]]. I ''censores'', pe'a primma votta, i l'han dètu l'apaltu pe' lastregà u fundu de stradde de Rumma e de rangià cun de l'a(r)ena gròssa e zine de vìe au de fö(r)a de sitè. De ciü, i l'han fètu frabicà ina se(r)ie de punti e in teâtru, lastregà de rissö e rive du ''[[Capitolium]]'', u mercàu au de là de trê pòrte e ascì di pòrteghi<ref>{{Çitta|Titus Livius|ХLI, 27}}</ref>. De dòppu ch'u l'è mòrtu u [[Lucius Cornelius Lentulus (cunsu(r)e du 199 a.C.)|Lucius Cornelius Lentulus]] du [[173 a.C.|173 primma de Cristu]], l'Aulus Postumius u n'ha piàu u pòstu intu culêgiu di ''[[decemviri]] sacris''<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 410}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_929?Big Postumius 46]'', col. 928}}</ref>. Du [[171 a.C.|171 primma de Cristu]], a l'imprinsippiu da [[Tèrsa goæra macedònica|tèrsa guèra macedònica]], l'Albinus Luscus u l'ha cumandàu ina delegasiùn diplumatica a [[Creta]], cu'u fìn de campà de trüppe de ''[[auxilia]]'' pe' l'armâ rumâna<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 418}}</ref>, e fina tütti dui i sò frè i sun partìi pe' l'&#8203;''[[Libia (región stòrica)|Africa]]'' e pe' l'&#8203;''[[Asia Minor|Asia]]'' cun de misciùi du genere<ref name=":1" />. Ina votta batüu u Perseus, l'Aulus Postumius u l'ha fètu parte da cumisciùn che, insemme au [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]], du [[167 a.C.|167 primma de Cristu]] a l'ha inandiàu u növu urdine inta [[Macedònia (región)|Macedònia]] e inta [[Grêcia|Grecia]]. De quelli tèmpi l'Albinus Luscus u l'é(r)a, pe' pusisiùn e pe' infruènsa, u puliticu ciü impurtante de Rumma de dòppu du Marcus Aemilius Lepidus<ref>{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_929?Big Postumius 46]'', col. 929}}</ref>. == Famìa == L'Aulus Postumius u faxeva parte da ''[[gens Postumia]]'', üna de famìe [[Patricius|patrissie]] rumâne de ciü cuntu, mensunâ dae funte fina inti primmi dex'ànni da [[Repùbrica romànn-a|Repübbrica rumâna]]. In sci ''[[Fasti Capitolini]]'' u se tröva scritu che u pa(r)e e u nònnu de l'Aulus Postumius i purtavan u mèximu ''[[praenomen]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.attalus.org/translate/fasti2.html|tìtolo=Fasti Capitolini|léngoa=EN|vìxita=2026-08-05}}</ref>: u l'è dunca prubabile che u nònnu de l'Aulus u fusse l'[[Aulus Postumius Albinus (cunsu(r)e du 242 a.C.)|Aulus Postumius Albinus]], cunsu(r)e du [[242 a.C.|242 primma de Cristu]]. U nêvu u l'axeva ascì di frè ciü picìn, ch'i l'é(r)an u [[Spurius Postumius Albinus Paullulus]] e u [[Lucius Postumius Albinus (cunsu(r)e du 173 a.C.)|Lucius Postumius Albinus]], ch'i sun vegnüi cunsu(r)i, rispetivamènte, du [[174 a.C.|174]] e du [[173 a.C.|173 primma de Cristu]]. In âtru [[Spurius Postumius Albinus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Spurius Postumius Albinus]], cunsu(r)e du [[186 a.C.|186 primma de Cristu]], u l'é(r)a in cuxìn de l'Aulus<ref name=":2">{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_913?Big Postumius 41]'', coll. 915-916}}</ref>. Ciü che u ''[[cognomen]]'' de Albinus, l'Aulus Postumius u purtava ascì u nume(r)attu persunâle de Luscus, "sbicciu", che pe(r)ò u cumpa(r)isce numma che inti scriti du [[Titus Livius]]<ref>{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_925?Big Postumius 46]'', col. 925}}</ref>. L'Aulus Postumius u l'ha avüu in fìu, l'[[Aulus Postumius Albinus (cunsu(r)e du 151 a.C.)|Aulus Postumius Albinus]], ch'u l'è stètu cunsu(r)e du [[151 a.C.|151 primma de Cristu]]<ref name=":2" />. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Polýbios|tìtolo=Ἱστορίαι|ànno=II seculu a.C|léngoa=GRC|cid=Polýbios}} * {{Çitta lìbbro|outô=Titus Livius|tìtolo=Ab Urbe condita libri CXLII|ànno=27 a.C.-14 d.C|léngoa=LA|cid=Titus Livius}} * {{Çitta lìbbro|outô=Robert Broughton|tìtolo=Magistrates of the Roman Republic|ànno=1951|çitæ=New York|léngoa=EN|cid=Broughton, 1951}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1953|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. XXII, 1|cid=Klebs, 1953}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://romanrepublic.ac.uk/person/1172/|tìtolo=POST1172 A. Postumius (46) A. f. A. n. Albinus? (Luscus)|léngoa=EN|vìxita=2026-08-05}} * {{Çitta web|url=https://topostext.org/people/24700|tìtolo=Aulus Postumius Albinus Luscus|léngoa=EN|vìxita=2026-08-05}} * {{Çitta lìbbro|outô=William Smith|tìtolo=A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology|url=https://quod.lib.umich.edu/m/moa/ACL3129.0001.001/106?rgn=full+text;view=image|ànno=1867|editô=Little, Brown and co.|çitæ=Boston|léngoa=EN|p=91}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] 9e1utxc97ceck9rusy35vukt7ripfra 1 33095 272888 2026-08-05T17:43:18Z N.Longo 12052 + tl 272888 wikitext text/x-wiki {{Tradûto da|RU|Авл Постумий Альбин Луск|2025-09-08|148459635}} msp4d0osuc9dwdyi7jq23qldtuk2p67