Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 10650 272951 231194 2026-08-08T10:07:24Z Luensu1959 1211 /* A campagna d'Italia 1943-44 */ azonta pe mettighe 'n link a-o testo do Carlini in scia reiza de Zena. Gh'é o problema de mette òua i verbi de sta azonta into pasòu remòto 272951 wikitext text/x-wiki {{ZeneiseP}} [[Immaggine:Nagasakibomb.jpg|miniatura|A bomba atommica bûtä in scio Giappón|299x299px]] '''Segonda guæra mondiâ''', conflito into quæ fu coingugeito squæxi tutti i paixi do mondo, combattúo da-o 1939 a-o 1945. I prinçipæ contendenti fun [[Regno Unïo|Gran Bretagna]], [[Fransa|França]], [[Stati Unïi d'America|Stati Unii]] d'America e [[Union Sovietica]] da una parte, [[Germania]], [[Italia]] e [[Giappon|Giapon]] da l'âtra. A fu una guæra totâ sotta diversci aspetti: giograffego, perché a l'interessò tutti i continenti; economico, perché a costrinse i paixi coingugeiti a un sforço produttivo sença precedenti; idiologgico, perché combattua pe di idiæ radicalmente contrapposti; demograffego, perché a coingugette a popolaçion civî in pâ mezua de forçe militæ. == E premisse == === O fallimento da Societæ de Naçioin === I presupposti do [[trattao de Versailles]], che addossavan a-a Germania e a l'[[Austria|Aostria]] a responsabilitæ da primma guæra, no poeivan a-a longa êse açettæ da-i Tedeschi; d'âtra parte, e condiçioin finançiaie e territoriæ imposte a-a Germania, mentre da un lao ean troppo due, da l'âtro no ean suffixente a impedíne a resurreçion militâ e industriâ. De fæto, e claosole do trattao costituin o terren de cortua pe una renascita do militarismo e do naçionalismo tedesco. Atre menaççe a-a paxe s'andon addensando into corso di anni 1930, mostrando a deboleçça da [[Societæ de Naçioin]]. L'impreiza giapponeize in [[Manciuria]] (1931-32), co-a costituçion do stæto vassallo do [[Manchoukuo]], a l'inferse un primmo corpo a-o prinçippio da segueça collettiva e a se concluse co-a sciortia do Giapon da-a Societæ de Naçioin, abbandonâ into 1933 da-a Germania ascì, doppo o fallimento da Conferença de [[Zenevia]] pe o disarmo. Mentre o governo nazista o dava libera attuaçion a un masciscio incremento de forçe militæ, in violaçion de limitaçioin imposte da-o trattao de paxe, areston ascì prive de efficaxe applicaçion e sançioin decretæ da-a Societæ de Naçioin contra l'Italia quande a l'attaccò l'[[Etiòpia|Etiopia]] (1935). Quande a Germania o riocupò militarmente a [[Renannia]] (7 março 1936), a fu a Gran Bretagna, int'o spiito proprio da diplomaçia tradiçionâ votta a un equilibbrio de forçe, pe contrastâ in Œüropa l'influença de [[Union Sovietica|URSS]], França e Italia, a negâ o so consenso a un intervento attivo da Societæ de Naçioin. A sciortia formâ de l'Italia fascista da-a Societæ de Naçioin into dexembre 1937 a ne sançionò definitivamente a crixi. === E relaçioin internaçionæ === A conquista de l'Etiopia a l'aveiva visto a Germania nazista a scianco de l'Italia fascista: o ligamme o se rafforçò con l'accordio in sce l'annescion tedesca de l'Aostria (11 luggio 1936), a nascita de l'[[asse Romma-Berlin]] (incontro [[Adolf Hitler|Hitler]]-[[Galeazzo Ciano|Ciano]], 20-24 ottobre 1936), e a comun politica risguardo a guæra civî in [[Spagna]] (1936-39), dove se mezuon pe a primma votta direttamente e forçe do fascismo e de l'antifascismo eüropeo. Da alloa a scena politica internaçionâ a fu dominâ da-e manifestaçioin violente da voentæ de potença germanega. Into março 1938 s'ebbe l'annescion tedesca de l'Aostria. L’accordio de [[Monego de Bavèa|Monnego]] do settembre 1938, ch'o l'aotorizzò a Germania a occupâ i [[Sudeti]] o sarvò provvisoiamente a paxe ma, doppo l'annescion di Sudeti, l'occupaçion tedesca de [[Boemmia]] e [[Moavia]], co-a conseguente dissoluçion da [[Cecoslovacchia]] (15 março 1939), a reize ciæa a-a classe dirizente britannega l'imposcibilitæ da polittica de ''appeasement'' scin a alloa perseguia. O governo de [[Londra]] o l'approvò di ingenti stançiamenti pe e forçe armæ e a coscriçion obrigatoia. O 22 mazzo 1939 fu concluso a [[Berlin]] l'alliança italo-tedesca (notta ascì comme [[patto d'âçâ]]). O patto de no aggrescion tedesco-sovietico ([[patto Ribbentrop-Molotov]]), sciglao o 23-24 agosto 1939, in vista de l'attacco a-a Polonia, o costituì l'antecedente immediao de l'attacco tedesco a-a Polonia e quindi da nœuva guæra mondiâ. O 1° settembre 1939 a Polonia a fu invasa; o 3 França e Gran Bretagna deciaron guæra a-o ''Reich''. L’Italia scin da-o 1° settembre aveiva invece deciarao a "no belligerança", l'astenscion da-o conflito essendo imposta tanto da l'imprepaaçion militâ e morâ do paize, quanto da l'ostilitæ da coroña e de gran parte de mæxime sfee dirizzente fasciste. == O conflito in Œüropa: 1939-40 == === Polonia e Finlandia === [[File:A Finnish Maxim M-32 machine gun nest during the Winter War.jpg|thumb|Sordatti da Finlandia se diféndan da l'invaxon di sovietichi|250x250px]] Superioî in numero e provviste de mezi coraçæ e de l'appoggio de l'aviaçion, e forçe tedesche liquidon rapidamente a rescistença da Polonia, che o 15 de settembre a fu invasa da-e truppe sovietiche ascì. O 28 de settembre ([[Varsavvia|Varsavia]] a l'ea cheita o giorno primma) a firma de un trattao fra Germania e URSS a definì i rispettivi possesci inta Polonia e e zone d'influença de doe potençe in Œüropa orientâ. Occupæ [[Letònia|Lettonia]], [[Estònia|Estonia]] e [[Litoània|Lituania]], i Sovietichi attaccon a [[Finlandia]] (30 novembre), ch'a l'aveiva refiao de cescioin territoriæ e ch'a capitolò doppo una strennoa difeiza (março 1940). === Danemarca e Norveggia === Respinta da Gran Bretagna e França un'offerta de paxe (6 ottobre 1939), a Germania a mesciò contra a [[Danemarca]] e a [[Norveggia]] (9-27 arvî 1940) pe procuâse una linnia de base pe circondâ a Gran Bretagna. A Danimarca, territorialmente contigua, a fu occupâ sença rescistença inte poche ôe; o rappido successo de l'attacco a-a Norveggia o fu dovúo a-a superioritæ aerria da Germania, ch'a ghe consentì o dominnio do [[Skagerrak]] e a sconseggiò l'Amiraliato de Londra da l'impegnâse a fondo inte una zona lontaña da-e proprie baze. === Paixi Basci, Belgio e França === Con l'attacco contra l'Occidente, començao o 10 mazzo 1940, inti [[Paixi Basci]] i Tedeschi costrenzettan a-a capitolaçion l'eserçito olandeize in 5 giorni. O 13 de mazzo aveivan sfondao ogni difeisa fra [[Namur]] e [[Sedan]]. O comando françeize, percose a rottua in sce-a [[Mœusa]] a mezuava solo 50 km e a [[linnia Maginot]] a l'ea intatta, o pensò che foise suffixente concentrâ de truppe de riserva, a N e a S de colonne nemighe de sfondamento, pe tamponâ o versamento e pigiâ ciu tardi l'offensciva. Ma o no l'ea preparao a sostegnî una guæra manovrâ da-e gren unitæ coraçæ tedesche. De catastrofe in catastrofe (o Belgio o s'arreize o 28), a [[battaggia da Manega]] a se concluse, o 3 de zugno, co l'ariescia evacuaçion de truppe britanneghe da [[Dunkerque]]. O 5 de zugno, co-a [[battaggia de França]] començò l'urtima fase da campagna de l'Ovest: da-o 5 a l'11 de zugno, l'eserçito françeize o fu annintao e o 22 de zugno, a Rethondes, a França a firmò l'armistiçio co-a Germania, e o giorno doppo con l'Italia, intervegnua o 10 zugno. Tra e conseguençe politiche do crollo françeize gh'è da includde o rafforçamento de l'asse co-a firma do [[Patto tripartio]] (27 settembre 1940) tra Germania, Italia e Giapon. === A battaggia aerrea d'Inghiltæra === O successo radicâ e in mezua no prevista in sce-a França o poze a-o comando tedesco o problema de un grande sbarco in Gran Bretagna, che, guidâ aoa da [[Winston Churchill|W. Churchill]], a l'aveiva respinto de nœuve proposte de paxe (19 luggio 1940). Hitler e o generâ [[Alfred Jodl|A. Jodl]], aotoî do cian d'invaxon, se propozan ançitutto a conquista da superioritæ æia in sce-a Manega, in moddo da interdî dieivemente i ægoe de quello mâ a-a Mariña britannega. Un masciscio attacco æio tedesco, attuao tra l'8 d'agosto e o 31 d'ottobre (ma scin a-o mazzo succescivo saieivan proseguii i bombardamenti notturni inte çittæ industriæ), o se concluze con l'insuccesso. L'aviaçion tedesca, pe a mancança de bombardê a grande aotonomia de xœuo, a se rivelò impotente a sottopoñe l'intrego territoio nemigo a di attacchi pesanti, prolongæ e precixi. I Ingreixi, superioî inte l'addestramento a-o xœuo strategico, se zovon ôtr'a ço do [[radar]], ancon ignotto a-i Tedeschi. O fallimento da battaggia aerrea d'Inghiltæra o l'ebbe de conseguençe risolutive in sce l'exito da guæra, perché a Gran Bretagna a mantègne o controllo æio da Manega e a Germania a dovette renonçiâ a-o cian d'invaxon progettao. === L'intervento de l'Italia === O 10 de zugno l'Italia a l'aveiva diciarao guæra a-a França e a-a Gran Bretagna, inte l'errâ convinçion che e sciorte do conflito foisan decize. E opiaçioin (battaggia de Alpi Occidentæ) contra a França, ormai desfæta, se desgugettan fra o 21 e o 23 de zugno e fun sospeize o 24 con l'armistizio de [[Villa Incisa]]. Pe l'Italia inte un primmo periodo a guæra a l'ebbe comme tiatro escluxivo o Mediterrannio: e battagge de [[Punta Stilo]] (8-9 luggio 1940) e de [[Cappo Teüladda]] (27 novembre 1940) mostron l'inferioritæ strategica da Mariña italiaña pe a mancança de nave porta-aerrei; a scituaçion italiaña a s'aggravò urteriomente pe l'attacco aerreo de sorpreiza contra a flotta concentrâ a [[Taranto]] (11 novembre). Inta battaggia de [[Cappo Matapan]] (27-28 março 1941), l'uso notturno do radar da parte britannega o l'aviæ aggravao a sconfita da flotta italiaña, ch'a no l'aviæ ciu posciúo contrastâ a superioritæ nemiga. == A guæra in Affrica == [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|Cariarmæ tedeschi de l'Afrika Korps inte l'Affrica settentrionâ into 1940-1941|250x250px]]Inte l'[[Africa Orientâle Italiann-a|Affrica Orientâ Italiaña]] l'intrâ de l'Italtia into conflito a portò l'Asse a contatto con l'Impeo britannego in [[Egitto]], [[Sudan]], [[Uganda]], [[Kenya]], [[Somalia]], pe una frontea de circa 6000 km. Inte ciu lontañe regioin do so impeo d'Africa o stæto Maggiô britannego, pe guaagnâ tempo e pe risparmiâ energie e ommi, o l'abbandonò e zone ciu menaççæ da-a sciacante supeioitæ iniçiâ italiaña: coscì fu evacuao a Somalia britannega. A controffensciva a fu preparâ contemporaniamente in Affrica Orientâ e in [[Libia|Libbia]]: into primmo territoio, pe o netto squilibbrio de forçe opposte, doppo circa un anno e mezo de opiaçioin, a difeisa italiaña a no poette evitâ a vittoia britannega (6 arvî 1941, capitolaçion de [[Addis Abeba]]; 27 novembre 1941, cheita de [[Gondar]], urtimo presciddio italian in Etiopia a depoñe i arme). In Affrica settentrionâ, doppo l'occupaçion de [[Sciddi Barrani]] a œuvia de l'Eserçito italian comandao da [[Rodolfo Graziani|R. Graziani]] (12 settembre 1940), i Ingreixi, a-o comando do generâ [[Archibald Percival Wavell|A.P. Wavell]] sferron un'offensciva (8 dexembre 1940-9 frevâ 1941) ch'a se spinse scin a [[Bengaxi]], menaççando gravemente in Affrica l’Italia. L'intervento de rinforçi æii tedeschi e de un rezimento coraçao (''Afrika Korps''), a-o comando de [[Erwin Rommel|E. Rommel]] o l'invertì i rapporti de forçe: fra o 28 março e o 29 arvî 1941, e forçe britanneghe, inte una scituaçion de netta inferioritæ (tanto ciu che o governo o l'aveiva disposto che una parte de l'armâ da [[Cirenaica]] a foise inviâ in [[Grêcia|Grecia]]), fun costreite a l'abbandon da Cirenaica. Restava in man britannega [[Tobruk]], importante punto d'appoggio pe e futue opiaçioin, inutilmente ascidiâ da-e forçe de l'Asse. == O conflito into 1940-41 == === E campagne de l'Asse in Grecia e inti Balchen === A guæra d'aggrescion contra a Grecia intrapreiza da l'Italia o 28 ottobre 1940, doppo un'iniçiâ penetraçion into settô de l'[[Epio]], pe l'incagnia rescistença grega a s'ea resciorta inte un sostançiâ fallimento, costrenzendo i armæ italiañe a retrocedde, subindo forte perdie, in poxiçion ciu vexiña a-i porti de sbarco. Pe rafforçâ a scituaçion de l'Asse inta region barcanega, compromissa da-i insuccesci da campagna italiaña in Grecia, Hitler o l'accentuò a prescion in sce-a [[Bulgarîa|Burgaja]], che o 1° março 1941 a l'aderì a-o Tripartio; pe frontezzâ e conseguençe do corpo de stæto antinazista in [[Iugoslavia]] (27 março 1941), o 6 d'arvî començò a campagna pe l'occupaçion da Iugoslavia, che o 18 a fu costreita a l'armistiçio. Intanto, i armæ tedesche provegninte da-a Burgaia occupâ intron in [[Traxa]]; a [[linnia Metaxàs]] (eretta inta zona de confin da Grecia co-a Bulgaja) a fu rapidamente agïâ e e masse coraçæ tedesche razonsan [[Salonicco]] dove, doppo o rembarco do corpo de spediçion britannego, o 23 d'arvî fu firmao l'armistiçio tra Grecia e potençe de l'Asse. Padroin de Salonicco, da valle do [[Vardar]] e da conca de [[Monastir]], i Tedeschi occupon doppo una rapida campagna tutta a Grecia (3 mazzo 1941) e inte 24 giorni fu compia a conquista aerria de [[Cretta]]. == A primma campagna contra l'URSS == Doppo o van tentativo de cegâ a Gran Bretagna e de persuadde a Spagna a-a collaboraçion militâ, Hitler, into timô de un intervento soviettico contra a Germania, o decise de invadde l'URSS, ch'a l'aveiva conquistao di territoi a O (zugno 1940, annescion di stæti balteghi, aquixiçion da-a [[Romania]] de [[Bessarabia]] e [[Bucovina]] settentrionâ). In gaa sotterrannia co-a diplomaçia sovietica, l'Asse o conseguì di decixivi succesci in Œüropa centro-orientâ: adexon (novembre 1940) a-o Tripartio de [[Ungherîa|Ungaja]] e Romania (seguie da-a Burgaja); doppo l'occupaçion de Iugoslavia e Grecia, a [[Vienna]] o 23 arvî a diplomaçia italo-tedesca a sanciva a nascita do Nœuvo orde balcanego: condominio de l'Asse in sce-a [[Slovenia]], assegnaçion da costa dalmata a l'Italia, ch'a l'ótegniva ascì o protettoato in sce-o ricostituio [[Montenéigro|Monteneigro]], di compensci territoriæ inta Iugoslavia a Ungaixi e Burgai (questi urtimi s'ingrandivan ascì a speize da Grecia). Consolidâ a proprio favô a scituaçion strategica, a Germania a començò o 22 zugno 1941 e opiaçioin de guæra contra l'URSS. O cian d’attacco ([[opiaçion Barbarossa]]) o fu quello de totâ anientamento ideao da Hitler, portao a sottovalutâ a conscistença militâ do nemigo. A strategia de l'Armâ rossa, a-a quæ se dovette a sarveçça de l'URSS, a fu de impegnâ o nemigo quante ciu a longo poscibile, sarvo, a-o momento crittico, sottraise a-o combattimento fandose scuo do spaçio: fun interposte distançe sciña de 250 km, in moddo da esaorî e formaçioin motocoraçæ, che zonzeivan a-a fin da tappa prive de carburante; ôtr'a ço, percose çittæ e campagne vegnivan destrute segondo a tattega da "tæra bruxâ", i complesci coraçæ tedeschi arestavan fermi in atteiza di rifornimenti. Ascì pe o ritardo imposto a l'avançâ da-i complesci difenscivi da linnia [[Iosif Stalin|Stalin]], solo che o 10 novembre 1941 e forçe tedesche affronton o scistema difenscivo de [[Mosca (çittæ)|Mosca]]: quande o 6 de dexembre, doppo di giorni de combattimenti sostegnui inte ciu avverse condiçioin de climma e de terren, o meccanismo da ''Wehrmacht'' concentrao contra Mosca o cessò de fonçionâ, i Sovietichi s'asbrion inta primma controffensciva d'uverno. === A diplomaçia alliâa === Inte l'agosto 1941 se manifeston za i effetti politico-diplomatteghi da nœuva aggrescion tedesca: un accordio anglo-sovietico o portò a l'occupaçion comuña de l'[[Iran]], indispensabile ponte de transcito pe i rifornimenti che da-a Gran Bretagna alimenton a rescistença sovietica. Into frattempo, con l'applicaçion do ''Lease and Lend Act'' (11 março 1941), una poderosa corente de agiutti militæ a-e democraçie a s'ea messa in movimento da-i [[USA]], dove o Congresso scin da-o 1937 o l'aveiva abbandonao a politica isoaçionistega dando iniçio a-o riarmo da naçion. O 14 agosto 1941 [[Franklin Delano Roosevelt|F.D. Roosevelt]] e Churchill s'incontron a Argentia ([[Tæranœuva]]) pe a compilaçion da [[Carta atlantega]], ciæa manifestaçion do propoxito statunitense de parteçipâ direttamente a-a guæra. === L'attacco giapponeize === Contra i USA o 27 settembre 1940, a l'undeman da sconfita françeize, o Giapon o l'aveiva aderio a-o Patto tripartio ch'o-o ligava a Germania e Italia co-o scopo ch'o servisse a-i so propoxiti de penetraçion inte l'Axia orientâ. In effetti, l'attezamento de sostançiâ conlaboaçion imposto a-o goerno françeize da-a Germania o consentì a-o Giappon de sottomette gradualmente into 1940-41 tutta l'[[Indociña]] françeize. Otr'a êse fonte preçiosa de mateie primme, o possesso do [[Sud-Est axiatego]] o doveiva servî pe rescinde ogni contatto di USA co-a [[Ciña]] e l’intrega Axia orientâ, scin a [[Scingapô]]; una votta sconfita a Ciña con l'occupaçion de vie de rifornimento statunieize in [[Birmania]], i Stati Unii saieivan stæti infin costreiti a riconosce a preminença do Giappon inte l'[[Estremmo Oriente]]. I strepitoxi ma inluzói succesci riportæ da-i Tedeschi inta campagna de [[Ruscia]] de l'estæ-aotunno 1941 aveivan convinto i circoli militæ niponneghi che a rescistença sovietica a stesse pe crollâ e che foise zonto pe o Giappon o momento d'inseise into conflito in atto in Occidente. Mentre ch'ea in corso de trattative diplomateghe con [[Washington D.C.|Washington]], o 7 dexembre 1941 (un'ôa primma che avesse lœugo a-a [[Casa Gianca]] l'odiença recesta da-a rappresentança diplomatica giaponeize) o governo do generâ [[Hideki Tōjō|H. Tojo]], mediante l'attacco de [[Pearl Harbor]] o dette repentiñamente iniççio, a-a guæra co-i USA (Italia e Germania intrian in guæra contra i Stati Unii l'11 dexembre). O 10 dexembre, 2 unitæ britanneghe a grande raggio d’açion, a ''Repulse'', e a ''Prince of Wales'', fun affondæ into Paxiffego. Inte 4 meixi, o Giappon o l'attuò a parte ciu importante do programma iniçiâ de espanscion territoriâ in Axia: a [[Thailandia]] invaza a se alliò co-o Giappon (21 dexembre), che da quello territoio o scadenò l'offensciva contra a [[Malaysia]] e Scingapô; [[Hong Kong]] o caze' a dexembre, a zenâ fun invase Birmania, [[Indie Orientæ Olandeixi]], [[Papua Neuva Guinea|Nœuva Guinea]], [[Isoe Salomon|Salomon]] e [[Filippinn-e|Feipiñe]]. === A conferença de Washington === Churchill e Roosevelt inta primma conferença de Washington (22 dexembre 1941-14 zenâ 1942) decidettan de concentrâ o sforço prinçipâ de guæra contra a Germania, a-o fin d'impedî l'attuaçion do so cian de controllo de tutto o potençiâ economico eüropeo mediante o sciaccamento de l'URSS e de restâ provizoiamente in sce-a difensciva into Paxiffego. Arestæ con poche coraçæ a dispoxiçion doppo Pearl Harbor, i USA costruin a ritmo accelerao e portaerrei, pe adeguâse a-e nœuve exigençe da tattica æronavâ. S'aseguon in tâ moddo o successo contra i Giapponeixi inte battagge do Mâ di Coali (7-8 mazzo 1942) e de [[Midway]] (4-6 zugno 1942), che sventon a menaçça diretta verso l'[[Australia|Aostrallia]]. == I opiaçioin belliche into 1942-43 == === A bataggia de Stalingraddo === [[Immaggine:RIAN archive 303890 A battery of Katyusha during the 1941-1945 Great Patriotic War.jpg|miniatura|250x250px|Bateria de [[Forgao (fœugo artifiçiâ)|forgai]] do tipo "''[[katioscia]]''" inta bataggia de Stalingraddo]] Inta posa invernâ, i Sovietichi aveivan riorganizzao i corpi coraçæ e sorvetutto rafforçao potentemente l'artigiaja anticaro, mentre e fornitue di Anglo-americhen seguivan una curva ascendente. In campo tedesco o sforço o vègne a gravitâ squæxi solo che in sce-o gruppo sud che, a-o comando de [[F. von Bock]], o l'aviæ dovúo destruzze i armæ sovietiche distribuie fra o [[Mâ d'Azov]] e a region de [[Kursk]], sfondâ tra [[Voronež]] e [[Šachty]], in sce-o vertixe de l'ansa do [[Don]] (de fronte a [[Volgograd|Stalingraddo]]), quindi, con un movimento de converscion, marciâ verso Mosca da tergo. O cian difenscivo sovietico o consciderava obiettivo fondamentâ o mantegnimento do settô de Voronež, pe evitâ l'ingugimento diretto de Mosca da Est. I succesci conseguii a luggio e inta primma decade d'agosto contra o nemigo in rotta ch'o l'abbandonava, deximao, di immensci teritoi, condussan l'âto comando tedesco a-a decixon de sottrae a l'armâ coraçâ de von Bock, diretta verso Stalingraddo, un bon terço di effettivi, pe asbrialo a-a conquista di petrolli do [[Caocaso]]. Coscì a ''Wehrmacht'' a s'atrovò a perseguî scimurtaniamente doi obiettivi separæ l'un da l'âtro da de distançe enorme inte quæ a mancança de vie de comunicaçion a rendeiva imposcibili i scangi di ommi e di mezi. L'attacco sovietico, nòtto co-o nomme de [[Operaçion Uran]] e lanciao o 19 novembre, aveiva imprexonao a VI armâ tedesca into settô de Stalingraddo, tra o Don e o [[Vorga]]. A controffensciva sovietica d'inverno, sviluppaase da-o 10 zenâ 1943, a recacciò i Tedeschi (março 1943), in sce-o medio [[Donez]]. L'exito da battaggia de Stalingraddo a segnò a fin de l'impulso offenscivo tedesco e dette avío a-a guæra de esaorimento, a tutto vantaggio da coaliçion anglo-russo-statunieize. A-a campagna de Ruscia piggiò parte di unitæ italiañe: o [[Corpo de Spediçion Italian in Ruscia]] (CSIR), a-o comando do generâ [[Giovanni Messe|G. Messe]] (luggio 1941-aotunno 1942), o fu succescivamente integrao con di âtre unitæ scin a razonze l'entitæ de una armâ (VIII armâ ò ARMIR, [[Armâ Italiaña de Ruscia]]), a-o comando do generâ [[Italo Gariboldi|I. Gariboldi]]. O combatté, inte de drammatiche condiçioin de inadeguateçça de mezi, a battaggia difensciva do Don. === A campagna d'Affrica, 1941-43 === O generâ britannego [[Claude Auchinleck|C. Auchinleck]], disponendo de truppe do [[Commonwealth de naçioin|Commonwealth]] doppo a capitolaçion de l'Africa Orientâ Italiaña e dœuviando i primmi mezi fornii in grande mezua da-i Stati Unii, o scadenò un'offensciva (11 novembre 1941-11 zenâ 1942) co-a quæ o l'ariescì a rioccupâ tutta a Cirenaica. O grosso de forçe mobili de l'Asse o l'aveiva però posciúo mettise in sarvo, e pochi giorni doppo o comando de l'Asse, riçevui di noteivi rinforçi, o sferrò a terça offensciva (21 zenâ-10 frevâ 1942), ch'a sorpreize i Ingreixi esaorii e i costrinse a retiâse da-a Cirenaica, a ecceçion do porto de Tobruk. Inta quarta e urtima offensciva de l'Asse (27 mazzo-30 zugno 1942), occupâ Tobruk (21 zugno) e cheita [[Marsa Matruh]], i Ingreixi fun inseguii sciña a l'istmo de [[el-'Alamèin]], dove o 30 e forçe italo-tedesche s'atteston. O nœuvo comandante ingleize, [[Bernard Law Montgomery|B.L. Montgomery]], o 23 d'ottobre o sferrò a terça offensciva britannega, travozendo o 3 novembre o diaframma difenscivo de el-'Alamèin. L'Asse o perdette l'iniçiativa de opiaçioin; i alliæ l'8 novembre sbarcon in [[Algerîa|Argeria]] e in [[Maròcco|Marocco]], portandose into frevâ 1943 a-i margini da [[Tunixia]], dove a [[Mareth]] e [[Akarit]] i Italien se difeizan validamente contra l'VIII armâ britannega. O 17 arvî-13 mazzo, i Angloamerichen sferron l'offensciva finâ, ch'a l' eliminò e forçe de l'Asse in Africa. L'11 mazzo, o generâ [[H.-J. von Arnim]] o firmò a reiza di Tedeschi, o 13 de mazzo s'arreise i Italien ascì. A-o sbarco angloamerican in Marocco e Argeria, feççe seguito a costituçion do comitáto françeize de libiaçion, capezao da-o generâ [[C. De Gaulle]]. Ebban alloa avío in França e in tutti i paixi occupæ da-i Tedeschi (ma ascì in Italia) e açioin da rescistença: sciopperi, sabotaggi e a guerriggia di partixen. == A battaggia de l'Atlantego == Da-o prinçippio do conflito scin a-o mazzo 1945, ebbe lœugo inte l'Atlantego o confronto tra i alliæ e e forçe de l'Asse pe o controllo de rotte de navegaçion dœuviæ da-i primmi pe i rifornimenti di armamenti e mateie primme. A-o prinçippio da guæra o naviggio de superfiçie pesante franco-britannego o l'ea enormemente supeiô a quello tedesco. A guæra de corsa a scentò doppo l'eliminaçion da coraçâ tedesca [[Graf von Spee]] inti ægoe do [[Río de la Plata]] (17 dexembre 1939) e i sottomarin, comme za inta primma guæra, vègnan a costituî o nerbo da flotta navâ tedesca. A lotta contra i ''U-Boot'' a se feççe pe i alliæ progrescivamente ciu fadigosa: l'armiagio [[Karl Dönitz|K. Doenitz]] into 1940 o l'aveiva costituio a Lorient, in [[Bretagna]], un comando centrâ, che in sce-a base di dæti informativi recugeiti da l'aviaçion o l'impartiva i ordini a-i sottomæn pe guidâli, durante a nœutte, a-a preiza de contatto. I Ingreixi provviddan a-a difeiza munindo de re' paascilui e nave destinæ a occupâ e poxiçioin esterne di convolli, con de nœuve fregatte a grande aotonomia, co-o scistema de rifornî in mâ o naviggio de scorta meno effixente, accrescendone l'aotonomia, con l'impiego de aerrei de ciu grande raggio e, sorvetutto, a traverso a realizzaçion progresciva de nave portaerrei de scorta. A battaggia a conobbe de faze alterne, ma inte l'arvî-mazzo 1943, l'introduçion, pe a localizzaçion di sottomarin, de nœuvi appægi (radar e [[sonar]]), a misse in crixi a guæra tedesca a-i convolli di alliæ, e solo in parte i Tedeschi poettan, verso a fin do 1944, repigiâ o so cian de guæra a-i convolli applicando a-i ''U-Boote'' di nœuvi dispoxitivi (''[[Schnorchel]]'') che consentivan una prolongâ immerscion, a-o repao da l'offensciva æro-navâ avversaia. == A campagna d'Italia 1943-45 == A-a conferença alliâ de [[Casablanca]] (14-24 zenâ 1943) fu deciso l'avertua do segondo fronte e ghe prevarse a texi do sbarco in Siçilia e de l'invaxon de l'Italia. Inta nœutte tra o 9 e o 10 luggio 1943, fu sferrao l'attacco anfibbio contra l'isoa, ch'a caze' o 17 d'agosto. A-a cheita do fascismo (25 luggio 1943) seguì e trattative do nœuvo governo [[Pietro Badoglio|Badoglio]] co-i alliæ, che porton o 3 de settembre, co-a firma de l'armistiçio de [[Cascibbile]], a-a reiza incondiçionâ. L'8 de setembre, con l'annonçio de l'armistiçio, e forçe tedesche occupon a penisoa e frontezzon o sbarco effettuao o mæximo giorno da-i alliæ a [[Salerno]]. Co-a disgregaçion de superstite forçe armæ italiañe, començò l'occupaçion tedesca da capitâ, abbandonâ da-o re e da-o governo che a [[Brindisi|Brindixi]] pigion contatto co-i alliæ, a scianco di quæ, o 13 d'ottobre, l'Italia a l'intrò in guæra contra a Germania, mentre a [[Salò]] se formava sotta o controllo tedesco o governo da [[Repubbrica Sociâ Italiaña]] goidòu da-o capo do fascismo [[Benito Mussolini]]. Aretiæse a N de [[Napoli|Nappoli]], insorta o 27 de settembre, mentre e forçe statunieize sbarcavan a [[Anzio|Ançio]] (22 zenâ 1944), i Tedeschi oppozan una tenaxe rescistença in sce-a [[linnia Gustav]], ch'a vègne infin stoccâ co-in attacco a [[Cascin]] (11-19 mazzo 1944); seguì l'avançâ alliâ verso Romma, liberâ o 4 de zugno. E forçe tedesche, abbandonâ l'Italia centrâ, s'atteston in sce-a [[linnia Gotica]] longo l'Appennin tosco-emilian: o fronte apeninnego o crollò doppo una nœuva offensciva alliâ e l'eserçito tedesco, tra o 9 e o 24 arvî, o fu dexintegrao. Into 1945 son cheite inti màn di partigén træ çittæ do nòrd: Turin, Milan e Zêna, marcando coscì a fin da guæra pe l'Italia. Into particolâ, a-i 25 d'arvî do 1945 e truppe tedesche se son retiæ da Zêna sotta un [[A réiza di tedeschi a Zêna|accòrdio co-e fòrse partigiañe]]. A-i 29 d'arvî do 1945 l'é stæto firmòu a reisa incondiçionâ de truppe tedesche in Italia, ma o combattimento o l'é anæto avanti inte quarche aria do Veneto e do Trentin-Erto Adixe fin a-o prinçipio de mazzo. == O sbarco in Normandia e o doggio fronte == === O fronte occidentâ === O segondo fronte, recesto da-i Sovietichi pe alleggerî a prescion tedesca, o fu averto co-o [[sbarco in Normandia]] (opiaçion ''Overlord''), mentre o comando tedesco o l'aveiva concentrao i so sforçi difenscivi in sce-o Passo de Calais, cappolinia do scurçaiœu pe a [[Ruhr]]. O ''Westwall'' o fu rinforçao inte l'inverno 1943-44, doppo a nomina de [[Erwin Rommel|Rommel]] a ispettô do [[Vallo Atlantego]]. O sbarco o l'ebbe lœugo o 6 de zugno tra a penisoa do [[Cotentin]] e e ciazze do [[Calvados]]. E forçe alliæ, a-o comando de [[Dwight D. Eisenhower|D.D. Eisenhower]], ean preponderante a tæra e in sce-o mâ; a mæxima aviaçion tedesca a poeiva consciderâse finia (into giorno decixivo do sbarco, a ''Luftwaffe'' a l'effettuò 70 sciortie contra e 10.585 di avversai). Concluzase a battaggia de ciazze co-a rottua de [[Avranches]] do 1° d'agosto, i Tedeschi, pe evitâ l'açerciamento evacuon rapidamente a França sciña a-a Mœusa. O sbarco in [[Provensa|Provença]] (opiaçion ''Anvil''), do 15 d'agosto, o l'accelleró a marcia alliâ verso E e o l'apportò forçe nœuve pe i eventi succescivi. O 19 agosto insorse contra i Tedeschi Pariggi, dove C. De Gaulle o zonse o 25 succescivo. A battaggia de riconquista da França a l'ea terminâ e stava pe començâ a conquista da Germania. === O fronte orientâ === Co-a terça campagna invernâ do 1943-44 e co-a quarta campagna estiva do 1944, i Sovietichi, a superioritæ di quæ in sce-i Tedeschi a l'ea ormai noteive in ommi e in armamenti, s'inverson in sce l'Œüropa orientâ, portandose contemporaniamente in sce-a [[Vistola]], inti Balchen e in Ungaja, scin a [[Budapest]]. == A fin da guæra == === Œüropa === [[File:Ruins of the Reichstag in Berlin, 3 June 1945. BU8573.jpg|thumb|E rovinn-e do Reichstag a Berlin a-i 3 de zugno do 1945|261x261px]] O fallimento de l'offensciva lanciâ a dexembre inte l'âtocian de [[Ardenne]] o l'aggravò a situaçion tedesca, reiza da pœu despiâ da-o scadenamento de l'offensciva sovietica da Vistola (zenâ 1945), ch'a costrinse i Tedeschi a recegâ in sce l'[[Oder]], urtima linia de rescistença in sce-o fronte orientâ a proteçion de Berlin. In sce-o fronte occidentâ, o 10 março 1945 i alliæ stabilin una primma testa de ponte in sce-a drita do [[Ren]] e o 23, mentre l'URSS a començava a battaggia de Vienna, pilastro da difeisa tedesca a sud-est, començon con un lanço de paacheitisti a gigantesca opiaçion finâ de l'otra Ren. Cheita Vienna o 13 arvî, o 16 i Sovietichi començon a [[battaggia de Berlin]], preiza o 2 de mazzo, doppo o suicidio de Hitler (30 arvî). O 7 de mazzo, a Reims, fu firmao a reiza sença condiçioin da Germania a-i Anglo-americhen; o giorno succescivo, a Berlin, quella a-i Sovietichi. === Estremmo Oriente === L'offensciva alliâ into 1943 e l'avançâ statunitense into corso do 1944 aveivan determinao una nœuva situaçion int'o scacchê bellico do Paxiffego. A conquista de Feipiñe a l'arvì a via a l'invaxon do mæximo Giapon: occupao [[Iwo Jima]] (frevâ 1945) a março i Statunitensci sbarcon inte Isoe [[Okinawa]]. O scontro, aeronavâ e terrestre, o se protrasse scin a zugno, quande l'isoa a caze', mentre i alliæ liberavan squæxi tutta a Birmania e aquixivan o dominio assolúo do çê in Ciña. Nonostante a squæxi totâ destruçion de risorse belliche, o Giappon o rescistette, capitolando solo doppo l'esploxon, aotorizzâ da-o prescidente statunitense [[Harry Truman|H. Truman]], da [[bomba atommica]] in sce-e çittæ de [[Hiroshima]] (6 agosto) e [[Nagasaki]] (9 agosto; int'o mæximo giorno l'URSS a l'arvì e ostilitæ contra o Giappon). A reiza a fu firmâ o 15 d'agosto. == I trattæ de paxe == I problemi da paxe ean stæti affrontæ da USA, URSS e Gran Bretagna za into corso do conflito inte conferençe de [[Teheran]] (28 novembre-1° dexembre 1943) e [[Jalta]] (4-12 frevâ 1945) co-a comuña enonçiaçion de di prinçipi ideæ e politeghi e pe a definiçion, precizâ a Jalta, de rispettive sfee d'influença into mondo. Inta conferença de [[San Francisco]] (25 arvî-15 zugno 1945) fu stabilii i statuti da futua organizzaçion societaia internaçionâ, e [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Naçioin Unie]]. I ministri di Esteri de URSS, USA, Gran Bretagna e França elaboron i trattæ de paxe inte l'arvî-luggio 1946. A Parigi fu sottoscrito (10 frevâ 1947) quelli riguardanti a Finlandia, a Romania, a Bulgaia, l'Italia e l'Ungaia. I trattæ imponeivan de sançioin economiche (riparaçioin) e giuridiche (puniçioin di criminæ de guæra; impegno de istituî e libertæ democrateghe), mezue de disarmo, e vaste diminuçioin de territoio metropolitan e coloniâ (pe queste urtime s'amie a stoia di scingoli stæti). I contrasti politeghi deliniæse into doppoguæra fra i alliæ impedin a definiçion do trattao de paxe co-a Germania. A quello co-o Giappon, sottoscrito o 7 settembre 1951 a San Francisco da 48 stæti membri de Naçioin Unie, no aderì l'URSS, che into 1956 a concluse co-o Giappon un trattao bilaterâ. O trattao de paxe con l'Aostria o fu concluso a Vienna o 15 mazzo 1955. == Carattere e conseguençe da guæra == I elementi essençiæ che contradistinguan a segonda g. son connesci inançitutto a-o carattere ideologico e totâ do conflito. Into conflito i alliançe naçionæ acaton un carattere de çernia politica, civî, etica; ôtr'a ço, no solo o s'esteize a-i 5 continenti ma o penetrò profondamente inta popolaçion civî, coingugendoa segge attraverso e deportaçioin, i bombardamenti de çittæ, i sterminni, segge attraverso e formaçioin combattenti voentaie civî. In sce-o terren streitamente militâ, i protagonisti fun o [[caro armao]], ch'o liquidò a guæra de trincea e o restituì o primato a l'attacco, e l'aerreo da bombardamento, l'uso estenscivo do quæ o fu fonçionâ tanto a-a destruçion di obiettivi militæ quanto a-a demoralizzaçion de popolaçioin e a-o scompaginamento da vitta civî; so estremmo sviluppo o s'ebbe con l'impiego di miscili ([[V1]] e [[V2]] tedesche inta [[battaggia d'Inghiltæra]]) e, tanto ciu, con l'uso de l'arma nucleâ (conseguia attraverso un'affannosa competiçion scientiffega tra Statunieixi e Tedeschi) ch'a pose fin a-o conflito arvindo l'era atomica. Inallumieivi fun i sviluppi de l'industria bellica e applicâ; inte tutti i paixi belligeranti o sforço produttivo o fu strenno e guaagnante risurtò a coaliçion ciu forte in sce-o cian economico. A pratica de l'anientamento do nemigo a l'appâ centrâ into complesso do conflito. O regimme naçionalsocialista tedesco o l'applicò innançitutto a l'interno ancon in periodo de paxe, inandiando o pianificao sterminnio de minorançe raçiæ e politiche. No meno sanguinenta fu a risposta alliâ (pres., co-o [[bombardamento de Dresda]] e quelli de Hiroshima e Nagasaki), sciben che priva de motivaçioin ideologiche che caratterizzavan l'aggrescivitæ di primmi. A-a fin do conflito fu calcolao ciu che 50 mioin de morti (30 inta sola Œüropa), oltre 2/3 di quæ civî. A risposta internaçionâ a-o disegno naçionalsocialista a divègne efficaxe quande una larga alliança a contrapoze a l'espanscionismo de l'Asse una coordinâ força de contegnimento e contrattacco; a questa força dette un apporto a rescistença, saiv'a dî i movimenti de liberaçion de naçioin occupæ da l'Asse ò de l'Asse mæximo, e ço o contribuì a deliniâ o carattere sovranaçionâ e etico, oltre che ideologico, da guæra. E conseguençe politiche da segonda g. s'inseiscian inte questo quaddro. I Stati Unii d'America ean sciortii definitivamente da-o tradiçionâ isoaçionismo, sopportando una parte sostançiosa do sforço bellico, e aveivan contribuiio in moddo decixivo a-a vittoia alliâ, aseguandose pe l'avegnî un rollo preminente inta politica mondiâ. Pe di âtri versci, l'URSS a l'emerzette da-o conflito stremâ ma co-in enorme prestigio pe avei bloccao in direçion orientâ l'espanscion tedesca. Inte una scituaçion inta quæ i âtre potençe vinçitrixe ascì ean affrite da di giganteschi problemi de ricostruçion, fu in gio a-i doi grandi stæti che se riorganizzò a vitta politica mondiâ (in sce-o terren internaçionâ, into 1945 nasceiva l'[[Organizaçion de Naçioin Unïe|Organizzaçion de Naçioin Unie]], ch'a l'assegnava un rollo preponderante a 5 potençe vinçitrixe: USA, URSS, Ciña, Gran Bretagna, França). Into contempo, l'alliança do periodo bellico a se trasformò rapidamente in rivalitæ portando a una divixon de l'Œüropa e do mondo inte sfee d'influença; questo nœuvo equilibbrio bipolâ (costituiose inti anni 1945-49) o l'aviæ contraddistinto a politica mondiâ scin a-a disgregaçion do blocco sovietico (1989). Inte questo senso, a reünificaçion tedesca (1990) a l'ha costituio de fæto a soluçion da prinçipâ de pendençe politico-territoriæ arestae averte doppo o conflito. == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Goære]] 13pfvgz8o6ogs9itc12xxfjfzd7g52f 272954 272951 2026-08-08T10:20:15Z Luensu1959 1211 /* A campagna d'Italia 1943-45 */ nòtta 272954 wikitext text/x-wiki {{ZeneiseP}} [[Immaggine:Nagasakibomb.jpg|miniatura|A bomba atommica bûtä in scio Giappón|299x299px]] '''Segonda guæra mondiâ''', conflito into quæ fu coingugeito squæxi tutti i paixi do mondo, combattúo da-o 1939 a-o 1945. I prinçipæ contendenti fun [[Regno Unïo|Gran Bretagna]], [[Fransa|França]], [[Stati Unïi d'America|Stati Unii]] d'America e [[Union Sovietica]] da una parte, [[Germania]], [[Italia]] e [[Giappon|Giapon]] da l'âtra. A fu una guæra totâ sotta diversci aspetti: giograffego, perché a l'interessò tutti i continenti; economico, perché a costrinse i paixi coingugeiti a un sforço produttivo sença precedenti; idiologgico, perché combattua pe di idiæ radicalmente contrapposti; demograffego, perché a coingugette a popolaçion civî in pâ mezua de forçe militæ. == E premisse == === O fallimento da Societæ de Naçioin === I presupposti do [[trattao de Versailles]], che addossavan a-a Germania e a l'[[Austria|Aostria]] a responsabilitæ da primma guæra, no poeivan a-a longa êse açettæ da-i Tedeschi; d'âtra parte, e condiçioin finançiaie e territoriæ imposte a-a Germania, mentre da un lao ean troppo due, da l'âtro no ean suffixente a impedíne a resurreçion militâ e industriâ. De fæto, e claosole do trattao costituin o terren de cortua pe una renascita do militarismo e do naçionalismo tedesco. Atre menaççe a-a paxe s'andon addensando into corso di anni 1930, mostrando a deboleçça da [[Societæ de Naçioin]]. L'impreiza giapponeize in [[Manciuria]] (1931-32), co-a costituçion do stæto vassallo do [[Manchoukuo]], a l'inferse un primmo corpo a-o prinçippio da segueça collettiva e a se concluse co-a sciortia do Giapon da-a Societæ de Naçioin, abbandonâ into 1933 da-a Germania ascì, doppo o fallimento da Conferença de [[Zenevia]] pe o disarmo. Mentre o governo nazista o dava libera attuaçion a un masciscio incremento de forçe militæ, in violaçion de limitaçioin imposte da-o trattao de paxe, areston ascì prive de efficaxe applicaçion e sançioin decretæ da-a Societæ de Naçioin contra l'Italia quande a l'attaccò l'[[Etiòpia|Etiopia]] (1935). Quande a Germania o riocupò militarmente a [[Renannia]] (7 março 1936), a fu a Gran Bretagna, int'o spiito proprio da diplomaçia tradiçionâ votta a un equilibbrio de forçe, pe contrastâ in Œüropa l'influença de [[Union Sovietica|URSS]], França e Italia, a negâ o so consenso a un intervento attivo da Societæ de Naçioin. A sciortia formâ de l'Italia fascista da-a Societæ de Naçioin into dexembre 1937 a ne sançionò definitivamente a crixi. === E relaçioin internaçionæ === A conquista de l'Etiopia a l'aveiva visto a Germania nazista a scianco de l'Italia fascista: o ligamme o se rafforçò con l'accordio in sce l'annescion tedesca de l'Aostria (11 luggio 1936), a nascita de l'[[asse Romma-Berlin]] (incontro [[Adolf Hitler|Hitler]]-[[Galeazzo Ciano|Ciano]], 20-24 ottobre 1936), e a comun politica risguardo a guæra civî in [[Spagna]] (1936-39), dove se mezuon pe a primma votta direttamente e forçe do fascismo e de l'antifascismo eüropeo. Da alloa a scena politica internaçionâ a fu dominâ da-e manifestaçioin violente da voentæ de potença germanega. Into março 1938 s'ebbe l'annescion tedesca de l'Aostria. L’accordio de [[Monego de Bavèa|Monnego]] do settembre 1938, ch'o l'aotorizzò a Germania a occupâ i [[Sudeti]] o sarvò provvisoiamente a paxe ma, doppo l'annescion di Sudeti, l'occupaçion tedesca de [[Boemmia]] e [[Moavia]], co-a conseguente dissoluçion da [[Cecoslovacchia]] (15 março 1939), a reize ciæa a-a classe dirizente britannega l'imposcibilitæ da polittica de ''appeasement'' scin a alloa perseguia. O governo de [[Londra]] o l'approvò di ingenti stançiamenti pe e forçe armæ e a coscriçion obrigatoia. O 22 mazzo 1939 fu concluso a [[Berlin]] l'alliança italo-tedesca (notta ascì comme [[patto d'âçâ]]). O patto de no aggrescion tedesco-sovietico ([[patto Ribbentrop-Molotov]]), sciglao o 23-24 agosto 1939, in vista de l'attacco a-a Polonia, o costituì l'antecedente immediao de l'attacco tedesco a-a Polonia e quindi da nœuva guæra mondiâ. O 1° settembre 1939 a Polonia a fu invasa; o 3 França e Gran Bretagna deciaron guæra a-o ''Reich''. L’Italia scin da-o 1° settembre aveiva invece deciarao a "no belligerança", l'astenscion da-o conflito essendo imposta tanto da l'imprepaaçion militâ e morâ do paize, quanto da l'ostilitæ da coroña e de gran parte de mæxime sfee dirizzente fasciste. == O conflito in Œüropa: 1939-40 == === Polonia e Finlandia === [[File:A Finnish Maxim M-32 machine gun nest during the Winter War.jpg|thumb|Sordatti da Finlandia se diféndan da l'invaxon di sovietichi|250x250px]] Superioî in numero e provviste de mezi coraçæ e de l'appoggio de l'aviaçion, e forçe tedesche liquidon rapidamente a rescistença da Polonia, che o 15 de settembre a fu invasa da-e truppe sovietiche ascì. O 28 de settembre ([[Varsavvia|Varsavia]] a l'ea cheita o giorno primma) a firma de un trattao fra Germania e URSS a definì i rispettivi possesci inta Polonia e e zone d'influença de doe potençe in Œüropa orientâ. Occupæ [[Letònia|Lettonia]], [[Estònia|Estonia]] e [[Litoània|Lituania]], i Sovietichi attaccon a [[Finlandia]] (30 novembre), ch'a l'aveiva refiao de cescioin territoriæ e ch'a capitolò doppo una strennoa difeiza (março 1940). === Danemarca e Norveggia === Respinta da Gran Bretagna e França un'offerta de paxe (6 ottobre 1939), a Germania a mesciò contra a [[Danemarca]] e a [[Norveggia]] (9-27 arvî 1940) pe procuâse una linnia de base pe circondâ a Gran Bretagna. A Danimarca, territorialmente contigua, a fu occupâ sença rescistença inte poche ôe; o rappido successo de l'attacco a-a Norveggia o fu dovúo a-a superioritæ aerria da Germania, ch'a ghe consentì o dominnio do [[Skagerrak]] e a sconseggiò l'Amiraliato de Londra da l'impegnâse a fondo inte una zona lontaña da-e proprie baze. === Paixi Basci, Belgio e França === Con l'attacco contra l'Occidente, començao o 10 mazzo 1940, inti [[Paixi Basci]] i Tedeschi costrenzettan a-a capitolaçion l'eserçito olandeize in 5 giorni. O 13 de mazzo aveivan sfondao ogni difeisa fra [[Namur]] e [[Sedan]]. O comando françeize, percose a rottua in sce-a [[Mœusa]] a mezuava solo 50 km e a [[linnia Maginot]] a l'ea intatta, o pensò che foise suffixente concentrâ de truppe de riserva, a N e a S de colonne nemighe de sfondamento, pe tamponâ o versamento e pigiâ ciu tardi l'offensciva. Ma o no l'ea preparao a sostegnî una guæra manovrâ da-e gren unitæ coraçæ tedesche. De catastrofe in catastrofe (o Belgio o s'arreize o 28), a [[battaggia da Manega]] a se concluse, o 3 de zugno, co l'ariescia evacuaçion de truppe britanneghe da [[Dunkerque]]. O 5 de zugno, co-a [[battaggia de França]] començò l'urtima fase da campagna de l'Ovest: da-o 5 a l'11 de zugno, l'eserçito françeize o fu annintao e o 22 de zugno, a Rethondes, a França a firmò l'armistiçio co-a Germania, e o giorno doppo con l'Italia, intervegnua o 10 zugno. Tra e conseguençe politiche do crollo françeize gh'è da includde o rafforçamento de l'asse co-a firma do [[Patto tripartio]] (27 settembre 1940) tra Germania, Italia e Giapon. === A battaggia aerrea d'Inghiltæra === O successo radicâ e in mezua no prevista in sce-a França o poze a-o comando tedesco o problema de un grande sbarco in Gran Bretagna, che, guidâ aoa da [[Winston Churchill|W. Churchill]], a l'aveiva respinto de nœuve proposte de paxe (19 luggio 1940). Hitler e o generâ [[Alfred Jodl|A. Jodl]], aotoî do cian d'invaxon, se propozan ançitutto a conquista da superioritæ æia in sce-a Manega, in moddo da interdî dieivemente i ægoe de quello mâ a-a Mariña britannega. Un masciscio attacco æio tedesco, attuao tra l'8 d'agosto e o 31 d'ottobre (ma scin a-o mazzo succescivo saieivan proseguii i bombardamenti notturni inte çittæ industriæ), o se concluze con l'insuccesso. L'aviaçion tedesca, pe a mancança de bombardê a grande aotonomia de xœuo, a se rivelò impotente a sottopoñe l'intrego territoio nemigo a di attacchi pesanti, prolongæ e precixi. I Ingreixi, superioî inte l'addestramento a-o xœuo strategico, se zovon ôtr'a ço do [[radar]], ancon ignotto a-i Tedeschi. O fallimento da battaggia aerrea d'Inghiltæra o l'ebbe de conseguençe risolutive in sce l'exito da guæra, perché a Gran Bretagna a mantègne o controllo æio da Manega e a Germania a dovette renonçiâ a-o cian d'invaxon progettao. === L'intervento de l'Italia === O 10 de zugno l'Italia a l'aveiva diciarao guæra a-a França e a-a Gran Bretagna, inte l'errâ convinçion che e sciorte do conflito foisan decize. E opiaçioin (battaggia de Alpi Occidentæ) contra a França, ormai desfæta, se desgugettan fra o 21 e o 23 de zugno e fun sospeize o 24 con l'armistizio de [[Villa Incisa]]. Pe l'Italia inte un primmo periodo a guæra a l'ebbe comme tiatro escluxivo o Mediterrannio: e battagge de [[Punta Stilo]] (8-9 luggio 1940) e de [[Cappo Teüladda]] (27 novembre 1940) mostron l'inferioritæ strategica da Mariña italiaña pe a mancança de nave porta-aerrei; a scituaçion italiaña a s'aggravò urteriomente pe l'attacco aerreo de sorpreiza contra a flotta concentrâ a [[Taranto]] (11 novembre). Inta battaggia de [[Cappo Matapan]] (27-28 março 1941), l'uso notturno do radar da parte britannega o l'aviæ aggravao a sconfita da flotta italiaña, ch'a no l'aviæ ciu posciúo contrastâ a superioritæ nemiga. == A guæra in Affrica == [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|Cariarmæ tedeschi de l'Afrika Korps inte l'Affrica settentrionâ into 1940-1941|250x250px]]Inte l'[[Africa Orientâle Italiann-a|Affrica Orientâ Italiaña]] l'intrâ de l'Italtia into conflito a portò l'Asse a contatto con l'Impeo britannego in [[Egitto]], [[Sudan]], [[Uganda]], [[Kenya]], [[Somalia]], pe una frontea de circa 6000 km. Inte ciu lontañe regioin do so impeo d'Africa o stæto Maggiô britannego, pe guaagnâ tempo e pe risparmiâ energie e ommi, o l'abbandonò e zone ciu menaççæ da-a sciacante supeioitæ iniçiâ italiaña: coscì fu evacuao a Somalia britannega. A controffensciva a fu preparâ contemporaniamente in Affrica Orientâ e in [[Libia|Libbia]]: into primmo territoio, pe o netto squilibbrio de forçe opposte, doppo circa un anno e mezo de opiaçioin, a difeisa italiaña a no poette evitâ a vittoia britannega (6 arvî 1941, capitolaçion de [[Addis Abeba]]; 27 novembre 1941, cheita de [[Gondar]], urtimo presciddio italian in Etiopia a depoñe i arme). In Affrica settentrionâ, doppo l'occupaçion de [[Sciddi Barrani]] a œuvia de l'Eserçito italian comandao da [[Rodolfo Graziani|R. Graziani]] (12 settembre 1940), i Ingreixi, a-o comando do generâ [[Archibald Percival Wavell|A.P. Wavell]] sferron un'offensciva (8 dexembre 1940-9 frevâ 1941) ch'a se spinse scin a [[Bengaxi]], menaççando gravemente in Affrica l’Italia. L'intervento de rinforçi æii tedeschi e de un rezimento coraçao (''Afrika Korps''), a-o comando de [[Erwin Rommel|E. Rommel]] o l'invertì i rapporti de forçe: fra o 28 março e o 29 arvî 1941, e forçe britanneghe, inte una scituaçion de netta inferioritæ (tanto ciu che o governo o l'aveiva disposto che una parte de l'armâ da [[Cirenaica]] a foise inviâ in [[Grêcia|Grecia]]), fun costreite a l'abbandon da Cirenaica. Restava in man britannega [[Tobruk]], importante punto d'appoggio pe e futue opiaçioin, inutilmente ascidiâ da-e forçe de l'Asse. == O conflito into 1940-41 == === E campagne de l'Asse in Grecia e inti Balchen === A guæra d'aggrescion contra a Grecia intrapreiza da l'Italia o 28 ottobre 1940, doppo un'iniçiâ penetraçion into settô de l'[[Epio]], pe l'incagnia rescistença grega a s'ea resciorta inte un sostançiâ fallimento, costrenzendo i armæ italiañe a retrocedde, subindo forte perdie, in poxiçion ciu vexiña a-i porti de sbarco. Pe rafforçâ a scituaçion de l'Asse inta region barcanega, compromissa da-i insuccesci da campagna italiaña in Grecia, Hitler o l'accentuò a prescion in sce-a [[Bulgarîa|Burgaja]], che o 1° março 1941 a l'aderì a-o Tripartio; pe frontezzâ e conseguençe do corpo de stæto antinazista in [[Iugoslavia]] (27 março 1941), o 6 d'arvî començò a campagna pe l'occupaçion da Iugoslavia, che o 18 a fu costreita a l'armistiçio. Intanto, i armæ tedesche provegninte da-a Burgaia occupâ intron in [[Traxa]]; a [[linnia Metaxàs]] (eretta inta zona de confin da Grecia co-a Bulgaja) a fu rapidamente agïâ e e masse coraçæ tedesche razonsan [[Salonicco]] dove, doppo o rembarco do corpo de spediçion britannego, o 23 d'arvî fu firmao l'armistiçio tra Grecia e potençe de l'Asse. Padroin de Salonicco, da valle do [[Vardar]] e da conca de [[Monastir]], i Tedeschi occupon doppo una rapida campagna tutta a Grecia (3 mazzo 1941) e inte 24 giorni fu compia a conquista aerria de [[Cretta]]. == A primma campagna contra l'URSS == Doppo o van tentativo de cegâ a Gran Bretagna e de persuadde a Spagna a-a collaboraçion militâ, Hitler, into timô de un intervento soviettico contra a Germania, o decise de invadde l'URSS, ch'a l'aveiva conquistao di territoi a O (zugno 1940, annescion di stæti balteghi, aquixiçion da-a [[Romania]] de [[Bessarabia]] e [[Bucovina]] settentrionâ). In gaa sotterrannia co-a diplomaçia sovietica, l'Asse o conseguì di decixivi succesci in Œüropa centro-orientâ: adexon (novembre 1940) a-o Tripartio de [[Ungherîa|Ungaja]] e Romania (seguie da-a Burgaja); doppo l'occupaçion de Iugoslavia e Grecia, a [[Vienna]] o 23 arvî a diplomaçia italo-tedesca a sanciva a nascita do Nœuvo orde balcanego: condominio de l'Asse in sce-a [[Slovenia]], assegnaçion da costa dalmata a l'Italia, ch'a l'ótegniva ascì o protettoato in sce-o ricostituio [[Montenéigro|Monteneigro]], di compensci territoriæ inta Iugoslavia a Ungaixi e Burgai (questi urtimi s'ingrandivan ascì a speize da Grecia). Consolidâ a proprio favô a scituaçion strategica, a Germania a començò o 22 zugno 1941 e opiaçioin de guæra contra l'URSS. O cian d’attacco ([[opiaçion Barbarossa]]) o fu quello de totâ anientamento ideao da Hitler, portao a sottovalutâ a conscistença militâ do nemigo. A strategia de l'Armâ rossa, a-a quæ se dovette a sarveçça de l'URSS, a fu de impegnâ o nemigo quante ciu a longo poscibile, sarvo, a-o momento crittico, sottraise a-o combattimento fandose scuo do spaçio: fun interposte distançe sciña de 250 km, in moddo da esaorî e formaçioin motocoraçæ, che zonzeivan a-a fin da tappa prive de carburante; ôtr'a ço, percose çittæ e campagne vegnivan destrute segondo a tattega da "tæra bruxâ", i complesci coraçæ tedeschi arestavan fermi in atteiza di rifornimenti. Ascì pe o ritardo imposto a l'avançâ da-i complesci difenscivi da linnia [[Iosif Stalin|Stalin]], solo che o 10 novembre 1941 e forçe tedesche affronton o scistema difenscivo de [[Mosca (çittæ)|Mosca]]: quande o 6 de dexembre, doppo di giorni de combattimenti sostegnui inte ciu avverse condiçioin de climma e de terren, o meccanismo da ''Wehrmacht'' concentrao contra Mosca o cessò de fonçionâ, i Sovietichi s'asbrion inta primma controffensciva d'uverno. === A diplomaçia alliâa === Inte l'agosto 1941 se manifeston za i effetti politico-diplomatteghi da nœuva aggrescion tedesca: un accordio anglo-sovietico o portò a l'occupaçion comuña de l'[[Iran]], indispensabile ponte de transcito pe i rifornimenti che da-a Gran Bretagna alimenton a rescistença sovietica. Into frattempo, con l'applicaçion do ''Lease and Lend Act'' (11 março 1941), una poderosa corente de agiutti militæ a-e democraçie a s'ea messa in movimento da-i [[USA]], dove o Congresso scin da-o 1937 o l'aveiva abbandonao a politica isoaçionistega dando iniçio a-o riarmo da naçion. O 14 agosto 1941 [[Franklin Delano Roosevelt|F.D. Roosevelt]] e Churchill s'incontron a Argentia ([[Tæranœuva]]) pe a compilaçion da [[Carta atlantega]], ciæa manifestaçion do propoxito statunitense de parteçipâ direttamente a-a guæra. === L'attacco giapponeize === Contra i USA o 27 settembre 1940, a l'undeman da sconfita françeize, o Giapon o l'aveiva aderio a-o Patto tripartio ch'o-o ligava a Germania e Italia co-o scopo ch'o servisse a-i so propoxiti de penetraçion inte l'Axia orientâ. In effetti, l'attezamento de sostançiâ conlaboaçion imposto a-o goerno françeize da-a Germania o consentì a-o Giappon de sottomette gradualmente into 1940-41 tutta l'[[Indociña]] françeize. Otr'a êse fonte preçiosa de mateie primme, o possesso do [[Sud-Est axiatego]] o doveiva servî pe rescinde ogni contatto di USA co-a [[Ciña]] e l’intrega Axia orientâ, scin a [[Scingapô]]; una votta sconfita a Ciña con l'occupaçion de vie de rifornimento statunieize in [[Birmania]], i Stati Unii saieivan stæti infin costreiti a riconosce a preminença do Giappon inte l'[[Estremmo Oriente]]. I strepitoxi ma inluzói succesci riportæ da-i Tedeschi inta campagna de [[Ruscia]] de l'estæ-aotunno 1941 aveivan convinto i circoli militæ niponneghi che a rescistença sovietica a stesse pe crollâ e che foise zonto pe o Giappon o momento d'inseise into conflito in atto in Occidente. Mentre ch'ea in corso de trattative diplomateghe con [[Washington D.C.|Washington]], o 7 dexembre 1941 (un'ôa primma che avesse lœugo a-a [[Casa Gianca]] l'odiença recesta da-a rappresentança diplomatica giaponeize) o governo do generâ [[Hideki Tōjō|H. Tojo]], mediante l'attacco de [[Pearl Harbor]] o dette repentiñamente iniççio, a-a guæra co-i USA (Italia e Germania intrian in guæra contra i Stati Unii l'11 dexembre). O 10 dexembre, 2 unitæ britanneghe a grande raggio d’açion, a ''Repulse'', e a ''Prince of Wales'', fun affondæ into Paxiffego. Inte 4 meixi, o Giappon o l'attuò a parte ciu importante do programma iniçiâ de espanscion territoriâ in Axia: a [[Thailandia]] invaza a se alliò co-o Giappon (21 dexembre), che da quello territoio o scadenò l'offensciva contra a [[Malaysia]] e Scingapô; [[Hong Kong]] o caze' a dexembre, a zenâ fun invase Birmania, [[Indie Orientæ Olandeixi]], [[Papua Neuva Guinea|Nœuva Guinea]], [[Isoe Salomon|Salomon]] e [[Filippinn-e|Feipiñe]]. === A conferença de Washington === Churchill e Roosevelt inta primma conferença de Washington (22 dexembre 1941-14 zenâ 1942) decidettan de concentrâ o sforço prinçipâ de guæra contra a Germania, a-o fin d'impedî l'attuaçion do so cian de controllo de tutto o potençiâ economico eüropeo mediante o sciaccamento de l'URSS e de restâ provizoiamente in sce-a difensciva into Paxiffego. Arestæ con poche coraçæ a dispoxiçion doppo Pearl Harbor, i USA costruin a ritmo accelerao e portaerrei, pe adeguâse a-e nœuve exigençe da tattica æronavâ. S'aseguon in tâ moddo o successo contra i Giapponeixi inte battagge do Mâ di Coali (7-8 mazzo 1942) e de [[Midway]] (4-6 zugno 1942), che sventon a menaçça diretta verso l'[[Australia|Aostrallia]]. == I opiaçioin belliche into 1942-43 == === A bataggia de Stalingraddo === [[Immaggine:RIAN archive 303890 A battery of Katyusha during the 1941-1945 Great Patriotic War.jpg|miniatura|250x250px|Bateria de [[Forgao (fœugo artifiçiâ)|forgai]] do tipo "''[[katioscia]]''" inta bataggia de Stalingraddo]] Inta posa invernâ, i Sovietichi aveivan riorganizzao i corpi coraçæ e sorvetutto rafforçao potentemente l'artigiaja anticaro, mentre e fornitue di Anglo-americhen seguivan una curva ascendente. In campo tedesco o sforço o vègne a gravitâ squæxi solo che in sce-o gruppo sud che, a-o comando de [[F. von Bock]], o l'aviæ dovúo destruzze i armæ sovietiche distribuie fra o [[Mâ d'Azov]] e a region de [[Kursk]], sfondâ tra [[Voronež]] e [[Šachty]], in sce-o vertixe de l'ansa do [[Don]] (de fronte a [[Volgograd|Stalingraddo]]), quindi, con un movimento de converscion, marciâ verso Mosca da tergo. O cian difenscivo sovietico o consciderava obiettivo fondamentâ o mantegnimento do settô de Voronež, pe evitâ l'ingugimento diretto de Mosca da Est. I succesci conseguii a luggio e inta primma decade d'agosto contra o nemigo in rotta ch'o l'abbandonava, deximao, di immensci teritoi, condussan l'âto comando tedesco a-a decixon de sottrae a l'armâ coraçâ de von Bock, diretta verso Stalingraddo, un bon terço di effettivi, pe asbrialo a-a conquista di petrolli do [[Caocaso]]. Coscì a ''Wehrmacht'' a s'atrovò a perseguî scimurtaniamente doi obiettivi separæ l'un da l'âtro da de distançe enorme inte quæ a mancança de vie de comunicaçion a rendeiva imposcibili i scangi di ommi e di mezi. L'attacco sovietico, nòtto co-o nomme de [[Operaçion Uran]] e lanciao o 19 novembre, aveiva imprexonao a VI armâ tedesca into settô de Stalingraddo, tra o Don e o [[Vorga]]. A controffensciva sovietica d'inverno, sviluppaase da-o 10 zenâ 1943, a recacciò i Tedeschi (março 1943), in sce-o medio [[Donez]]. L'exito da battaggia de Stalingraddo a segnò a fin de l'impulso offenscivo tedesco e dette avío a-a guæra de esaorimento, a tutto vantaggio da coaliçion anglo-russo-statunieize. A-a campagna de Ruscia piggiò parte di unitæ italiañe: o [[Corpo de Spediçion Italian in Ruscia]] (CSIR), a-o comando do generâ [[Giovanni Messe|G. Messe]] (luggio 1941-aotunno 1942), o fu succescivamente integrao con di âtre unitæ scin a razonze l'entitæ de una armâ (VIII armâ ò ARMIR, [[Armâ Italiaña de Ruscia]]), a-o comando do generâ [[Italo Gariboldi|I. Gariboldi]]. O combatté, inte de drammatiche condiçioin de inadeguateçça de mezi, a battaggia difensciva do Don. === A campagna d'Affrica, 1941-43 === O generâ britannego [[Claude Auchinleck|C. Auchinleck]], disponendo de truppe do [[Commonwealth de naçioin|Commonwealth]] doppo a capitolaçion de l'Africa Orientâ Italiaña e dœuviando i primmi mezi fornii in grande mezua da-i Stati Unii, o scadenò un'offensciva (11 novembre 1941-11 zenâ 1942) co-a quæ o l'ariescì a rioccupâ tutta a Cirenaica. O grosso de forçe mobili de l'Asse o l'aveiva però posciúo mettise in sarvo, e pochi giorni doppo o comando de l'Asse, riçevui di noteivi rinforçi, o sferrò a terça offensciva (21 zenâ-10 frevâ 1942), ch'a sorpreize i Ingreixi esaorii e i costrinse a retiâse da-a Cirenaica, a ecceçion do porto de Tobruk. Inta quarta e urtima offensciva de l'Asse (27 mazzo-30 zugno 1942), occupâ Tobruk (21 zugno) e cheita [[Marsa Matruh]], i Ingreixi fun inseguii sciña a l'istmo de [[el-'Alamèin]], dove o 30 e forçe italo-tedesche s'atteston. O nœuvo comandante ingleize, [[Bernard Law Montgomery|B.L. Montgomery]], o 23 d'ottobre o sferrò a terça offensciva britannega, travozendo o 3 novembre o diaframma difenscivo de el-'Alamèin. L'Asse o perdette l'iniçiativa de opiaçioin; i alliæ l'8 novembre sbarcon in [[Algerîa|Argeria]] e in [[Maròcco|Marocco]], portandose into frevâ 1943 a-i margini da [[Tunixia]], dove a [[Mareth]] e [[Akarit]] i Italien se difeizan validamente contra l'VIII armâ britannega. O 17 arvî-13 mazzo, i Angloamerichen sferron l'offensciva finâ, ch'a l' eliminò e forçe de l'Asse in Africa. L'11 mazzo, o generâ [[H.-J. von Arnim]] o firmò a reiza di Tedeschi, o 13 de mazzo s'arreise i Italien ascì. A-o sbarco angloamerican in Marocco e Argeria, feççe seguito a costituçion do comitáto françeize de libiaçion, capezao da-o generâ [[C. De Gaulle]]. Ebban alloa avío in França e in tutti i paixi occupæ da-i Tedeschi (ma ascì in Italia) e açioin da rescistença: sciopperi, sabotaggi e a guerriggia di partixen. == A battaggia de l'Atlantego == Da-o prinçippio do conflito scin a-o mazzo 1945, ebbe lœugo inte l'Atlantego o confronto tra i alliæ e e forçe de l'Asse pe o controllo de rotte de navegaçion dœuviæ da-i primmi pe i rifornimenti di armamenti e mateie primme. A-o prinçippio da guæra o naviggio de superfiçie pesante franco-britannego o l'ea enormemente supeiô a quello tedesco. A guæra de corsa a scentò doppo l'eliminaçion da coraçâ tedesca [[Graf von Spee]] inti ægoe do [[Río de la Plata]] (17 dexembre 1939) e i sottomarin, comme za inta primma guæra, vègnan a costituî o nerbo da flotta navâ tedesca. A lotta contra i ''U-Boot'' a se feççe pe i alliæ progrescivamente ciu fadigosa: l'armiagio [[Karl Dönitz|K. Doenitz]] into 1940 o l'aveiva costituio a Lorient, in [[Bretagna]], un comando centrâ, che in sce-a base di dæti informativi recugeiti da l'aviaçion o l'impartiva i ordini a-i sottomæn pe guidâli, durante a nœutte, a-a preiza de contatto. I Ingreixi provviddan a-a difeiza munindo de re' paascilui e nave destinæ a occupâ e poxiçioin esterne di convolli, con de nœuve fregatte a grande aotonomia, co-o scistema de rifornî in mâ o naviggio de scorta meno effixente, accrescendone l'aotonomia, con l'impiego de aerrei de ciu grande raggio e, sorvetutto, a traverso a realizzaçion progresciva de nave portaerrei de scorta. A battaggia a conobbe de faze alterne, ma inte l'arvî-mazzo 1943, l'introduçion, pe a localizzaçion di sottomarin, de nœuvi appægi (radar e [[sonar]]), a misse in crixi a guæra tedesca a-i convolli di alliæ, e solo in parte i Tedeschi poettan, verso a fin do 1944, repigiâ o so cian de guæra a-i convolli applicando a-i ''U-Boote'' di nœuvi dispoxitivi (''[[Schnorchel]]'') che consentivan una prolongâ immerscion, a-o repao da l'offensciva æro-navâ avversaia. == A campagna d'Italia 1943-45 == A-a conferença alliâ de [[Casablanca]] (14-24 zenâ 1943) fu deciso l'avertua do segondo fronte e ghe prevarse a texi do sbarco in Siçilia e de l'invaxon de l'Italia. Inta nœutte tra o 9 e o 10 luggio 1943, fu sferrao l'attacco anfibbio contra l'isoa, ch'a caze' o 17 d'agosto. A-a cheita do fascismo (25 luggio 1943) seguì e trattative do nœuvo governo [[Pietro Badoglio|Badoglio]] co-i alliæ, che porton o 3 de settembre, co-a firma de l'armistiçio de [[Cascibbile]], a-a reiza incondiçionâ. L'8 de setembre, con l'annonçio de l'armistiçio, e forçe tedesche occupon a penisoa e frontezzon o sbarco effettuao o mæximo giorno da-i alliæ a [[Salerno]]. Co-a disgregaçion de superstite forçe armæ italiañe, començò l'occupaçion tedesca da capitâ, abbandonâ da-o re e da-o governo che a [[Brindisi|Brindixi]] pigion contatto co-i alliæ, a scianco di quæ, o 13 d'ottobre, l'Italia a l'intrò in guæra contra a Germania, mentre a [[Salò]] se formava sotta o controllo tedesco o governo da [[Repubbrica Sociâ Italiaña]] goidòu da-o capo do fascismo [[Benito Mussolini]]. Aretiæse a N de [[Napoli|Nappoli]], insorta o 27 de settembre, mentre e forçe statunieize sbarcavan a [[Anzio|Ançio]] (22 zenâ 1944), i Tedeschi oppozan una tenaxe rescistença in sce-a [[linnia Gustav]], ch'a vègne infin stoccâ co-in attacco a [[Cascin]] (11-19 mazzo 1944); seguì l'avançâ alliâ verso Romma, liberâ o 4 de zugno. E forçe tedesche, abbandonâ l'Italia centrâ, s'atteston in sce-a [[linnia Gotica]] longo l'Appennin tosco-emilian: o fronte apeninnego o crollò doppo una nœuva offensciva alliâ e l'eserçito tedesco, tra o 9 e o 24 arvî, o fu dexintegrao. Into 1945 son cheite inti màn di partigén træ çittæ do nòrd: Turin, Milan e Zêna, marcando coscì a fin da guæra pe l'Italia. Into particolâ, a-i 25 d'arvî do 1945 e truppe tedesche se son retiæ da Zêna sotta un [[A réiza di tedeschi a Zêna|accòrdio co-e fòrse partigiañe]]. A-i 29 d'arvî do 1945 l'é stæto firmòu a reisa incondiçionâ de truppe tedesche in Italia, ma o combattimento o l'é anæto avanti inte quarche aria do Veneto e do Trentin-Erto Adixe fin a-o prinçipio de mazzo<ref>https://ilkidelle9stelle.it/quando-e-finita-la-seconda-guerra-mondiale-in-italia/#:~:text=La%20risposta%20migliore%20%C3%A8%3A%20la%20lotta%20fu%20vinta,pace%20e%20dalla%20nascita%20di%20nuove%20istituzioni%20politiche.</ref>. == O sbarco in Normandia e o doggio fronte == === O fronte occidentâ === O segondo fronte, recesto da-i Sovietichi pe alleggerî a prescion tedesca, o fu averto co-o [[sbarco in Normandia]] (opiaçion ''Overlord''), mentre o comando tedesco o l'aveiva concentrao i so sforçi difenscivi in sce-o Passo de Calais, cappolinia do scurçaiœu pe a [[Ruhr]]. O ''Westwall'' o fu rinforçao inte l'inverno 1943-44, doppo a nomina de [[Erwin Rommel|Rommel]] a ispettô do [[Vallo Atlantego]]. O sbarco o l'ebbe lœugo o 6 de zugno tra a penisoa do [[Cotentin]] e e ciazze do [[Calvados]]. E forçe alliæ, a-o comando de [[Dwight D. Eisenhower|D.D. Eisenhower]], ean preponderante a tæra e in sce-o mâ; a mæxima aviaçion tedesca a poeiva consciderâse finia (into giorno decixivo do sbarco, a ''Luftwaffe'' a l'effettuò 70 sciortie contra e 10.585 di avversai). Concluzase a battaggia de ciazze co-a rottua de [[Avranches]] do 1° d'agosto, i Tedeschi, pe evitâ l'açerciamento evacuon rapidamente a França sciña a-a Mœusa. O sbarco in [[Provensa|Provença]] (opiaçion ''Anvil''), do 15 d'agosto, o l'accelleró a marcia alliâ verso E e o l'apportò forçe nœuve pe i eventi succescivi. O 19 agosto insorse contra i Tedeschi Pariggi, dove C. De Gaulle o zonse o 25 succescivo. A battaggia de riconquista da França a l'ea terminâ e stava pe començâ a conquista da Germania. === O fronte orientâ === Co-a terça campagna invernâ do 1943-44 e co-a quarta campagna estiva do 1944, i Sovietichi, a superioritæ di quæ in sce-i Tedeschi a l'ea ormai noteive in ommi e in armamenti, s'inverson in sce l'Œüropa orientâ, portandose contemporaniamente in sce-a [[Vistola]], inti Balchen e in Ungaja, scin a [[Budapest]]. == A fin da guæra == === Œüropa === [[File:Ruins of the Reichstag in Berlin, 3 June 1945. BU8573.jpg|thumb|E rovinn-e do Reichstag a Berlin a-i 3 de zugno do 1945|261x261px]] O fallimento de l'offensciva lanciâ a dexembre inte l'âtocian de [[Ardenne]] o l'aggravò a situaçion tedesca, reiza da pœu despiâ da-o scadenamento de l'offensciva sovietica da Vistola (zenâ 1945), ch'a costrinse i Tedeschi a recegâ in sce l'[[Oder]], urtima linia de rescistença in sce-o fronte orientâ a proteçion de Berlin. In sce-o fronte occidentâ, o 10 março 1945 i alliæ stabilin una primma testa de ponte in sce-a drita do [[Ren]] e o 23, mentre l'URSS a començava a battaggia de Vienna, pilastro da difeisa tedesca a sud-est, començon con un lanço de paacheitisti a gigantesca opiaçion finâ de l'otra Ren. Cheita Vienna o 13 arvî, o 16 i Sovietichi començon a [[battaggia de Berlin]], preiza o 2 de mazzo, doppo o suicidio de Hitler (30 arvî). O 7 de mazzo, a Reims, fu firmao a reiza sença condiçioin da Germania a-i Anglo-americhen; o giorno succescivo, a Berlin, quella a-i Sovietichi. === Estremmo Oriente === L'offensciva alliâ into 1943 e l'avançâ statunitense into corso do 1944 aveivan determinao una nœuva situaçion int'o scacchê bellico do Paxiffego. A conquista de Feipiñe a l'arvì a via a l'invaxon do mæximo Giapon: occupao [[Iwo Jima]] (frevâ 1945) a março i Statunitensci sbarcon inte Isoe [[Okinawa]]. O scontro, aeronavâ e terrestre, o se protrasse scin a zugno, quande l'isoa a caze', mentre i alliæ liberavan squæxi tutta a Birmania e aquixivan o dominio assolúo do çê in Ciña. Nonostante a squæxi totâ destruçion de risorse belliche, o Giappon o rescistette, capitolando solo doppo l'esploxon, aotorizzâ da-o prescidente statunitense [[Harry Truman|H. Truman]], da [[bomba atommica]] in sce-e çittæ de [[Hiroshima]] (6 agosto) e [[Nagasaki]] (9 agosto; int'o mæximo giorno l'URSS a l'arvì e ostilitæ contra o Giappon). A reiza a fu firmâ o 15 d'agosto. == I trattæ de paxe == I problemi da paxe ean stæti affrontæ da USA, URSS e Gran Bretagna za into corso do conflito inte conferençe de [[Teheran]] (28 novembre-1° dexembre 1943) e [[Jalta]] (4-12 frevâ 1945) co-a comuña enonçiaçion de di prinçipi ideæ e politeghi e pe a definiçion, precizâ a Jalta, de rispettive sfee d'influença into mondo. Inta conferença de [[San Francisco]] (25 arvî-15 zugno 1945) fu stabilii i statuti da futua organizzaçion societaia internaçionâ, e [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Naçioin Unie]]. I ministri di Esteri de URSS, USA, Gran Bretagna e França elaboron i trattæ de paxe inte l'arvî-luggio 1946. A Parigi fu sottoscrito (10 frevâ 1947) quelli riguardanti a Finlandia, a Romania, a Bulgaia, l'Italia e l'Ungaia. I trattæ imponeivan de sançioin economiche (riparaçioin) e giuridiche (puniçioin di criminæ de guæra; impegno de istituî e libertæ democrateghe), mezue de disarmo, e vaste diminuçioin de territoio metropolitan e coloniâ (pe queste urtime s'amie a stoia di scingoli stæti). I contrasti politeghi deliniæse into doppoguæra fra i alliæ impedin a definiçion do trattao de paxe co-a Germania. A quello co-o Giappon, sottoscrito o 7 settembre 1951 a San Francisco da 48 stæti membri de Naçioin Unie, no aderì l'URSS, che into 1956 a concluse co-o Giappon un trattao bilaterâ. O trattao de paxe con l'Aostria o fu concluso a Vienna o 15 mazzo 1955. == Carattere e conseguençe da guæra == I elementi essençiæ che contradistinguan a segonda g. son connesci inançitutto a-o carattere ideologico e totâ do conflito. Into conflito i alliançe naçionæ acaton un carattere de çernia politica, civî, etica; ôtr'a ço, no solo o s'esteize a-i 5 continenti ma o penetrò profondamente inta popolaçion civî, coingugendoa segge attraverso e deportaçioin, i bombardamenti de çittæ, i sterminni, segge attraverso e formaçioin combattenti voentaie civî. In sce-o terren streitamente militâ, i protagonisti fun o [[caro armao]], ch'o liquidò a guæra de trincea e o restituì o primato a l'attacco, e l'aerreo da bombardamento, l'uso estenscivo do quæ o fu fonçionâ tanto a-a destruçion di obiettivi militæ quanto a-a demoralizzaçion de popolaçioin e a-o scompaginamento da vitta civî; so estremmo sviluppo o s'ebbe con l'impiego di miscili ([[V1]] e [[V2]] tedesche inta [[battaggia d'Inghiltæra]]) e, tanto ciu, con l'uso de l'arma nucleâ (conseguia attraverso un'affannosa competiçion scientiffega tra Statunieixi e Tedeschi) ch'a pose fin a-o conflito arvindo l'era atomica. Inallumieivi fun i sviluppi de l'industria bellica e applicâ; inte tutti i paixi belligeranti o sforço produttivo o fu strenno e guaagnante risurtò a coaliçion ciu forte in sce-o cian economico. A pratica de l'anientamento do nemigo a l'appâ centrâ into complesso do conflito. O regimme naçionalsocialista tedesco o l'applicò innançitutto a l'interno ancon in periodo de paxe, inandiando o pianificao sterminnio de minorançe raçiæ e politiche. No meno sanguinenta fu a risposta alliâ (pres., co-o [[bombardamento de Dresda]] e quelli de Hiroshima e Nagasaki), sciben che priva de motivaçioin ideologiche che caratterizzavan l'aggrescivitæ di primmi. A-a fin do conflito fu calcolao ciu che 50 mioin de morti (30 inta sola Œüropa), oltre 2/3 di quæ civî. A risposta internaçionâ a-o disegno naçionalsocialista a divègne efficaxe quande una larga alliança a contrapoze a l'espanscionismo de l'Asse una coordinâ força de contegnimento e contrattacco; a questa força dette un apporto a rescistença, saiv'a dî i movimenti de liberaçion de naçioin occupæ da l'Asse ò de l'Asse mæximo, e ço o contribuì a deliniâ o carattere sovranaçionâ e etico, oltre che ideologico, da guæra. E conseguençe politiche da segonda g. s'inseiscian inte questo quaddro. I Stati Unii d'America ean sciortii definitivamente da-o tradiçionâ isoaçionismo, sopportando una parte sostançiosa do sforço bellico, e aveivan contribuiio in moddo decixivo a-a vittoia alliâ, aseguandose pe l'avegnî un rollo preminente inta politica mondiâ. Pe di âtri versci, l'URSS a l'emerzette da-o conflito stremâ ma co-in enorme prestigio pe avei bloccao in direçion orientâ l'espanscion tedesca. Inte una scituaçion inta quæ i âtre potençe vinçitrixe ascì ean affrite da di giganteschi problemi de ricostruçion, fu in gio a-i doi grandi stæti che se riorganizzò a vitta politica mondiâ (in sce-o terren internaçionâ, into 1945 nasceiva l'[[Organizaçion de Naçioin Unïe|Organizzaçion de Naçioin Unie]], ch'a l'assegnava un rollo preponderante a 5 potençe vinçitrixe: USA, URSS, Ciña, Gran Bretagna, França). Into contempo, l'alliança do periodo bellico a se trasformò rapidamente in rivalitæ portando a una divixon de l'Œüropa e do mondo inte sfee d'influença; questo nœuvo equilibbrio bipolâ (costituiose inti anni 1945-49) o l'aviæ contraddistinto a politica mondiâ scin a-a disgregaçion do blocco sovietico (1989). Inte questo senso, a reünificaçion tedesca (1990) a l'ha costituio de fæto a soluçion da prinçipâ de pendençe politico-territoriæ arestae averte doppo o conflito. == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Goære]] fp77vuqyvpyxgba2d6283sr7xljpb83 0 31688 272937 272887 2026-08-07T19:51:07Z N.Longo 12052 i 272937 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Mappa de trebü Lìgü(r)i antighe.svg|thumb|Mappa de trebü Ligü(r)i antighe]] I '''Ingauni''' i sun stèti ina pupulasiùn [[Liguri Antighi|ligü(r)e]] e [[Cèlti|cèltu]]-ligü(r)e ch'a staxeva inta regiùn stò(r)ica da [[Liguria|Ligü(r)ia]] de punènte che, piandu da velli u numme, au dì d'ancöi a l'è ancù cunusciüa cumme l'[[Ingaunia]]. == Geugrafìa == I Ligü(r)i Ingauni i cuntrulavan in te(r)ito(r)iu ciütòstu estesu, ch'u l'andaxeva d'in [[Sanremu|Sanremmu]] a [[Finô|Finà]], e ch'u ne faxeva a pupulasiùn ciü putènte fra e gènte ligü(r)i, cun de richesse ch'e ne vegnivan dai sò beni natü(r)âli e daa presènsa da [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], che alantu(r)a a cumensava a vegnì ina tèra impurtante pe' l'agricultü(r)a. A regiùn cuntrulâ dai Ingauni a cunfinava cu'e tère di ''[[Intimilii]]'' a punènte, di ''[[Sabates]]'' a levante, e di ''[[Epanterii]]'' o ''Montani'' versu l'entrutèra. Grassie au cuntrollu d'in lungu trètu de [[Rivêa|Rive(r)a]], i Ingauni i l'é(r)an ina pupulasiùn dutâ ascì d'ina sò ma(r)ìna, duve(r)â de spessu pe' de asiùi de pirate(r)ìa<ref name=":1" />. L'insediamèntu ciü impurtante de l'Ingaunia u l'é(r)a a capitâle de sta pupulasiùn, ''[[Albium Ingaunum]]'', sitè fundâ fra [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]] int'ina pusisiùn nu gua(r)i cè(r)a; defèti dandu amèntu ae funte greghe e rumâne du primmu seculu u se sa numma ch'a se truvava a 370 stàddi da ''[[Vada Sabatia|Sabata]]'' ([[Vuè|Vadu]])<ref name=":2" />. A ògni moddu u se pò bèn pensà ch'a fusse da vixìn aa mudèrna sitè d'[[Arbenga]], ch'a ne vegne daa rifundasiùn rumâna cumme ''[[Albingaunum]]''<ref name=":1" />. Inti ànni de guère cuntru Rumma stu numme u l'è stètu fìna duve(r)àu pe' tütte e gènte ligü(r)i ch'e staxevan fra [[Sann-a|Sauna]] e [[Prinçipatu de Mu̍negu|Munegu]], ciamèi ascì sutt'au numme de ''Ligures Alpinii''<ref name=":1" />. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === A pupulasiùn ingauna a l'è mensunâ cu'u numme de ''Ingauni'' dau [[Titus Livius|Titu Liviu]] aa fin du [[I secolo a.C.|primmu seculu avanti de Cristu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Titu Liviu|tìtolo=Ab Urbe Condita Libri|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_28/1949/pb_LCL381.197.xml 28:46], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_30/1949/pb_LCL381.437.xml 30:19], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_31/2017/pb_LCL295.9.xml 31:2], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_39/2018/pb_LCL313.305.xml 39:32], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.459.xml? 40:25], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.469.xml 40:28], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.485.xml 40:34], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.509.xml 40:41]}}</ref>, cumme Iγγαυνοι, ''Ingaunoi'', da [[Strabo|Strabùn]] a l'imprinsippiu du [[I secolo|primmu seculu]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Geōgraphiká|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/strabo-geography/1917/pb_LCL050.263.xml 4:6:1]}}</ref> e cumme ''Ingaunis'' dau [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], de lungu inte stu seculu lì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Veggiu|tìtolo=Naturalis Historia|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/pliny_elder-natural_history/1938/pb_LCL352.37.xml 3:46]}}</ref>. In particulâ u Strabùn u ne cunta da presènsa tantu de gènte ingaune (''ὅντων Ἲγγαύνων''), quantu de quelle intemelie, scrivèndu che i dui ciü gròssi sèntri abitèi da ste pupulasiùi i fussen di insediamènti marìtimi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Geōgraphiká|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/strabo-geography/1917/pb_LCL050.265.xml 4:6:2]}}</ref>. L'u(r)igine du numme "Ingauni" a nu l'è cunusciüa, fra e teurie pruposte a gh'è quella ch'u vegne(r)ea da *''Pingāmnī'', ch'u vu(r)eva dì "quelli (e gènte) tenzüi". Resulvèndu a caütta da ''p-'' a l'imprinsippiu da pa(r)olla, a furma cuscì utegnüa a se veghe(r)ea ligâ dau puntu de vista semanticu au câxu d'in âtru etnònimu, quellu di ''[[Picti]]''. Stu fètu lì, ligàu dunca a in'u(r)igine cèltica du numme di Ingauni, se pruàu u se(r)ea u segnu prubabile d'ina fuxùn u(r)amai vegnüa ciütòstu strêta fra a cultü(r)a di [[Cèlti]] e quella, ciü antìga, di [[Liguri Antighi|Ligü(r)i]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Patrizia de Bernardo Stempel|outô2=|ànno=2006|tìtolo=From Ligury to Spain: Unaccented *yo > (y)e in Narbonensic votives ('gaulish' DEKANTEM), Hispanic coins ('iberian' -(sk)en) and some theonyms|revìsta=Palaeohispanica|volùmme=6|p=46|léngoa=EN|url=https://ifc-ojs.es/index.php/palaeohispanica/article/download/288/248}}</ref>. A tütte e mane(r)e, e furme in ''-auni'' e turnan de spessu inti etnònimi ligü(r)i<ref name=":3">{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 2.35, Strabone, p. 103, nòtta 211}}</ref>, cumme pe'i ''[[Velauni|Vellauni]]'' e i ''[[Catuvellauni|Catuvelauni]]''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ralph Häussler|curatô=Andrew Gardner, Edward Herring e Kathryn Lomas|tìtolo=Creating Ethnicities & Identities in the Roman World|url=https://archive.org/details/oapen-20.500.12657-39382/page/44/mode/2up|ànno=2013|editô=Institute of Classical Studies, School of Advanced Study, University of London|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=44|capìtolo=De-constructing ethnic identities: becoming Roman in western Cisalpine Gaul?|ISBN=978-1-905670-79-6}}</ref>. De cuntru, dandu amèntu a sèrte ipotexi<ref>{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 3.20, Tito Livio, p. 207, nòtta 498}}</ref> avansèi ascì dau [[Nino Lamboglia]], u pâ che fina a raìxe ''in(g)-'' a l'agge lasciàu de tracce inte sèrti nummi de scìti, presempiu in relasiùn au [[Munte Lìn|Munte Lingu]]<ref name=":3" />. === Guère püniche === Nu gh'è gua(r)i de testimunianse in scia furmasiùn di dumini di Ingauni: a fundasiùn da sò capitâle, ''[[Albium Ingaunum]]'', a duve(r)ea remuntà fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e [[IV secolo a.C.|IV seculu avanti de Cristu]], e dunca di tèmpi quande i Ligü(r)i da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] i l'axevan zà desvilüppàu in'impurtante ma(r)ìna, ch'a se scuntrava cun quella di Greghi de [[Marseggia|Marseja]] pe'u cuntrollu in scia parte de setentriùn du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]], faxèndu gran üsu da pirate(r)ìa cuntru de velli<ref name=":1">{{Çitta|Lamboglia, 1992|p. 11}}</ref>. De ciü, cumme pe'e âtre gènte ligü(r)i da còsta, e richesse campèi e l'axevan purtàu au scciöppu de pa(r)eggi scuntri cu'e gènte de l'entrutèra, ch'e l'axevan dunca tacàu cu'i sachezzi a dànnu de ciü ricche pupulasiùi rive(r)asche<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 92}}</ref>. Intu [[III secolo|III seculu avanti de Cristu]] i se strenzen in aleansa cu'i cartaginesi cuntru [[Marseggia|Marseja]] e [[Zena]], e dunca cu'i [[Popolo roman|rumèi]], ch'i l'é(r)an in acôrdi cun tütti dui<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|pp. 11-12}}</ref>. Du [[205 a.C.]], versu a fin da [[Segónda Goæra Pùnica|Segunda Guèra Pünica]], i cuncedden i sò porti au [[Magón Bàrca|Magùn]] cumme base navâle, au mumèntu du sò tentativu de purtâse in agiüttu au frèi [[Anìbale Bàrca|Annibale]]<ref name=":0">{{Çitta|Lamboglia, 1992|p. 12}}</ref>. U gene(r)âle cartaginese u l'ha dunca mi(r)àu de creà ina forsa amiga aa sò nasiùn scia cuntru a sitè de Marseja che cuntru i ''[[Genuati]]'', ma che ascì a l'interumpisse e vìe de cumünicasiùn di rumèi pe' tèra, ch'e traversavan e [[Arpi|Arpe]], e pe' mâ, versu e tère da [[Spagna]] che Rumma a l'axeva da pôcu levàu a [[Cartagine]]. U Magùn, in cangiu, u l'ha dètu ina man ae gènte de l'Ingaunia cuntru a pupulasiùn di ''[[Epanterii]]'' o ''Montani'', fra e gènte de l'entrutèra ch'i se ghe batajavan zà da prìmma<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Titu Liviu|tìtolo=Ab Urbe Condita Libri|léngoa=LA|volùmme=28:46,9-11}}, estrètu in {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Fontes Ligurum et Liguriae Antiquae|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/396b22c37e8bbc6c44c30828fc127900/74c906b864b33b5e81bdd66f23dbbcaa.pdf|colànn-a=Atti della Società Ligure di Storia Patria|ànno=1976|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=127|volùmme=XVI (XC)}}</ref> scicumme ch'e sachezzavan sta parte de [[Rivêa|Rive(r)a]]. In segnu de demustrasiùn i l'axeva fina fèti prexunéi e purtèi a Cartagine<ref>{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 3.20, Tito Livio, pp. 205-206, nòtta 496}}</ref>. De ciü, ancù primma de rivà inta [[Sabassia]] u gene(r)âle u l'axeva zà destrütu a sitè desenemiga de Zena, cu'i Ingauni ch'i l'é(r)an cuscì vegnüi a primma forsa da regiùn<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 96-97}}</ref>. U fin du Magùn u l'é(r)a de prubabile quellu de aleâse cu'i [[Gàlli|Galli]] ch'i staxevan inta [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], mitènduli cuntru a Rumma insemme ai Ligü(r)i ancù libe(r)i. I rumèi i l'han dunca reagìu mandandu de armè inta regiùn, battèndu vellu e i sò aleèi. Cumme a situasiùn a s'é(r)a u(r)amai vurtâ in pezzu pe'i cartaginesi, du [[201 a.C.]] i Ingauni i l'han firmàu in pattu de paxe, in ''[[foedus]]''<ref name=":0" />, cu'u cunsu(r)e rumàn [[Publius Aelius Paetus (cunsu(r)e du 201 a.C.)|Publius Aelius Paetus]], che dau cantu sò u l'axeva cuscì asegü(r)àu u tòccu cu(r)ispundènte in scia trèta cumerciâle fra a [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a Ibe(r)ica]], [[Marseggia|Marseja]] e [[Romma|Rumma]]<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 97}}</ref>. === Guère cuntru i rumèi === Passàu in pâ de decenni de pâxe, aa fin a l'è turna scciupâ a guèra fra Ingauni e rumèi: du [[189 a.C.]] u gh'è stètu in ataccu a in'armâ rumâna dirètta versu a Spagna, cu'u sò cumandante, u [[Lucius Baebius Dives]], ch'u l'è mortu di lì a pôcu a Marseja pe'e ferìe da battaja. Du [[185 a.C.]] u cunsu(r)e [[Appius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 185 a.C.)|Appius Claudius Pulcher]] u l'è stètu dunca missu a cappu de 'n'armâ cuntru i Ingauni, piandu sèi di sò ''oppidum'' e, cumme avertimèntu, cumandandu a decapitasiùn de qua(r)antatrèi ligü(r)i incurpèi du scciöppu da guèra. A ògni moddu, nu pà che ste mesü(r)e lì e l'aggen avüu in gran exitu, scicumme che numma trèi ànni doppu e gènte de Marseja i se lamentavan cun Rumma di pi(r)atti Ingauni<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 102}}</ref>. U [[Senâto romàn|Senàu de Rumma]] u l'ha dunca dumandàu au cunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]] de mette in segü(r)essa e vìe di cumèrci pe' tèra e pe' mâ. Pe(r)ò, u gh'axeva ascì l'urdine de nu sercà a destrusiùn cumpleta di Ingauni, pe' schivà di vöi de pute(r)e ch'i l'ave(r)ean lasciàu du spassiu ai Ligü(r)i arpìn, menu acultü(r)èi e cun gran dànnu pe'i cumèrci. U cunsu(r)e u l'è dunca intràu cu'a sò armâ inte tère di Ingauni, dumandandughe a resa. I Ingauni i gh'han alua dumandàu du tèmpu, cu'a scüsa de campà e vu(r)untè de gènte spanteghèi pe'i sò dumini, e duve(r)àu l'ucaxùn pe' mette insemme e sò trüppe, lancièi pöi a l'ataccu du campu rumàn, grassie ascì au fètu ch'i gh'axevan dumandàu de cuntegnì i muvimènti de l'armâ, pe' nu danezà i campi ma faxèndu vegnì ciü difissili e ativitè de ricugnisiùn. Cun dificultè, l'armâ rumâna a l'è sciurtìa a rumpe u blòccu e a batte i Ingauni, sènsa pe(r)ò cangià a sò cundüta: pe'u fin de nu indebulîli gua(r)i u Paullus u s'è limitàu a cuntrastà i pi(r)atti e a dumandà di ustaggi, ciü che a cacià zü e mü(r)aje di ''oppidum'', de moddu ch'i nu rapresentasse in pe(r)ìgu pe' Rumma e ch'i fussen forti abasta da guardà e vìe cumerciâli da Ligü(r)ia. U Paullus, turnàu a Rumma du [[181 a.C.]], u l'ha dunca risevüu u triunfu ''de Liguribus Ingaunis''<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 102-103}}</ref>. A tütte e mane(r)e a situasiùn inta Ligü(r)ia a l'è stèta asegü(r)â numma inti ànni de doppu, e survetüttu inta segunda mitè du seculu, quande Rumma a l'ha piàu u cuntrollu da l'area d'infruènsa de Marseja, tantu che u cunsu(r)e [[Aulus Postumius Albinus Luscus]], de doppu ch'u l'axeva batüu di ligü(r)i muntâni du [[180 a.C.]], u l'ha vusciüu mandà de nâve a cuntrulà a Rive(r)a ingauna e intemelia, segnu ch'e l'é(r)an ancù cunscide(r)èi cumme de gènte putensialmènte desenemighe de Rumma<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 103-104}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Stephen L. Dyson|tìtolo=The Creation of the Roman Frontier|url=https://archive.org/details/creationofromanf0000dyso|ànno=1985|editô=Princeton University Press|léngoa=EN|cid=Dyson, 1985|ISBN=978-1-4008-5489-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Franco Icardi|tìtolo=Ligurie e Antichi Liguri|url=https://www.libriliguria.it/art/d/552/ligurie-e-antichi-liguri.html|ànno=2016|editô=Edizioni Biblioteca di Cengio|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=|capìtolo=|cid=Icardi, 2016|ISBN=978-88-87730-39-5}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni/|tìtolo=Ingauni - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-12-22}} [[Categorîa:Lìguri Antîghi]] par5d4j9v7k4d1lf0gbc0an2m9mqwuf 272940 272937 2026-08-07T19:55:13Z N.Longo 12052 (r) 272940 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Mappa de trebü Lìgü(r)i antighe.svg|thumb|Mappa de trebü Ligü(r)i antighe]] I '''Ingauni''' i sun stèti ina pupulasiùn [[Liguri Antighi|ligü(r)e]] e [[Cèlti|cèltu]]-ligü(r)e ch'a staxeva inta regiùn stò(r)ica da [[Liguria|Ligü(r)ia]] de punènte che, piandu da velli u numme, au dì d'ancöi a l'è ancù cunusciüa cumme l'[[Ingaunia]]. == Geugrafìa == I Ligü(r)i Ingauni i cuntrulavan in te(r)ito(r)iu ciütòstu estesu, ch'u l'andaxeva d'in [[Sanremu|Sanremmu]] a [[Finô|Finà]], e ch'u ne faxeva a pupulasiùn ciü putènte fra e gènte ligü(r)i, cun de richesse ch'e ne vegnivan dai sò beni natü(r)âli e daa presènsa da [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], che alantu(r)a a cumensava a vegnì ina tèra impurtante pe' l'agricultü(r)a. A regiùn cuntrulâ dai Ingauni a cunfinava cu'e tère di ''[[Intimilii]]'' a punènte, di ''[[Sabates]]'' a levante, e di ''[[Epanterii]]'' o ''Montani'' versu l'entrutèra. Grassie au cuntrollu d'in lungu trètu de [[Rivêa|Rive(r)a]], i Ingauni i l'é(r)an ina pupulasiùn dutâ ascì d'ina sò ma(r)ìna, duve(r)â de spessu pe' de asiùi de pirate(r)ìa<ref name=":1" />. L'insediamèntu ciü impurtante de l'Ingaunia u l'é(r)a a capitâle de sta pupulasiùn, ''[[Albium Ingaunum]]'', sitè fundâ fra [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]] int'ina pusisiùn nu gua(r)i cè(r)a; defèti dandu amèntu ae funte greghe e rumâne du primmu seculu u se sa numma ch'a se truvava a 370 stàddi da ''[[Vada Sabatia|Sabata]]'' ([[Vuè|Vadu]])<ref name=":2" />. A ògni moddu u se pò bèn pensà ch'a fusse da vixìn aa mudèrna sitè d'[[Arbenga]], ch'a ne vegne daa rifundasiùn rumâna cumme ''[[Albingaunum]]''<ref name=":1" />. Inti ànni de guère cuntru Rumma stu numme u l'è stètu fìna duve(r)àu pe' tütte e gènte ligü(r)i ch'e staxevan fra [[Sann-a|Sauna]] e [[Prinçipatu de Mu̍negu|Munegu]], ciamèi ascì sutt'au numme de ''Ligures Alpinii''<ref name=":1" />. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === A pupulasiùn ingauna a l'è mensunâ cu'u numme de ''Ingauni'' dau [[Titus Livius|Titu Liviu]] aa fin du [[I secolo a.C.|primmu seculu avanti de Cristu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Titu Liviu|tìtolo=Ab Urbe Condita Libri|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_28/1949/pb_LCL381.197.xml 28:46], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_30/1949/pb_LCL381.437.xml 30:19], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_31/2017/pb_LCL295.9.xml 31:2], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_39/2018/pb_LCL313.305.xml 39:32], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.459.xml? 40:25], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.469.xml 40:28], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.485.xml 40:34], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.509.xml 40:41]}}</ref>, cumme Iγγαυνοι, ''Ingaunoi'', da [[Strabo|Strabùn]] a l'imprinsippiu du [[I secolo|primmu seculu]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Geōgraphiká|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/strabo-geography/1917/pb_LCL050.263.xml 4:6:1]}}</ref> e cumme ''Ingaunis'' dau [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], de lungu inte stu seculu lì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Veggiu|tìtolo=Naturalis Historia|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/pliny_elder-natural_history/1938/pb_LCL352.37.xml 3:46]}}</ref>. In particulâ u Strabùn u ne cunta da presènsa tantu de gènte ingaune (''ὅντων Ἲγγαύνων''), quantu de quelle intemelie, scrivèndu che i dui ciü gròssi sèntri abitèi da ste pupulasiùi i fussen di insediamènti marìtimi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Geōgraphiká|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/strabo-geography/1917/pb_LCL050.265.xml 4:6:2]}}</ref>. L'u(r)igine du numme "Ingauni" a nu l'è cunusciüa, fra e teurie pruposte a gh'è quella ch'u vegne(r)ea da *''Pingāmnī'', ch'u vu(r)eva dì "quelli (e gènte) tenzüi". Resulvèndu a caütta da ''p-'' a l'imprinsippiu da pa(r)olla, a furma cuscì utegnüa a se veghe(r)ea ligâ dau puntu de vista semanticu au câxu d'in âtru etnònimu, quellu di ''[[Picti]]''. Stu fètu lì, ligàu dunca a in'u(r)igine cèltica du numme di Ingauni, se pruàu u se(r)ea u segnu prubabile d'ina fuxùn u(r)amai vegnüa ciütòstu strêta fra a cultü(r)a di [[Cèlti]] e quella, ciü antìga, di [[Liguri Antighi|Ligü(r)i]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Patrizia de Bernardo Stempel|outô2=|ànno=2006|tìtolo=From Ligury to Spain: Unaccented *yo > (y)e in Narbonensic votives ('gaulish' DEKANTEM), Hispanic coins ('iberian' -(sk)en) and some theonyms|revìsta=Palaeohispanica|volùmme=6|p=46|léngoa=EN|url=https://ifc-ojs.es/index.php/palaeohispanica/article/download/288/248}}</ref>. A tütte e mane(r)e, e furme in ''-auni'' e turnan de spessu inti etnònimi ligü(r)i<ref name=":3">{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 2.35, Strabone, p. 103, nòtta 211}}</ref>, cumme pe'i ''[[Velauni|Vellauni]]'' e i ''[[Catuvellauni|Catuvelauni]]''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ralph Häussler|curatô=Andrew Gardner, Edward Herring e Kathryn Lomas|tìtolo=Creating Ethnicities & Identities in the Roman World|url=https://archive.org/details/oapen-20.500.12657-39382/page/44/mode/2up|ànno=2013|editô=Institute of Classical Studies, School of Advanced Study, University of London|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=44|capìtolo=De-constructing ethnic identities: becoming Roman in western Cisalpine Gaul?|ISBN=978-1-905670-79-6}}</ref>. De cuntru, dandu amèntu a sèrte ipotexi<ref>{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 3.20, Tito Livio, p. 207, nòtta 498}}</ref> avansèi ascì dau [[Nino Lamboglia]], u pâ che fina a raìxe ''in(g)-'' a l'agge lasciàu de tracce inte sèrti nummi de scìti, presempiu in relasiùn au [[Munte Lìn|Munte Lingu]]<ref name=":3" />. === Guère püniche === Nu gh'è gua(r)i de testimunianse in scia furmasiùn di dumini di Ingauni: a fundasiùn da sò capitâle, ''[[Albium Ingaunum]]'', a duve(r)ea remuntà fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e [[IV secolo a.C.|IV seculu avanti de Cristu]], e dunca di tèmpi quande i Ligü(r)i da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] i l'axevan zà desvilüppàu in'impurtante ma(r)ìna, ch'a se scuntrava cun quella di Greghi de [[Marseggia|Marseja]] pe'u cuntrollu in scia parte de setentriùn du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]], faxèndu gran üsu da pirate(r)ìa cuntru de velli<ref name=":1">{{Çitta|Lamboglia, 1992|p. 11}}</ref>. De ciü, cumme pe'e âtre gènte ligü(r)i da còsta, e richesse campèi e l'axevan purtàu au scciöppu de pa(r)eggi scuntri cu'e gènte de l'entrutèra, ch'e l'axevan dunca tacàu cu'i sachezzi a dànnu de ciü ricche pupulasiùi rive(r)asche<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 92}}</ref>. Intu [[III secolo|III seculu avanti de Cristu]] i se strenzen in aleansa cu'i cartaginesi cuntru [[Marseggia|Marseja]] e [[Zena]], e dunca cu'i [[Popolo roman|rumèi]], ch'i l'é(r)an in acôrdi cun tütti dui<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|pp. 11-12}}</ref>. Du [[205 a.C.]], versu a fin da [[Segónda Goæra Pùnica|Segunda Guèra Pünica]], i cuncedden i sò porti au [[Magón Bàrca|Magùn]] cumme base navâle, au mumèntu du sò tentativu de purtâse in agiüttu au frèi [[Anìbale Bàrca|Annibale]]<ref name=":0">{{Çitta|Lamboglia, 1992|p. 12}}</ref>. U gene(r)âle cartaginese u l'ha dunca mi(r)àu de creà ina forsa amiga aa sò nasiùn scia cuntru a sitè de Marseja che cuntru i ''[[Genuati]]'', ma che ascì a l'interumpisse e vìe de cumünicasiùn di rumèi pe' tèra, ch'e traversavan e [[Arpi|Arpe]], e pe' mâ, versu e tère da [[Spagna]] che Rumma a l'axeva da pôcu levàu a [[Cartagine]]. U Magùn, in cangiu, u l'ha dètu ina man ae gènte de l'Ingaunia cuntru a pupulasiùn di ''[[Epanterii]]'' o ''Montani'', fra e gènte de l'entrutèra ch'i se ghe batajavan zà da prìmma<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Titu Liviu|tìtolo=Ab Urbe Condita Libri|léngoa=LA|volùmme=28:46,9-11}}, estrètu in {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Fontes Ligurum et Liguriae Antiquae|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/396b22c37e8bbc6c44c30828fc127900/74c906b864b33b5e81bdd66f23dbbcaa.pdf|colànn-a=Atti della Società Ligure di Storia Patria|ànno=1976|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=127|volùmme=XVI (XC)}}</ref> scicumme ch'e sachezzavan sta parte de [[Rivêa|Rive(r)a]]. In segnu de demustrasiùn i l'axeva fina fèti prexunéi e purtèi a Cartagine<ref>{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 3.20, Tito Livio, pp. 205-206, nòtta 496}}</ref>. De ciü, ancù primma de rivà inta [[Sabassia]] u gene(r)âle u l'axeva zà destrütu a sitè desenemiga de Zena, cu'i Ingauni ch'i l'é(r)an cuscì vegnüi a primma forsa da regiùn<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 96-97}}</ref>. U fin du Magùn u l'é(r)a de prubabile quellu de aleâse cu'i [[Gàlli|Galli]] ch'i staxevan inta [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], mitènduli cuntru a Rumma insemme ai Ligü(r)i ancù libe(r)i. I rumèi i l'han dunca reagìu mandandu de armè inta regiùn, battèndu vellu e i sò aleèi. Cumme a situasiùn a s'é(r)a u(r)amai vurtâ in pezzu pe'i cartaginesi, du [[201 a.C.]] i Ingauni i l'han firmàu in pattu de paxe, in ''[[foedus]]''<ref name=":0" />, cu'u cunsu(r)e rumàn [[Publius Aelius Paetus (cunsu(r)e du 201 a.C.)|Publius Aelius Paetus]], che dau cantu sò u l'axeva cuscì asegü(r)àu u tòccu cu(r)ispundènte in scia trèta cumerciâle fra a [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a Ibe(r)ica]], [[Marseggia|Marseja]] e [[Romma|Rumma]]<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 97}}</ref>. === Guère cuntru i rumèi === Passàu in pâ de decenni de pâxe, aa fin a l'è turna scciupâ a guèra fra Ingauni e rumèi: du [[189 a.C.]] u gh'è stètu in ataccu a in'armâ rumâna dirètta versu a Spagna, cu'u sò cumandante, u [[Lucius Baebius Dives]], ch'u l'è mortu di lì a pôcu a Marseja pe'e fe(r)ìe da battaja. Du [[185 a.C.]] u cunsu(r)e [[Appius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 185 a.C.)|Appius Claudius Pulcher]] u l'è stètu dunca missu a cappu de 'n'armâ cuntru i Ingauni, piandu sèi di sò ''oppidum'' e, cumme avertimèntu, cumandandu a decapitasiùn de qua(r)antatrèi ligü(r)i incurpèi du scciöppu da guèra. A ògni moddu, nu pà che ste mesü(r)e lì e l'aggen avüu in gran exitu, scicumme che numma trèi ànni doppu e gènte de Marseja i se lamentavan cun Rumma di pi(r)atti Ingauni<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 102}}</ref>. U [[Senâto romàn|Senàu de Rumma]] u l'ha dunca dumandàu au cunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]] de mette in segü(r)essa e vìe di cumèrci pe' tèra e pe' mâ. Pe(r)ò, u gh'axeva ascì l'urdine de nu sercà a destrusiùn cumpleta di Ingauni, pe' schivà di vöi de pute(r)e ch'i l'ave(r)ean lasciàu du spassiu ai Ligü(r)i arpìn, menu acultü(r)èi e cun gran dànnu pe'i cumèrci. U cunsu(r)e u l'è dunca intràu cu'a sò armâ inte tère di Ingauni, dumandandughe a resa. I Ingauni i gh'han alua dumandàu du tèmpu, cu'a scüsa de campà e vu(r)untè de gènte spanteghèi pe'i sò dumini, e duve(r)àu l'ucaxùn pe' mette insemme e sò trüppe, lancièi pöi a l'ataccu du campu rumàn, grassie ascì au fètu ch'i gh'axevan dumandàu de cuntegnì i muvimènti de l'armâ, pe' nu danezà i campi ma faxèndu vegnì ciü difissili e ativitè de ricugnisiùn. Cun dificultè, l'armâ rumâna a l'è sciurtìa a rumpe u blòccu e a batte i Ingauni, sènsa pe(r)ò cangià a sò cundüta: pe'u fin de nu indebulîli gua(r)i u Paullus u s'è limitàu a cuntrastà i pi(r)atti e a dumandà di ustaggi, ciü che a cacià zü e mü(r)aje di ''oppidum'', de moddu ch'i nu rapresentasse in pe(r)ìgu pe' Rumma e ch'i fussen forti abasta da guardà e vìe cumerciâli da Ligü(r)ia. U Paullus, turnàu a Rumma du [[181 a.C.]], u l'ha dunca risevüu u triunfu ''de Liguribus Ingaunis''<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 102-103}}</ref>. A tütte e mane(r)e a situasiùn inta Ligü(r)ia a l'è stèta asegü(r)â numma inti ànni de doppu, e survetüttu inta segunda mitè du seculu, quande Rumma a l'ha piàu u cuntrollu da l'area d'infruènsa de Marseja, tantu che u cunsu(r)e [[Aulus Postumius Albinus Luscus]], de doppu ch'u l'axeva batüu di ligü(r)i muntâni du [[180 a.C.]], u l'ha vusciüu mandà de nâve a cuntrulà a Rive(r)a ingauna e intemelia, segnu ch'e l'é(r)an ancù cunscide(r)èi cumme de gènte putensialmènte desenemighe de Rumma<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 103-104}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Stephen L. Dyson|tìtolo=The Creation of the Roman Frontier|url=https://archive.org/details/creationofromanf0000dyso|ànno=1985|editô=Princeton University Press|léngoa=EN|cid=Dyson, 1985|ISBN=978-1-4008-5489-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Franco Icardi|tìtolo=Ligurie e Antichi Liguri|url=https://www.libriliguria.it/art/d/552/ligurie-e-antichi-liguri.html|ànno=2016|editô=Edizioni Biblioteca di Cengio|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=|capìtolo=|cid=Icardi, 2016|ISBN=978-88-87730-39-5}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni/|tìtolo=Ingauni - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-12-22}} [[Categorîa:Lìguri Antîghi]] eltv13ngdomefj4i6764u4hdq9y0lab 0 32996 272948 272928 2026-08-07T20:05:00Z Arbenganese 12552 pe'+artciculu, pe+ âtre parolle; côse varie 272948 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Punta Ciappa |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Punta Chiappa''</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]] |Panorama = Camogli - Punta Chiappa da ovest.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Punta Ciappa vista da Camuggi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''Punta Ciappa''' (''Punta Chiappa'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é üna lengua de tera feta de rocce, ch'a se spuncia versu u mà a partì dau prumuntoiu du [[Munte de Portufin]]. Lunga quexi sinquanta metri, a spartisce a punente u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]] da l'[[Area Marinn-a Prutetta de Portufin]], a levante. == Storia == [[File:Domenico Policardi - Pianta con stabile e alcuni alloggi ed altre Fabriche appartenente al M.Gerolamo Gnecco (1781).jpg|thumb|Mappa di pusedimenti de Villa Gnecco dizegnà in tu [[1781]] da Domenico Policardi, cun indicou u ''scoglio detto la Chiappa''|left|274x274px]] === Urigine du numme === Levou che a tradusiun italiann-a posse mandà föa via in tu capì a giüsta interpretasiun, u l'é cieu che u numme u vagghe a riferise ae carateristiche du postu, pin de scöggi e de rocce. Difeti in [[Lengoa ligure|lengua ligüre]] stu termine u g'ha da vedde cu'i lastruin de pria cianelli e l'é ben puscibile ch'u segge stetu detu a stu scitu pe'a sö cunfurmasiun. === Da l'Etè de Mezu a l'Öttusentu === In ta lucalitè ghe sta de persunn-e, e ciü tante in tu gruppu de chè tiè sciü au postu d'ün antigu muin ch'u funsiunava cun l'egua e ch'u piggia u numme. Tra e testimunianse de stu postu in sce mappe antighe ghe n'é üna du [[XVI secolo|Settesentu]], disegnà da l'inzegné Domenico Policardi, duve u postu u vegne ciamou "''scoglio detto la Chiappa''", ma da prezensa du muin u se ne sa zà dai tempi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], pusedüu dai Remedi, famiggia zeneize de cuntu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2348_Punta_Chiappa_Localit%C3%A0_Mulino_Drin_lavori_all'approdo_1950.htm|tìtolo=2348. Punta Chiappa, Località Mulino Drin lavori all'approdo 1950|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}</ref> In tu [[1741]] u cunte Gerolamo Gnecco, ch'u ne vegniva da [[Nervi (Zena)|Nervi]] u l'aiva decizu de catà di sciti in te vixinanse du Munte de Portufin, survia aa Punta, tiandughe sciü üna villa, trasfurmandu l'ambiente da bricchi in te de fasce cultivè a uive, ciante da frütu e fighe. A prupietè a l'éa ben vasta e a cumensava daa Punta e a se alungava "sutta ai scöggi du Rucun" e, versu [[Camuggi]], a cunfinava cu'a Valetta du Fussou, quella ch'a sbucca aa [[A Fuxe (Camuggi)|Fuxe]]. Üna descrisiun in tu detaggiu a l'è steta furnia dau natüralista svisseru [[Horace-Bénédict de Saussure|De Sassure]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/villa-gnecco/|tìtolo=Villa Gnecco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}</ref> Aa morte du prupietaiu a strutüa a l'é steta cunvertia in t'ün albergu. Fra i vilezanti che sun pasè de chi u gh'ea finn-a stetu in tu [[1821]] u pueta ingleize [[Lord Byron]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2539_Punta_Chiappa_Villa_Gnecco_ora_Albergo_Stella_Maris_pianta.htm|tìtolo=2539. Punta Chiappa Villa Gnecco ora Albergo Stella Maris pianta|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}</ref> === Tempi de guera === {{Véddi ascì|Baterie de Punta Ciappa|càngio variànte=U meximu argumentu in detaggiu}}<gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Batteria puntachiappa.JPG|Üna de cazematte da Bateria Immaggine:Camogli-batteria di Punta Chiappa-panoramica esterno (2022).jpg|A pustasiun cuntraerea Immaggine:OsservatorioPuntaChiappa8.JPG|U telemetru </gallery>Au tempu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera]] a l'é steta tià sciü da ste parti üna pustasiun militare, ancö cunusciüa cumme Baterie de Punta Ciappa, ch'a se cumpune de ciü custrusiuin fra a punta e e lucalitè vixinn-e du Briccu e de l'Erbaiu. Lungu u senté in scia costa ch'u mena a [[San Nichiozu (Camuggi)|San Nichiozu]], in diresiun punente u gh'ea tre pustasiuin da mitraggia culeghè cun quelle a l'Erbaiu, che servivan a duminà stu brassu de mà e a navegasiun vixinn-a aa costa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cailiguregenova.it/media/filer_public/d3/2d/d32d6fc5-565b-48b0-9461-ad3666c0efb9/batterie_punta_chiappa.pdf|tìtolo=Installazioni militari sul Monte di Portofino|outô=Paola Pugsley Giongo|outô2=Elena Giongo|léngoa=IT|cid=Giongo|vìxita=2026-04-11}}</ref> == Puzisiun e carateristiche == <gallery mode="packed" heights="145"> Immaggine:Camogli - Castellaro e Punta Chiappa.jpg|Camuggi, [[U Castelà (Camuggi)|U Castelà]] e a Punta Immaggine:Punta Chiappa vista dal sentiero da San Rocco per Case Mortola.jpg|A Punta mià dau senté tra [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e [[A Murtua (Camuggi)|A Murtua]] Immaggine:Punta Chiappa vista dalle Batterie.jpg|Punta Ciappa dae [[Baterie de Punta Ciappa|Baterie]] </gallery> A Punta a s'alunga pe ün tretu de circa 200 metri in ta parte ciü a punente du prumuntoiu de Portufin.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Bavestrello|tìtolo=Il Promontorio di Portofino: 200 anni di biologia marina|url=https://gup.unige.it/sites/gup.unige.it/files/pagine/Il_Promontorio_di_Portofino_ebook.pdf|colànn-a=Scienze del mare|ànno=2023|editô=Genova University Press|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=21|volùmme=2}}</ref> Se se tia via ün picin atraccu pe'e barche e ün tretu de teleferica, che üna votta u l'ea adöviou dai risturanti e i alberghi che se truvavan lungu u senté, l'ünicu moddu pe arivaghe u l'é passà daa [[A Fuxe (Camuggi)|Fuxe]], puntu d'atraccu pe'i vapuretti che fan servissiu fra [[Camuggi]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] e se ghe arrive pe ün senté. Cumme cunfurmasiun, Punta Ciappa a l'é ün scitu d'interesse geulogicu, tantu da ese stetu stüdiou pe'i depoxiti de minerali che se ghe tröva, ciamè "''speleotemi''". Questi se mustran cumme cuè in sciu giancu che se furman cun di prucedimenti che se sümegian cun quelli che capitan in te grotte: u l'é diffisile arivaghe pe'i senté, ma se pöan amià ciü ben pasandu via mà. Sti agreghè de roccia, che pöan arivà fin a quarche metru d'artessa,  fan parte de furmasiuin dite "cunglumerè de Portufin" nasciüe daa pria ch'a gh'é chi, messcia tra l'ainin e i carbunati. L'egua a caminn-a in te scciapöie mangianduse a cumpunente feta de carbunati e arichinduse de calciu e de atre sustanse: quande a sciorte a cuntattu cun l'aia, u carbunatu de calciu u se depoxita in scia miagia, restandughe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/contenuti_statici/geositi/85_Catasto%20geositi.pdf|tìtolo=Speleotemi di Punta Chiappa|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}</ref> U l'é in scitu ch'u merita pe'e escursciuin e e imersciuin sutt'egua, grassie aa sö puzisiun e aa cunfurmasiun di fundi du mà, che chi sun pin de rocce e de recanti scavè. Cumme pe üna grossa fetta tra Camuggi e u prumuntoiu, anche chì a costa a l'é erta e a piccu, cun i rilievi feti che ne dixan cumme u fundu segge d'ainin messciou, ch'u l'ariva a üna prufunditè de 50 metri zà a 50 metri daa riva.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Comune di Camogli – Città Metropolitana di Genova Piano Urbanistico Comunale|çitæ=Camuggi|p=54|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/VAS/elaborati/DESCRIZIONE%20FONDATIVA/Relazione%20della%20DESCRIZIONE%20FONDATIVA.pdf|cid=AA.VV, 2023}}</ref> L'ambiente sutt'egua u l'é quellu de lüxerne, rissue, ögiè, sagai e purpi, ma pö sücedde navegandu de vedde finn-a quarche möa o i drafin. A 37 metri sutta du livellu du mà gh'é a cuscì dita "Grotta di Gambai", postu cunusciüu pe de imersciuin tecniche<ref>{{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/punto-di-immersione-la-grotta-dei-gamberi|tìtolo=Punto di immersione la grotta dei gamberi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, ciamou cuscì perché gh'é üna grossa culonia de ''[[Parapandalus]]'' (gambai röza).<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/siti-immersione/punta-chiappa-levante-grotta-dei-gamberi-1|tìtolo=Punta Chiappa levante - Grotta dei gamberi (1)|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}</ref> Versu levante, a scügea cu'i rissö, a l'ea in ti tempi passè adövià dai camugin che vegnivan chì a fase u bagnu, ma, scicumme che nu gh'é de atressatüa e prescidiu, u nu l'é au mumentu cunsegiou. U tretu de costa fra a Punta e e Baterie u l'é pin de grotte e de garbi in ta roccia, cunusciüi zà dai tempi antighi. Üna de ste chi a l'é a Tann-a da Schenn-a, in te ün postu imperviu survia aa Punta, mensciunà da Ardito Desio in ta sö guidda de [[Camuggi]] e sercà pe di anni sensa che se segge pusciüu truvala.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/it/caves/view/126/|tìtolo=Tann-a da schenn-a|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}</ref> Segundu de testimunianse da gente du postu, a l'é steta inpia de materiale de scartu dau tempu da fin da Segunda Guera, quande s'è desmissu e Baterie.<ref name=":0" /> Ancùn, sutta a ste chi (e quindi a quexi duxentu metri in linia d'aia daa Punta) u ghe n'è ün atra, ciamà "Grotta de Punta Ciappa", ün garbu in ta miagia prufundu üna vintenn-a de metri. Sta chi, cumme finn-a a "Grotta Fasa de l'Eremitta" (ciü versu [[Cà de l'Ou|Ca de l'Ou]]) e de atre grotte chi d'in giu, sun stete classifichè dau geolugu [[Arturo Issel]] in tu primmu [[XX secolo|Növesentu]] e pöi, dau natüralista Nino Sanfilippo, in ti [[Anni 1950|anni '50]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Dinale Manfredi|tìtolo=Catasto speleologico ligure 124 Li (GE) Tann-a da Schenn-a|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/ops_getfile.php?f=../nextcloud/data/catasto/files/scansioni_Issel/0124_Tanna_da_Schenna/0124_Tanna_da_Schenna.pdf|ànno=1958|editô=Catasto speleologico ligure|léngoa=IT}}</ref> === L'artà da Stella Maris === <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Camogli - altare di Punta Chiappa.jpg|L'artà da Stella Maris Immaggine:Camogli - ricorrenza Stella Maris.jpg|A ricurensa da Stella Maris, e imbarcasiuin Immaggine:Stella Maris di Camogli4.JPG|Detaggiu du Dragun </gallery> In tu mezu da punta, sciben che ghe tie ben du ventu e che ghe battan e unde, se ghe tröva l'artà da Stella Maris, cun ün muzaicu de devusiun fetu da Francesco Dal Pozzo. Questu u mustra, cumme in te ün'atra versciun, ch'a l'é in ta gexa de San Nichiozu, a Madonna cu'u Bambin, in scia puppa d'üna caracca fra e unde erte, cun inturnu i mainè che pregan.<ref>{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/festa-della-stella-maris/|tìtolo=Festa della Stella Maris|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}</ref> D'in annu in annu, aa primma dumenega d'agustu se festezza a ricurensa cu'a messa dedicà aa Stella Maris, che pe tradisiun a prutezze i mainè.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_oggi/Gall_fotooggi_new/110_Altare_Stella_Maris_Punta_Chiappa.htm|tìtolo=110. Altare Stella Maris Punta Chiappa|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}</ref> Da l'artà se cunzunzan due prucesciuin, üna ch'a vegne da [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e a passa pe [[San Nichiozu (Camuggi)|San Nichiozu]], l'atra, feta cu'e barche che partan dau [[Purtixö de Camuggi]] e ch'a riva aa [[A Fuxe (Camuggi)|Fuxe]] (Portu Pigöggiu). A messa a vegne dita de solitu dai previ da [[Baxilica de l'Assunta (Camuggi)|Bazilica de l'Assunta]] e de San Roccu, tantu pe'e gente in sciu scöggiu quantu pe quelli in sce barche. Aa seia, mentre in scia ciazza de frunte au paize se tegne ün spetaculu de lüxe cu'u Dragun e i lümin missi in mà, tante gente piggian parte a l'eventu au meximu moddu metendu in mà i lümin da riva.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marenostrumrapallo.it/dragun/|tìtolo=Stella Maris. La festa della gente di mare e della costa|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> == Notte == <references /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Camuggi]] o8xr7pmkr4fmwzgx82s1ro0ka58x4a9 0 33079 272931 272731 2026-08-07T17:54:54Z Michæ.152 13747 (Cûa) 272931 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''càmoa di dénti''' ò '''càrie''' (da-o latìn caries "coroxón, marsùmme") a l'é 'na [[moutîa]] de degeneraçión di tesciûi dûi do [[dénte]] (smâto, dentìnn-a, ciuménto) caxonâ da-i [[Bacteria|batérri]], ch'a coménsa da-a superfìçie de l'òrgano e a va avànti into profóndo, scìn a tocâ a pórpa do dénte co-ìn proçèsso d’[[insciamaçión]]. A provocâla l'é i comùn microrganîximi che s’atrêuvan inta [[bócca]], sorviatùtto quélli atacæ a-o dénte in fórma de ciàstra batérica, che se no vêgnan tegnûi sótta contròllo co-e comùn pràtiche de [[Igiene orale|netîxe da bócca]], ò into câxo de 'na magàgna de [[Scistêma immunitâio|deféize inmunitâie]], ariêscian a desfâ a matrîxe minerâle e òrgànica do dénte, cosci da prodûe de lexioìn crêuze. [[File: Dental Caries Cavity 2.JPG|thumb|Dénte guastòu da 'na càrie|centro]] O scìntomo prinçipâ o l'é o dô, ch'o se prezénta quànde o proçèsso o l’é chinòu zu scìn a tocâ a dentìnn-a e-o tesciûo da pórpa. O trataménto o conscìste into lêva de mêzo o tesciûo infètto e cangiâlo co-ìn materiâle da restourâ bioconpatìbile ('na vòtta se dêuviâva sorviatùtto l'[[Amalgama dentaria|amàlgama d'argénto]], ancheu se preferìsce e rêxine conpòxite). Inti câxi dónde a pórpa a l'é stæta interesâ, tùtto o tesciûo o vêgne levòu e o vêgne cangiòu co-ìn materiâle endodòntico. == Difuxón == [[File:Dental caries world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|upright=1.3|alt=Color coded map displaying caries experience throughout the world.|Atéiza de vìtta corezûa pe dizabilitæ (DALY) pi-â càrie ògni 100.000 abitànti do 2004: {{legend|#b3b3b3|No data}} {{legend|#ffff65|<50}} {{legend|#fff200|50–60}} {{legend|#ffdc00|60–70}} {{legend|#ffc600|70–80}} {{legend|#ffb000|80–90}} {{legend|#ff9a00|90–100}} {{legend|#ff8400|100–115}} {{legend|#ff6e00|115–130}} {{legend|#ff5800|130–138}} {{legend|#ff4200|138–140}} {{legend|#ff2c00|140–142}} {{legend|#cb0000|>142}} ]] Into móndo 3,6 miliàrdi de persónn-e gh'àn de càrie inti dénti permanénti, in càngio, inti dénti da læte, sta condiçión a corpìsce 620 mioìn de figeu, ö sæ o 9% da popolaçión. A moutîa a l'é ciù comùn inti pàixi de l'[[América Latìnn-a]], do [[Levànte|Vixìn Levànte]], de l’[[Asia|Àxia]] meridionâle e a l'é mêno prevalénte in [[Cinn-a|Cìnn-a]]. Segóndo ‘n rappòrto pubricòu da l’öfìçio ouropêo de l’[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]], l’[[Italia|Itàlia]] a se pónn-e inta média ouropêa pi-â salûte da bócca e inta penîzoa o 29,6% da popolaçión a sofriéiva de càrie di dénti permanénti (o 36,1% di figeu inti dénti da læte)<ref>World Health Organization: [https://cdn.who.int/media/docs/default-source/country-profiles/oral-health/oral-health-ita-2022-country-profile.pdf Oral Health Country Profile]</ref>. A Soçietæ Italiànn-a de Odontoiatrîa Infantîle (SIOI) a l'à reportòu che gh'é de diferénse scignificatîve de sti problêmi inte vàrie zöne giogràfiche de l'Itàlia<ref>National Library of Medicine: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32973175/ Caries severity and socioeconomic inequalities in a nationwide setting: data from the Italian National pathfinder in 12-years children]</ref>. Defæti, o nùmeo de dénti camoæ o pâ êse ligòu a-o contèsto soçioeconòmico di figeu: a SIOI a l'à mìsso in lûxe cómme into Meridión gh'é ‘na prevalénsa ciù èrta de càrie da dentìnn-a e ‘na minô prevalènsa de dénti tapæ. === Fatoî de réizego e prevençión === I fatoî de réizego conpréndan e condiçioìn che caxónn-an 'na mancànsa de saîva, cómme o [[Diabete Mellìo|diabête]], a scìndrome de Sjögren e l'ûzo de dotræ mêxìnn-e (antistamìnichi e antideprescîvi). E càmoe di dénti són ligæ ascì a-a povertæ, a-a scàrsa [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a l'aretiâse de zenzîe. A càrie a se prezénta ciù de spésso inte persónn-e de fàsce ciù bàsse da scâ soçioeconòmica rispètto a-e fàsce ciù èrte, in caxón da mancànsa d'istruçión in sciâ cûa di dénti e da dificoltæ a riçéive de cûe profescionæ, che pêuan êse bén bén câe. A prevençión de càmoe di dénti a conprénde 'na regolâre netîxe di dénti, ‘na diêta pövia de sùcai e l'ûzo de prodûti che contêgnan do [[Fluö|flöro]]. S'arecomànda de spasâ i dénti a-o mànco dôe vòtte a-o dì e de pasâ o fî interdentàle tra-i dénti ‘na vòtta a-o dì. O flöro o peu êse asónto da l'ægoa, da-o sâ, da-o dentifrìccio e da âtre vivàgne. == Caxoìn == [[File:Dental caries etiology diagram.png|thumb|Reprezentaçión a diagràmma da teorîa açidogénica in scê caxoìn da càmoa di dénti. Quàttro fatoî, ö sæ ‘n seu de sùcai adatòu (1), i microrganîximi inta ciàstra batérica (2), ‘na fàccia do dénte despòsta (3) e-o ténpo (4) dêvan êse prezénti insémme pe caxonâ a càrie. A saîva (6) e-o flöro (7) són di fatoî modificànti.]] E càmoe di dénti són caxonæ da quàttro fatoî prinçipæ, ö sæ a prezénsa de ‘n seu de sùcai, i [[Bacteria|batérri]] ligæ a-e càrie, ‘na fàccia do dénte dispòsta e-o ténpo. Defæti o mangiâ o s'atàcca a-o dénte e, co-a [[fermentaçión]], i batérri che constitoìscian a ciàstra batérica coménsan a prodûe di àçidi. A ògni mòddo, sti quàttro fatoî no són de lóngo bastànti pe caxonâ a moutîa e gh'é bezéugno de ‘n anbiénte a l'asósto pe promêuve o svilùppo do ''biofilm'' a-a bâze da càrie. E persónn-e pêuan êse corpîe in mòddo despægio in sciâ bâze da fórma di dénti, a-i àndi de [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a-a capaçitæ de [[tanpón]] da saîva. A [[ciàstra batérica]], ö sæ o seu de porcàia di dénti tachìgno e straluxénte, a l'é 'n ''biofilm'' formòu da batérri e remazùggi de mangiâ, ch'o rèsta in scî dénti e o mêuia. Quànde sto seu mòrbido o no vêgne levòu de mêzo, co-o ténpo o se fa dûo con sciorbî i sæ minerâli inta saîva e o fórma o [[tàrtaro]]. Quànde gh'é di [[Sùcou|sùcai]] che pêuan fermentâ, cómme o sacaröxio, o frutöxio e-o glucöxio, dötréi batérri into ''biofilm'' prodûan di àçidi, in prìmmo lêugo àçido làtico. O batério ciù comùn ligòu a-e càrie di dénti o l'é o ''Streptococcus mutans'', insémme a-o ''Streptococcus sobrinus'' e a di âtri do génere ''Lactobacillus''. In particolâ o ''S. mutans'' o l'é bón a atacâse a-o ''biofilm'' do dénte con trasformâ o sacaröxio inte ‘na sostànsa tachìgna ciamâ destràn. [[File:Streptococcus mutans 01.jpg|thumb|O ''Streptococcus mutans'', o prinçipâ batério ch'o caxónn-a a càrie|centro]] == Svilùppo == [[File:Dental carries anaerobic fermentation.tiff|thumb|E comunitæ de microrganîximi s’atàccan a-a fàccia do dénte e prodûan do ''biofilm''. Tànto chò-u ''biofilm'' o crésce, se fórma ‘n anbiénte anaeròbico in caxón de l’ûzo d’[[Oscigeno|òscìgeno]]. I sùcai da diêta conpòrtan e vîe de fermentaçión anaeròbica e prodûan do latâto, ch’o vêgne liberòu da-a çelóla in sciâ fàccia do dénte e-o se ionìzza. I iöni de latâto caxónn-an a demineralizaçión di crestàlli d’idrosciapatîte, co-o goàsto do dénte]]I dénti són bagnæ da-a saîva e in sciâ seu fàccia se fórma de lóngo ‘n seu de batérri, ö sæ o ''biofilm''. O svilùppo do ''biofilm'' o coménsa co-a formaçión da pelàntega da saîva, ch’a l'é ‘n sotî seu de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] sénsa çèlole ch'o crêuve i dénti. I batérri colonìzzan i dénti con atacâse a-e fàcce covèrte da-a pelàntega e co-o ténpo se fórma ‘n ''biofilm'' meuiòu, ch'o stabilìsce ‘n anbiénte a favô da càrie. I minerâli inti tesciûi dûi do dénte (smâto, dentìnn-a, ciuménto) conpòrtan de lóngo di proçèsci de demineralizaçión e remineralizaçión: a càrie a se prezénta quànde a veloçitæ de demineralizaçión a l'é magiô de quélla de remineralizaçión, co-ìna pèrdia nétta de minerâli. Quésto o càpita quànde gh'é ‘n spostaménto ecològico into ''biofilm'' di dénti da ‘na popolaçión equilibrâ de microrganîximi a ‘na popolaçión ch'a prodûe di [[Àçido|àçidi]] e ch’a peu sopravîve inte ‘n anbiénte àçido. In particolâ, o smâto o l'é o tesciûo ciù dûo do còrpo umàn, dæto ch'o l'é conpòsto pò-u 95-98% da crestàlli d'idrosciapatîte, ma o patìsce a prezénsa de 'n anbiénte àçido. Defæti, a 'n valô de [[pH]] crìtico ciù ò mêno de 5,5 o smâto do dénte o se désfa, in caxón di iöni H⁺ che lîgan i iöni OH^- e che sequéstran i iöni PO₄^3-. Cómme consùmman i sùcai e i dêuvian pe cavâ [[energîa]], i [[Bacteria|batérri]] prodûan àçido làtico, ch'o caxónn-a a demineralizaçión da càrie. Quande o smâto o vêgne goastòu o no peu ciù êse rigeneròu, de za che i [[ameloblàsti]], ö sæ e [[Çélola|çelóle]] che prodûan sto tesciûo, vêgnan pèrsi dòppo o svilùppo do dénte. Pe cóntra, a dentìnn-a a reagìsce a l'avansâ da càmoa di dénti, dæto che sto tesciûo o vêgne de lóngo prodûto pe tùtta a vìtta da-i [[Odontoblasta|odontoblàsti]], che s'atrêuvan a-o confìn tra pórpa e dentìnn-a. A moutîa defæti a spóncia ste çélole a inlescâ de rispòste biològiche cómme scistêma de diféiza, che conpréndan a formaçión da dentìnn-a scleròtica e de quélla tersiâia. A dentìnn-a scleròtica a se fórma quànde gh'é 'n ouménto da mineralizaçión di canæ da dentìnn-a, insémme a-o depòxito de crestàlli de [[Cäso (metallo)|càlcio]] e [[Fosforo|fòsfoo]], cómme tentatîva de ralentâ l’avansâ di batérri. In càngio, a dentìnn-a tersiâia a l'é a nêuva dentìnn-a ch'a vêgne amugiâ da-arénte a-a pórpa pe protêzila da-i batérri; cómme a vêgne depoxitâ, e dimenscioìn da càmia da pórpa se redûan. Pe finî, o ciuménto o vêgne corpîo da-e càrie sorviatùtto inte persónn-e ciù vêgie, quande gh'é 'na recesción da [[zenzîa]] pe ‘na lexón ò pi-â [[moutîa parodontâle]]. In generâle sto tîpo de càrie o l'à 'n decórso ciù lèsto, in caxón da mancànsa de smâto inta región da réixe, do spesô minô da dentìnn-a e dónca da vixinànsa a-a pórpa do dénte. == Diàgnoxi == A-o prinçìpio, e càmoe di dénti pêuan mostrâse cómme ‘na zöna picìnn-a da l'aspêto scìmile a-o [[gésso]] (càrie da-a superfìçie lìscia), ch'a peu desvilupâse pöi inte ‘n pertûzo làrgo, ma de vòtte se véddan de drîto. A ògni mòddo, di âtri mòddi pe descrovî e càrie cómme i [[Raggi x|ràggi X]] són dêuviæ pe-e zöne mêno vixìbili di dénti e pe çernegiâ l’estensción da destruçión. L’ûzo di ''laser'' o consénte de descrovî e càrie sénsa l’espoxiçión a radiaçioìn iönizànti e vêgnan dêuviæ ascì p'atrovâ e càrie tra un dénte e l'âtro (interposcimâli). A diàgnoxi primâia a conpórta l’inspeçión de tùtte e superfìçie vixìbili do dénte, con dêuviâ ‘na bónn-a vivàgna de lûxe, o spêgétto odontoiàtrico e-o specìllo (''explorer''). E [[Radiografia di denti|radiografîe di dénti]] pêuan mostrâ de càmoe di dénti prìmma che séggian vixìbili a éuggio nûo, in particolâ quélle tra-i dénti. E técniche radiogràfiche ciù dêuviæ p'atrovâ ste lexoìn són l'[[Ortopantomografia|ortopantomografîa]], ch'a fornìsce 'na prìmma vixón generâle da salûte da bócca, l'endorâle interposcimâle (''bite-wing''), ch'a l'é a mêgio cösa p'identificâ i pertûxi ascôxi tra 'n dénte e l'âtro, e l'endorâle periapicâle, ch'a permétte d'examinâ 'n grùppo de 2-3 dénti into detàggio e l'òsso in gîo. L’inspeçión e l'esploraçión, insémme a-e radiografîe, són de spésso dêuviæ da-i dentìsti sorviatùtto pe diagnosticâ e càrie de fòsse e fisûe. E càrie tenpôie e no pertuzæ vêgnan pe comùn diagnosticæ con siusciâ de l'âia in sciâ superfìçie sospètta, de mainêa de levâ a saîva e cangiâ e propietæ òtiche do smâto demineralizòu. Dæto chò-u proçèsso da càrie o l’é reverscìbile prìmma che se fórme ‘n pertûzo, se peu arestâlo co-o trataménto a-o [[Fluö|flöro]] e remineralizâ a superfìçie do dénte. A diàgnoxi diferensiâle pe-e càmoe di dénti a conprénde a flörôxi di dénti e difètti do svilùppo do dénte, cómme l’ipomineralizaçión e l’ipoplaxîa. [[File:ToothMontage3.jpg|thumb|(A) ‘Na màccia picìnn-a de 'na càrie ch'a se peu védde in sciâ superfìçie do dénte; (B) A radiografîa a móstra ‘n’estéiza región de demineralizaçión drénto da dentìnn-a (frécce); (C) Vêgne descovèrto ‘n béuggio into sciànco do dénte cómme se coménsa a levâ a càrie; (D) Tùtta a càrie a l’é stæta levâ e-o dénte o l’é prónto pò-u restòuro]] === Ségni e scìntomi === De spésso e càrie, sorviatùtto inte prìmme fâze, pêuan no provocâ de manifestaçioìn particolæ. O prìmmo ségno de ‘na nêuva lexón da càrie l’é o sciortî de ‘na màccia giànca da l’aspêto scìmile a-o gésso in sciâ superfìçie do dénte, ch’a segnàlla a zöna de demineralizaçión do smâto. Sto tîpo de ségni o l’é pe comùn ciamòu in [[Lèngoa ingleise|ingléize]] ''white spot'' ("màccia giànca"). Cómme a lexón a va avànti co-a demineralizaçión, a peu vegnî maròn e a peu formâ ‘n pertûzo (in ingléize “cavity”). Prìmma chò-u pertûzo o se fórme, o proçèsso o l’é reverscìbile, ma stæto formòu o pertûzo, a strutûa do dénte pèrsa a no peu ciù êse rigenerâ. E zöne afètte do dénte càngian de cô e se fan sciòcche a l’atàsto. Dòppo chi-â càrie a l’é pasâ zu pò-u smâto, i canæ da dentìnn-a, che dàn o pasàggio a-o nèrvo do dénte, vêgnan espòsti e pòrtan a-o [[dô]]. Un dénte indebolîo da ‘na càrie de drénto estéiza o peu de vòtte fratuâse tùtt’asémme into giasciâ sótta fòrse normâli ascì. Quànde o proçèsso o l’é anæto avànti abàsta da permétte a-i batérri d'atacâ a pórpa into cheu do dénte, o peu caxonâ o dô de dénti e-o mâ o se fà de lóngo ciù costànte. A mòrte do tesciûo da pórpa e l’infeçión són de conseguénse comùn e a sto pónto o dénte o no l’é ciù senscìbile a-o câdo ò a-o fréido ma o peu êse bén bén stocæso a-a presción. A càmoa di dénti a peu caxonâ ascì spùssa do sciòu e savoî gràmmi. === Clascificaçión === E càmoe di dénti pêuan êse clascificæ pe scîto, caxoìn, tàscio de progresción e interessaménto di tesciûi dûi. A clascificaçión de G. V. Black a l’é a ciù comùn: * clàsse I: fàcce òcluzâli di dénti derê, fòsse vestibolâri ò lengoâli di maxelæ, fòssa lengoâle da-arénte a-o çéngio di dénti davànti de sótta; * clàsse II: fàcce proscimâli di dénti derê; * clàsse III: fàcce interproscimâli di dénti dàvanti sénsa l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse IV: fàcce interproscimâli di dénti davànti con l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse V: tèrso do colétto do dénte in scê fàcce vestibolâre ò lengoâle; * clàsse VI: o bòrdo incizâle ò òcluzâle a l’é smangiâ pi-â fresción. == Cûa == {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |- ! colspan=3 scope="col" | Diàgnoxi ! scope="col" | Trataménto |- ! scope="row"|Nisciùnn-a càrie || || || Nisciùn trataménto |- ! scope="row" rowspan="3"|Lexón da càrie || Lexón inatîva || || Nisciùn trataménto |- | rowspan="2"|Lexón atîva || Lexón no pertuzâ || Trataménto no-operatîvo |- | Lexón pertuzâ || Trataménto operatîvo |- ! scope="row" rowspan="6"|Dénte za tapòu || Nisciùnn-a mancànsa || || Nisciùn càngio |- | rowspan="2"|Inpî manchétto || Fòssa ò spòrto || Nisciùn càngio |- | Fratûa ò amùggio do mangiâ || Agiustâ ò cangiâ l'inpî |- | Lexón inatîva || || Nisciùn trataménto |- | rowspan="2"|Lexón atîva || Lexón no-pertuzâ || Trataménto no-operatîvo |- | Lexón pertuzâ || Agiustâ ò cangiâ l'inpî |} O manézzo da càrie a dipénde da-o fæto chi-â lexón a ségge pertuzâ ò no pertuzâ. Defæti e lexoìn no pertuzæ pêuan êse arestæ e inte giùste condiçioìn ghe peu êse 'na remineralizaçión, prexénpio co-o càngio da diêta, o megioaménto da netîxe da bócca e l'apricaçión regolâre de flöro tòpico. A ògni mòddo, 'na lexón pertuzâ, màscime quànde a tócca a dentìnn-a, a remineralizaçión a l'é bén bén ciù difìçile e de sòlito gh'é bezéugno de 'n restòuro do dénte. Prìmma d'exegoî 'n restòuro però tùtto o tesciûo camoòu o dêve êse levòu de mêzo, ò sedónca o l'andiâ avànti sótta a l'inpî. Inte dötréi câxi, peu êsighe bezéugno de l'ûzo di [[antestétichi locâli]] ò do protòscido d'azöto (o cosci dîto "gàzzo ch'o fa rîe") e d'âtre mêxìnn-e p'alengerî o mâ ò l'anscjetæ ligæ a-a proçedûa. Un manìpolo da dentìsta, ö sæ 'na smèrsa de trapàn, o l'é dêuviòu pe levâ de mêzo gréndi tócchi de tesciûo goàsto da-o dénte; quànde a càmoa inta dentìnn-a a l'arîva da-arénte a-a pórpa se peu dêuviâ 'n cugiâ, ch'o l'é 'n instruménto ch'o sèrve a gratâ ciàn cianìn o dénte. Stæto levòu o tesciûo infètto, a strutûa do dénte manchétto a gh'à bezéugno de 'n quàrche restòuro pe goagnâ tórna a seu fonçión e-a seu fórma. I materiâli da restourâ conpréndan l'[[amàlgama d'argénto]], e rêxine conpòxite, o ciuménto veddro-ionomérico, a [[porçelànn-a]] e l'[[öo]]. I restòuri in conpòxito no són fòrti cómme l'amàlgama e l'öo e dötréi dentìsti conscìderan quest'ùrtimo cómme a mêgio cösa pe-i restòuri inte zöne derê, dónde into giasciâ se prodûan de grénde fòrse. Quànde a càmoa di dénti a l'é tròppo ància, a strutûa do dénte sànn-a ch'a rèsta a peu no bastâ pe métte o materiâle da restourâ into dénte e alôa gh'é bezéugno de 'na corónn-a. Sto tîpo de restòuro o soméggia a 'n capùsso, ch'o vêgne arangiòu in sciâ corónn-a naturâle ch'a rèsta do dénte, e o l'é de spésso fæto de öo, porçelànn-a ò metàllo-porçelànn-a. Gh'é di câxi dónde, pe restourâ 'n dénte, gh'é bezéugno da terapîa endodòntica, ciamâ devitalizaçión ascì, ch'a l'é arecomandâ si-â pórpa do dénte a mêue pe l'infeçión di batérri ò pò-u tràoma. Co-a terapîa endodòntica a pórpa do dénte a vêgne levâ de mêzo, insémme a-i tesciûi do nèrvo e di vâxi e-e pàrte goàste do dénte. I canæ da pórpa vêgnan instrumentæ co-e lìmme endodòntiche pe netezâli e dâghe a fórma, de mainêa pöi da inpîli con do materiâle scìmile a-a gómma ciamòu guttapèrca. Dòppo chò-u dénte o l'é stæto inpîo, se métte 'na corónn-a e a-a fìn da proçedûa o dénte o no l'é ciù vitâle, dæto ch'o rèsta sénsa nisciùn tesciûo vîvo. De vòtte peu êsighe bezéugno de rancâ o dénte goàsto, inti câxi dónde o dànno o l'é tròppo estéizo da permétte 'n bón restòuro. Se conscìdera l'estraçión into câxo ascì chò-u dénte o no l'à o dénte òpòxito ò ch'o portiâ di problêmi inte l'avegnî, cómme prexénpio pe-i dénti do giudìçio. Se preferìsce rancâ o dénte inte persónn-e ascì che no pêuan ò no vêuan patî e spéize ò e dificoltæ ligæ a-o restòuro do dénte. == Prògnoxi == == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] swtkvkkf94vdb7pja3e9s03k895rgv5 272932 272931 2026-08-07T18:08:26Z Michæ.152 13747 /* Cûa */ Ligàmmi 272932 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''càmoa di dénti''' ò '''càrie''' (da-o latìn caries "coroxón, marsùmme") a l'é 'na [[moutîa]] de degeneraçión di tesciûi dûi do [[dénte]] (smâto, dentìnn-a, ciuménto) caxonâ da-i [[Bacteria|batérri]], ch'a coménsa da-a superfìçie de l'òrgano e a va avànti into profóndo, scìn a tocâ a pórpa do dénte co-ìn proçèsso d’[[insciamaçión]]. A provocâla l'é i comùn microrganîximi che s’atrêuvan inta [[bócca]], sorviatùtto quélli atacæ a-o dénte in fórma de ciàstra batérica, che se no vêgnan tegnûi sótta contròllo co-e comùn pràtiche de [[Igiene orale|netîxe da bócca]], ò into câxo de 'na magàgna de [[Scistêma immunitâio|deféize inmunitâie]], ariêscian a desfâ a matrîxe minerâle e òrgànica do dénte, cosci da prodûe de lexioìn crêuze. [[File: Dental Caries Cavity 2.JPG|thumb|Dénte guastòu da 'na càrie|centro]] O scìntomo prinçipâ o l'é o dô, ch'o se prezénta quànde o proçèsso o l’é chinòu zu scìn a tocâ a dentìnn-a e-o tesciûo da pórpa. O trataménto o conscìste into lêva de mêzo o tesciûo infètto e cangiâlo co-ìn materiâle da restourâ bioconpatìbile ('na vòtta se dêuviâva sorviatùtto l'[[Amalgama dentaria|amàlgama d'argénto]], ancheu se preferìsce e rêxine conpòxite). Inti câxi dónde a pórpa a l'é stæta interesâ, tùtto o tesciûo o vêgne levòu e o vêgne cangiòu co-ìn materiâle endodòntico. == Difuxón == [[File:Dental caries world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|upright=1.3|alt=Color coded map displaying caries experience throughout the world.|Atéiza de vìtta corezûa pe dizabilitæ (DALY) pi-â càrie ògni 100.000 abitànti do 2004: {{legend|#b3b3b3|No data}} {{legend|#ffff65|<50}} {{legend|#fff200|50–60}} {{legend|#ffdc00|60–70}} {{legend|#ffc600|70–80}} {{legend|#ffb000|80–90}} {{legend|#ff9a00|90–100}} {{legend|#ff8400|100–115}} {{legend|#ff6e00|115–130}} {{legend|#ff5800|130–138}} {{legend|#ff4200|138–140}} {{legend|#ff2c00|140–142}} {{legend|#cb0000|>142}} ]] Into móndo 3,6 miliàrdi de persónn-e gh'àn de càrie inti dénti permanénti, in càngio, inti dénti da læte, sta condiçión a corpìsce 620 mioìn de figeu, ö sæ o 9% da popolaçión. A moutîa a l'é ciù comùn inti pàixi de l'[[América Latìnn-a]], do [[Levànte|Vixìn Levànte]], de l’[[Asia|Àxia]] meridionâle e a l'é mêno prevalénte in [[Cinn-a|Cìnn-a]]. Segóndo ‘n rappòrto pubricòu da l’öfìçio ouropêo de l’[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]], l’[[Italia|Itàlia]] a se pónn-e inta média ouropêa pi-â salûte da bócca e inta penîzoa o 29,6% da popolaçión a sofriéiva de càrie di dénti permanénti (o 36,1% di figeu inti dénti da læte)<ref>World Health Organization: [https://cdn.who.int/media/docs/default-source/country-profiles/oral-health/oral-health-ita-2022-country-profile.pdf Oral Health Country Profile]</ref>. A Soçietæ Italiànn-a de Odontoiatrîa Infantîle (SIOI) a l'à reportòu che gh'é de diferénse scignificatîve de sti problêmi inte vàrie zöne giogràfiche de l'Itàlia<ref>National Library of Medicine: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32973175/ Caries severity and socioeconomic inequalities in a nationwide setting: data from the Italian National pathfinder in 12-years children]</ref>. Defæti, o nùmeo de dénti camoæ o pâ êse ligòu a-o contèsto soçioeconòmico di figeu: a SIOI a l'à mìsso in lûxe cómme into Meridión gh'é ‘na prevalénsa ciù èrta de càrie da dentìnn-a e ‘na minô prevalènsa de dénti tapæ. === Fatoî de réizego e prevençión === I fatoî de réizego conpréndan e condiçioìn che caxónn-an 'na mancànsa de saîva, cómme o [[Diabete Mellìo|diabête]], a scìndrome de Sjögren e l'ûzo de dotræ mêxìnn-e (antistamìnichi e antideprescîvi). E càmoe di dénti són ligæ ascì a-a povertæ, a-a scàrsa [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a l'aretiâse de zenzîe. A càrie a se prezénta ciù de spésso inte persónn-e de fàsce ciù bàsse da scâ soçioeconòmica rispètto a-e fàsce ciù èrte, in caxón da mancànsa d'istruçión in sciâ cûa di dénti e da dificoltæ a riçéive de cûe profescionæ, che pêuan êse bén bén câe. A prevençión de càmoe di dénti a conprénde 'na regolâre netîxe di dénti, ‘na diêta pövia de sùcai e l'ûzo de prodûti che contêgnan do [[Fluö|flöro]]. S'arecomànda de spasâ i dénti a-o mànco dôe vòtte a-o dì e de pasâ o fî interdentàle tra-i dénti ‘na vòtta a-o dì. O flöro o peu êse asónto da l'ægoa, da-o sâ, da-o dentifrìccio e da âtre vivàgne. == Caxoìn == [[File:Dental caries etiology diagram.png|thumb|Reprezentaçión a diagràmma da teorîa açidogénica in scê caxoìn da càmoa di dénti. Quàttro fatoî, ö sæ ‘n seu de sùcai adatòu (1), i microrganîximi inta ciàstra batérica (2), ‘na fàccia do dénte despòsta (3) e-o ténpo (4) dêvan êse prezénti insémme pe caxonâ a càrie. A saîva (6) e-o flöro (7) són di fatoî modificànti.]] E càmoe di dénti són caxonæ da quàttro fatoî prinçipæ, ö sæ a prezénsa de ‘n seu de sùcai, i [[Bacteria|batérri]] ligæ a-e càrie, ‘na fàccia do dénte dispòsta e-o ténpo. Defæti o mangiâ o s'atàcca a-o dénte e, co-a [[fermentaçión]], i batérri che constitoìscian a ciàstra batérica coménsan a prodûe di àçidi. A ògni mòddo, sti quàttro fatoî no són de lóngo bastànti pe caxonâ a moutîa e gh'é bezéugno de ‘n anbiénte a l'asósto pe promêuve o svilùppo do ''biofilm'' a-a bâze da càrie. E persónn-e pêuan êse corpîe in mòddo despægio in sciâ bâze da fórma di dénti, a-i àndi de [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a-a capaçitæ de [[tanpón]] da saîva. A [[ciàstra batérica]], ö sæ o seu de porcàia di dénti tachìgno e straluxénte, a l'é 'n ''biofilm'' formòu da batérri e remazùggi de mangiâ, ch'o rèsta in scî dénti e o mêuia. Quànde sto seu mòrbido o no vêgne levòu de mêzo, co-o ténpo o se fa dûo con sciorbî i sæ minerâli inta saîva e o fórma o [[tàrtaro]]. Quànde gh'é di [[Sùcou|sùcai]] che pêuan fermentâ, cómme o sacaröxio, o frutöxio e-o glucöxio, dötréi batérri into ''biofilm'' prodûan di àçidi, in prìmmo lêugo àçido làtico. O batério ciù comùn ligòu a-e càrie di dénti o l'é o ''Streptococcus mutans'', insémme a-o ''Streptococcus sobrinus'' e a di âtri do génere ''Lactobacillus''. In particolâ o ''S. mutans'' o l'é bón a atacâse a-o ''biofilm'' do dénte con trasformâ o sacaröxio inte ‘na sostànsa tachìgna ciamâ destràn. [[File:Streptococcus mutans 01.jpg|thumb|O ''Streptococcus mutans'', o prinçipâ batério ch'o caxónn-a a càrie|centro]] == Svilùppo == [[File:Dental carries anaerobic fermentation.tiff|thumb|E comunitæ de microrganîximi s’atàccan a-a fàccia do dénte e prodûan do ''biofilm''. Tànto chò-u ''biofilm'' o crésce, se fórma ‘n anbiénte anaeròbico in caxón de l’ûzo d’[[Oscigeno|òscìgeno]]. I sùcai da diêta conpòrtan e vîe de fermentaçión anaeròbica e prodûan do latâto, ch’o vêgne liberòu da-a çelóla in sciâ fàccia do dénte e-o se ionìzza. I iöni de latâto caxónn-an a demineralizaçión di crestàlli d’idrosciapatîte, co-o goàsto do dénte]]I dénti són bagnæ da-a saîva e in sciâ seu fàccia se fórma de lóngo ‘n seu de batérri, ö sæ o ''biofilm''. O svilùppo do ''biofilm'' o coménsa co-a formaçión da pelàntega da saîva, ch’a l'é ‘n sotî seu de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] sénsa çèlole ch'o crêuve i dénti. I batérri colonìzzan i dénti con atacâse a-e fàcce covèrte da-a pelàntega e co-o ténpo se fórma ‘n ''biofilm'' meuiòu, ch'o stabilìsce ‘n anbiénte a favô da càrie. I minerâli inti tesciûi dûi do dénte (smâto, dentìnn-a, ciuménto) conpòrtan de lóngo di proçèsci de demineralizaçión e remineralizaçión: a càrie a se prezénta quànde a veloçitæ de demineralizaçión a l'é magiô de quélla de remineralizaçión, co-ìna pèrdia nétta de minerâli. Quésto o càpita quànde gh'é ‘n spostaménto ecològico into ''biofilm'' di dénti da ‘na popolaçión equilibrâ de microrganîximi a ‘na popolaçión ch'a prodûe di [[Àçido|àçidi]] e ch’a peu sopravîve inte ‘n anbiénte àçido. In particolâ, o smâto o l'é o tesciûo ciù dûo do còrpo umàn, dæto ch'o l'é conpòsto pò-u 95-98% da crestàlli d'idrosciapatîte, ma o patìsce a prezénsa de 'n anbiénte àçido. Defæti, a 'n valô de [[pH]] crìtico ciù ò mêno de 5,5 o smâto do dénte o se désfa, in caxón di iöni H⁺ che lîgan i iöni OH^- e che sequéstran i iöni PO₄^3-. Cómme consùmman i sùcai e i dêuvian pe cavâ [[energîa]], i [[Bacteria|batérri]] prodûan àçido làtico, ch'o caxónn-a a demineralizaçión da càrie. Quande o smâto o vêgne goastòu o no peu ciù êse rigeneròu, de za che i [[ameloblàsti]], ö sæ e [[Çélola|çelóle]] che prodûan sto tesciûo, vêgnan pèrsi dòppo o svilùppo do dénte. Pe cóntra, a dentìnn-a a reagìsce a l'avansâ da càmoa di dénti, dæto che sto tesciûo o vêgne de lóngo prodûto pe tùtta a vìtta da-i [[Odontoblasta|odontoblàsti]], che s'atrêuvan a-o confìn tra pórpa e dentìnn-a. A moutîa defæti a spóncia ste çélole a inlescâ de rispòste biològiche cómme scistêma de diféiza, che conpréndan a formaçión da dentìnn-a scleròtica e de quélla tersiâia. A dentìnn-a scleròtica a se fórma quànde gh'é 'n ouménto da mineralizaçión di canæ da dentìnn-a, insémme a-o depòxito de crestàlli de [[Cäso (metallo)|càlcio]] e [[Fosforo|fòsfoo]], cómme tentatîva de ralentâ l’avansâ di batérri. In càngio, a dentìnn-a tersiâia a l'é a nêuva dentìnn-a ch'a vêgne amugiâ da-arénte a-a pórpa pe protêzila da-i batérri; cómme a vêgne depoxitâ, e dimenscioìn da càmia da pórpa se redûan. Pe finî, o ciuménto o vêgne corpîo da-e càrie sorviatùtto inte persónn-e ciù vêgie, quande gh'é 'na recesción da [[zenzîa]] pe ‘na lexón ò pi-â [[moutîa parodontâle]]. In generâle sto tîpo de càrie o l'à 'n decórso ciù lèsto, in caxón da mancànsa de smâto inta región da réixe, do spesô minô da dentìnn-a e dónca da vixinànsa a-a pórpa do dénte. == Diàgnoxi == A-o prinçìpio, e càmoe di dénti pêuan mostrâse cómme ‘na zöna picìnn-a da l'aspêto scìmile a-o [[gésso]] (càrie da-a superfìçie lìscia), ch'a peu desvilupâse pöi inte ‘n pertûzo làrgo, ma de vòtte se véddan de drîto. A ògni mòddo, di âtri mòddi pe descrovî e càrie cómme i [[Raggi x|ràggi X]] són dêuviæ pe-e zöne mêno vixìbili di dénti e pe çernegiâ l’estensción da destruçión. L’ûzo di ''laser'' o consénte de descrovî e càrie sénsa l’espoxiçión a radiaçioìn iönizànti e vêgnan dêuviæ ascì p'atrovâ e càrie tra un dénte e l'âtro (interposcimâli). A diàgnoxi primâia a conpórta l’inspeçión de tùtte e superfìçie vixìbili do dénte, con dêuviâ ‘na bónn-a vivàgna de lûxe, o spêgétto odontoiàtrico e-o specìllo (''explorer''). E [[Radiografia di denti|radiografîe di dénti]] pêuan mostrâ de càmoe di dénti prìmma che séggian vixìbili a éuggio nûo, in particolâ quélle tra-i dénti. E técniche radiogràfiche ciù dêuviæ p'atrovâ ste lexoìn són l'[[Ortopantomografia|ortopantomografîa]], ch'a fornìsce 'na prìmma vixón generâle da salûte da bócca, l'endorâle interposcimâle (''bite-wing''), ch'a l'é a mêgio cösa p'identificâ i pertûxi ascôxi tra 'n dénte e l'âtro, e l'endorâle periapicâle, ch'a permétte d'examinâ 'n grùppo de 2-3 dénti into detàggio e l'òsso in gîo. L’inspeçión e l'esploraçión, insémme a-e radiografîe, són de spésso dêuviæ da-i dentìsti sorviatùtto pe diagnosticâ e càrie de fòsse e fisûe. E càrie tenpôie e no pertuzæ vêgnan pe comùn diagnosticæ con siusciâ de l'âia in sciâ superfìçie sospètta, de mainêa de levâ a saîva e cangiâ e propietæ òtiche do smâto demineralizòu. Dæto chò-u proçèsso da càrie o l’é reverscìbile prìmma che se fórme ‘n pertûzo, se peu arestâlo co-o trataménto a-o [[Fluö|flöro]] e remineralizâ a superfìçie do dénte. A diàgnoxi diferensiâle pe-e càmoe di dénti a conprénde a flörôxi di dénti e difètti do svilùppo do dénte, cómme l’ipomineralizaçión e l’ipoplaxîa. [[File:ToothMontage3.jpg|thumb|(A) ‘Na màccia picìnn-a de 'na càrie ch'a se peu védde in sciâ superfìçie do dénte; (B) A radiografîa a móstra ‘n’estéiza región de demineralizaçión drénto da dentìnn-a (frécce); (C) Vêgne descovèrto ‘n béuggio into sciànco do dénte cómme se coménsa a levâ a càrie; (D) Tùtta a càrie a l’é stæta levâ e-o dénte o l’é prónto pò-u restòuro]] === Ségni e scìntomi === De spésso e càrie, sorviatùtto inte prìmme fâze, pêuan no provocâ de manifestaçioìn particolæ. O prìmmo ségno de ‘na nêuva lexón da càrie l’é o sciortî de ‘na màccia giànca da l’aspêto scìmile a-o gésso in sciâ superfìçie do dénte, ch’a segnàlla a zöna de demineralizaçión do smâto. Sto tîpo de ségni o l’é pe comùn ciamòu in [[Lèngoa ingleise|ingléize]] ''white spot'' ("màccia giànca"). Cómme a lexón a va avànti co-a demineralizaçión, a peu vegnî maròn e a peu formâ ‘n pertûzo (in ingléize “cavity”). Prìmma chò-u pertûzo o se fórme, o proçèsso o l’é reverscìbile, ma stæto formòu o pertûzo, a strutûa do dénte pèrsa a no peu ciù êse rigenerâ. E zöne afètte do dénte càngian de cô e se fan sciòcche a l’atàsto. Dòppo chi-â càrie a l’é pasâ zu pò-u smâto, i canæ da dentìnn-a, che dàn o pasàggio a-o nèrvo do dénte, vêgnan espòsti e pòrtan a-o [[dô]]. Un dénte indebolîo da ‘na càrie de drénto estéiza o peu de vòtte fratuâse tùtt’asémme into giasciâ sótta fòrse normâli ascì. Quànde o proçèsso o l’é anæto avànti abàsta da permétte a-i batérri d'atacâ a pórpa into cheu do dénte, o peu caxonâ o dô de dénti e-o mâ o se fà de lóngo ciù costànte. A mòrte do tesciûo da pórpa e l’infeçión són de conseguénse comùn e a sto pónto o dénte o no l’é ciù senscìbile a-o câdo ò a-o fréido ma o peu êse bén bén stocæso a-a presción. A càmoa di dénti a peu caxonâ ascì spùssa do sciòu e savoî gràmmi. === Clascificaçión === E càmoe di dénti pêuan êse clascificæ pe scîto, caxoìn, tàscio de progresción e interessaménto di tesciûi dûi. A clascificaçión de G. V. Black a l’é a ciù comùn: * clàsse I: fàcce òcluzâli di dénti derê, fòsse vestibolâri ò lengoâli di maxelæ, fòssa lengoâle da-arénte a-o çéngio di dénti davànti de sótta; * clàsse II: fàcce proscimâli di dénti derê; * clàsse III: fàcce interproscimâli di dénti dàvanti sénsa l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse IV: fàcce interproscimâli di dénti davànti con l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse V: tèrso do colétto do dénte in scê fàcce vestibolâre ò lengoâle; * clàsse VI: o bòrdo incizâle ò òcluzâle a l’é smangiâ pi-â fresción. == Cûa == {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |- ! colspan=3 scope="col" | Diàgnoxi ! scope="col" | Trataménto |- ! scope="row"|Nisciùnn-a càrie || || || Nisciùn trataménto |- ! scope="row" rowspan="3"|Lexón da càrie || Lexón inatîva || || Nisciùn trataménto |- | rowspan="2"|Lexón atîva || Lexón no pertuzâ || Trataménto no-operatîvo |- | Lexón pertuzâ || Trataménto operatîvo |- ! scope="row" rowspan="6"|Dénte za tapòu || Nisciùnn-a mancànsa || || Nisciùn càngio |- | rowspan="2"|Inpî manchétto || Fòssa ò spòrto || Nisciùn càngio |- | Fratûa ò amùggio do mangiâ || Agiustâ ò cangiâ l'inpî |- | Lexón inatîva || || Nisciùn trataménto |- | rowspan="2"|Lexón atîva || Lexón no-pertuzâ || Trataménto no-operatîvo |- | Lexón pertuzâ || Agiustâ ò cangiâ l'inpî |} O manézzo da càrie a dipénde da-o fæto chi-â lexón a ségge pertuzâ ò no pertuzâ. Defæti e lexoìn no pertuzæ pêuan êse arestæ e, inte giùste condiçioìn, ghe peu êse 'na remineralizaçión, prexénpio co-o càngio da diêta, o megioaménto da [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e l'apricaçión regolâre de [[Fluö|flöro]] tòpico. A ògni mòddo, pe 'na lexón pertuzâ, màscime quànde a tócca a dentìnn-a, a remineralizaçión a l'é bén bén ciù difìçile e de sòlito gh'é bezéugno de 'n restòuro do dénte. Prìmma d'exegoî 'n restòuro però tùtto o tesciûo camoòu o dêve êse levòu de mêzo, ò sedónca a càrie a l'andiâ avànti sótta a l'inpî. Inte dötréi câxi peu êsighe bezéugno de l'ûzo di [[Anestetici locali|antestétichi locâli]] ò do [[protòscido d'azöto]] (o cosci dîto "gàzzo ch'o fa rîe") e d'âtre mêxìnn-e p'alengerî o mâ ò l'anscjetæ ligæ a-a proçedûa. Un manìpolo da dentìsta, ö sæ 'na smèrsa de trapàn, o l'é dêuviòu pe levâ de mêzo di gréndi tócchi de tesciûo goàsto da-o dénte; quànde a càmoa inta dentìnn-a a l'arîva da-arénte a-a pórpa se peu dêuviâ 'n cugiâ, ch'o l'é 'n instruménto ch'o sèrve a gratâ ciàn cianìn o dénte. Stæto levòu o tesciûo infètto, a strutûa do dénte manchétto a gh'à bezéugno de 'n quàrche restòuro pe goagnâ tórna a seu fonçión e-a seu fórma. I materiâli da restourâ conpréndan l'[[Amalgama dentaria|amàlgama d'argénto]], e rêxine conpòxite, o ciuménto veddro-ionomérico, a [[porçelànn-a]] e l'[[öo]]. Dæto che i restòuri in conpòxito no són fòrti cómme l'amàlgama e l'öo, dötréi dentìsti conscìderan quest'ùrtimo cómme a mêgio cösa pe-i restòuri inte zöne derê, dónde into giasciâ se prodûan de grénde fòrse. Quànde a càmoa di dénti a l'é tròppo ància, a strutûa do dénte sànn-a ch'a rèsta a peu no bastâ pe métte o materiâle da restourâ into dénte e alôa gh'é bezéugno de 'na corónn-a. Sto tîpo de restòuro o soméggia a 'n capùsso, ch'o vêgne arangiòu in sciâ corónn-a naturâle ch'a rèsta do dénte, e o l'é de spésso fæto de [[öo]], [[porçelànn-a]] ò [[metàllo]] e porçelànn-a. Gh'é di câxi dónde, pe restourâ 'n dénte, gh'é bezéugno da terapîa endodòntica, ciamâ devitalizaçión ascì, ch'a l'é arecomandâ si-â pórpa do dénte a mêue pe l'infeçión di batérri ò pò-u tràoma. Co-a terapîa endodòntica a pórpa do dénte a vêgne levâ de mêzo, insémme a-i tesciûi do nèrvo e di vâxi e-e pàrte goàste do dénte. I canæ da pórpa vêgnan instrumentæ co-e lìmme endodòntiche (''files'') pe netezâli e dâghe a fórma, de mainêa pöi da inpîli con do materiâle scìmile a-a gómma, ciamòu guttapèrca. Dòppo chò-u dénte o l'é stæto inpîo, se métte 'na corónn-a e a-a fìn da proçedûa o dénte o no l'é ciù vitâle, dæto ch'o rèsta sénsa nisciùn tesciûo vîvo. De vòtte peu êsighe bezéugno de rancâ o dénte goàsto, inti câxi dónde o dànno o l'é tròppo estéizo da permétte 'n bón restòuro. Se conscìdera l'estraçión into câxo ascì chò-u dénte o no l'à o dénte òpòxito ò ch'o portiâ di problêmi inte l'avegnî, cómme prexénpio pe-i dénti do giudìçio. Se preferìsce rancâ o dénte inte persónn-e ascì che no pêuan ò no vêuan patî e spéize ò e dificoltæ ligæ a-o restòuro do dénte. == Prògnoxi == == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] p74w4zlorqncbufogut0upxp2oczfwc 272933 272932 2026-08-07T18:32:37Z Michæ.152 13747 272933 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''càmoa di dénti''' ò '''càrie''' (da-o latìn caries "coroxón, marsùmme") a l'é 'na [[moutîa]] de degeneraçión di tesciûi dûi do [[dénte]] (smâto, dentìnn-a, ciuménto) caxonâ da-i [[Bacteria|batérri]], ch'a coménsa da-a superfìçie de l'òrgano e a va avànti into profóndo, scìn a tocâ a pórpa do dénte co-ìn proçèsso d’[[insciamaçión]]. A provocâla l'é i comùn microrganîximi che s’atrêuvan inta [[bócca]], sorviatùtto quélli atacæ a-o dénte in fórma de ciàstra batérica, che se no vêgnan tegnûi sótta contròllo co-e comùn pràtiche de [[Igiene orale|netîxe da bócca]], ò into câxo de 'na magàgna de [[Scistêma immunitâio|deféize inmunitâie]], ariêscian a desfâ a matrîxe minerâle e òrgànica do dénte, cosci da prodûe de lexioìn crêuze. [[File: Dental Caries Cavity 2.JPG|thumb|Dénte guastòu da 'na càrie|centro]] O scìntomo prinçipâ o l'é o dô, ch'o se prezénta quànde o proçèsso o l’é chinòu zu scìn a tocâ a dentìnn-a e-o tesciûo da pórpa. O trataménto o conscìste into lêva de mêzo o tesciûo infètto e cangiâlo co-ìn materiâle da restourâ bioconpatìbile ('na vòtta se dêuviâva sorviatùtto l'[[Amalgama dentaria|amàlgama d'argénto]], ancheu se preferìsce e rêxine conpòxite). Inti câxi dónde a pórpa a l'é stæta interesâ, tùtto o tesciûo o vêgne levòu e o vêgne cangiòu co-ìn materiâle endodòntico. == Difuxón == [[File:Dental caries world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|upright=1.3|alt=Color coded map displaying caries experience throughout the world.|Atéiza de vìtta corezûa pe dizabilitæ (DALY) pi-â càrie ògni 100.000 abitànti do 2004: {{legend|#b3b3b3|No data}} {{legend|#ffff65|<50}} {{legend|#fff200|50–60}} {{legend|#ffdc00|60–70}} {{legend|#ffc600|70–80}} {{legend|#ffb000|80–90}} {{legend|#ff9a00|90–100}} {{legend|#ff8400|100–115}} {{legend|#ff6e00|115–130}} {{legend|#ff5800|130–138}} {{legend|#ff4200|138–140}} {{legend|#ff2c00|140–142}} {{legend|#cb0000|>142}} ]] Into móndo 3,6 miliàrdi de persónn-e gh'àn de càrie inti dénti permanénti, in càngio, inti dénti da læte, sta condiçión a corpìsce 620 mioìn de figeu, ö sæ o 9% da popolaçión. A moutîa a l'é ciù comùn inti pàixi de l'[[América Latìnn-a]], do [[Levànte|Vixìn Levànte]], de l’[[Asia|Àxia]] meridionâle e a l'é mêno prevalénte in [[Cinn-a|Cìnn-a]]. Segóndo ‘n rappòrto pubricòu da l’öfìçio ouropêo de l’[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]], l’[[Italia|Itàlia]] a se pónn-e inta média ouropêa pi-â salûte da bócca e inta penîzoa o 29,6% da popolaçión a sofriéiva de càrie di dénti permanénti (o 36,1% di figeu inti dénti da læte)<ref>World Health Organization: [https://cdn.who.int/media/docs/default-source/country-profiles/oral-health/oral-health-ita-2022-country-profile.pdf Oral Health Country Profile]</ref>. A Soçietæ Italiànn-a de Odontoiatrîa Infantîle (SIOI) a l'à reportòu che gh'é de diferénse scignificatîve de sti problêmi inte vàrie zöne giogràfiche de l'Itàlia<ref>National Library of Medicine: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32973175/ Caries severity and socioeconomic inequalities in a nationwide setting: data from the Italian National pathfinder in 12-years children]</ref>. Defæti, o nùmeo de dénti camoæ o pâ êse ligòu a-o contèsto soçioeconòmico di figeu: a SIOI a l'à mìsso in lûxe cómme into Meridión gh'é ‘na prevalénsa ciù èrta de càrie da dentìnn-a e ‘na minô prevalènsa de dénti tapæ. === Fatoî de réizego e prevençión === I fatoî de réizego conpréndan e condiçioìn che caxónn-an 'na mancànsa de saîva, cómme o [[Diabete Mellìo|diabête]], a scìndrome de Sjögren e l'ûzo de dotræ mêxìnn-e (antistamìnichi e antideprescîvi). E càmoe di dénti són ligæ ascì a-a povertæ, a-a scàrsa [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a l'aretiâse de zenzîe. A càrie a se prezénta ciù de spésso inte persónn-e de fàsce ciù bàsse da scâ soçioeconòmica rispètto a-e fàsce ciù èrte, in caxón da mancànsa d'istruçión in sciâ cûa di dénti e da dificoltæ a riçéive de cûe profescionæ, che pêuan êse bén bén câe. A prevençión de càmoe di dénti a conprénde 'na regolâre netîxe di dénti, ‘na diêta pövia de sùcai e l'ûzo de prodûti che contêgnan do [[Fluö|flöro]]. S'arecomànda de spasâ i dénti a-o mànco dôe vòtte a-o dì e de pasâ o fî interdentàle tra-i dénti ‘na vòtta a-o dì. O flöro o peu êse asónto da l'ægoa, da-o sâ, da-o dentifrìccio e da âtre vivàgne. == Caxoìn == [[File:Dental caries etiology diagram.png|thumb|Reprezentaçión a diagràmma da teorîa açidogénica in scê caxoìn da càmoa di dénti. Quàttro fatoî, ö sæ ‘n seu de sùcai adatòu (1), i microrganîximi inta ciàstra batérica (2), ‘na fàccia do dénte despòsta (3) e-o ténpo (4) dêvan êse prezénti insémme pe caxonâ a càrie. A saîva (6) e-o flöro (7) són di fatoî modificànti.]] E càmoe di dénti són caxonæ da quàttro fatoî prinçipæ, ö sæ a prezénsa de ‘n seu de sùcai, i [[Bacteria|batérri]] ligæ a-e càrie, ‘na fàccia do dénte dispòsta e-o ténpo. Defæti o mangiâ o s'atàcca a-o dénte e, co-a [[fermentaçión]], i batérri che constitoìscian a ciàstra batérica coménsan a prodûe di àçidi. A ògni mòddo, sti quàttro fatoî no són de lóngo bastànti pe caxonâ a moutîa e gh'é bezéugno de ‘n anbiénte a l'asósto pe promêuve o svilùppo do ''biofilm'' a-a bâze da càrie. E persónn-e pêuan êse corpîe in mòddo despægio in sciâ bâze da fórma di dénti, a-i àndi de [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a-a capaçitæ de [[tanpón]] da saîva. A [[ciàstra batérica]], ö sæ o seu de porcàia di dénti tachìgno e straluxénte, a l'é 'n ''biofilm'' formòu da batérri e remazùggi de mangiâ, ch'o rèsta in scî dénti e o mêuia. Quànde sto seu mòrbido o no vêgne levòu de mêzo, co-o ténpo o se fa dûo con sciorbî i sæ minerâli inta saîva e o fórma o [[tàrtaro]]. Quànde gh'é di [[Sùcou|sùcai]] che pêuan fermentâ, cómme o sacaröxio, o frutöxio e-o glucöxio, dötréi batérri into ''biofilm'' prodûan di àçidi, in prìmmo lêugo àçido làtico. O batério ciù comùn ligòu a-e càrie di dénti o l'é o ''Streptococcus mutans'', insémme a-o ''Streptococcus sobrinus'' e a di âtri do génere ''Lactobacillus''. In particolâ o ''S. mutans'' o l'é bón a atacâse a-o ''biofilm'' do dénte con trasformâ o sacaröxio inte ‘na sostànsa tachìgna ciamâ destràn. [[File:Streptococcus mutans 01.jpg|thumb|O ''Streptococcus mutans'', o prinçipâ batério ch'o caxónn-a a càrie|centro]] == Svilùppo == [[File:Dental carries anaerobic fermentation.tiff|thumb|E comunitæ de microrganîximi s’atàccan a-a fàccia do dénte e prodûan do ''biofilm''. Tànto chò-u ''biofilm'' o crésce, se fórma ‘n anbiénte anaeròbico in caxón de l’ûzo d’[[Oscigeno|òscìgeno]]. I sùcai da diêta conpòrtan e vîe de fermentaçión anaeròbica e prodûan do latâto, ch’o vêgne liberòu da-a çelóla in sciâ fàccia do dénte e-o se ionìzza. I iöni de latâto caxónn-an a demineralizaçión di crestàlli d’idrosciapatîte, co-o goàsto do dénte]]I dénti són bagnæ da-a saîva e in sciâ seu fàccia se fórma de lóngo ‘n seu de batérri, ö sæ o ''biofilm''. O svilùppo do ''biofilm'' o coménsa co-a formaçión da pelàntega da saîva, ch’a l'é ‘n sotî seu de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] sénsa çèlole ch'o crêuve i dénti. I batérri colonìzzan i dénti con atacâse a-e fàcce covèrte da-a pelàntega e co-o ténpo se fórma ‘n ''biofilm'' meuiòu, ch'o stabilìsce ‘n anbiénte a favô da càrie. I minerâli inti tesciûi dûi do dénte (smâto, dentìnn-a, ciuménto) conpòrtan de lóngo di proçèsci de demineralizaçión e remineralizaçión: a càrie a se prezénta quànde a veloçitæ de demineralizaçión a l'é magiô de quélla de remineralizaçión, co-ìna pèrdia nétta de minerâli. Quésto o càpita quànde gh'é ‘n spostaménto ecològico into ''biofilm'' di dénti da ‘na popolaçión equilibrâ de microrganîximi a ‘na popolaçión ch'a prodûe di [[Àçido|àçidi]] e ch’a peu sopravîve inte ‘n anbiénte àçido. In particolâ, o smâto o l'é o tesciûo ciù dûo do còrpo umàn, dæto ch'o l'é conpòsto pò-u 95-98% da crestàlli d'idrosciapatîte, ma o patìsce a prezénsa de 'n anbiénte àçido. Defæti, a 'n valô de [[pH]] crìtico ciù ò mêno de 5,5 o smâto do dénte o se désfa, in caxón di iöni H⁺ che lîgan i iöni OH^- e che sequéstran i iöni PO₄^3-. Cómme consùmman i sùcai e i dêuvian pe cavâ [[energîa]], i [[Bacteria|batérri]] prodûan àçido làtico, ch'o caxónn-a a demineralizaçión da càrie. Quande o smâto o vêgne goastòu o no peu ciù êse rigeneròu, de za che i [[ameloblàsti]], ö sæ e [[Çélola|çelóle]] che prodûan sto tesciûo, vêgnan pèrsi dòppo o svilùppo do dénte. Pe cóntra, a dentìnn-a a reagìsce a l'avansâ da càmoa di dénti, dæto che sto tesciûo o vêgne de lóngo prodûto pe tùtta a vìtta da-i [[Odontoblasta|odontoblàsti]], che s'atrêuvan a-o confìn tra pórpa e dentìnn-a. A moutîa defæti a spóncia ste çélole a inlescâ de rispòste biològiche cómme scistêma de diféiza, che conpréndan a formaçión da dentìnn-a scleròtica e de quélla tersiâia. A dentìnn-a scleròtica a se fórma quànde gh'é 'n ouménto da mineralizaçión di canæ da dentìnn-a, insémme a-o depòxito de crestàlli de [[Cäso (metallo)|càlcio]] e [[Fosforo|fòsfoo]], cómme tentatîva de ralentâ l’avansâ di batérri. In càngio, a dentìnn-a tersiâia a l'é a nêuva dentìnn-a ch'a vêgne amugiâ da-arénte a-a pórpa pe protêzila da-i batérri; cómme a vêgne depoxitâ, e dimenscioìn da càmia da pórpa se redûan. Pe finî, o ciuménto o vêgne corpîo da-e càrie sorviatùtto inte persónn-e ciù vêgie, quande gh'é 'na recesción da [[zenzîa]] pe ‘na lexón ò pi-â [[moutîa parodontâle]]. In generâle sto tîpo de càrie o l'à 'n decórso ciù lèsto, in caxón da mancànsa de smâto inta región da réixe, do spesô minô da dentìnn-a e dónca da vixinànsa a-a pórpa do dénte. == Diàgnoxi == A-o prinçìpio, e càmoe di dénti pêuan mostrâse cómme ‘na zöna picìnn-a da l'aspêto scìmile a-o [[gésso]] (càrie da-a superfìçie lìscia), ch'a peu desvilupâse pöi inte ‘n pertûzo làrgo, ma de vòtte se véddan de drîto. A ògni mòddo, di âtri mòddi pe descrovî e càrie cómme i [[Raggi x|ràggi X]] són dêuviæ pe-e zöne mêno vixìbili di dénti e pe çernegiâ l’estensción da destruçión. L’ûzo di ''laser'' o consénte de descrovî e càrie sénsa l’espoxiçión a radiaçioìn iönizànti e vêgnan dêuviæ ascì p'atrovâ e càrie tra un dénte e l'âtro (interposcimâli). A diàgnoxi primâia a conpórta l’inspeçión de tùtte e superfìçie vixìbili do dénte, con dêuviâ ‘na bónn-a vivàgna de lûxe, o spêgétto odontoiàtrico e-o specìllo (''explorer''). E [[Radiografia di denti|radiografîe di dénti]] pêuan mostrâ de càmoe di dénti prìmma che séggian vixìbili a éuggio nûo, in particolâ quélle tra-i dénti. E técniche radiogràfiche ciù dêuviæ p'atrovâ ste lexoìn són l'[[Ortopantomografia|ortopantomografîa]], ch'a fornìsce 'na prìmma vixón generâle da salûte da bócca, l'endorâle interposcimâle (''bite-wing''), ch'a l'é a mêgio cösa p'identificâ i pertûxi ascôxi tra 'n dénte e l'âtro, e l'endorâle periapicâle, ch'a permétte d'examinâ 'n grùppo de 2-3 dénti into detàggio e l'òsso in gîo. L’inspeçión e l'esploraçión, insémme a-e radiografîe, són de spésso dêuviæ da-i dentìsti sorviatùtto pe diagnosticâ e càrie de fòsse e fisûe. E càrie tenpôie e no pertuzæ vêgnan pe comùn diagnosticæ con siusciâ de l'âia in sciâ superfìçie sospètta, de mainêa de levâ a saîva e cangiâ e propietæ òtiche do smâto demineralizòu. Dæto chò-u proçèsso da càrie o l’é reverscìbile prìmma che se fórme ‘n pertûzo, se peu arestâlo co-o trataménto a-o [[Fluö|flöro]] e remineralizâ a superfìçie do dénte. A diàgnoxi diferensiâle pe-e càmoe di dénti a conprénde a flörôxi di dénti e difètti do svilùppo do dénte, cómme l’ipomineralizaçión e l’ipoplaxîa. [[File:ToothMontage3.jpg|thumb|(A) ‘Na màccia picìnn-a de 'na càrie ch'a se peu védde in sciâ superfìçie do dénte; (B) A radiografîa a móstra ‘n’estéiza región de demineralizaçión drénto da dentìnn-a (frécce); (C) Vêgne descovèrto ‘n béuggio into sciànco do dénte cómme se coménsa a levâ a càrie; (D) Tùtta a càrie a l’é stæta levâ e-o dénte o l’é prónto pò-u restòuro]] === Ségni e scìntomi === De spésso e càrie, sorviatùtto inte prìmme fâze, pêuan no provocâ de manifestaçioìn particolæ. O prìmmo ségno de ‘na nêuva lexón da càrie l’é o sciortî de ‘na màccia giànca da l’aspêto scìmile a-o gésso in sciâ superfìçie do dénte, ch’a segnàlla a zöna de demineralizaçión do smâto. Sto tîpo de ségni o l’é pe comùn ciamòu in [[Lèngoa ingleise|ingléize]] ''white spot'' ("màccia giànca"). Cómme a lexón a va avànti co-a demineralizaçión, a peu vegnî maròn e a peu formâ ‘n pertûzo (in ingléize “cavity”). Prìmma chò-u pertûzo o se fórme, o proçèsso o l’é reverscìbile, ma stæto formòu o pertûzo, a strutûa do dénte pèrsa a no peu ciù êse rigenerâ. E zöne afètte do dénte càngian de cô e se fan sciòcche a l’atàsto. Dòppo chi-â càrie a l’é pasâ zu pò-u smâto, i canæ da dentìnn-a, che dàn o pasàggio a-o nèrvo do dénte, vêgnan espòsti e pòrtan a-o [[dô]]. Un dénte indebolîo da ‘na càrie de drénto estéiza o peu de vòtte fratuâse tùtt’asémme into giasciâ sótta fòrse normâli ascì. Quànde o proçèsso o l’é anæto avànti abàsta da permétte a-i batérri d'atacâ a pórpa into cheu do dénte, o peu caxonâ o dô de dénti e-o mâ o se fà de lóngo ciù costànte. A mòrte do tesciûo da pórpa e l’infeçión són de conseguénse comùn e a sto pónto o dénte o no l’é ciù senscìbile a-o câdo ò a-o fréido ma o peu êse bén bén stocæso a-a presción. A càmoa di dénti a peu caxonâ ascì spùssa do sciòu e savoî gràmmi. === Clascificaçión === E càmoe di dénti pêuan êse clascificæ pe scîto, caxoìn, tàscio de progresción e interessaménto di tesciûi dûi. A clascificaçión de G. V. Black a l’é a ciù comùn: * clàsse I: fàcce òcluzâli di dénti derê, fòsse vestibolâri ò lengoâli di maxelæ, fòssa lengoâle da-arénte a-o çéngio di dénti davànti de sótta; * clàsse II: fàcce proscimâli di dénti derê; * clàsse III: fàcce interproscimâli di dénti dàvanti sénsa l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse IV: fàcce interproscimâli di dénti davànti con l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse V: tèrso do colétto do dénte in scê fàcce vestibolâre ò lengoâle; * clàsse VI: o bòrdo incizâle ò òcluzâle a l’é smangiâ pi-â fresción. == Cûa == {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |- ! colspan=3 scope="col" | Diàgnoxi ! scope="col" | Trataménto |- ! scope="row"|Nisciùnn-a càrie || || || Nisciùn trataménto |- ! scope="row" rowspan="3"|Lexón da càrie || Lexón inatîva || || Nisciùn trataménto |- | rowspan="2"|Lexón atîva || Lexón no pertuzâ || Trataménto no-operatîvo |- | Lexón pertuzâ || Trataménto operatîvo |- ! scope="row" rowspan="6"|Dénte za tapòu || Nisciùnn-a mancànsa || || Nisciùn càngio |- | rowspan="2"|Inpî amagagnòu || Fòssa ò spòrto || Nisciùn càngio |- | Fratûa ò amùggio do mangiâ || Agiustâ ò cangiâ l'inpî |- | Lexón inatîva || || Nisciùn trataménto |- | rowspan="2"|Lexón atîva || Lexón no-pertuzâ || Trataménto no-operatîvo |- | Lexón pertuzâ || Agiustâ ò cangiâ l'inpî |} O manézzo da càrie a dipénde da-o fæto chi-â lexón a ségge pertuzâ ò no pertuzâ. Defæti e lexoìn no pertuzæ pêuan êse arestæ e, inte giùste condiçioìn, ghe peu êse 'na remineralizaçión, prexénpio co-o càngio da diêta, o megioaménto da [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e l'apricaçión regolâre de [[Fluö|flöro]] tòpico. A ògni mòddo, pe 'na lexón pertuzâ, màscime quànde a tócca a dentìnn-a, a remineralizaçión a l'é bén bén ciù difìçile e de sòlito gh'é bezéugno de 'n restòuro do dénte. Prìmma d'exegoî 'n restòuro però tùtto o tesciûo camoòu o dêve êse levòu de mêzo, ò sedónca a càrie a l'andiâ avànti sótta a l'inpî. Inte dötréi câxi peu êsighe bezéugno de l'ûzo di [[Anestetici locali|antestétichi locâli]] ò do [[protòscido d'azöto]] (o cosci dîto "gàzzo ch'o fa rîe") e d'âtre mêxìnn-e p'alengerî o mâ ò l'anscjetæ ligæ a-a proçedûa. Un manìpolo da dentìsta, ö sæ 'na smèrsa de trapàn, o l'é dêuviòu pe levâ de mêzo di gréndi tócchi de tesciûo goàsto da-o dénte; quànde a càmoa inta dentìnn-a a l'arîva da-arénte a-a pórpa se peu dêuviâ 'n cugiâ, ch'o l'é 'n instruménto ch'o sèrve a gratâ ciàn cianìn o dénte. Stæto levòu o tesciûo infètto, a strutûa do dénte manchétto a gh'à bezéugno de 'n quàrche restòuro pe goagnâ tórna a seu fonçión e-a seu fórma. I materiâli da restourâ conpréndan l'[[Amalgama dentaria|amàlgama d'argénto]], e rêxine conpòxite, o ciuménto veddro-ionomérico, a [[porçelànn-a]] e l'[[öo]]. Dæto che i restòuri in conpòxito no són fòrti cómme l'amàlgama e l'öo, dötréi dentìsti conscìderan quest'ùrtimo cómme a mêgio cösa pe-i restòuri inte zöne derê, dónde into giasciâ se prodûan de grénde fòrse. Quànde a càmoa di dénti a l'é tròppo ància, a strutûa do dénte sànn-a ch'a rèsta a peu no bastâ pe métte o materiâle da restourâ into dénte e alôa gh'é bezéugno de 'na corónn-a. Sto tîpo de restòuro o soméggia a 'n capùsso, ch'o vêgne arangiòu in sciâ corónn-a naturâle ch'a rèsta do dénte, e o l'é de spésso fæto de [[öo]], [[porçelànn-a]] ò [[metàllo]] e porçelànn-a. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:Amalgam.jpg|Dénte tapòu con l'amàlgama d'argénto Immagine:Kompositfüllung.jpg|Maxelâ restouròu con de rêxine conpòxite </gallery> Gh'é di câxi dónde, pe restourâ 'n dénte, gh'é bezéugno da terapîa endodòntica, ciamâ devitalizaçión ascì, ch'a l'é arecomandâ si-â pórpa do dénte a mêue pe l'infeçión di batérri ò pò-u tràoma. Co-a terapîa endodòntica a pórpa do dénte a vêgne levâ de mêzo, insémme a-i tesciûi do nèrvo e di vâxi e-e pàrte goàste do dénte. I canæ da pórpa vêgnan instrumentæ co-e lìmme endodòntiche (''files'') pe netezâli e dâghe a fórma, de mainêa pöi da inpîli con do materiâle scìmile a-a gómma, ciamòu guttapèrca. Dòppo chò-u dénte o l'é stæto inpîo, se métte 'na corónn-a e a-a fìn da proçedûa o dénte o no l'é ciù vitâle, dæto ch'o rèsta sénsa nisciùn tesciûo vîvo. De vòtte peu êsighe bezéugno de rancâ o dénte goàsto, inti câxi dónde o dànno o l'é tròppo estéizo da permétte 'n bón restòuro. Se conscìdera l'estraçión into câxo ascì chò-u dénte o no l'à o dénte òpòxito ò ch'o portiâ di problêmi inte l'avegnî, cómme prexénpio pe-i dénti do giudìçio. Se preferìsce rancâ o dénte inte persónn-e ascì che no pêuan ò no vêuan patî e spéize ò e dificoltæ ligæ a-o restòuro do dénte. == Prògnoxi == == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] dbe6cqpqyofi4lke386xmusu2t0718n 272949 272933 2026-08-07T20:43:36Z Michæ.152 13747 Ò agiustòu a tabella 272949 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''càmoa di dénti''' ò '''càrie''' (da-o latìn caries "coroxón, marsùmme") a l'é 'na [[moutîa]] de degeneraçión di tesciûi dûi do [[dénte]] (smâto, dentìnn-a, ciuménto) caxonâ da-i [[Bacteria|batérri]], ch'a coménsa da-a superfìçie de l'òrgano e a va avànti into profóndo, scìn a tocâ a pórpa do dénte co-ìn proçèsso d’[[insciamaçión]]. A provocâla l'é i comùn microrganîximi che s’atrêuvan inta [[bócca]], sorviatùtto quélli atacæ a-o dénte in fórma de ciàstra batérica, che se no vêgnan tegnûi sótta contròllo co-e comùn pràtiche de [[Igiene orale|netîxe da bócca]], ò into câxo de 'na magàgna de [[Scistêma immunitâio|deféize inmunitâie]], ariêscian a desfâ a matrîxe minerâle e òrgànica do dénte, cosci da prodûe de lexioìn crêuze. [[File: Dental Caries Cavity 2.JPG|thumb|Dénte guastòu da 'na càrie|centro]] O scìntomo prinçipâ o l'é o dô, ch'o se prezénta quànde o proçèsso o l’é chinòu zu scìn a tocâ a dentìnn-a e-o tesciûo da pórpa. O trataménto o conscìste into lêva de mêzo o tesciûo infètto e cangiâlo co-ìn materiâle da restourâ bioconpatìbile ('na vòtta se dêuviâva sorviatùtto l'[[Amalgama dentaria|amàlgama d'argénto]], ancheu se preferìsce e rêxine conpòxite). Inti câxi dónde a pórpa a l'é stæta interesâ, tùtto o tesciûo o vêgne levòu e o vêgne cangiòu co-ìn materiâle endodòntico. == Difuxón == [[File:Dental caries world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|upright=1.3|alt=Color coded map displaying caries experience throughout the world.|Atéiza de vìtta corezûa pe dizabilitæ (DALY) pi-â càrie ògni 100.000 abitànti do 2004: {{legend|#b3b3b3|No data}} {{legend|#ffff65|<50}} {{legend|#fff200|50–60}} {{legend|#ffdc00|60–70}} {{legend|#ffc600|70–80}} {{legend|#ffb000|80–90}} {{legend|#ff9a00|90–100}} {{legend|#ff8400|100–115}} {{legend|#ff6e00|115–130}} {{legend|#ff5800|130–138}} {{legend|#ff4200|138–140}} {{legend|#ff2c00|140–142}} {{legend|#cb0000|>142}} ]] Into móndo 3,6 miliàrdi de persónn-e gh'àn de càrie inti dénti permanénti, in càngio, inti dénti da læte, sta condiçión a corpìsce 620 mioìn de figeu, ö sæ o 9% da popolaçión. A moutîa a l'é ciù comùn inti pàixi de l'[[América Latìnn-a]], do [[Levànte|Vixìn Levànte]], de l’[[Asia|Àxia]] meridionâle e a l'é mêno prevalénte in [[Cinn-a|Cìnn-a]]. Segóndo ‘n rappòrto pubricòu da l’öfìçio ouropêo de l’[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]], l’[[Italia|Itàlia]] a se pónn-e inta média ouropêa pi-â salûte da bócca e inta penîzoa o 29,6% da popolaçión a sofriéiva de càrie di dénti permanénti (o 36,1% di figeu inti dénti da læte)<ref>World Health Organization: [https://cdn.who.int/media/docs/default-source/country-profiles/oral-health/oral-health-ita-2022-country-profile.pdf Oral Health Country Profile]</ref>. A Soçietæ Italiànn-a de Odontoiatrîa Infantîle (SIOI) a l'à reportòu che gh'é de diferénse scignificatîve de sti problêmi inte vàrie zöne giogràfiche de l'Itàlia<ref>National Library of Medicine: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32973175/ Caries severity and socioeconomic inequalities in a nationwide setting: data from the Italian National pathfinder in 12-years children]</ref>. Defæti, o nùmeo de dénti camoæ o pâ êse ligòu a-o contèsto soçioeconòmico di figeu: a SIOI a l'à mìsso in lûxe cómme into Meridión gh'é ‘na prevalénsa ciù èrta de càrie da dentìnn-a e ‘na minô prevalènsa de dénti tapæ. === Fatoî de réizego e prevençión === I fatoî de réizego conpréndan e condiçioìn che caxónn-an 'na mancànsa de saîva, cómme o [[Diabete Mellìo|diabête]], a scìndrome de Sjögren e l'ûzo de dotræ mêxìnn-e (antistamìnichi e antideprescîvi). E càmoe di dénti són ligæ ascì a-a povertæ, a-a scàrsa [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a l'aretiâse de zenzîe. A càrie a se prezénta ciù de spésso inte persónn-e de fàsce ciù bàsse da scâ soçioeconòmica rispètto a-e fàsce ciù èrte, in caxón da mancànsa d'istruçión in sciâ cûa di dénti e da dificoltæ a riçéive de cûe profescionæ, che pêuan êse bén bén câe. A prevençión de càmoe di dénti a conprénde 'na regolâre netîxe di dénti, ‘na diêta pövia de sùcai e l'ûzo de prodûti che contêgnan do [[Fluö|flöro]]. S'arecomànda de spasâ i dénti a-o mànco dôe vòtte a-o dì e de pasâ o fî interdentàle tra-i dénti ‘na vòtta a-o dì. O flöro o peu êse asónto da l'ægoa, da-o sâ, da-o dentifrìccio e da âtre vivàgne. == Caxoìn == [[File:Dental caries etiology diagram.png|thumb|Reprezentaçión a diagràmma da teorîa açidogénica in scê caxoìn da càmoa di dénti. Quàttro fatoî, ö sæ ‘n seu de sùcai adatòu (1), i microrganîximi inta ciàstra batérica (2), ‘na fàccia do dénte despòsta (3) e-o ténpo (4) dêvan êse prezénti insémme pe caxonâ a càrie. A saîva (6) e-o flöro (7) són di fatoî modificànti.]] E càmoe di dénti són caxonæ da quàttro fatoî prinçipæ, ö sæ a prezénsa de ‘n seu de sùcai, i [[Bacteria|batérri]] ligæ a-e càrie, ‘na fàccia do dénte dispòsta e-o ténpo. Defæti o mangiâ o s'atàcca a-o dénte e, co-a [[fermentaçión]], i batérri che constitoìscian a ciàstra batérica coménsan a prodûe di àçidi. A ògni mòddo, sti quàttro fatoî no són de lóngo bastànti pe caxonâ a moutîa e gh'é bezéugno de ‘n anbiénte a l'asósto pe promêuve o svilùppo do ''biofilm'' a-a bâze da càrie. E persónn-e pêuan êse corpîe in mòddo despægio in sciâ bâze da fórma di dénti, a-i àndi de [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a-a capaçitæ de [[tanpón]] da saîva. A [[ciàstra batérica]], ö sæ o seu de porcàia di dénti tachìgno e straluxénte, a l'é 'n ''biofilm'' formòu da batérri e remazùggi de mangiâ, ch'o rèsta in scî dénti e o mêuia. Quànde sto seu mòrbido o no vêgne levòu de mêzo, co-o ténpo o se fa dûo con sciorbî i sæ minerâli inta saîva e o fórma o [[tàrtaro]]. Quànde gh'é di [[Sùcou|sùcai]] che pêuan fermentâ, cómme o sacaröxio, o frutöxio e-o glucöxio, dötréi batérri into ''biofilm'' prodûan di àçidi, in prìmmo lêugo àçido làtico. O batério ciù comùn ligòu a-e càrie di dénti o l'é o ''Streptococcus mutans'', insémme a-o ''Streptococcus sobrinus'' e a di âtri do génere ''Lactobacillus''. In particolâ o ''S. mutans'' o l'é bón a atacâse a-o ''biofilm'' do dénte con trasformâ o sacaröxio inte ‘na sostànsa tachìgna ciamâ destràn. [[File:Streptococcus mutans 01.jpg|thumb|O ''Streptococcus mutans'', o prinçipâ batério ch'o caxónn-a a càrie|centro]] == Svilùppo == [[File:Dental carries anaerobic fermentation.tiff|thumb|E comunitæ de microrganîximi s’atàccan a-a fàccia do dénte e prodûan do ''biofilm''. Tànto chò-u ''biofilm'' o crésce, se fórma ‘n anbiénte anaeròbico in caxón de l’ûzo d’[[Oscigeno|òscìgeno]]. I sùcai da diêta conpòrtan e vîe de fermentaçión anaeròbica e prodûan do latâto, ch’o vêgne liberòu da-a çelóla in sciâ fàccia do dénte e-o se ionìzza. I iöni de latâto caxónn-an a demineralizaçión di crestàlli d’idrosciapatîte, co-o goàsto do dénte]]I dénti són bagnæ da-a saîva e in sciâ seu fàccia se fórma de lóngo ‘n seu de batérri, ö sæ o ''biofilm''. O svilùppo do ''biofilm'' o coménsa co-a formaçión da pelàntega da saîva, ch’a l'é ‘n sotî seu de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] sénsa çèlole ch'o crêuve i dénti. I batérri colonìzzan i dénti con atacâse a-e fàcce covèrte da-a pelàntega e co-o ténpo se fórma ‘n ''biofilm'' meuiòu, ch'o stabilìsce ‘n anbiénte a favô da càrie. I minerâli inti tesciûi dûi do dénte (smâto, dentìnn-a, ciuménto) conpòrtan de lóngo di proçèsci de demineralizaçión e remineralizaçión: a càrie a se prezénta quànde a veloçitæ de demineralizaçión a l'é magiô de quélla de remineralizaçión, co-ìna pèrdia nétta de minerâli. Quésto o càpita quànde gh'é ‘n spostaménto ecològico into ''biofilm'' di dénti da ‘na popolaçión equilibrâ de microrganîximi a ‘na popolaçión ch'a prodûe di [[Àçido|àçidi]] e ch’a peu sopravîve inte ‘n anbiénte àçido. In particolâ, o smâto o l'é o tesciûo ciù dûo do còrpo umàn, dæto ch'o l'é conpòsto pò-u 95-98% da crestàlli d'idrosciapatîte, ma o patìsce a prezénsa de 'n anbiénte àçido. Defæti, a 'n valô de [[pH]] crìtico ciù ò mêno de 5,5 o smâto do dénte o se désfa, in caxón di iöni H⁺ che lîgan i iöni OH^- e che sequéstran i iöni PO₄^3-. Cómme consùmman i sùcai e i dêuvian pe cavâ [[energîa]], i [[Bacteria|batérri]] prodûan àçido làtico, ch'o caxónn-a a demineralizaçión da càrie. Quande o smâto o vêgne goastòu o no peu ciù êse rigeneròu, de za che i [[ameloblàsti]], ö sæ e [[Çélola|çelóle]] che prodûan sto tesciûo, vêgnan pèrsi dòppo o svilùppo do dénte. Pe cóntra, a dentìnn-a a reagìsce a l'avansâ da càmoa di dénti, dæto che sto tesciûo o vêgne de lóngo prodûto pe tùtta a vìtta da-i [[Odontoblasta|odontoblàsti]], che s'atrêuvan a-o confìn tra pórpa e dentìnn-a. A moutîa defæti a spóncia ste çélole a inlescâ de rispòste biològiche cómme scistêma de diféiza, che conpréndan a formaçión da dentìnn-a scleròtica e de quélla tersiâia. A dentìnn-a scleròtica a se fórma quànde gh'é 'n ouménto da mineralizaçión di canæ da dentìnn-a, insémme a-o depòxito de crestàlli de [[Cäso (metallo)|càlcio]] e [[Fosforo|fòsfoo]], cómme tentatîva de ralentâ l’avansâ di batérri. In càngio, a dentìnn-a tersiâia a l'é a nêuva dentìnn-a ch'a vêgne amugiâ da-arénte a-a pórpa pe protêzila da-i batérri; cómme a vêgne depoxitâ, e dimenscioìn da càmia da pórpa se redûan. Pe finî, o ciuménto o vêgne corpîo da-e càrie sorviatùtto inte persónn-e ciù vêgie, quande gh'é 'na recesción da [[zenzîa]] pe ‘na lexón ò pi-â [[moutîa parodontâle]]. In generâle sto tîpo de càrie o l'à 'n decórso ciù lèsto, in caxón da mancànsa de smâto inta región da réixe, do spesô minô da dentìnn-a e dónca da vixinànsa a-a pórpa do dénte. == Diàgnoxi == A-o prinçìpio, e càmoe di dénti pêuan mostrâse cómme ‘na zöna picìnn-a da l'aspêto scìmile a-o [[gésso]] (càrie da-a superfìçie lìscia), ch'a peu desvilupâse pöi inte ‘n pertûzo làrgo, ma de vòtte se véddan de drîto. A ògni mòddo, di âtri mòddi pe descrovî e càrie cómme i [[Raggi x|ràggi X]] són dêuviæ pe-e zöne mêno vixìbili di dénti e pe çernegiâ l’estensción da destruçión. L’ûzo di ''laser'' o consénte de descrovî e càrie sénsa l’espoxiçión a radiaçioìn iönizànti e vêgnan dêuviæ ascì p'atrovâ e càrie tra un dénte e l'âtro (interposcimâli). A diàgnoxi primâia a conpórta l’inspeçión de tùtte e superfìçie vixìbili do dénte, con dêuviâ ‘na bónn-a vivàgna de lûxe, o spêgétto odontoiàtrico e-o specìllo (''explorer''). E [[Radiografia di denti|radiografîe di dénti]] pêuan mostrâ de càmoe di dénti prìmma che séggian vixìbili a éuggio nûo, in particolâ quélle tra-i dénti. E técniche radiogràfiche ciù dêuviæ p'atrovâ ste lexoìn són l'[[Ortopantomografia|ortopantomografîa]], ch'a fornìsce 'na prìmma vixón generâle da salûte da bócca, l'endorâle interposcimâle (''bite-wing''), ch'a l'é a mêgio cösa p'identificâ i pertûxi ascôxi tra 'n dénte e l'âtro, e l'endorâle periapicâle, ch'a permétte d'examinâ 'n grùppo de 2-3 dénti into detàggio e l'òsso in gîo. L’inspeçión e l'esploraçión, insémme a-e radiografîe, són de spésso dêuviæ da-i dentìsti sorviatùtto pe diagnosticâ e càrie de fòsse e fisûe. E càrie tenpôie e no pertuzæ vêgnan pe comùn diagnosticæ con siusciâ de l'âia in sciâ superfìçie sospètta, de mainêa de levâ a saîva e cangiâ e propietæ òtiche do smâto demineralizòu. Dæto chò-u proçèsso da càrie o l’é reverscìbile prìmma che se fórme ‘n pertûzo, se peu arestâlo co-o trataménto a-o [[Fluö|flöro]] e remineralizâ a superfìçie do dénte. A diàgnoxi diferensiâle pe-e càmoe di dénti a conprénde a flörôxi di dénti e difètti do svilùppo do dénte, cómme l’ipomineralizaçión e l’ipoplaxîa. [[File:ToothMontage3.jpg|thumb|(A) ‘Na màccia picìnn-a de 'na càrie ch'a se peu védde in sciâ superfìçie do dénte; (B) A radiografîa a móstra ‘n’estéiza región de demineralizaçión drénto da dentìnn-a (frécce); (C) Vêgne descovèrto ‘n béuggio into sciànco do dénte cómme se coménsa a levâ a càrie; (D) Tùtta a càrie a l’é stæta levâ e-o dénte o l’é prónto pò-u restòuro]] === Ségni e scìntomi === De spésso e càrie, sorviatùtto inte prìmme fâze, pêuan no provocâ de manifestaçioìn particolæ. O prìmmo ségno de ‘na nêuva lexón da càrie l’é o sciortî de ‘na màccia giànca da l’aspêto scìmile a-o gésso in sciâ superfìçie do dénte, ch’a segnàlla a zöna de demineralizaçión do smâto. Sto tîpo de ségni o l’é pe comùn ciamòu in [[Lèngoa ingleise|ingléize]] ''white spot'' ("màccia giànca"). Cómme a lexón a va avànti co-a demineralizaçión, a peu vegnî maròn e a peu formâ ‘n pertûzo (in ingléize “cavity”). Prìmma chò-u pertûzo o se fórme, o proçèsso o l’é reverscìbile, ma stæto formòu o pertûzo, a strutûa do dénte pèrsa a no peu ciù êse rigenerâ. E zöne afètte do dénte càngian de cô e se fan sciòcche a l’atàsto. Dòppo chi-â càrie a l’é pasâ zu pò-u smâto, i canæ da dentìnn-a, che dàn o pasàggio a-o nèrvo do dénte, vêgnan espòsti e pòrtan a-o [[dô]]. Un dénte indebolîo da ‘na càrie de drénto estéiza o peu de vòtte fratuâse tùtt’asémme into giasciâ sótta fòrse normâli ascì. Quànde o proçèsso o l’é anæto avànti abàsta da permétte a-i batérri d'atacâ a pórpa into cheu do dénte, o peu caxonâ o dô de dénti e-o mâ o se fà de lóngo ciù costànte. A mòrte do tesciûo da pórpa e l’infeçión són de conseguénse comùn e a sto pónto o dénte o no l’é ciù senscìbile a-o câdo ò a-o fréido ma o peu êse bén bén stocæso a-a presción. A càmoa di dénti a peu caxonâ ascì spùssa do sciòu e savoî gràmmi. === Clascificaçión === E càmoe di dénti pêuan êse clascificæ pe scîto, caxoìn, tàscio de progresción e interessaménto di tesciûi dûi. A clascificaçión de G. V. Black a l’é a ciù comùn: * clàsse I: fàcce òcluzâli di dénti derê, fòsse vestibolâri ò lengoâli di maxelæ, fòssa lengoâle da-arénte a-o çéngio di dénti davànti de sótta; * clàsse II: fàcce proscimâli di dénti derê; * clàsse III: fàcce interproscimâli di dénti dàvanti sénsa l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse IV: fàcce interproscimâli di dénti davànti con l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse V: tèrso do colétto do dénte in scê fàcce vestibolâre ò lengoâle; * clàsse VI: o bòrdo incizâle ò òcluzâle a l’é smangiâ pi-â fresción. == Cûa == {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 15px; text-align: center;" |- ! colspan="3" scope="col" | Diàgnoxi ! scope="col" | Trataménto |- ! scope="row" | Dénte sàn | colspan="2" | Nisciùnn-a lexón | Nisciùn trataménto |- ! scope="row" rowspan="3" | Dénte camoòu | colspan="2" | Lexón inatîva | Nisciùn trataménto |- | rowspan="2" | Lexón atîva | Lexón no pertuzâ | Trataménto no òperatîvo |- | Lexón pertuzâ | Trataménto òperatîvo |- ! scope="row" rowspan="6" | Dénte za tapòu | colspan="2" | Nisciùnn-a magàgna | Nisciùn càngio |- | rowspan="2" | Inpî amagagnòu | Fòssa ò spòrto | Nisciùn càngio |- | Fratûa ò amùggio do mangiâ | Agiustâ ò cangiâ l'inpî |- | colspan="2" | Lexón inatîva | Nisciùn trataménto |- | rowspan="2" | Lexón atîva | Lexón no-pertuzâ | Trataménto no òperatîvo |- | Lexón pertuzâ | Agiustâ ò cangiâ l'inpî |} O manézzo da càrie a dipénde da-o fæto chi-â lexón a ségge pertuzâ ò no pertuzâ. Defæti e lexoìn no pertuzæ pêuan êse arestæ e, inte giùste condiçioìn, ghe peu êse 'na remineralizaçión, prexénpio co-o càngio da diêta, o megioaménto da [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e l'apricaçión regolâre de [[Fluö|flöro]] tòpico. A ògni mòddo, pe 'na lexón pertuzâ, màscime quànde a tócca a dentìnn-a, a remineralizaçión a l'é bén bén ciù difìçile e de sòlito gh'é bezéugno de 'n restòuro do dénte. Prìmma d'exegoî 'n restòuro però tùtto o tesciûo camoòu o dêve êse levòu de mêzo, ò sedónca a càrie a l'andiâ avànti sótta a l'inpî. Inte dötréi câxi peu êsighe bezéugno de l'ûzo di [[Anestetici locali|antestétichi locâli]] ò do [[protòscido d'azöto]] (o cosci dîto "gàzzo ch'o fa rîe") e d'âtre mêxìnn-e p'alengerî o mâ ò l'anscjetæ ligæ a-a proçedûa. Un manìpolo da dentìsta, ö sæ 'na smèrsa de trapàn, o l'é dêuviòu pe levâ de mêzo di gréndi tócchi de tesciûo goàsto da-o dénte; quànde a càmoa inta dentìnn-a a l'arîva da-arénte a-a pórpa se peu dêuviâ 'n cugiâ, ch'o l'é 'n instruménto ch'o sèrve a gratâ ciàn cianìn o dénte. Stæto levòu o tesciûo infètto, a strutûa do dénte manchétto a gh'à bezéugno de 'n quàrche restòuro pe goagnâ tórna a seu fonçión e-a seu fórma. I materiâli da restourâ conpréndan l'[[Amalgama dentaria|amàlgama d'argénto]], e rêxine conpòxite, o ciuménto veddro-ionomérico, a [[porçelànn-a]] e l'[[öo]]. Dæto che i restòuri in conpòxito no són fòrti cómme l'amàlgama e l'öo, dötréi dentìsti conscìderan quest'ùrtimo cómme a mêgio cösa pe-i restòuri inte zöne derê, dónde into giasciâ se prodûan de grénde fòrse. Quànde a càmoa di dénti a l'é tròppo ància, a strutûa do dénte sànn-a ch'a rèsta a peu no bastâ pe métte o materiâle da restourâ into dénte e alôa gh'é bezéugno de 'na corónn-a. Sto tîpo de restòuro o soméggia a 'n capùsso, ch'o vêgne arangiòu in sciâ corónn-a naturâle ch'a rèsta do dénte, e o l'é de spésso fæto de [[öo]], [[porçelànn-a]] ò [[metàllo]] e porçelànn-a. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:Amalgam.jpg|Dénte tapòu con l'amàlgama d'argénto Immagine:Kompositfüllung.jpg|Maxelâ restouròu con de rêxine conpòxite </gallery> Gh'é di câxi dónde, pe restourâ 'n dénte, gh'é bezéugno da terapîa endodòntica, ciamâ devitalizaçión ascì, ch'a l'é arecomandâ si-â pórpa do dénte a mêue pe l'infeçión di batérri ò pò-u tràoma. Co-a terapîa endodòntica a pórpa do dénte a vêgne levâ de mêzo, insémme a-i tesciûi do nèrvo e di vâxi e-e pàrte goàste do dénte. I canæ da pórpa vêgnan instrumentæ co-e lìmme endodòntiche (''files'') pe netezâli e dâghe a fórma, de mainêa pöi da inpîli con do materiâle scìmile a-a gómma, ciamòu guttapèrca. Dòppo chò-u dénte o l'é stæto inpîo, se métte 'na corónn-a e a-a fìn da proçedûa o dénte o no l'é ciù vitâle, dæto ch'o rèsta sénsa nisciùn tesciûo vîvo. De vòtte peu êsighe bezéugno de rancâ o dénte goàsto, inti câxi dónde o dànno o l'é tròppo estéizo da permétte 'n bón restòuro. Se conscìdera l'estraçión into câxo ascì chò-u dénte o no l'à o dénte òpòxito ò ch'o portiâ di problêmi inte l'avegnî, cómme prexénpio pe-i dénti do giudìçio. Se preferìsce rancâ o dénte inte persónn-e ascì che no pêuan ò no vêuan patî e spéize ò e dificoltæ ligæ a-o restòuro do dénte. == Prògnoxi == == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] mbv7pj41y04kc92l681hhrkdav1t5wb 0 33083 272950 272927 2026-08-08T09:51:16Z Arbenganese 12552 /* Nòtte */ quarche notta puntualizâ 272950 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:#a8243d; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''VR'''</div> |style="background:#d58090; color:black"|<small>{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}</small> |} {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |var-denscitæ = Denscitè |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu uràiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de Vérva |var-patrón = Santu |Patrono = San Martìn |var-festîvo = Festa |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu </gallery> Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]]. Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]] (641 metri) e daa [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]]. Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]]. === U pàise === [[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]] E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe. L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö véi ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte aa Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn. L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu ae ciante d'uìve. == Storia == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du [[1903]] Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu [[1931]] Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu da Madonna da Guardia]] intu [[1935]] </gallery> === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn [[Liguri Antighi|ligure antiga]] ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ dai rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca.<ref name=":0" /> E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta aa [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Placido Tomaini|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT|capìtolo=Velva}}</ref>[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]] === Tempi de guèra === Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta aa diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209289.pdf|tìtolo=Ex Oratorio dell'Immacolata (oggi Museo della cultura contadina) e annessi fabbricati - Relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> :De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti aa gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui scàin.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru.<ref name=":2" /> U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin ai [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin ai prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.<ref name=":1" /> * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]], ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u [[Loîgi Perséuggio|Munscignû Luigi Persoglio]], a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè  u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu. A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa. * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]]. == Strè == Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m). == Nòtte == * {{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}} *{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|vìxita=03-08-2026|léngoa=IT}} *{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}} *{{Çitta web|url=https://www.politicacultura.com/category/velva-e-la-riscoperta-dellappennino/|tìtolo=Velva e la riscoperta dell'Appennino|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}} *{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/bello-italia/notizie/inviaggio-velva-liguriaaltrove-4df3bde4-0984-11ec-9dd3-3cdc96ff46f7.shtml|tìtolo=Velva, una Liguria altrove|vìxita=04-08-2026|léngoa=IT}} *{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|outô=Mauro Bado|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] ljabpcngrn98n96tucpa4gnxj0dk8pq 272955 272950 2026-08-08T10:31:37Z Arbenganese 12552 /* Nòtte */ quarche âtra notta puntualizâ 272955 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:#a8243d; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''VR'''</div> |style="background:#d58090; color:black"|<small>{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}</small> |} {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |var-denscitæ = Denscitè |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu uràiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de Vérva |var-patrón = Santu |Patrono = San Martìn |var-festîvo = Festa |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu </gallery> Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]].<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]]<ref>O ascì "Arpexélla", cumme inte: {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> (641 metri) e daa [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]].<ref name=":4">Dèti recampè a partì da: {{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/geoportale/|tìtolo=Geoportale Regionale Regione Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].<ref name=":3" /> === U pàise === [[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]] E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe. L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö véi ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte aa Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn.<ref name=":4" /> L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu ae ciante d'uìve.<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/|tìtolo=Il Paesaggio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> == Storia == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du [[1903]] Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu [[1931]] Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu da Madonna da Guardia]] intu [[1935]] </gallery> === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn [[Liguri Antighi|ligure antiga]] ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ dai rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca.<ref name=":0" /> E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta aa [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Placido Tomaini|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT|capìtolo=Velva}}</ref>[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]] === Tempi de guèra === Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta aa diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209289.pdf|tìtolo=Ex Oratorio dell'Immacolata (oggi Museo della cultura contadina) e annessi fabbricati - Relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> :De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti aa gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui scàin.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru.<ref name=":2" /> U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin ai [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin ai prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.<ref name=":1" /> * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/il-santuario-di-velva-un-santuario-e-una-comunita/#_ftn1|tìtolo=Il Santuario di Velva: un Santuario e una comunità|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref>, ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u [[Loîgi Perséuggio|Munscignû Luigi Persoglio]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref>, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=1938|méize=Mazzu-zügnu|tìtolo=Nozze d'oro del sacerdote Boggiano Giovanni|revìsta=La Madonna del Boschetto|çitæ=Camuggi|pp=15-16|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08|url=https://santuarioboschetto.it/sito//wp-content/uploads/2018/02/5_6-1938.pdf}}</ref>A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.<ref>{{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref> * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]]. == Strè == Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m). == Nòtte == *{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] brze7e5962h5pklrscze44xchdhpnli 272956 272955 2026-08-08T10:32:49Z Arbenganese 12552 /* Nòtte */ references /> 272956 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:#a8243d; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''VR'''</div> |style="background:#d58090; color:black"|<small>{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}</small> |} {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |var-denscitæ = Denscitè |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu uràiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de Vérva |var-patrón = Santu |Patrono = San Martìn |var-festîvo = Festa |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu </gallery> Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]].<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]]<ref>O ascì "Arpexélla", cumme inte: {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> (641 metri) e daa [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]].<ref name=":4">Dèti recampè a partì da: {{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/geoportale/|tìtolo=Geoportale Regionale Regione Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].<ref name=":3" /> === U pàise === [[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]] E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe. L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö véi ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte aa Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn.<ref name=":4" /> L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu ae ciante d'uìve.<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/|tìtolo=Il Paesaggio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> == Storia == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du [[1903]] Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu [[1931]] Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu da Madonna da Guardia]] intu [[1935]] </gallery> === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn [[Liguri Antighi|ligure antiga]] ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ dai rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca.<ref name=":0" /> E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta aa [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Placido Tomaini|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT|capìtolo=Velva}}</ref>[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]] === Tempi de guèra === Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta aa diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209289.pdf|tìtolo=Ex Oratorio dell'Immacolata (oggi Museo della cultura contadina) e annessi fabbricati - Relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> :De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti aa gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui scàin.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru.<ref name=":2" /> U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin ai [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin ai prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.<ref name=":1" /> * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/il-santuario-di-velva-un-santuario-e-una-comunita/#_ftn1|tìtolo=Il Santuario di Velva: un Santuario e una comunità|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref>, ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u [[Loîgi Perséuggio|Munscignû Luigi Persoglio]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref>, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=1938|méize=Mazzu-zügnu|tìtolo=Nozze d'oro del sacerdote Boggiano Giovanni|revìsta=La Madonna del Boschetto|çitæ=Camuggi|pp=15-16|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08|url=https://santuarioboschetto.it/sito//wp-content/uploads/2018/02/5_6-1938.pdf}}</ref>A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.<ref>{{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref> * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]]. Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]]. == Strè == Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m). == Nòtte == <references /> == Ligammi de föa == *{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] pqbmwst83tfq6ona2znwfarfm4qiutx 272957 272956 2026-08-08T10:45:04Z Arbenganese 12552 /* Architetüe religiuse */ notte puntualizài 272957 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:#a8243d; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''VR'''</div> |style="background:#d58090; color:black"|<small>{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}</small> |} {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |var-denscitæ = Denscitè |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu uràiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de Vérva |var-patrón = Santu |Patrono = San Martìn |var-festîvo = Festa |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu </gallery> Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]].<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]]<ref>O ascì "Arpexélla", cumme inte: {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> (641 metri) e daa [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]].<ref name=":4">Dèti recampè a partì da: {{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/geoportale/|tìtolo=Geoportale Regionale Regione Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].<ref name=":3" /> === U pàise === [[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]] E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe. L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö véi ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte aa Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn.<ref name=":4" /> L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2012|tìtolo=Paesaggio Culturale - Archelogia Rurale e dendrocronologia in Val Petronio (Genova)|revìsta=Ann. Mus. civ. Rovereto Sez.: Arch., St., Sc. nat.|çitæ=Rovereto|volùmme=27|nùmero=39-54|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/340741607_PAESAGGIO_CULTURALE_-ARCHEOLOGIA_RURALE_E_DENDROCRONOLOGIA_IN_VAL_PETRONIO_GENOVA}}</ref>, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu ae ciante d'uìve.<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/|tìtolo=Il Paesaggio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> == Storia == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du [[1903]] Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu [[1931]] Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu da Madonna da Guardia]] intu [[1935]] </gallery> === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn [[Liguri Antighi|ligure antiga]] ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ dai rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca.<ref name=":0" /> E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta aa [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Placido Tomaini|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT|capìtolo=Velva}}</ref>[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]] === Tempi de guèra === Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta aa diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209289.pdf|tìtolo=Ex Oratorio dell'Immacolata (oggi Museo della cultura contadina) e annessi fabbricati - Relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> :De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti aa gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui scàin.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru.<ref name=":2" /> U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin ai [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin ai prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.<ref name=":1" /> * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/il-santuario-di-velva-un-santuario-e-una-comunita/#_ftn1|tìtolo=Il Santuario di Velva: un Santuario e una comunità|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref>, ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u [[Loîgi Perséuggio|Munscignû Luigi Persoglio]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref>, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=1938|méize=Mazzu-zügnu|tìtolo=Nozze d'oro del sacerdote Boggiano Giovanni|revìsta=La Madonna del Boschetto|çitæ=Camuggi|pp=15-16|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08|url=https://santuarioboschetto.it/sito//wp-content/uploads/2018/02/5_6-1938.pdf}}</ref>A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.<ref>{{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref> * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]].<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373934|tìtolo=Chiesa e hospitale di San Nicolao di Pietra Colice (infrastruttura assistenziale ospedale)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]]. == Strè == Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m). == Nòtte == <references /> == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.muvel.it/|tìtolo=Museo Diffuso della Civiltà Contadina (Velva)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} *{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] ql92fh7mu6mbeomjnfg8ef2pnk3dz0e 272958 272957 2026-08-08T10:56:06Z Arbenganese 12552 +ref 272958 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:#a8243d; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''VR'''</div> |style="background:#d58090; color:black"|<small>{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}</small> |} {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |var-denscitæ = Denscitè |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu uràiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de Vérva |var-patrón = Santu |Patrono = San Martìn |var-festîvo = Festa |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu </gallery> Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]].<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]]<ref>O ascì "Arpexélla", cumme inte: {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> (641 metri) e daa [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]].<ref name=":4">Dèti recampè a partì da: {{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/geoportale/|tìtolo=Geoportale Regionale Regione Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].<ref name=":3" /> === U pàise === [[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]] E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe. L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö véi ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte aa Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn.<ref name=":4" /> L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2012|tìtolo=Paesaggio Culturale - Archelogia Rurale e dendrocronologia in Val Petronio (Genova)|revìsta=Ann. Mus. civ. Rovereto Sez.: Arch., St., Sc. nat.|çitæ=Rovereto|volùmme=27|nùmero=39-54|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/340741607_PAESAGGIO_CULTURALE_-ARCHEOLOGIA_RURALE_E_DENDROCRONOLOGIA_IN_VAL_PETRONIO_GENOVA}}</ref>, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu ae ciante d'uìve.<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/|tìtolo=Il Paesaggio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> == Storia == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du [[1903]] Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu [[1931]] Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu da Madonna da Guardia]] intu [[1935]] </gallery> === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn [[Liguri Antighi|ligure antiga]] ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ dai rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca.<ref name=":0" /> E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta aa [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Placido Tomaini|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT|capìtolo=Velva}}</ref>[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]] === Tempi de guèra === Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta aa diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209289.pdf|tìtolo=Ex Oratorio dell'Immacolata (oggi Museo della cultura contadina) e annessi fabbricati - Relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> :De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti aa gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui scàin.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru.<ref name=":2" /> U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin ai [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin ai prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.<ref name=":1" /> * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/il-santuario-di-velva-un-santuario-e-una-comunita/#_ftn1|tìtolo=Il Santuario di Velva: un Santuario e una comunità|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref>, ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u [[Loîgi Perséuggio|Munscignû Luigi Persoglio]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref>, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=1938|méize=Mazzu-zügnu|tìtolo=Nozze d'oro del sacerdote Boggiano Giovanni|revìsta=La Madonna del Boschetto|çitæ=Camuggi|pp=15-16|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08|url=https://santuarioboschetto.it/sito//wp-content/uploads/2018/02/5_6-1938.pdf}}</ref>A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.<ref>{{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref> * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]].<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373934|tìtolo=Chiesa e hospitale di San Nicolao di Pietra Colice (infrastruttura assistenziale ospedale)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/it/caves/view/167/|tìtolo=Tanna de Pria de Vasca|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> == Strè == Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]]. Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m). == Nòtte == <references /> == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.muvel.it/|tìtolo=Museo Diffuso della Civiltà Contadina (Velva)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} *{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] 1oef5b5d70dcyy9qxute9c02tw60s6p 2 33102 272934 2026-08-07T18:57:41Z N.Longo 12052 + 272934 wikitext text/x-wiki {{Torna a|Castelà (furtificasiùn)}} <!--{{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}}--> Sta '''lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi''' a tì(r)a drentu i paìsi furtifichèi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], i cuscì dìti [[Castelà (furtificasiùn)|castelèi]], ch'u se cunusce da l'archeulugìa pe'e tère dund'u staxeva ste gènte, spartìi pe' regiùn dund'i se tröva. == Lìsta == === Ligü(r)ia === {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''[[I Castelê (Löa)|I Castelê]]'' |[[Löa]], regiùn ''Castelê'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] antìgu/de mezzu a l'[[Etæ do Ràmmo|etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''[[Bâsu du Giudeu#Castelà lìgüre|Castelà de Barlörie]]'' |[[Tuiran|Tui(r)àn]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|cid=Torre medievale (...), 2018|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- | | | | |} === Pruvensa === {{Seçión vêua}} === Âtre parte === {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> <!--[[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Lìste]]--> m67px78cbrevp3ucq6a3y99mtfi7bcv 272935 272934 2026-08-07T19:09:32Z N.Longo 12052 + 272935 wikitext text/x-wiki {{Torna a|Castelà (furtificasiùn)}} <!--{{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}}--> Sta '''lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi''' a tì(r)a drentu i paìsi furtifichèi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], i cuscì dìti [[Castelà (furtificasiùn)|castelèi]], ch'u se cunusce da l'archeulugìa pe'e tère dund'u staxeva ste gènte, spartìi pe' regiùn dund'i se tröva. == Lìsta == === Ligü(r)ia === {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Castelâ du Trabichettu'' |[[A Prìa]], a munte d[[Còlla du Trabichettu|u Trabichettu]] |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312270131230.pdf|tìtolo=Castelliere dell'età del ferro - Relazione|dæta=15 setèmbre 1994|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Löa]], regiùn ''Castelê'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] antìgu/de mezzu a l'[[Etæ do Ràmmo|etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''[[Bâsu du Giudeu#Castelà lìgüre|Castelà de Barlörie]]'' |[[Tuiran|Tui(r)àn]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|cid=Torre medievale (...), 2018|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]] |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |} === Pruvensa === {{Seçión vêua}} === Âtre parte === {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> <!--[[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Lìste]]--> 1mle3k5pr743xg09su1ztpieyfhnc2n 272936 272935 2026-08-07T19:43:50Z N.Longo 12052 /* Ligü(r)ia */ + 272936 wikitext text/x-wiki {{Torna a|Castelà (furtificasiùn)}} <!--{{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}}--> Sta '''lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi''' a tì(r)a drentu i paìsi furtifichèi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], i cuscì dìti [[Castelà (furtificasiùn)|castelèi]], ch'u se cunusce da l'archeulugìa pe'e tère dund'u staxeva ste gènte, spartìi pe' regiùn dund'i se tröva. == Lìsta == === Ligü(r)ia === ==== Pruvinsa de Impe(r)ia ==== {{Seçión vêua}} ==== Pruvinsa de Savuna ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Castelâ du Trabichettu'' |[[A Prìa]], a munte d[[Còlla du Trabichettu|u Trabichettu]] |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312270131230.pdf|tìtolo=Castelliere dell'età del ferro - Relazione|dæta=15 setèmbre 1994|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''[[Berzezzi#U castelä|U Castelä]]'' |[[Berzezzi]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00869390086943.pdf|tìtolo=Castellaro - Notifica di importante interesse archeologico|dæta=19 marsu 1986|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Bric Reseghe'' |[[Finô|Finâ]], Munti de Finâ |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] resènte (XIII-XII seculu primma de Cristu) |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/insediamento-di-bric-reseghe/|tìtolo=Insediamento di Bric Reseghe|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312520131255.pdf|tìtolo=Castelliere - Relazione|dæta=26 zügnu 1992|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Vilaggiu de Àgnime'' |[[Finô|Finâ]], Ròcca de Pèrti |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Löa]], ''I Castelê'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] antìgu/de mezzu a l'[[Etæ do Ràmmo|etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''[[Bâsu du Giudeu#Castelà lìgüre|Castelà de Barlörie]]'' |[[Tuiran|Tui(r)àn]], ''E Barlörie'' |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|cid=Torre medievale (...), 2018|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Ver̯éssu|Ve(r)ezzi]], ''I Castelê'' |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Spezza ==== {{Seçión vêua}} ==== Pruvinsa de Zena ==== {{Seçión vêua}} === Pruvensa === {{Seçión vêua}} === Âtre parte === {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> <!--[[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Lìste]]--> 6sa09ojhi4phcfx31pwsd701d0vyhzv 2 33103 272938 2026-08-07T19:54:20Z Arbenganese 12552 New project 272938 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. U fenomenu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se desvilüppa intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma stu fenomenu u pò nasce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn.   == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen invertìi de pòstu: a se pò defèti incuntrà a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru (schêma AB->BA), ch’a l’è dife(r)ènte daa ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA). U ghe n’è in âtra qualitè ancù, ch’a l’è dìta “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu (presèmpiu segundu u schêma ABCD→CBAD). jvz5wo8vlcool4nbfzcff1nzrksmqiw 272939 272938 2026-08-07T19:55:09Z Arbenganese 12552 strutüa 272939 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. U fenomenu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma stu fenomenu u pò nasce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu: a se pò defèti incuntrà a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru (schêma AB->BA), ch’a l’è dife(r)ènte daa ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA). U ghe n’è in âtra qualitè ancù, ch’a l’è dìta “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu (presèmpiu segundu u schêma ABCD→CBAD). == Esempi == === Dau latìn ae lengue rumanze === === Inte parlè ligü(r)i === l47anw56l4btoi4xude6wjgzfyxavx6 272941 272939 2026-08-07T19:55:45Z Arbenganese 12552 strutüa, tab 272941 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. U fenomenu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma stu fenomenu u pò nasce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu: a se pò defèti incuntrà a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru (schêma AB->BA), ch’a l’è dife(r)ènte daa ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA). U ghe n’è in âtra qualitè ancù, ch’a l’è dìta “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu (presèmpiu segundu u schêma ABCD→CBAD). == Esempi == === Da âtre lengue === {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Va(r)ietài !Âtre nòtte |- |Ferling Ferlin |''Frilìn'' | |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.'' |- |Permutare |''Inpremüà'' | |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'' |- |Cutter |Cotre | |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |Corvus |Crovu / Crou | |Dau latìn |- |Pulex |Prüxa / Prüxe | |Dau latìn |- |''Sternūtu(m)'' |Stranüu | | |- |extorquere |Stroscià / Struscià | | |- |τάριχος |Tracagnottu | |Pe' mezzu de l'evulusiùn in ''*taricato'' e da chi pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |} === Inte parlè ligü(r)i === {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Va(r)ietài !Âtre nòtte |- | | | | |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' | |Dau latìn ''formaticu'' |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' | |Dau latìn ''formicula'' |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' | |Dau fransese ''guéridon'' |- |''Gurmette'' |''Grumette'' | |Dau fransese ''gourmettes'' |- |Inspirità |''Insprità'' | | |- |Curvettu |Cruvettu | |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché | |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu" |- |''Surpiun'' |Scrupiun | | |- |Sturnellu |Strunellu | | |- |Tartarüga |Tratüga | | |- |Turmentu |Trumentu | | |} nb44j97g6tx5h1g64zlz80vioqs8rw1 272942 272941 2026-08-07T19:56:20Z Arbenganese 12552 azunte/cangi de cose 272942 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. U fenomenu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma stu fenomenu u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu: a se pò defèti incuntrà a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru (schêma AB->BA), ch’a l’è dife(r)ènte daa ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA). U ghe n’è in âtra qualitè ancù, ch’a l’è dìta “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu (presèmpiu segundu u schêma ABCD→CBAD). == Esempi == === Da âtre lengue === {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Va(r)ietài !Âtre nòtte |- |Ferling Ferlin |''Frilìn'' | |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.'' |- |Permutare |''Inpremüà'' | |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'' |- |Cutter |Cotre | |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |Corvus |Crovu / Crou | |Dau latìn |- |Pulex |Prüxa / Prüxe | |Dau latìn |- |''Sternūtu(m)'' |Stranüu | | |- |extorquere |Stroscià / Struscià | | |- |τάριχος |Tracagnottu | |Pe' mezzu de l'evulusiùn in ''*taricato'' e da chi pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |} === Inte parlè ligü(r)i === {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Va(r)ietài !Âtre nòtte |- | | | | |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' | |Dau latìn ''formaticu'' |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' | |Dau latìn ''formicula'' |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' | |Dau fransese ''guéridon'' |- |''Gurmette'' |''Grumette'' | |Dau fransese ''gourmettes'' |- |Inspirità |''Insprità'' | | |- |Curvettu |Cruvettu | |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché | |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu" |- |''Surpiun'' |Scrupiun | | |- |Sturnellu |Strunellu | | |- |Tartarüga |Tratüga | | |- |Turmentu |Trumentu | | |} f8owr7mzxceq8tqaxv1b19127tsxtin 272943 272942 2026-08-07T19:58:22Z Arbenganese 12552 detaji 272943 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. U fenomenu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma stu fenomenu u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu: a se pò defèti incuntrà a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru (schêma AB->BA), ch’a l’è dife(r)ènte daa ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA). U ghe n’è in âtra qualitè ancù, ch’a l’è dìta “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu (presèmpiu segundu u schêma ABCD→CBAD). == Esempi == === Da âtre lengue === {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Va(r)ietài !Âtre nòtte |- |Ferling Ferlin |''Frilìn'' | |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.'' |- |Permutare |''Inpremüà'' | |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'' |- |Cutter |Cotre | |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |Corvus |Crovu / Crou | |Dau latìn |- |Pulex |Prüxa / Prüxe | |Dau latìn |- |''Sternūtu(m)'' |Stranüu | | |- |extorquere |Stroscià / Struscià | | |- |τάριχος |Tracagnottu | |Pe' mezzu de l'evulusiùn in ''*taricato'' e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |} === Inte parlè ligü(r)i === {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Va(r)ietài !Âtre nòtte |- | | | | |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' | |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}} |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' | |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}} |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' | |Dau fransese ''guéridon'' |- |''Gurmette'' |''Grumette'' | |Dau fransese ''gourmettes'' |- |Inspirità |''Insprità'' | | |- |Curvettu |Cruvettu | |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché | |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu" |- |''Surpiun'' |Scrupiun | | |- |Sturnellu |Strunellu | | |- |Tartarüga |Tratüga | | |- |Turmentu |Trumentu | | |} 5a6fmpp1460i4woj01v14cfgm2u3xua 272944 272943 2026-08-07T19:59:05Z Arbenganese 12552 atre cose 272944 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. U fenomenu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma stu fenomenu u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu: a se pò defèti incuntrà a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru (schêma AB->BA), ch’a l’è dife(r)ènte daa ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA). U ghe n’è in âtra qualitè ancù, ch’a l’è dìta “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu (presèmpiu segundu u schêma ABCD→CBAD). == Esempi == === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref>https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |''Permutare'' |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |''Corvus'' |Crovu / Crou |Dau latìn |- |''Pulex'' |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |''Sternūtu(m)'' |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |''Extorquere'' |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in ''*taricato'' e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- | | | |} === Inte parlè ligü(r)i === {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Va(r)ietài !Âtre nòtte |- | | | | |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' | |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}} |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' | |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}} |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' | |Dau fransese ''guéridon'' |- |''Gurmette'' |''Grumette'' | |Dau fransese ''gourmettes'' |- |Inspirità |''Insprità'' | | |- |Curvettu |Cruvettu | |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché | |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu" |- |''Surpiun'' |Scrupiun | | |- |Sturnellu |Strunellu | | |- |Tartarüga |Tratüga | | |- |Turmentu |Trumentu | | |} q0xzhb93brgilsw31wqolyd0sg3vswl 272945 272944 2026-08-07T19:59:48Z Arbenganese 12552 detaji azunte regii 272945 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. U fenomenu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma stu fenomenu u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu: a se pò defèti incuntrà a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru (schêma AB->BA), ch’a l’è dife(r)ènte daa ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA). U ghe n’è in âtra qualitè ancù, ch’a l’è dìta “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu (presèmpiu segundu u schêma ABCD→CBAD). == Esempi == === Da âtre lengue === {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Va(r)ietài !Âtre nòtte |- |Ferling Ferlin |''Frilìn'' | |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.'' |- |Permutare |''Inpremüà'' | |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'' |- |Cutter |Cotre | |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |Corvus |Crovu / Crou | |Dau latìn |- |Pulex |Prüxa / Prüxe | |Dau latìn |- |''Sternūtu(m)'' |Stranüu | | |- |extorquere |Stroscià / Struscià | | |- |τάριχος |Tracagnottu | |Pe' mezzu de l'evulusiùn in ''*taricato'' e da chi pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |} === Inte parlè ligü(r)i === {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Va(r)ietài !Âtre nòtte |- | | | | |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' | |Dau latìn ''formaticu'' |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' | |Dau latìn ''formicula'' |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' | |Dau fransese ''guéridon'' |- |''Gurmette'' |''Grumette'' | |Dau fransese ''gourmettes'' |- |Inspirità |''Insprità'' | | |- |Curvettu |Cruvettu | |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché | |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu" |- |''Surpiun'' |Scrupiun | | |- |Sturnellu |Strunellu | | |- |Tartarüga |Tratüga | | |- |Turmentu |Trumentu | | |} f8owr7mzxceq8tqaxv1b19127tsxtin 272946 272945 2026-08-07T20:00:41Z Arbenganese 12552 +esempi, de chelli fundamentâli 272946 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Castr'''e'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricure inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciun de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |''Permutare'' |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |''Corvus'' |Crovu / Crou |Dau latìn |- |Capra |Crava | |- |''Pulex'' |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |''Sternūtu(m)'' |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |''Extorquere'' |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in ''*taricato'' e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretella |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu da [e] in [a] |- |Corbis |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |Ad arbitrium |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |Aprilis |Arvì (mese) |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |Castrare |Crastâ |Zenese de sitè |- |Faber |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |Februarius |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |febris |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |integer |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |cooperire |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |petra |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciun AB->BA |- |Tonsoriae |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |Transitus |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciun e sunurisasiùn da s in x |- |Messoria |Messui(r)a | |- |Ex-cariare |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |Galbinus |Giânu |Pe' mezzu de ''glabinus'', ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |'''''per exemplum''''' |Presèmpiu | |- |''palpĕbra'' |Parpella | |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' |Dau fransese ''guéridon, inversciùn a cuntattu e sparisiun d'ina [i]'' |- |''Gurmette'' |''Grumette'' |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |''Insprità'' |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |''Scurpiun'' |Scrupiun |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a l'è sentìa, in zenese, cumme vûxe du cuntâdu. |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu |- |Avrì |Arvì |U latìn u l'è aprilis, i dui sòi i se scangian de scillaba. |- |Fabrica |Frabica |Dau latin faber. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de Vûtri ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu | |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Caneva |Cavena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |<ref name=":1" /> |- |Scurcugnâ |Scrucugnâ | |- |Barluciâ |Lanbruciâ | |- |Castergiancu |Castregiancu | |- |Casterveggiu |Castreveggiu | |} rbmiopwa53mzmb8dfoyc3xegxp17dry 272947 272946 2026-08-07T20:02:22Z Arbenganese 12552 /* Tipi de metatesi */ italic + bold giüstàu 272947 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciun de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |''Permutare'' |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |''Corvus'' |Crovu / Crou |Dau latìn |- |Capra |Crava | |- |''Pulex'' |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |''Sternūtu(m)'' |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |''Extorquere'' |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in ''*taricato'' e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretella |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu da [e] in [a] |- |Corbis |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |Ad arbitrium |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |Aprilis |Arvì (mese) |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |Castrare |Crastâ |Zenese de sitè |- |Faber |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |Februarius |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |febris |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |integer |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |cooperire |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |petra |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciun AB->BA |- |Tonsoriae |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |Transitus |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciun e sunurisasiùn da s in x |- |Messoria |Messui(r)a | |- |Ex-cariare |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |Galbinus |Giânu |Pe' mezzu de ''glabinus'', ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |'''''per exemplum''''' |Presèmpiu | |- |''palpĕbra'' |Parpella | |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' |Dau fransese ''guéridon, inversciùn a cuntattu e sparisiun d'ina [i]'' |- |''Gurmette'' |''Grumette'' |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |''Insprità'' |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |''Scurpiun'' |Scrupiun |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a l'è sentìa, in zenese, cumme vûxe du cuntâdu. |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu |- |Avrì |Arvì |U latìn u l'è aprilis, i dui sòi i se scangian de scillaba. |- |Fabrica |Frabica |Dau latin faber. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de Vûtri ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu | |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Caneva |Cavena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |<ref name=":1" /> |- |Scurcugnâ |Scrucugnâ | |- |Barluciâ |Lanbruciâ | |- |Castergiancu |Castregiancu | |- |Casterveggiu |Castreveggiu | |} oe5ymfu8xxbsm8z871h6nrwtwdnksmx 0 33104 272952 2026-08-08T10:17:29Z Luensu1959 1211 neuva pagina (da rivedde e rifinì e da azonzighe de föto) 272952 wikitext text/x-wiki '''A réiza di tedéschi a Zêna a-i 25 d’Arvî do 1945''' A-i prìmmi de Màrso do 1945 o Generâle Günther Meinhold, comandànte tedésco da ciàssa de Zêna ch’a l’andâva da-o levànte a Ötri e a l’intérno scinn’a-a Savignón, consapévole de l’avixinâse de l’ùrtimo àtto do dràmma, o lasciâva inténde a-o Prof. Antonio Giampalmo, Ascisténte a l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ de Zêna, co-o quæ o l’êa in relaçión (sò mogê a l’éa d’òrigine tedésca) e o gh’àiva propòsto ch’o saiæ stæto dispòsto, pe védde de resparmiâ a çitæ in câxo de goæra conbatûa, a eventoâli contàtti con quàrche ménbro acreditòu de fòrse patriòtiche. L’é pe quéllo chò-u Giampalmo o n’à parlòu a-o profesô Carmine Alfredo Romanzi (Stefano), ascisténte a l’Institûto d’Igêne de l’Universcitæ de Zêna, raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. di Mêghi e into C.L.N. da Schêua Universcitâia, e o gh’à domandòu s’o saiæ stæto a sò vòtta dispòsto a incontrâse co-o comandànte tedésco. O Romanzi o gh’à rispòsto ch’o n’aviæ parlòu e domandòu l’outorizaçión a-o C.L.N. da Lìgùria. A-i 3 d’Arvî o Romanzi o poéiva incontrâse con l’avocâto Mario Cassiani Ingoni (Carrara), raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. Ligùria, a-o quæ o riferîva e cöse con domandâ instruçioìn. Doppo doî giórni o Cassiani Ingoni o rispondéiva a-o Romànzi chò-u C.L.N., cómme òrganìsmo polìtico, o no poéiva permétte nisciùnn-a tratatîva, ma che lê o l’aviæ dovûo rivòlzise a-o Comàndo Regionâle Militâre Unificòu. O Romànzi o s’è mìsso in contàtto con sto Comàndo con l’agiùtto de l’avocâto Giovanni Trombetta (Col.Tomasi), vîce-comandànte militâre regionâle, e do raxonê Giuseppe Ferrari (T.Col. Negrini) vîce-comandànte da Ciàssa de Zêna, che l’à outorizòu a pigiâ i contàtti. L’é stæto coscì ch’a-i 11 d’Arvî do 1945, a dêx’ôe de dòppo disnâ, o Romanzi, aconpagnòu e precedûo pe caotelâse, perché riçercòu da-e SS, da-o profesô Dante Zaninetta, o s’é incontròu co-o Generâle Meinhold into scàgno do Giampalmo, inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ a San Martìn, prezénti o mæximo Giampalmo e, quæ intèrprete, sò mogê, a dotoréssa Elisabetta Müller. O colòquio o l’é andæto avànti scìnn-a dôe ôe da matìn: gh’è stæto ’n prìmmo cangio de idêe e l’è stæto fæto vàrie propòste, fra e quæ prìmma de tùtto quélla de concordâ ’na ritirâta sénsa dànni de trùppe tedésche da-a zöna co-îna progrescîva sostituçión de trùppe partigiànn-e, propòsta chò-u Romanzi o se riservâva de sotopónn-e a l’ezàmme do Comàndo Regionâle Militâre. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à aseguòu o Romànzi che no gh’êa nisciunn’âtra tratatîva in córso. I rizultâti do colòquio són stæti trasmìssi a-o Comàndo Regionâle Militâre, ch’o l’à incoragîo o Romànzi a continoâ i incóntri. Gh’é stæto ’n segóndo colòquio fra o Generâle Meinhold, o Càppo de Stâto Magiô tedésco, o Capitànio Asmus e o Romànzi, prezénti o Giampalmo e sò mogê, a-o matesdì 17 d’Arvî, a træ ôe de dòppo disnâ, inta Festungskommandantur in Stràdda de Cézare Cabèlla, a-o n. 37. O Generâle Meinhold o l’àiva pigiòu tùtte e precaoçioìn perché st’incóntro o fîse tegnûo inta ciù grànde segretéssa poscìbile e o l’àiva mìsso ’n servìçio de goàrdia con di sordàtti fra i ciù fiæ pe sghindâ eventoâli intromiscioìn de SS. Inte sto colòquio l’é stæto domandòu cómme premìssa che intànto lê o se désse da fâ pe fâ levâ e mìnn-e mìsse inte di cazaménti e instalaçioìn çitadìnn-e che no gh’àivan inportànsa da-o pónto de vìsta stratégico e che ghe són stæti indicæ e gh’é stæto domandòu ascì de dâ de informaçioìn in scê fòrse tedésche, interesànti pò-u svolgiménto de tratatîve. In particolâ, con l’avéi lê fæto savéi chò-u Comàndo do Pòrto, pe ’n órdine che gh’êa arivòu inte quélli giórni, o l’êa pasòu a-e dirètte dipendénse da Marìnn-a, ch’a l’êa decîza a-a sò distruçión, ghe vegnîva domandòu de âtre informaçioìn in sciâ dislocaçión di inpiànti de mìnn-e e di comàndi relatîvi, che doveivan servî a fâ sâtâ e banchìnn-e e-e instalaçioìn portoâli. Ste informaçioìn són stæte dæte o giórno 21 da-o Generâle Meinhold a-o Giampalmo ch’o l’à scrîte e dæte o mæximo dòppo disnâ in Stràdda Françésco Pósso a-o Romànzi, chi-â sò vòtta o l’à pasæ a-o Comàndo Regionâle Militâre. Gh’é stæto ’n tèrso colòquio fra o Generâle Meinhold, o Capitànio Asmus, o Romànzi e a dotoréssa Giampalmo Müller (o Giampalmo o no gh’êa perché inpedîo), a-i 23 d’ Arvî, a quattr’ôe de dòppo disnâ, tórna into Festungskommandantur. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à comunicòu che, p’adenpiménto de quànte gh’êa stæto domandòu, o l’àiva fæto levâ vàrri inpiànti de mìnn-e fra i quæ e téste de silûro mìsse a l’intrâta do pòrto da Galerîa de Gràçie, che saiéivan stæte ’n perìcolo mortâ pi-â popolaçión ch’a se ghe rifugiâva pe-i bonbardamènti; o l’à dæto ascì informaçioìn precîze in sciâ dislocaçión de dötréi inpiànti de mìnn-e mìsse il localitæ San Bertomê (Pêgi) ch’aviéivan dovûo fâ sâtâ o condûto ch’o portâva l’ægoa a-i fàbriche de Séstri e ch’o no l’àiva ancón posciûo fâ levâ, óltre a âtre informaçioìn per cómme impedî eventoâli tentatîvi de distruçión. Inte sto colòquio o generâle tedésco, in previxón de ’na vixìnn-a ritirâta da-a zöna, o proponéiva ’n ciù precîzo acòrdo in bâze a-o quæ l’ê o l’aviæ retiòu inte tréi ténpi sucescîvi, ciù ò mêno inte tréi giórni, e fòrse da sò Divixón da-o sò setô, intànto che-e fòrse partigiànn-e de manimàn, sénsa contàtto armòu, aviéivan òcupòu e zöne lasciæ vêue da-i tedèschi. Bàsta chi-â sò ritirâta o no fîse disturbâ da açioin de goæra di partigén lê o s’inpegnâva, cómme ciù ò mêno s’êa decîzo, a lasciâ intàtti tùtti i inpiànti pùblichi da çitæ. Intànto ch’o l’aviæ ridûto a-o mìnimo e distruçioìn de stràdde necesâie a-a sò ritirâta. O Romànzi o pigiâva àtto da pròpòsta ch’o l’aviæ sùbito riferîo a-i òrganìsmi conpeténti. A rispòsta a sta propòsta a l’aviæ dovûo êse comunicâ o giórno dòppo de dòppo disnâ inte ’n colòquio da tegnîse inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica. O Romànzi o s’é incontròu a mæxima séia vèrso sêi ôe vixìn a Ciàssa Manìn con l’avocâto Trombetta do Comàndo Regionâle pe riferîghe e ùrtime propòste do generâle tedésco. Intànto o Comàndo Regionâle, ch’o s’êa rionîo inte prìmme ôe do dòppo disnâ, inta sò sedûta o l’êa stæto avizòu da génte da Democraçîa Crestiànn-a chò-u Monscignóro Siri o l’àiva avûo notìçie da-e outoritæ do consolâto tedésco da pròscima evacoaçión da-a çitæ di fascìsti e de SS, notìçia ch’a vegnîva confermâ da-o fæto che i tedéschi àivan comensòu in giornâ o stramûo da Maràsci di prexonê polìtichi ciù inportànti e ch’a s’inquadrâva inta scitoaçión generâle cómme prevìsta da-e informaçioìn arivæ prìmma da-o C.L.N. Èrta Itàlia de Milàn e fæta conósce a-o C.L.N., a doménega 22 Arvî da-o profesô Giovanni Savoretti (Lanza), raprezentànte do Partîo Liberâle. Defæti inte sta rionión o C.L.N. avûa notìçia de l’avixinâse de fæti concluxîvi e da poscìbile stipolaçión de ’n armistìçio fra e fòrse tedésche e fascìste e quélle aleæ, àivan incaregòu i sò ménbri, l’avocâto Errico Martino (Parini), raprezentànte do Partîo Liberâle e o Segóndo Pessi (Mariani), raprezentànte do Partîo Comunìsta, de pigiâ sùbito contàtto co-o Comàndo Regionâle pe predispónn-e, scibén chi-â Misción aleâ da zöna a l’exitésse, a deschinâ in çitæ di partigén. Ma ch’o-o preçipitâ di fæti, êan convocæ in sedûta straordenâia i ménbri do C.L.N. Ligùria e do Comàndo Militâre Regionâle a séia do 23, vèrso sett’ôe, inte l’Institûto Sàn Nicòlla in Circonvalaçión a Mónte, sêde çernûa prìmma in grànde segrétto, e da sta sedûta partîva l’órdine de l’insureçión e inta néutte patriöti e çitadìn comensâvan a lòtta pi-â liberaçión. O Matesdì 24 i conbatiménti òrmai infuriâvan dapertùtto. E trùppe tedésche e fascìste són dapertùtto inte ’na brùtta scitoaçión, izolæ inte tànti grùppi, sénsa colegaménti telefònichi perché i inpiàmti êan za tùtti inte màn di partigén. Vìsto comm’andâvan e cóse o Generâle Meinhold inta matinâ de Matesdì, da-o sò pòsto de comàndo de Savignón, o telefonâva dôe vòtte a-o Giampalmo a Sàn Martìn pe fâghe notâ chi-â scitoaçión a l’êa intrâ inte ’na fâze pericolôza e che, se no se fîse arivæ a ’n acòrdo, lê o saiæ stæto costréito, a sò màrso despêto, a dêuviâ ògni mézzo pe retiâ i sò sordàtti da-a zöna: l’êa ciæo che quésto o raprezentâva ’n gravìscimo perìcolo pi-â çitæ. Dæto ch’o no gh’àiva nisciùn rapòrto con di âtri, lê o pregâva o Giampalmo de stâ a-o teléfono into sò Institûto pe mantegnî i contàtti e o ghe domandâva con inscisténsa che ghe fîse mandòu cómme parlamentâre o Romanzi p’arivâ a de concluxoìn, vìsta l’estrêma gravitæ da scitoaçión. Lê òrmâi o no poéiva ciù andâ a Zêna pò-u colòquio prìmma stabilîo. O Giampalmo o no riêscîva, a despêto de sò ciù inténse riçèrche, a métise sùbito in comunicaçión co-o Romànzi, che inte quélla matinâ o dirizéiva ‘n pòsto dónde se mêgâva i partigén ferîi. Dæto che nisciùn parlamentâre o l’arivâva a Savignón, o Generâle Meinhold, intànto che i avegniménti militâri de lóngo de ciù gh’inponéivan de dovéi pigiâ ’na decixón, co-ìn radiogràmma, atravèrso o Cónsole Generâle da Germània, o Von Etzdorf, o l’à informòu ancón ’na vòtta o Giampalmo ch’o dexiderâva con urgénsa de métise in contàtto co-o Romànzi, con minaciâ, se no fîse stæto poscìbile métise d’acòrdio pe’n pâxe retîo de trùppe, l’ûzo da fòrsa. Ste notìçie o Cónsole Etzdorf o e comunicâva a-o Savoretti inta câza da Marchéiza Cattaneo, in Stràdda de Ràggio 3, dónde o Cónsole o s’êa rifugiòu, con pregâlo de fâle avéi a-o C.L.N. pi-â sospensción de ostilitæ. O Savorétti o l’andâva vèrso quattr’ôe de dòppo disnâ inta sêde do Comitâto a-o quæ o dâva quélle notìçie, e o C.L.N. o decidéiva de rispónde chò-u Cónsole o fésse savéi a-o Generâle Meinhold che l’insureçión popolâre a no saiéiva stæta fermâ e che se i propòxiti de bonbardaménto da çitæ e de distruçioìn fîsan stæti atoæ, lê mæximo e tùtti i tedéaschi fæti prexonê saiéivan stæti conscideræ criminâli de goæra e chi-â ògni mòddo nisciùn tedésco a l’aviæ lasciòu vîvo a çitæ perché e valàdde e ògni stràdda vèrso o nòrd êan sott’a-o contròllo di partigén. O Savoretti o l’é andæto sùbito da-o Cónsole generâle a riferî e o l’é stæto a sentî a telefonâ fra quésto e o Generâle Meinhold che, de segûo inprescionòu, o l’à promìsso de sospénde ògni decixón. Intànto o profesô Bardellini ascì, Diretô sanitâio do Comàndo Militâre Regionâle, che, con trovâse a Sàn Martìn, o l’êa vegnûo a savéi de solecitaçioìn do Meinhold fæte a-o Giampalmo, o l’andâva into dòppo disnâ do 24 inta sêde do C.L.N. a Sàn Nicòlla pe riferî. O C.R.M. (Comitâto Regionâle Militâre) o scrivéiva ’na létera ch’a l’aviæ dovûo êse portâ a-o Generâle Meinhold, dónde se domandâva a réiza sénsa condiçioìn. A-a séia vèrso nêuv’ôe o Romanzi, co-îna telefonâ a-o Gampalmo, o vegnîva informòu de inscisténti richiéste do Generâle Meinhold e o poéiva lêze a létera do C.L.N. e do Comàndo, che no l’êa stæto poscìbile recapitâ. O Romanzi alôa o se metéiva in contàtto pe telèfono co-o C.L.N., che intànto o l’àiva trasferîo a sò sêde in Stràdda Privâ Piàggio 8, e inte ’n colòquio co-o Cassiani Ingoni, con l’òfrîse de portâ lê o mesàggio a-o generâle tedésco, o fâva a ògni mòddo prezénte che no l’êa òportùn prezentâ ’na létera coscì perentòria se se voéiva arivâ a ’n acòrdo ch’o risparmiésse a-o màscimo a çitadinànsa e o domandâva chi-â létera a fîse scrîta in mòddo ciù mitigòu. Con sto fìn o Romanzi, in scê invîto do Cassiani Ingoni, o l’andâva inta sêde do Comitâto e do Comàndo in Stràdda Privâ Piàggio, e vèrso dêx’ôe de néutte, dòppo ’na rionión cùrta, vegnîva scrîta ’na segónda létera, questa: «Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria Comàndo Regionâle Militâre Unificòu Zêna, 24 d’Arvî 1945 A-o Generâle Meinhold Savignón In mérito a-a domànda, da Voscià fæta inti rigoàrdi da scitoaçión da çitæ de Zêna, se precîza: a) O Comàndo Ciàssa de Zêna o l’é perfetaménte in gràddo de controlâ l’ór- dine pùblico; e fòrse a dispoxiçión són stæte notevolménte rinforsæ da l’afluî di patriöti da-a montàgna. b) E tratatîve pi-â réiza no poriàn che contegnî e dispoxiçioìn chi sótta scrîte: 1) Conségna de àrme; 2) I militâri germànichi saiàn trategnûi cómme prexonê de goæra e tegnûi a dispoxiçión do Comàndo Militâre Aleòu. Poriéi mandâ i parlamentâri a Zêna a quésto Comàndo Regionâle. O Comandànte Regionâle Durante (Tìnbro rióndo do C.L.N. Ligùria) Con sta létera e con unn-a chò-u Cardinâle Boetto o l’àiva dæto a-o C.L.N. co-a preghêa de portâla a-o Generâle Meinhold (létera ch’a contegnîva ’n câdo apéllo de risparmiâ a çitæ da-o bonbardamènto), o Romanzi, de néutte, co-a batàggia ch’a l’infuriâva dapertùtto, o l’é partîo in sce ’n’anbolànsa pe Savignón. Prìmma de partî o Romànzi o l’à domandòu a-o Cassiani Ingoni dond’o l’aviæ posciûo portâ i eventoâli parlamentâri tedéschi into câxo che quésti avésan açetòu de conclùdde a Zêna e tratatîve de réiza e o Cassiani (ch’o no sàiva che i prìmmi contàtti do Romanzi co-o Generâle Meinhold êan stæti tegnûi inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica) o gh’à sugerîo, in quànte neotrâle, a câza particolâ do Cardinâle Boetto. Dòppo quæxi sêi ôe de viâgio o Romànzi o l’arîva a Savignón, a-e çìnque e quaranteçìnque da matìn do Macordì 25. Dòppo dôe ôe de colòquio co-o Generâle Meinhold, vìsto che-e tratatîve pigiâvan ’na céiga favorévole, con rendise cónto o Generâle tedésco ch’òrmâi ògni stràdda pò-u nòrd a l’êa serâ a-e sò trùppe da-a trionfànte insureçión, o Romànzi o l’à propòsto a-o comandànte tedésco de spedî sto radiogràmma a-o Cónsole Von Etzdorf perché, pe mézzo da Cùria, o-o fésse arivâ a-o C.L.N.: «Parlamentari tedéschi vêgnan a Zêna vîa Cazélla-Pedemónte-Bösanæo. Tratatîve favorévoli. Sospénde ògni açión scìnn-a nêuvo órdine. Firmòu: Meinhold- Romanzi» A dêx’ôe, cómme parlamentâre partîva pe Zêna o mæximo Generâle Meinhold in sciâ màchina co-a quæ l’êa arivòu o Romànzi (a-o quæ o generâle prìmma de partî o s’êa consegnòu con dâghe a sò pistòlla), pi-â stràdda Cazélla-Pedemónte-Bösanæo-San Pê d’Ænn-a. Con liâtri partîva pe Zêna ’n’âtra màchina ascì con drénto o Càppo de Stâto Magiô Capitànio Asmus co-in intèrprete. Lóngo a stràdda o Generâle Meinhold o comunicâva a-i vàrri repàrti spantegæ lóngo a zöna ch’o l’andâva in çitæ pe firmâ a réiza e o gh’ordinâva de sospénde sùbito e açioìn de goæra in atéiza di órdini sucescîvi. Intànto a Zêna, a nêuv’e mêza da matìn do 25, o Savoretti o tornâva in câza Cattaneo p’avéi notìçie da néutte e da-o Cónsole Von Etzdorf, ch’o l’êa ciufîto càrmo e solevòu, e o vegnîva a savéi che-e cöse se metéivan bén, ma sénsa particolâri ciù precîxi. O Savoretti o comunicâva ste notìçie a-o Comitâto e vèrso ’n’ôa de dòppo disnâ o se metéiva tórna in contàtto co-o Cónsole, de lóngo in câza Cattaneo, e o vegnîva a savéi inte quéllo moménto chò-u mæximo Generâle Meinhold o l’êa in viâgio pe Zéna. O Cónsole o l’invitâva o Savoretti a tornâ vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ p’andâ insémme a-a câza de l’Arçivéscovo Cardinâle Boetto pe incontrâse co-o Generâle Meinhold, cösa chò-u Savoretti o l’à fæto co-o permìsso di ménbri do C.L.N. ö sæ l’avocâto Errico Martino e o profesô Paolo Emilio Taviani. Vèrso træ ôe de dòppo disnâ l’anbolànsa do Romanzi e do Meinhold e a màchina do Càppo se Stâto Magiô, o Asmus, êan into céntro de Zêna. Li o Romanzi o l’incontrâva o Giùdiçe Luigi Barbera (Gigi) e a sciâ Tomaini Ester (Titina), partigén, in sce ’na möto: o i fermâva e o ghe domandâva dond’a fîsa a câza do cardinâle. I doî partigén alôa gh’àn fæto da stafétta scinn’a-a vìlla Migón in Sàn Frutôzo. Da chi àn telefonòu a-o C.L.N. e pöco dòppo arivâva o Prescidénte do C.L.N., raprezentànte do Partîo Comunìsta, o Remo Scappini, l’Errico Martino, prescidénte do Partîo Liberâle, o Magiô Mauro Aloni (Col, Violino), Comandànte da Ciàssa de Zêna, dòppo o Cónsole germànico Von Etzdorf, aconpagnòu da-o Savoretti. O Cardinâle Boetto, ascistîo da-o Segretâio Particolâ, o Monscignôro Weininger, fæte e prezentaçioìn, o l’arecomandâva comòsso che l’incóntro o fésse finî o bàgno de sàngoe e o sciortîva da-o scàgno p’andâ da-o Cónsole Von Etzdorf. O Generâle Meinhold o dexiderâva in càngio che fîse prezénte a-a concluxón de tratatîve o Romànzi ascì, co-o quæ o l’àiva tegnûo i contàtti da-o prinçipio. E tratatîve són sùbito comensæ, vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ: No són stæte fàçili, perché o Generâle Meinhold, dòppo avéi sentîo e condiçioìn da réiza che voéivan o C.L.N. e o C.R.M. (màscime pe quéllo che rigoardâva a conségna de àrme), o l’à avûo fòrti reaçioìn, e o l’à propòsto de rimandâ tùtto a-o giórno dòppo. Ma, dòppo ’n’interuçión da discusción de chìnze menûti, ch’a l’à permìsso a-e pàrte de consultâse separataménte, o Generâle Meinhold o s’é convìnto, vèrso sett’e mêza de séia, a firmâ a réiza coscì cómme propòsto da-o C.L.N.. Vò-u chi o tèsto: «In Zêna, o giórno 25 d’Arvî 1945 a sett’e mêza de séia: «fra o sciô Generâle Meinhold, cómme Comandànte de Fòrse Armæ «Germàniche do Setô Meinhold, ascistîo da-o Capitànio Asmus, Càppo de «Stâto Magiô, da ’na pàrte; «o Prescidénte do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria, Sciô Re- «mo Scappini, ascistîo da l’avocâto Errico Martino e da-o profesô Giovanni «Savoretti, ménbri do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria e da-o «Magiô Mauro Aloni, Comandànte da Ciàssa de Zêna, da l’âtra. «L’é stæto convegnûo «I°) Tùtte e Fòrse Armæ Germàniche de tæra e de mâ a-e dipendénse do sciô « Generâle Meinhold se réndan a-e Fòrse Armæ do Còrpo di Volontâi da « Libertæ a-e dipendénse do Comitâto Militâre pi-â Ligùria; «II°) a réiza a l’avêgne co-a prezentaçión a-i repàrti partigén ciù da-rénte co-i « sòliti mòddi e prìmma de tùtto co-a conségna de àrme; «III°) o Comitato de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o s’inpégna a garantî a-i « prexonê o trataménto segóndo e lézze internaçionâli, con particolâre ri- « goàrdo a-e sò propietæ personâli e a-e condiçioìn de internaménto; «IV°) o Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o se risèrva de consegnâ « i prexonê a-o Comàndo Aleòu Anglo-Americâno òperànte in Itàlia. «Fæto in quàttro còpie de quæ dôe in italiàn e dôe in tedésco. « Scappini Remo Meinhold «Avocâto Errico Martino Giovanni Savoretti « Asmus Magiô Mauro Aloni». O Generâle tedésco o dâva dónca dispoxiçioìn telefòbiche a-i repàrti dipendénti, con rilasciâ órdini scrîti de réiza (òperatîva a partî da nêuv’ôe da matìn do 26 Arvî) pe quélli repàrti co-i quæ o no poéiva comunicâ e ch’aviéivan dovûo êse portæ da-o fòrse partigiànn-e. Tànti grùppi s’êan za réixi inta giornâ e inta giornâ prìmma. hh1t1w44dm3z3lwwdnr3gkjfi27rxkd 272953 272952 2026-08-08T10:18:59Z Luensu1959 1211 template Grafîa ofiçiâ - o testo da pagina o l'é staeto scrito da-o Rico Carlini 272953 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''A réiza di tedéschi a Zêna a-i 25 d’Arvî do 1945''' A-i prìmmi de Màrso do 1945 o Generâle Günther Meinhold, comandànte tedésco da ciàssa de Zêna ch’a l’andâva da-o levànte a Ötri e a l’intérno scinn’a-a Savignón, consapévole de l’avixinâse de l’ùrtimo àtto do dràmma, o lasciâva inténde a-o Prof. Antonio Giampalmo, Ascisténte a l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ de Zêna, co-o quæ o l’êa in relaçión (sò mogê a l’éa d’òrigine tedésca) e o gh’àiva propòsto ch’o saiæ stæto dispòsto, pe védde de resparmiâ a çitæ in câxo de goæra conbatûa, a eventoâli contàtti con quàrche ménbro acreditòu de fòrse patriòtiche. L’é pe quéllo chò-u Giampalmo o n’à parlòu a-o profesô Carmine Alfredo Romanzi (Stefano), ascisténte a l’Institûto d’Igêne de l’Universcitæ de Zêna, raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. di Mêghi e into C.L.N. da Schêua Universcitâia, e o gh’à domandòu s’o saiæ stæto a sò vòtta dispòsto a incontrâse co-o comandànte tedésco. O Romanzi o gh’à rispòsto ch’o n’aviæ parlòu e domandòu l’outorizaçión a-o C.L.N. da Lìgùria. A-i 3 d’Arvî o Romanzi o poéiva incontrâse con l’avocâto Mario Cassiani Ingoni (Carrara), raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. Ligùria, a-o quæ o riferîva e cöse con domandâ instruçioìn. Doppo doî giórni o Cassiani Ingoni o rispondéiva a-o Romànzi chò-u C.L.N., cómme òrganìsmo polìtico, o no poéiva permétte nisciùnn-a tratatîva, ma che lê o l’aviæ dovûo rivòlzise a-o Comàndo Regionâle Militâre Unificòu. O Romànzi o s’è mìsso in contàtto con sto Comàndo con l’agiùtto de l’avocâto Giovanni Trombetta (Col.Tomasi), vîce-comandànte militâre regionâle, e do raxonê Giuseppe Ferrari (T.Col. Negrini) vîce-comandànte da Ciàssa de Zêna, che l’à outorizòu a pigiâ i contàtti. L’é stæto coscì ch’a-i 11 d’Arvî do 1945, a dêx’ôe de dòppo disnâ, o Romanzi, aconpagnòu e precedûo pe caotelâse, perché riçercòu da-e SS, da-o profesô Dante Zaninetta, o s’é incontròu co-o Generâle Meinhold into scàgno do Giampalmo, inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ a San Martìn, prezénti o mæximo Giampalmo e, quæ intèrprete, sò mogê, a dotoréssa Elisabetta Müller. O colòquio o l’é andæto avànti scìnn-a dôe ôe da matìn: gh’è stæto ’n prìmmo cangio de idêe e l’è stæto fæto vàrie propòste, fra e quæ prìmma de tùtto quélla de concordâ ’na ritirâta sénsa dànni de trùppe tedésche da-a zöna co-îna progrescîva sostituçión de trùppe partigiànn-e, propòsta chò-u Romanzi o se riservâva de sotopónn-e a l’ezàmme do Comàndo Regionâle Militâre. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à aseguòu o Romànzi che no gh’êa nisciunn’âtra tratatîva in córso. I rizultâti do colòquio són stæti trasmìssi a-o Comàndo Regionâle Militâre, ch’o l’à incoragîo o Romànzi a continoâ i incóntri. Gh’é stæto ’n segóndo colòquio fra o Generâle Meinhold, o Càppo de Stâto Magiô tedésco, o Capitànio Asmus e o Romànzi, prezénti o Giampalmo e sò mogê, a-o matesdì 17 d’Arvî, a træ ôe de dòppo disnâ, inta Festungskommandantur in Stràdda de Cézare Cabèlla, a-o n. 37. O Generâle Meinhold o l’àiva pigiòu tùtte e precaoçioìn perché st’incóntro o fîse tegnûo inta ciù grànde segretéssa poscìbile e o l’àiva mìsso ’n servìçio de goàrdia con di sordàtti fra i ciù fiæ pe sghindâ eventoâli intromiscioìn de SS. Inte sto colòquio l’é stæto domandòu cómme premìssa che intànto lê o se désse da fâ pe fâ levâ e mìnn-e mìsse inte di cazaménti e instalaçioìn çitadìnn-e che no gh’àivan inportànsa da-o pónto de vìsta stratégico e che ghe són stæti indicæ e gh’é stæto domandòu ascì de dâ de informaçioìn in scê fòrse tedésche, interesànti pò-u svolgiménto de tratatîve. In particolâ, con l’avéi lê fæto savéi chò-u Comàndo do Pòrto, pe ’n órdine che gh’êa arivòu inte quélli giórni, o l’êa pasòu a-e dirètte dipendénse da Marìnn-a, ch’a l’êa decîza a-a sò distruçión, ghe vegnîva domandòu de âtre informaçioìn in sciâ dislocaçión di inpiànti de mìnn-e e di comàndi relatîvi, che doveivan servî a fâ sâtâ e banchìnn-e e-e instalaçioìn portoâli. Ste informaçioìn són stæte dæte o giórno 21 da-o Generâle Meinhold a-o Giampalmo ch’o l’à scrîte e dæte o mæximo dòppo disnâ in Stràdda Françésco Pósso a-o Romànzi, chi-â sò vòtta o l’à pasæ a-o Comàndo Regionâle Militâre. Gh’é stæto ’n tèrso colòquio fra o Generâle Meinhold, o Capitànio Asmus, o Romànzi e a dotoréssa Giampalmo Müller (o Giampalmo o no gh’êa perché inpedîo), a-i 23 d’ Arvî, a quattr’ôe de dòppo disnâ, tórna into Festungskommandantur. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à comunicòu che, p’adenpiménto de quànte gh’êa stæto domandòu, o l’àiva fæto levâ vàrri inpiànti de mìnn-e fra i quæ e téste de silûro mìsse a l’intrâta do pòrto da Galerîa de Gràçie, che saiéivan stæte ’n perìcolo mortâ pi-â popolaçión ch’a se ghe rifugiâva pe-i bonbardamènti; o l’à dæto ascì informaçioìn precîze in sciâ dislocaçión de dötréi inpiànti de mìnn-e mìsse il localitæ San Bertomê (Pêgi) ch’aviéivan dovûo fâ sâtâ o condûto ch’o portâva l’ægoa a-i fàbriche de Séstri e ch’o no l’àiva ancón posciûo fâ levâ, óltre a âtre informaçioìn per cómme impedî eventoâli tentatîvi de distruçión. Inte sto colòquio o generâle tedésco, in previxón de ’na vixìnn-a ritirâta da-a zöna, o proponéiva ’n ciù precîzo acòrdo in bâze a-o quæ l’ê o l’aviæ retiòu inte tréi ténpi sucescîvi, ciù ò mêno inte tréi giórni, e fòrse da sò Divixón da-o sò setô, intànto che-e fòrse partigiànn-e de manimàn, sénsa contàtto armòu, aviéivan òcupòu e zöne lasciæ vêue da-i tedèschi. Bàsta chi-â sò ritirâta o no fîse disturbâ da açioin de goæra di partigén lê o s’inpegnâva, cómme ciù ò mêno s’êa decîzo, a lasciâ intàtti tùtti i inpiànti pùblichi da çitæ. Intànto ch’o l’aviæ ridûto a-o mìnimo e distruçioìn de stràdde necesâie a-a sò ritirâta. O Romànzi o pigiâva àtto da pròpòsta ch’o l’aviæ sùbito riferîo a-i òrganìsmi conpeténti. A rispòsta a sta propòsta a l’aviæ dovûo êse comunicâ o giórno dòppo de dòppo disnâ inte ’n colòquio da tegnîse inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica. O Romànzi o s’é incontròu a mæxima séia vèrso sêi ôe vixìn a Ciàssa Manìn con l’avocâto Trombetta do Comàndo Regionâle pe riferîghe e ùrtime propòste do generâle tedésco. Intànto o Comàndo Regionâle, ch’o s’êa rionîo inte prìmme ôe do dòppo disnâ, inta sò sedûta o l’êa stæto avizòu da génte da Democraçîa Crestiànn-a chò-u Monscignóro Siri o l’àiva avûo notìçie da-e outoritæ do consolâto tedésco da pròscima evacoaçión da-a çitæ di fascìsti e de SS, notìçia ch’a vegnîva confermâ da-o fæto che i tedéschi àivan comensòu in giornâ o stramûo da Maràsci di prexonê polìtichi ciù inportànti e ch’a s’inquadrâva inta scitoaçión generâle cómme prevìsta da-e informaçioìn arivæ prìmma da-o C.L.N. Èrta Itàlia de Milàn e fæta conósce a-o C.L.N., a doménega 22 Arvî da-o profesô Giovanni Savoretti (Lanza), raprezentànte do Partîo Liberâle. Defæti inte sta rionión o C.L.N. avûa notìçia de l’avixinâse de fæti concluxîvi e da poscìbile stipolaçión de ’n armistìçio fra e fòrse tedésche e fascìste e quélle aleæ, àivan incaregòu i sò ménbri, l’avocâto Errico Martino (Parini), raprezentànte do Partîo Liberâle e o Segóndo Pessi (Mariani), raprezentànte do Partîo Comunìsta, de pigiâ sùbito contàtto co-o Comàndo Regionâle pe predispónn-e, scibén chi-â Misción aleâ da zöna a l’exitésse, a deschinâ in çitæ di partigén. Ma ch’o-o preçipitâ di fæti, êan convocæ in sedûta straordenâia i ménbri do C.L.N. Ligùria e do Comàndo Militâre Regionâle a séia do 23, vèrso sett’ôe, inte l’Institûto Sàn Nicòlla in Circonvalaçión a Mónte, sêde çernûa prìmma in grànde segrétto, e da sta sedûta partîva l’órdine de l’insureçión e inta néutte patriöti e çitadìn comensâvan a lòtta pi-â liberaçión. O Matesdì 24 i conbatiménti òrmai infuriâvan dapertùtto. E trùppe tedésche e fascìste són dapertùtto inte ’na brùtta scitoaçión, izolæ inte tànti grùppi, sénsa colegaménti telefònichi perché i inpiàmti êan za tùtti inte màn di partigén. Vìsto comm’andâvan e cóse o Generâle Meinhold inta matinâ de Matesdì, da-o sò pòsto de comàndo de Savignón, o telefonâva dôe vòtte a-o Giampalmo a Sàn Martìn pe fâghe notâ chi-â scitoaçión a l’êa intrâ inte ’na fâze pericolôza e che, se no se fîse arivæ a ’n acòrdo, lê o saiæ stæto costréito, a sò màrso despêto, a dêuviâ ògni mézzo pe retiâ i sò sordàtti da-a zöna: l’êa ciæo che quésto o raprezentâva ’n gravìscimo perìcolo pi-â çitæ. Dæto ch’o no gh’àiva nisciùn rapòrto con di âtri, lê o pregâva o Giampalmo de stâ a-o teléfono into sò Institûto pe mantegnî i contàtti e o ghe domandâva con inscisténsa che ghe fîse mandòu cómme parlamentâre o Romanzi p’arivâ a de concluxoìn, vìsta l’estrêma gravitæ da scitoaçión. Lê òrmâi o no poéiva ciù andâ a Zêna pò-u colòquio prìmma stabilîo. O Giampalmo o no riêscîva, a despêto de sò ciù inténse riçèrche, a métise sùbito in comunicaçión co-o Romànzi, che inte quélla matinâ o dirizéiva ‘n pòsto dónde se mêgâva i partigén ferîi. Dæto che nisciùn parlamentâre o l’arivâva a Savignón, o Generâle Meinhold, intànto che i avegniménti militâri de lóngo de ciù gh’inponéivan de dovéi pigiâ ’na decixón, co-ìn radiogràmma, atravèrso o Cónsole Generâle da Germània, o Von Etzdorf, o l’à informòu ancón ’na vòtta o Giampalmo ch’o dexiderâva con urgénsa de métise in contàtto co-o Romànzi, con minaciâ, se no fîse stæto poscìbile métise d’acòrdio pe’n pâxe retîo de trùppe, l’ûzo da fòrsa. Ste notìçie o Cónsole Etzdorf o e comunicâva a-o Savoretti inta câza da Marchéiza Cattaneo, in Stràdda de Ràggio 3, dónde o Cónsole o s’êa rifugiòu, con pregâlo de fâle avéi a-o C.L.N. pi-â sospensción de ostilitæ. O Savorétti o l’andâva vèrso quattr’ôe de dòppo disnâ inta sêde do Comitâto a-o quæ o dâva quélle notìçie, e o C.L.N. o decidéiva de rispónde chò-u Cónsole o fésse savéi a-o Generâle Meinhold che l’insureçión popolâre a no saiéiva stæta fermâ e che se i propòxiti de bonbardaménto da çitæ e de distruçioìn fîsan stæti atoæ, lê mæximo e tùtti i tedéaschi fæti prexonê saiéivan stæti conscideræ criminâli de goæra e chi-â ògni mòddo nisciùn tedésco a l’aviæ lasciòu vîvo a çitæ perché e valàdde e ògni stràdda vèrso o nòrd êan sott’a-o contròllo di partigén. O Savoretti o l’é andæto sùbito da-o Cónsole generâle a riferî e o l’é stæto a sentî a telefonâ fra quésto e o Generâle Meinhold che, de segûo inprescionòu, o l’à promìsso de sospénde ògni decixón. Intànto o profesô Bardellini ascì, Diretô sanitâio do Comàndo Militâre Regionâle, che, con trovâse a Sàn Martìn, o l’êa vegnûo a savéi de solecitaçioìn do Meinhold fæte a-o Giampalmo, o l’andâva into dòppo disnâ do 24 inta sêde do C.L.N. a Sàn Nicòlla pe riferî. O C.R.M. (Comitâto Regionâle Militâre) o scrivéiva ’na létera ch’a l’aviæ dovûo êse portâ a-o Generâle Meinhold, dónde se domandâva a réiza sénsa condiçioìn. A-a séia vèrso nêuv’ôe o Romanzi, co-îna telefonâ a-o Gampalmo, o vegnîva informòu de inscisténti richiéste do Generâle Meinhold e o poéiva lêze a létera do C.L.N. e do Comàndo, che no l’êa stæto poscìbile recapitâ. O Romanzi alôa o se metéiva in contàtto pe telèfono co-o C.L.N., che intànto o l’àiva trasferîo a sò sêde in Stràdda Privâ Piàggio 8, e inte ’n colòquio co-o Cassiani Ingoni, con l’òfrîse de portâ lê o mesàggio a-o generâle tedésco, o fâva a ògni mòddo prezénte che no l’êa òportùn prezentâ ’na létera coscì perentòria se se voéiva arivâ a ’n acòrdo ch’o risparmiésse a-o màscimo a çitadinànsa e o domandâva chi-â létera a fîse scrîta in mòddo ciù mitigòu. Con sto fìn o Romanzi, in scê invîto do Cassiani Ingoni, o l’andâva inta sêde do Comitâto e do Comàndo in Stràdda Privâ Piàggio, e vèrso dêx’ôe de néutte, dòppo ’na rionión cùrta, vegnîva scrîta ’na segónda létera, questa: «Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria Comàndo Regionâle Militâre Unificòu Zêna, 24 d’Arvî 1945 A-o Generâle Meinhold Savignón In mérito a-a domànda, da Voscià fæta inti rigoàrdi da scitoaçión da çitæ de Zêna, se precîza: a) O Comàndo Ciàssa de Zêna o l’é perfetaménte in gràddo de controlâ l’ór- dine pùblico; e fòrse a dispoxiçión són stæte notevolménte rinforsæ da l’afluî di patriöti da-a montàgna. b) E tratatîve pi-â réiza no poriàn che contegnî e dispoxiçioìn chi sótta scrîte: 1) Conségna de àrme; 2) I militâri germànichi saiàn trategnûi cómme prexonê de goæra e tegnûi a dispoxiçión do Comàndo Militâre Aleòu. Poriéi mandâ i parlamentâri a Zêna a quésto Comàndo Regionâle. O Comandànte Regionâle Durante (Tìnbro rióndo do C.L.N. Ligùria) Con sta létera e con unn-a chò-u Cardinâle Boetto o l’àiva dæto a-o C.L.N. co-a preghêa de portâla a-o Generâle Meinhold (létera ch’a contegnîva ’n câdo apéllo de risparmiâ a çitæ da-o bonbardamènto), o Romanzi, de néutte, co-a batàggia ch’a l’infuriâva dapertùtto, o l’é partîo in sce ’n’anbolànsa pe Savignón. Prìmma de partî o Romànzi o l’à domandòu a-o Cassiani Ingoni dond’o l’aviæ posciûo portâ i eventoâli parlamentâri tedéschi into câxo che quésti avésan açetòu de conclùdde a Zêna e tratatîve de réiza e o Cassiani (ch’o no sàiva che i prìmmi contàtti do Romanzi co-o Generâle Meinhold êan stæti tegnûi inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica) o gh’à sugerîo, in quànte neotrâle, a câza particolâ do Cardinâle Boetto. Dòppo quæxi sêi ôe de viâgio o Romànzi o l’arîva a Savignón, a-e çìnque e quaranteçìnque da matìn do Macordì 25. Dòppo dôe ôe de colòquio co-o Generâle Meinhold, vìsto che-e tratatîve pigiâvan ’na céiga favorévole, con rendise cónto o Generâle tedésco ch’òrmâi ògni stràdda pò-u nòrd a l’êa serâ a-e sò trùppe da-a trionfànte insureçión, o Romànzi o l’à propòsto a-o comandànte tedésco de spedî sto radiogràmma a-o Cónsole Von Etzdorf perché, pe mézzo da Cùria, o-o fésse arivâ a-o C.L.N.: «Parlamentari tedéschi vêgnan a Zêna vîa Cazélla-Pedemónte-Bösanæo. Tratatîve favorévoli. Sospénde ògni açión scìnn-a nêuvo órdine. Firmòu: Meinhold- Romanzi» A dêx’ôe, cómme parlamentâre partîva pe Zêna o mæximo Generâle Meinhold in sciâ màchina co-a quæ l’êa arivòu o Romànzi (a-o quæ o generâle prìmma de partî o s’êa consegnòu con dâghe a sò pistòlla), pi-â stràdda Cazélla-Pedemónte-Bösanæo-San Pê d’Ænn-a. Con liâtri partîva pe Zêna ’n’âtra màchina ascì con drénto o Càppo de Stâto Magiô Capitànio Asmus co-in intèrprete. Lóngo a stràdda o Generâle Meinhold o comunicâva a-i vàrri repàrti spantegæ lóngo a zöna ch’o l’andâva in çitæ pe firmâ a réiza e o gh’ordinâva de sospénde sùbito e açioìn de goæra in atéiza di órdini sucescîvi. Intànto a Zêna, a nêuv’e mêza da matìn do 25, o Savoretti o tornâva in câza Cattaneo p’avéi notìçie da néutte e da-o Cónsole Von Etzdorf, ch’o l’êa ciufîto càrmo e solevòu, e o vegnîva a savéi che-e cöse se metéivan bén, ma sénsa particolâri ciù precîxi. O Savoretti o comunicâva ste notìçie a-o Comitâto e vèrso ’n’ôa de dòppo disnâ o se metéiva tórna in contàtto co-o Cónsole, de lóngo in câza Cattaneo, e o vegnîva a savéi inte quéllo moménto chò-u mæximo Generâle Meinhold o l’êa in viâgio pe Zéna. O Cónsole o l’invitâva o Savoretti a tornâ vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ p’andâ insémme a-a câza de l’Arçivéscovo Cardinâle Boetto pe incontrâse co-o Generâle Meinhold, cösa chò-u Savoretti o l’à fæto co-o permìsso di ménbri do C.L.N. ö sæ l’avocâto Errico Martino e o profesô Paolo Emilio Taviani. Vèrso træ ôe de dòppo disnâ l’anbolànsa do Romanzi e do Meinhold e a màchina do Càppo se Stâto Magiô, o Asmus, êan into céntro de Zêna. Li o Romanzi o l’incontrâva o Giùdiçe Luigi Barbera (Gigi) e a sciâ Tomaini Ester (Titina), partigén, in sce ’na möto: o i fermâva e o ghe domandâva dond’a fîsa a câza do cardinâle. I doî partigén alôa gh’àn fæto da stafétta scinn’a-a vìlla Migón in Sàn Frutôzo. Da chi àn telefonòu a-o C.L.N. e pöco dòppo arivâva o Prescidénte do C.L.N., raprezentànte do Partîo Comunìsta, o Remo Scappini, l’Errico Martino, prescidénte do Partîo Liberâle, o Magiô Mauro Aloni (Col, Violino), Comandànte da Ciàssa de Zêna, dòppo o Cónsole germànico Von Etzdorf, aconpagnòu da-o Savoretti. O Cardinâle Boetto, ascistîo da-o Segretâio Particolâ, o Monscignôro Weininger, fæte e prezentaçioìn, o l’arecomandâva comòsso che l’incóntro o fésse finî o bàgno de sàngoe e o sciortîva da-o scàgno p’andâ da-o Cónsole Von Etzdorf. O Generâle Meinhold o dexiderâva in càngio che fîse prezénte a-a concluxón de tratatîve o Romànzi ascì, co-o quæ o l’àiva tegnûo i contàtti da-o prinçipio. E tratatîve són sùbito comensæ, vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ: No són stæte fàçili, perché o Generâle Meinhold, dòppo avéi sentîo e condiçioìn da réiza che voéivan o C.L.N. e o C.R.M. (màscime pe quéllo che rigoardâva a conségna de àrme), o l’à avûo fòrti reaçioìn, e o l’à propòsto de rimandâ tùtto a-o giórno dòppo. Ma, dòppo ’n’interuçión da discusción de chìnze menûti, ch’a l’à permìsso a-e pàrte de consultâse separataménte, o Generâle Meinhold o s’é convìnto, vèrso sett’e mêza de séia, a firmâ a réiza coscì cómme propòsto da-o C.L.N.. Vò-u chi o tèsto: «In Zêna, o giórno 25 d’Arvî 1945 a sett’e mêza de séia: «fra o sciô Generâle Meinhold, cómme Comandànte de Fòrse Armæ «Germàniche do Setô Meinhold, ascistîo da-o Capitànio Asmus, Càppo de «Stâto Magiô, da ’na pàrte; «o Prescidénte do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria, Sciô Re- «mo Scappini, ascistîo da l’avocâto Errico Martino e da-o profesô Giovanni «Savoretti, ménbri do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria e da-o «Magiô Mauro Aloni, Comandànte da Ciàssa de Zêna, da l’âtra. «L’é stæto convegnûo «I°) Tùtte e Fòrse Armæ Germàniche de tæra e de mâ a-e dipendénse do sciô « Generâle Meinhold se réndan a-e Fòrse Armæ do Còrpo di Volontâi da « Libertæ a-e dipendénse do Comitâto Militâre pi-â Ligùria; «II°) a réiza a l’avêgne co-a prezentaçión a-i repàrti partigén ciù da-rénte co-i « sòliti mòddi e prìmma de tùtto co-a conségna de àrme; «III°) o Comitato de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o s’inpégna a garantî a-i « prexonê o trataménto segóndo e lézze internaçionâli, con particolâre ri- « goàrdo a-e sò propietæ personâli e a-e condiçioìn de internaménto; «IV°) o Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o se risèrva de consegnâ « i prexonê a-o Comàndo Aleòu Anglo-Americâno òperànte in Itàlia. «Fæto in quàttro còpie de quæ dôe in italiàn e dôe in tedésco. « Scappini Remo Meinhold «Avocâto Errico Martino Giovanni Savoretti « Asmus Magiô Mauro Aloni». O Generâle tedésco o dâva dónca dispoxiçioìn telefòbiche a-i repàrti dipendénti, con rilasciâ órdini scrîti de réiza (òperatîva a partî da nêuv’ôe da matìn do 26 Arvî) pe quélli repàrti co-i quæ o no poéiva comunicâ e ch’aviéivan dovûo êse portæ da-o fòrse partigiànn-e. Tànti grùppi s’êan za réixi inta giornâ e inta giornâ prìmma. 3b5n109ygqyfr3bvykmsd9gzn3z00ik