Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 2165 272964 270704 2026-08-08T17:43:47Z N.Longo 12052 /* Aministrasiùn */ + 272964 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cuxe |Panorama = Cosio di Arroscia-panorama4.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuràmma de Cuxe</div> |Tipo = [[comun|cumüna]] |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Imperia |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Antonio Galante |Partito = lista sivica "Cosio" |Data elezione = 14-5-2023 |Data istituzione = |var-teritöio = Teritòriu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 174 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dàitu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Ca' d'Isure |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Briga Auta]] (CN), [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegròssu]], [[Purnasce]], [[Ulmea|Urméa]] (CN) |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu urariu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3093 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Cužàschi <small>([[Lengua brigašca|brig.]])</small><ref name=":0" /> |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Peru]] e [[Sàn Pòulo|San Paulu]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 zügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cosio di Arroscia (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da cumüna de Cuxe inta pruvinsa de Imperia |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Cuxe'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|['kuʒe]}} e scritu ascì ''Cuje''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=118|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Cuxe'' ascì a [[Inéia|Ineja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=63}}</ref>, ''Cus̅c̅e'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cùžë'' in [[Lengua brigašca|brigàscu]]<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, scrìtu ''Coxe'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/cosio_d%E2%80%99arroscia/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Cosio d'Arroscia|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-03-21}}</ref>|group=n.}} (''Cosio d'Arroscia'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] inta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Imperia]] ch'a cunta 174 abitànti (daiti agiurnài au [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Storia == {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Cuxe}} == Pòsti de interesse == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüra == {{Seçión vêua}} == Manifestasiùi == {{Seçión vêua}} == Feste e fére == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 zügnu 1985|26 mazzu 1990|Pietro Gravagno|[[Democrazia Cristiana|DC]]|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 1990|24 arvì 1995|Pietro Gravagno|[[Democrazia Cristiana|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zügnu 1999|Gianni Millia|lista sivica de sentru|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Gianni Millia|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 dixembre 2007|Carlo Lanteri|lista sivica|Scindicu|<ref>De dòppu de dimisciùi de öttu cunsejei u cazze a zünta pe'a mancansa du nümeru legâle. Fin dai 23 d'utubre du 2007 u scindicu u l'axeva cunsegnàu e sò dimisciùi pe' de questiùi cu'a magiuransa pe' pöi retirâle cumme che e gente du paìse e l'axevan campàu 200 firma a sustegnì a cumüne</ref>}} {{ComuniAmminPrec|8 dixembre 2007|15 arvì 2008|Rosa Abussi||Cum. pref.|<ref>{{Çitta web|http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2007/20070296/07A10738.htm|Numimàu cun Decrêtu du Prescidènte da Repübbrica de l'8 de dixembre du 2007 e pübbricàu in sca Gazzetta Ufficiale n. 296 du 21 de dixembre du 2007|léngoa=IT}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|15 arvì 2008|27 mazzu 2013|Danilo Antonio Gravagno|Cosio che cambia<br />(lista sivica de sentru-drìta)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2013|12 zügnu 2018|Danilo Antonio Gravagno|Cosio che cambia<br />(lista sivica de sentru-drìta)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 zügnu 2018|15 mazzu 2023|Mauro Parodi|Cosio che cambia<br />(lista sivica de sentru-drìta)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|15 mazzu 2023|''in càrega''|Antonio Galante|Cosio<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cuxe| ]] i56a7gwsmkebec6je1mfcdb89i2ox4x 272966 272964 2026-08-08T17:50:50Z N.Longo 12052 272966 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cuxe |Panorama = Cosio di Arroscia-panorama4.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuràmma de Cuxe</div> |Tipo = [[comun|cumüna]] |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Imperia |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Antonio Galante |Partito = lista sivica "Cosio" |Data elezione = 14-5-2023 |Data istituzione = |var-teritöio = Teritòriu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 174 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dàitu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Cà d'Isure |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Briga Auta]] (CN), [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegròssu]], [[Purnasce]], [[Ulmea|Urméa]] (CN) |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu urariu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3093 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Cužàschi <small>([[Lengua brigašca|brig.]])</small><ref name=":0" /> |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Peru]] e [[Sàn Pòulo|San Paulu]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 zügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cosio di Arroscia (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da cumüna de Cuxe inta pruvinsa de Imperia |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Cuxe'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|['kuʒe]}} e scritu ascì ''Cuje''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=118|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Cuxe'' ascì a [[Inéia|Ineja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=63}}</ref>, ''Cus̅c̅e'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cùžë'' in [[Lengua brigašca|brigàscu]]<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, scrìtu ''Coxe'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/cosio_d%E2%80%99arroscia/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Cosio d'Arroscia|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-03-21}}</ref>|group=n.}} (''Cosio d'Arroscia'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] inta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Imperia]] ch'a cunta 174 abitànti (daiti agiurnài au [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Storia == {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Cuxe}} == Pòsti de interesse == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüra == {{Seçión vêua}} == Manifestasiùi == {{Seçión vêua}} == Feste e fére == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 zügnu 1985|26 mazzu 1990|Pietro Gravagno|[[Democrazia Cristiana|DC]]|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 1990|24 arvì 1995|Pietro Gravagno|[[Democrazia Cristiana|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zügnu 1999|Gianni Millia|lista sivica de sentru|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Gianni Millia|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 dixembre 2007|Carlo Lanteri|lista sivica|Scindicu|<ref>De dòppu de dimisciùi de öttu cunsejei u cazze a zünta pe'a mancansa du nümeru legâle. Fin dai 23 d'utubre du 2007 u scindicu u l'axeva cunsegnàu e sò dimisciùi pe' de questiùi cu'a magiuransa pe' pöi retirâle cumme che e gente du paìse e l'axevan campàu 200 firma a sustegnì a cumüne</ref>}} {{ComuniAmminPrec|8 dixembre 2007|15 arvì 2008|Rosa Abussi||Cum. pref.|<ref>{{Çitta web|http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2007/20070296/07A10738.htm|Numimàu cun Decrêtu du Prescidènte da Repübbrica de l'8 de dixembre du 2007 e pübbricàu in sca Gazzetta Ufficiale n. 296 du 21 de dixembre du 2007|léngoa=IT}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|15 arvì 2008|27 mazzu 2013|Danilo Antonio Gravagno|Cosio che cambia<br />(lista sivica de sentru-drìta)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2013|12 zügnu 2018|Danilo Antonio Gravagno|Cosio che cambia<br />(lista sivica de sentru-drìta)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 zügnu 2018|15 mazzu 2023|Mauro Parodi|Cosio che cambia<br />(lista sivica de sentru-drìta)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|15 mazzu 2023|''in càrega''|Antonio Galante|Cosio<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cuxe| ]] 6m40pxib1wivbiapghtvulo9mk404sk 272967 272966 2026-08-08T17:51:34Z N.Longo 12052 272967 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cuxe |Panorama = Cosio di Arroscia-panorama4.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuràmma de Cuxe</div> |Tipo = [[comun|cumüna]] |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Imperia |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Antonio Galante |Partito = lista sivica "Cosio" |Data elezione = 14-5-2023 |Data istituzione = |var-teritöio = Teritòriu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 174 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dàitu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Cà d'Isure |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Briga Auta]] (CN), [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegròssu]], [[Purnasce]], [[Ulmea|Urméa]] (CN) |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu urariu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3093 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Cužàschi <small>([[Lengua brigašca|brig.]])</small><ref name=":0" /> |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Peru]] e [[Sàn Pòulo|San Paulu]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 zügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cosio di Arroscia (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da cumüna de Cuxe inta pruvinsa de Imperia |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Cuxe'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|['kuʒe]}} e scritu ascì ''Cuje''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=118|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Cuxe'' ascì a [[Inéia|Ineja]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=63}}</ref>, ''Cus̅c̅e'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cùžë'' in [[Lengua brigašca|brigàscu]]<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, scrìtu ''Coxe'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/cosio_d%E2%80%99arroscia/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Cosio d'Arroscia|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-03-21}}</ref>|group=n.}} (''Cosio d'Arroscia'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] inta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Imperia]] ch'a cunta 174 abitànti (daiti agiurnài au [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Storia == {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Cuxe}} == Pòsti de interesse == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüra == {{Seçión vêua}} == Manifestasiùi == {{Seçión vêua}} == Feste e fére == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 zügnu 1985|26 mazzu 1990|Pietro Gravagno|[[Democrazia Cristiana|DC]]|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 1990|24 arvì 1995|Pietro Gravagno|[[Democrazia Cristiana|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zügnu 1999|Gianni Millia|lista sivica de sentru|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Gianni Millia|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 dixembre 2007|Carlo Lanteri|lista sivica|Scindicu|<ref group=n.>De dòppu de dimisciùi de öttu cunsejei u cazze a zünta pe'a mancansa du nümeru legâle. Fin dai 23 d'utubre du 2007 u scindicu u l'axeva cunsegnàu e sò dimisciùi pe' de questiùi cu'a magiuransa pe' pöi retirâle cumme che e gente du paìse e l'axevan campàu 200 firma a sustegnì a cumüne</ref>}} {{ComuniAmminPrec|8 dixembre 2007|15 arvì 2008|Rosa Abussi||Cum. pref.|<ref>{{Çitta web|http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2007/20070296/07A10738.htm|Numimàu cun Decrêtu du Prescidènte da Repübbrica de l'8 de dixembre du 2007 e pübbricàu in sca Gazzetta Ufficiale n. 296 du 21 de dixembre du 2007|léngoa=IT}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|15 arvì 2008|27 mazzu 2013|Danilo Antonio Gravagno|Cosio che cambia<br />(lista sivica de sentru-drìta)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2013|12 zügnu 2018|Danilo Antonio Gravagno|Cosio che cambia<br />(lista sivica de sentru-drìta)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 zügnu 2018|15 mazzu 2023|Mauro Parodi|Cosio che cambia<br />(lista sivica de sentru-drìta)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|15 mazzu 2023|''in càrega''|Antonio Galante|Cosio<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn == {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cuxe| ]] 3y8nt3qsq2al7vsnrn5ladfb52gpok1 0 10650 272959 272954 2026-08-08T12:46:36Z Michæ.152 13747 pasæ remöti, nòtta 272959 wikitext text/x-wiki {{ZeneiseP}} [[Immaggine:Nagasakibomb.jpg|miniatura|A bomba atommica bûtä in scio Giappón|299x299px]] '''Segonda guæra mondiâ''', conflito into quæ fu coingugeito squæxi tutti i paixi do mondo, combattúo da-o 1939 a-o 1945. I prinçipæ contendenti fun [[Regno Unïo|Gran Bretagna]], [[Fransa|França]], [[Stati Unïi d'America|Stati Unii]] d'America e [[Union Sovietica]] da una parte, [[Germania]], [[Italia]] e [[Giappon|Giapon]] da l'âtra. A fu una guæra totâ sotta diversci aspetti: giograffego, perché a l'interessò tutti i continenti; economico, perché a costrinse i paixi coingugeiti a un sforço produttivo sença precedenti; idiologgico, perché combattua pe di idiæ radicalmente contrapposti; demograffego, perché a coingugette a popolaçion civî in pâ mezua de forçe militæ. == E premisse == === O fallimento da Societæ de Naçioin === I presupposti do [[trattao de Versailles]], che addossavan a-a Germania e a l'[[Austria|Aostria]] a responsabilitæ da primma guæra, no poeivan a-a longa êse açettæ da-i Tedeschi; d'âtra parte, e condiçioin finançiaie e territoriæ imposte a-a Germania, mentre da un lao ean troppo due, da l'âtro no ean suffixente a impedíne a resurreçion militâ e industriâ. De fæto, e claosole do trattao costituin o terren de cortua pe una renascita do militarismo e do naçionalismo tedesco. Atre menaççe a-a paxe s'andon addensando into corso di anni 1930, mostrando a deboleçça da [[Societæ de Naçioin]]. L'impreiza giapponeize in [[Manciuria]] (1931-32), co-a costituçion do stæto vassallo do [[Manchoukuo]], a l'inferse un primmo corpo a-o prinçippio da segueça collettiva e a se concluse co-a sciortia do Giapon da-a Societæ de Naçioin, abbandonâ into 1933 da-a Germania ascì, doppo o fallimento da Conferença de [[Zenevia]] pe o disarmo. Mentre o governo nazista o dava libera attuaçion a un masciscio incremento de forçe militæ, in violaçion de limitaçioin imposte da-o trattao de paxe, areston ascì prive de efficaxe applicaçion e sançioin decretæ da-a Societæ de Naçioin contra l'Italia quande a l'attaccò l'[[Etiòpia|Etiopia]] (1935). Quande a Germania o riocupò militarmente a [[Renannia]] (7 março 1936), a fu a Gran Bretagna, int'o spiito proprio da diplomaçia tradiçionâ votta a un equilibbrio de forçe, pe contrastâ in Œüropa l'influença de [[Union Sovietica|URSS]], França e Italia, a negâ o so consenso a un intervento attivo da Societæ de Naçioin. A sciortia formâ de l'Italia fascista da-a Societæ de Naçioin into dexembre 1937 a ne sançionò definitivamente a crixi. === E relaçioin internaçionæ === A conquista de l'Etiopia a l'aveiva visto a Germania nazista a scianco de l'Italia fascista: o ligamme o se rafforçò con l'accordio in sce l'annescion tedesca de l'Aostria (11 luggio 1936), a nascita de l'[[asse Romma-Berlin]] (incontro [[Adolf Hitler|Hitler]]-[[Galeazzo Ciano|Ciano]], 20-24 ottobre 1936), e a comun politica risguardo a guæra civî in [[Spagna]] (1936-39), dove se mezuon pe a primma votta direttamente e forçe do fascismo e de l'antifascismo eüropeo. Da alloa a scena politica internaçionâ a fu dominâ da-e manifestaçioin violente da voentæ de potença germanega. Into março 1938 s'ebbe l'annescion tedesca de l'Aostria. L’accordio de [[Monego de Bavèa|Monnego]] do settembre 1938, ch'o l'aotorizzò a Germania a occupâ i [[Sudeti]] o sarvò provvisoiamente a paxe ma, doppo l'annescion di Sudeti, l'occupaçion tedesca de [[Boemmia]] e [[Moavia]], co-a conseguente dissoluçion da [[Cecoslovacchia]] (15 março 1939), a reize ciæa a-a classe dirizente britannega l'imposcibilitæ da polittica de ''appeasement'' scin a alloa perseguia. O governo de [[Londra]] o l'approvò di ingenti stançiamenti pe e forçe armæ e a coscriçion obrigatoia. O 22 mazzo 1939 fu concluso a [[Berlin]] l'alliança italo-tedesca (notta ascì comme [[patto d'âçâ]]). O patto de no aggrescion tedesco-sovietico ([[patto Ribbentrop-Molotov]]), sciglao o 23-24 agosto 1939, in vista de l'attacco a-a Polonia, o costituì l'antecedente immediao de l'attacco tedesco a-a Polonia e quindi da nœuva guæra mondiâ. O 1° settembre 1939 a Polonia a fu invasa; o 3 França e Gran Bretagna deciaron guæra a-o ''Reich''. L’Italia scin da-o 1° settembre aveiva invece deciarao a "no belligerança", l'astenscion da-o conflito essendo imposta tanto da l'imprepaaçion militâ e morâ do paize, quanto da l'ostilitæ da coroña e de gran parte de mæxime sfee dirizzente fasciste. == O conflito in Œüropa: 1939-40 == === Polonia e Finlandia === [[File:A Finnish Maxim M-32 machine gun nest during the Winter War.jpg|thumb|Sordatti da Finlandia se diféndan da l'invaxon di sovietichi|250x250px]] Superioî in numero e provviste de mezi coraçæ e de l'appoggio de l'aviaçion, e forçe tedesche liquidon rapidamente a rescistença da Polonia, che o 15 de settembre a fu invasa da-e truppe sovietiche ascì. O 28 de settembre ([[Varsavvia|Varsavia]] a l'ea cheita o giorno primma) a firma de un trattao fra Germania e URSS a definì i rispettivi possesci inta Polonia e e zone d'influença de doe potençe in Œüropa orientâ. Occupæ [[Letònia|Lettonia]], [[Estònia|Estonia]] e [[Litoània|Lituania]], i Sovietichi attaccon a [[Finlandia]] (30 novembre), ch'a l'aveiva refiao de cescioin territoriæ e ch'a capitolò doppo una strennoa difeiza (março 1940). === Danemarca e Norveggia === Respinta da Gran Bretagna e França un'offerta de paxe (6 ottobre 1939), a Germania a mesciò contra a [[Danemarca]] e a [[Norveggia]] (9-27 arvî 1940) pe procuâse una linnia de base pe circondâ a Gran Bretagna. A Danimarca, territorialmente contigua, a fu occupâ sença rescistença inte poche ôe; o rappido successo de l'attacco a-a Norveggia o fu dovúo a-a superioritæ aerria da Germania, ch'a ghe consentì o dominnio do [[Skagerrak]] e a sconseggiò l'Amiraliato de Londra da l'impegnâse a fondo inte una zona lontaña da-e proprie baze. === Paixi Basci, Belgio e França === Con l'attacco contra l'Occidente, començao o 10 mazzo 1940, inti [[Paixi Basci]] i Tedeschi costrenzettan a-a capitolaçion l'eserçito olandeize in 5 giorni. O 13 de mazzo aveivan sfondao ogni difeisa fra [[Namur]] e [[Sedan]]. O comando françeize, percose a rottua in sce-a [[Mœusa]] a mezuava solo 50 km e a [[linnia Maginot]] a l'ea intatta, o pensò che foise suffixente concentrâ de truppe de riserva, a N e a S de colonne nemighe de sfondamento, pe tamponâ o versamento e pigiâ ciu tardi l'offensciva. Ma o no l'ea preparao a sostegnî una guæra manovrâ da-e gren unitæ coraçæ tedesche. De catastrofe in catastrofe (o Belgio o s'arreize o 28), a [[battaggia da Manega]] a se concluse, o 3 de zugno, co l'ariescia evacuaçion de truppe britanneghe da [[Dunkerque]]. O 5 de zugno, co-a [[battaggia de França]] començò l'urtima fase da campagna de l'Ovest: da-o 5 a l'11 de zugno, l'eserçito françeize o fu annintao e o 22 de zugno, a Rethondes, a França a firmò l'armistiçio co-a Germania, e o giorno doppo con l'Italia, intervegnua o 10 zugno. Tra e conseguençe politiche do crollo françeize gh'è da includde o rafforçamento de l'asse co-a firma do [[Patto tripartio]] (27 settembre 1940) tra Germania, Italia e Giapon. === A battaggia aerrea d'Inghiltæra === O successo radicâ e in mezua no prevista in sce-a França o poze a-o comando tedesco o problema de un grande sbarco in Gran Bretagna, che, guidâ aoa da [[Winston Churchill|W. Churchill]], a l'aveiva respinto de nœuve proposte de paxe (19 luggio 1940). Hitler e o generâ [[Alfred Jodl|A. Jodl]], aotoî do cian d'invaxon, se propozan ançitutto a conquista da superioritæ æia in sce-a Manega, in moddo da interdî dieivemente i ægoe de quello mâ a-a Mariña britannega. Un masciscio attacco æio tedesco, attuao tra l'8 d'agosto e o 31 d'ottobre (ma scin a-o mazzo succescivo saieivan proseguii i bombardamenti notturni inte çittæ industriæ), o se concluze con l'insuccesso. L'aviaçion tedesca, pe a mancança de bombardê a grande aotonomia de xœuo, a se rivelò impotente a sottopoñe l'intrego territoio nemigo a di attacchi pesanti, prolongæ e precixi. I Ingreixi, superioî inte l'addestramento a-o xœuo strategico, se zovon ôtr'a ço do [[radar]], ancon ignotto a-i Tedeschi. O fallimento da battaggia aerrea d'Inghiltæra o l'ebbe de conseguençe risolutive in sce l'exito da guæra, perché a Gran Bretagna a mantègne o controllo æio da Manega e a Germania a dovette renonçiâ a-o cian d'invaxon progettao. === L'intervento de l'Italia === O 10 de zugno l'Italia a l'aveiva diciarao guæra a-a França e a-a Gran Bretagna, inte l'errâ convinçion che e sciorte do conflito foisan decize. E opiaçioin (battaggia de Alpi Occidentæ) contra a França, ormai desfæta, se desgugettan fra o 21 e o 23 de zugno e fun sospeize o 24 con l'armistizio de [[Villa Incisa]]. Pe l'Italia inte un primmo periodo a guæra a l'ebbe comme tiatro escluxivo o Mediterrannio: e battagge de [[Punta Stilo]] (8-9 luggio 1940) e de [[Cappo Teüladda]] (27 novembre 1940) mostron l'inferioritæ strategica da Mariña italiaña pe a mancança de nave porta-aerrei; a scituaçion italiaña a s'aggravò urteriomente pe l'attacco aerreo de sorpreiza contra a flotta concentrâ a [[Taranto]] (11 novembre). Inta battaggia de [[Cappo Matapan]] (27-28 março 1941), l'uso notturno do radar da parte britannega o l'aviæ aggravao a sconfita da flotta italiaña, ch'a no l'aviæ ciu posciúo contrastâ a superioritæ nemiga. == A guæra in Affrica == [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|Cariarmæ tedeschi de l'Afrika Korps inte l'Affrica settentrionâ into 1940-1941|250x250px]]Inte l'[[Africa Orientâle Italiann-a|Affrica Orientâ Italiaña]] l'intrâ de l'Italtia into conflito a portò l'Asse a contatto con l'Impeo britannego in [[Egitto]], [[Sudan]], [[Uganda]], [[Kenya]], [[Somalia]], pe una frontea de circa 6000 km. Inte ciu lontañe regioin do so impeo d'Africa o stæto Maggiô britannego, pe guaagnâ tempo e pe risparmiâ energie e ommi, o l'abbandonò e zone ciu menaççæ da-a sciacante supeioitæ iniçiâ italiaña: coscì fu evacuao a Somalia britannega. A controffensciva a fu preparâ contemporaniamente in Affrica Orientâ e in [[Libia|Libbia]]: into primmo territoio, pe o netto squilibbrio de forçe opposte, doppo circa un anno e mezo de opiaçioin, a difeisa italiaña a no poette evitâ a vittoia britannega (6 arvî 1941, capitolaçion de [[Addis Abeba]]; 27 novembre 1941, cheita de [[Gondar]], urtimo presciddio italian in Etiopia a depoñe i arme). In Affrica settentrionâ, doppo l'occupaçion de [[Sciddi Barrani]] a œuvia de l'Eserçito italian comandao da [[Rodolfo Graziani|R. Graziani]] (12 settembre 1940), i Ingreixi, a-o comando do generâ [[Archibald Percival Wavell|A.P. Wavell]] sferron un'offensciva (8 dexembre 1940-9 frevâ 1941) ch'a se spinse scin a [[Bengaxi]], menaççando gravemente in Affrica l’Italia. L'intervento de rinforçi æii tedeschi e de un rezimento coraçao (''Afrika Korps''), a-o comando de [[Erwin Rommel|E. Rommel]] o l'invertì i rapporti de forçe: fra o 28 março e o 29 arvî 1941, e forçe britanneghe, inte una scituaçion de netta inferioritæ (tanto ciu che o governo o l'aveiva disposto che una parte de l'armâ da [[Cirenaica]] a foise inviâ in [[Grêcia|Grecia]]), fun costreite a l'abbandon da Cirenaica. Restava in man britannega [[Tobruk]], importante punto d'appoggio pe e futue opiaçioin, inutilmente ascidiâ da-e forçe de l'Asse. == O conflito into 1940-41 == === E campagne de l'Asse in Grecia e inti Balchen === A guæra d'aggrescion contra a Grecia intrapreiza da l'Italia o 28 ottobre 1940, doppo un'iniçiâ penetraçion into settô de l'[[Epio]], pe l'incagnia rescistença grega a s'ea resciorta inte un sostançiâ fallimento, costrenzendo i armæ italiañe a retrocedde, subindo forte perdie, in poxiçion ciu vexiña a-i porti de sbarco. Pe rafforçâ a scituaçion de l'Asse inta region barcanega, compromissa da-i insuccesci da campagna italiaña in Grecia, Hitler o l'accentuò a prescion in sce-a [[Bulgarîa|Burgaja]], che o 1° março 1941 a l'aderì a-o Tripartio; pe frontezzâ e conseguençe do corpo de stæto antinazista in [[Iugoslavia]] (27 março 1941), o 6 d'arvî començò a campagna pe l'occupaçion da Iugoslavia, che o 18 a fu costreita a l'armistiçio. Intanto, i armæ tedesche provegninte da-a Burgaia occupâ intron in [[Traxa]]; a [[linnia Metaxàs]] (eretta inta zona de confin da Grecia co-a Bulgaja) a fu rapidamente agïâ e e masse coraçæ tedesche razonsan [[Salonicco]] dove, doppo o rembarco do corpo de spediçion britannego, o 23 d'arvî fu firmao l'armistiçio tra Grecia e potençe de l'Asse. Padroin de Salonicco, da valle do [[Vardar]] e da conca de [[Monastir]], i Tedeschi occupon doppo una rapida campagna tutta a Grecia (3 mazzo 1941) e inte 24 giorni fu compia a conquista aerria de [[Cretta]]. == A primma campagna contra l'URSS == Doppo o van tentativo de cegâ a Gran Bretagna e de persuadde a Spagna a-a collaboraçion militâ, Hitler, into timô de un intervento soviettico contra a Germania, o decise de invadde l'URSS, ch'a l'aveiva conquistao di territoi a O (zugno 1940, annescion di stæti balteghi, aquixiçion da-a [[Romania]] de [[Bessarabia]] e [[Bucovina]] settentrionâ). In gaa sotterrannia co-a diplomaçia sovietica, l'Asse o conseguì di decixivi succesci in Œüropa centro-orientâ: adexon (novembre 1940) a-o Tripartio de [[Ungherîa|Ungaja]] e Romania (seguie da-a Burgaja); doppo l'occupaçion de Iugoslavia e Grecia, a [[Vienna]] o 23 arvî a diplomaçia italo-tedesca a sanciva a nascita do Nœuvo orde balcanego: condominio de l'Asse in sce-a [[Slovenia]], assegnaçion da costa dalmata a l'Italia, ch'a l'ótegniva ascì o protettoato in sce-o ricostituio [[Montenéigro|Monteneigro]], di compensci territoriæ inta Iugoslavia a Ungaixi e Burgai (questi urtimi s'ingrandivan ascì a speize da Grecia). Consolidâ a proprio favô a scituaçion strategica, a Germania a començò o 22 zugno 1941 e opiaçioin de guæra contra l'URSS. O cian d’attacco ([[opiaçion Barbarossa]]) o fu quello de totâ anientamento ideao da Hitler, portao a sottovalutâ a conscistença militâ do nemigo. A strategia de l'Armâ rossa, a-a quæ se dovette a sarveçça de l'URSS, a fu de impegnâ o nemigo quante ciu a longo poscibile, sarvo, a-o momento crittico, sottraise a-o combattimento fandose scuo do spaçio: fun interposte distançe sciña de 250 km, in moddo da esaorî e formaçioin motocoraçæ, che zonzeivan a-a fin da tappa prive de carburante; ôtr'a ço, percose çittæ e campagne vegnivan destrute segondo a tattega da "tæra bruxâ", i complesci coraçæ tedeschi arestavan fermi in atteiza di rifornimenti. Ascì pe o ritardo imposto a l'avançâ da-i complesci difenscivi da linnia [[Iosif Stalin|Stalin]], solo che o 10 novembre 1941 e forçe tedesche affronton o scistema difenscivo de [[Mosca (çittæ)|Mosca]]: quande o 6 de dexembre, doppo di giorni de combattimenti sostegnui inte ciu avverse condiçioin de climma e de terren, o meccanismo da ''Wehrmacht'' concentrao contra Mosca o cessò de fonçionâ, i Sovietichi s'asbrion inta primma controffensciva d'uverno. === A diplomaçia alliâa === Inte l'agosto 1941 se manifeston za i effetti politico-diplomatteghi da nœuva aggrescion tedesca: un accordio anglo-sovietico o portò a l'occupaçion comuña de l'[[Iran]], indispensabile ponte de transcito pe i rifornimenti che da-a Gran Bretagna alimenton a rescistença sovietica. Into frattempo, con l'applicaçion do ''Lease and Lend Act'' (11 março 1941), una poderosa corente de agiutti militæ a-e democraçie a s'ea messa in movimento da-i [[USA]], dove o Congresso scin da-o 1937 o l'aveiva abbandonao a politica isoaçionistega dando iniçio a-o riarmo da naçion. O 14 agosto 1941 [[Franklin Delano Roosevelt|F.D. Roosevelt]] e Churchill s'incontron a Argentia ([[Tæranœuva]]) pe a compilaçion da [[Carta atlantega]], ciæa manifestaçion do propoxito statunitense de parteçipâ direttamente a-a guæra. === L'attacco giapponeize === Contra i USA o 27 settembre 1940, a l'undeman da sconfita françeize, o Giapon o l'aveiva aderio a-o Patto tripartio ch'o-o ligava a Germania e Italia co-o scopo ch'o servisse a-i so propoxiti de penetraçion inte l'Axia orientâ. In effetti, l'attezamento de sostançiâ conlaboaçion imposto a-o goerno françeize da-a Germania o consentì a-o Giappon de sottomette gradualmente into 1940-41 tutta l'[[Indociña]] françeize. Otr'a êse fonte preçiosa de mateie primme, o possesso do [[Sud-Est axiatego]] o doveiva servî pe rescinde ogni contatto di USA co-a [[Ciña]] e l’intrega Axia orientâ, scin a [[Scingapô]]; una votta sconfita a Ciña con l'occupaçion de vie de rifornimento statunieize in [[Birmania]], i Stati Unii saieivan stæti infin costreiti a riconosce a preminença do Giappon inte l'[[Estremmo Oriente]]. I strepitoxi ma inluzói succesci riportæ da-i Tedeschi inta campagna de [[Ruscia]] de l'estæ-aotunno 1941 aveivan convinto i circoli militæ niponneghi che a rescistença sovietica a stesse pe crollâ e che foise zonto pe o Giappon o momento d'inseise into conflito in atto in Occidente. Mentre ch'ea in corso de trattative diplomateghe con [[Washington D.C.|Washington]], o 7 dexembre 1941 (un'ôa primma che avesse lœugo a-a [[Casa Gianca]] l'odiença recesta da-a rappresentança diplomatica giaponeize) o governo do generâ [[Hideki Tōjō|H. Tojo]], mediante l'attacco de [[Pearl Harbor]] o dette repentiñamente iniççio, a-a guæra co-i USA (Italia e Germania intrian in guæra contra i Stati Unii l'11 dexembre). O 10 dexembre, 2 unitæ britanneghe a grande raggio d’açion, a ''Repulse'', e a ''Prince of Wales'', fun affondæ into Paxiffego. Inte 4 meixi, o Giappon o l'attuò a parte ciu importante do programma iniçiâ de espanscion territoriâ in Axia: a [[Thailandia]] invaza a se alliò co-o Giappon (21 dexembre), che da quello territoio o scadenò l'offensciva contra a [[Malaysia]] e Scingapô; [[Hong Kong]] o caze' a dexembre, a zenâ fun invase Birmania, [[Indie Orientæ Olandeixi]], [[Papua Neuva Guinea|Nœuva Guinea]], [[Isoe Salomon|Salomon]] e [[Filippinn-e|Feipiñe]]. === A conferença de Washington === Churchill e Roosevelt inta primma conferença de Washington (22 dexembre 1941-14 zenâ 1942) decidettan de concentrâ o sforço prinçipâ de guæra contra a Germania, a-o fin d'impedî l'attuaçion do so cian de controllo de tutto o potençiâ economico eüropeo mediante o sciaccamento de l'URSS e de restâ provizoiamente in sce-a difensciva into Paxiffego. Arestæ con poche coraçæ a dispoxiçion doppo Pearl Harbor, i USA costruin a ritmo accelerao e portaerrei, pe adeguâse a-e nœuve exigençe da tattica æronavâ. S'aseguon in tâ moddo o successo contra i Giapponeixi inte battagge do Mâ di Coali (7-8 mazzo 1942) e de [[Midway]] (4-6 zugno 1942), che sventon a menaçça diretta verso l'[[Australia|Aostrallia]]. == I opiaçioin belliche into 1942-43 == === A bataggia de Stalingraddo === [[Immaggine:RIAN archive 303890 A battery of Katyusha during the 1941-1945 Great Patriotic War.jpg|miniatura|250x250px|Bateria de [[Forgao (fœugo artifiçiâ)|forgai]] do tipo "''[[katioscia]]''" inta bataggia de Stalingraddo]] Inta posa invernâ, i Sovietichi aveivan riorganizzao i corpi coraçæ e sorvetutto rafforçao potentemente l'artigiaja anticaro, mentre e fornitue di Anglo-americhen seguivan una curva ascendente. In campo tedesco o sforço o vègne a gravitâ squæxi solo che in sce-o gruppo sud che, a-o comando de [[F. von Bock]], o l'aviæ dovúo destruzze i armæ sovietiche distribuie fra o [[Mâ d'Azov]] e a region de [[Kursk]], sfondâ tra [[Voronež]] e [[Šachty]], in sce-o vertixe de l'ansa do [[Don]] (de fronte a [[Volgograd|Stalingraddo]]), quindi, con un movimento de converscion, marciâ verso Mosca da tergo. O cian difenscivo sovietico o consciderava obiettivo fondamentâ o mantegnimento do settô de Voronež, pe evitâ l'ingugimento diretto de Mosca da Est. I succesci conseguii a luggio e inta primma decade d'agosto contra o nemigo in rotta ch'o l'abbandonava, deximao, di immensci teritoi, condussan l'âto comando tedesco a-a decixon de sottrae a l'armâ coraçâ de von Bock, diretta verso Stalingraddo, un bon terço di effettivi, pe asbrialo a-a conquista di petrolli do [[Caocaso]]. Coscì a ''Wehrmacht'' a s'atrovò a perseguî scimurtaniamente doi obiettivi separæ l'un da l'âtro da de distançe enorme inte quæ a mancança de vie de comunicaçion a rendeiva imposcibili i scangi di ommi e di mezi. L'attacco sovietico, nòtto co-o nomme de [[Operaçion Uran]] e lanciao o 19 novembre, aveiva imprexonao a VI armâ tedesca into settô de Stalingraddo, tra o Don e o [[Vorga]]. A controffensciva sovietica d'inverno, sviluppaase da-o 10 zenâ 1943, a recacciò i Tedeschi (março 1943), in sce-o medio [[Donez]]. L'exito da battaggia de Stalingraddo a segnò a fin de l'impulso offenscivo tedesco e dette avío a-a guæra de esaorimento, a tutto vantaggio da coaliçion anglo-russo-statunieize. A-a campagna de Ruscia piggiò parte di unitæ italiañe: o [[Corpo de Spediçion Italian in Ruscia]] (CSIR), a-o comando do generâ [[Giovanni Messe|G. Messe]] (luggio 1941-aotunno 1942), o fu succescivamente integrao con di âtre unitæ scin a razonze l'entitæ de una armâ (VIII armâ ò ARMIR, [[Armâ Italiaña de Ruscia]]), a-o comando do generâ [[Italo Gariboldi|I. Gariboldi]]. O combatté, inte de drammatiche condiçioin de inadeguateçça de mezi, a battaggia difensciva do Don. === A campagna d'Affrica, 1941-43 === O generâ britannego [[Claude Auchinleck|C. Auchinleck]], disponendo de truppe do [[Commonwealth de naçioin|Commonwealth]] doppo a capitolaçion de l'Africa Orientâ Italiaña e dœuviando i primmi mezi fornii in grande mezua da-i Stati Unii, o scadenò un'offensciva (11 novembre 1941-11 zenâ 1942) co-a quæ o l'ariescì a rioccupâ tutta a Cirenaica. O grosso de forçe mobili de l'Asse o l'aveiva però posciúo mettise in sarvo, e pochi giorni doppo o comando de l'Asse, riçevui di noteivi rinforçi, o sferrò a terça offensciva (21 zenâ-10 frevâ 1942), ch'a sorpreize i Ingreixi esaorii e i costrinse a retiâse da-a Cirenaica, a ecceçion do porto de Tobruk. Inta quarta e urtima offensciva de l'Asse (27 mazzo-30 zugno 1942), occupâ Tobruk (21 zugno) e cheita [[Marsa Matruh]], i Ingreixi fun inseguii sciña a l'istmo de [[el-'Alamèin]], dove o 30 e forçe italo-tedesche s'atteston. O nœuvo comandante ingleize, [[Bernard Law Montgomery|B.L. Montgomery]], o 23 d'ottobre o sferrò a terça offensciva britannega, travozendo o 3 novembre o diaframma difenscivo de el-'Alamèin. L'Asse o perdette l'iniçiativa de opiaçioin; i alliæ l'8 novembre sbarcon in [[Algerîa|Argeria]] e in [[Maròcco|Marocco]], portandose into frevâ 1943 a-i margini da [[Tunixia]], dove a [[Mareth]] e [[Akarit]] i Italien se difeizan validamente contra l'VIII armâ britannega. O 17 arvî-13 mazzo, i Angloamerichen sferron l'offensciva finâ, ch'a l' eliminò e forçe de l'Asse in Africa. L'11 mazzo, o generâ [[H.-J. von Arnim]] o firmò a reiza di Tedeschi, o 13 de mazzo s'arreise i Italien ascì. A-o sbarco angloamerican in Marocco e Argeria, feççe seguito a costituçion do comitáto françeize de libiaçion, capezao da-o generâ [[C. De Gaulle]]. Ebban alloa avío in França e in tutti i paixi occupæ da-i Tedeschi (ma ascì in Italia) e açioin da rescistença: sciopperi, sabotaggi e a guerriggia di partixen. == A battaggia de l'Atlantego == Da-o prinçippio do conflito scin a-o mazzo 1945, ebbe lœugo inte l'Atlantego o confronto tra i alliæ e e forçe de l'Asse pe o controllo de rotte de navegaçion dœuviæ da-i primmi pe i rifornimenti di armamenti e mateie primme. A-o prinçippio da guæra o naviggio de superfiçie pesante franco-britannego o l'ea enormemente supeiô a quello tedesco. A guæra de corsa a scentò doppo l'eliminaçion da coraçâ tedesca [[Graf von Spee]] inti ægoe do [[Río de la Plata]] (17 dexembre 1939) e i sottomarin, comme za inta primma guæra, vègnan a costituî o nerbo da flotta navâ tedesca. A lotta contra i ''U-Boot'' a se feççe pe i alliæ progrescivamente ciu fadigosa: l'armiagio [[Karl Dönitz|K. Doenitz]] into 1940 o l'aveiva costituio a Lorient, in [[Bretagna]], un comando centrâ, che in sce-a base di dæti informativi recugeiti da l'aviaçion o l'impartiva i ordini a-i sottomæn pe guidâli, durante a nœutte, a-a preiza de contatto. I Ingreixi provviddan a-a difeiza munindo de re' paascilui e nave destinæ a occupâ e poxiçioin esterne di convolli, con de nœuve fregatte a grande aotonomia, co-o scistema de rifornî in mâ o naviggio de scorta meno effixente, accrescendone l'aotonomia, con l'impiego de aerrei de ciu grande raggio e, sorvetutto, a traverso a realizzaçion progresciva de nave portaerrei de scorta. A battaggia a conobbe de faze alterne, ma inte l'arvî-mazzo 1943, l'introduçion, pe a localizzaçion di sottomarin, de nœuvi appægi (radar e [[sonar]]), a misse in crixi a guæra tedesca a-i convolli di alliæ, e solo in parte i Tedeschi poettan, verso a fin do 1944, repigiâ o so cian de guæra a-i convolli applicando a-i ''U-Boote'' di nœuvi dispoxitivi (''[[Schnorchel]]'') che consentivan una prolongâ immerscion, a-o repao da l'offensciva æro-navâ avversaia. == A campagna d'Italia 1943-45 == A-a conferença alliâ de [[Casablanca]] (14-24 zenâ 1943) fu deciso l'avertua do segondo fronte e ghe prevarse a texi do sbarco in Siçilia e de l'invaxon de l'Italia. Inta nœutte tra o 9 e o 10 luggio 1943, fu sferrao l'attacco anfibbio contra l'isoa, ch'a caze' o 17 d'agosto. A-a cheita do fascismo (25 luggio 1943) seguì e trattative do nœuvo governo [[Pietro Badoglio|Badoglio]] co-i alliæ, che porton o 3 de settembre, co-a firma de l'armistiçio de [[Cascibbile]], a-a reiza incondiçionâ. L'8 de setembre, con l'annonçio de l'armistiçio, e forçe tedesche occupon a penisoa e frontezzon o sbarco effettuao o mæximo giorno da-i alliæ a [[Salerno]]. Co-a disgregaçion de superstite forçe armæ italiañe, començò l'occupaçion tedesca da capitâ, abbandonâ da-o re e da-o governo che a [[Brindisi|Brindixi]] pigion contatto co-i alliæ, a scianco di quæ, o 13 d'ottobre, l'Italia a l'intrò in guæra contra a Germania, mentre a [[Salò]] se formava sotta o controllo tedesco o governo da [[Repubbrica Sociâ Italiaña]] goidòu da-o capo do fascismo [[Benito Mussolini]]. Aretiæse a N de [[Napoli|Nappoli]], insorta o 27 de settembre, mentre e forçe statunieize sbarcavan a [[Anzio|Ançio]] (22 zenâ 1944), i Tedeschi oppozan una tenaxe rescistença in sce-a [[linnia Gustav]], ch'a vègne infin stoccâ co-in attacco a [[Cascin]] (11-19 mazzo 1944); seguì l'avançâ alliâ verso Romma, liberâ o 4 de zugno. E forçe tedesche, abbandonâ l'Italia centrâ, s'atteston in sce-a [[linnia Gotica]] longo l'Appennin tosco-emilian: o fronte apeninnego o crollò doppo una nœuva offensciva alliâ e l'eserçito tedesco, tra o 9 e o 24 arvî, o fu dexintegrao. Into 1945 fun piggiæ da-i partigén træ çittæ do nòrd: Turin, Milan e Zêna, marcando coscì a fin da guæra pe l'Italia. Into particolâ, a-i 25 d'arvî do 1945 e truppe tedesche se retion da Zêna sotta un [[A réiza di tedeschi a Zêna|accòrdio co-e fòrse partigiañe]]. A-i 29 d'arvî do 1945 fu firmao a reisa incondiçionâ de truppe tedesche in Italia, ma o combattimento o l'andò avanti inte quarche aria do Veneto e do Trentin-Erto Adixe fin a-o prinçipio de mazzo<ref>https://ilkidelle9stelle.it/quando-e-finita-la-seconda-guerra-mondiale-in-italia/#:~:text=La%20risposta%20migliore%20%C3%A8%3A%20la%20lotta%20fu%20vinta,pace%20e%20dalla%20nascita%20di%20nuove%20istituzioni%20politiche.</ref>. == O sbarco in Normandia e o doggio fronte == === O fronte occidentâ === O segondo fronte, recesto da-i Sovietichi pe alleggerî a prescion tedesca, o fu averto co-o [[sbarco in Normandia]] (opiaçion ''Overlord''), mentre o comando tedesco o l'aveiva concentrao i so sforçi difenscivi in sce-o Passo de Calais, cappolinia do scurçaiœu pe a [[Ruhr]]. O ''Westwall'' o fu rinforçao inte l'inverno 1943-44, doppo a nomina de [[Erwin Rommel|Rommel]] a ispettô do [[Vallo Atlantego]]. O sbarco o l'ebbe lœugo o 6 de zugno tra a penisoa do [[Cotentin]] e e ciazze do [[Calvados]]. E forçe alliæ, a-o comando de [[Dwight D. Eisenhower|D.D. Eisenhower]], ean preponderante a tæra e in sce-o mâ; a mæxima aviaçion tedesca a poeiva consciderâse finia (into giorno decixivo do sbarco, a ''Luftwaffe'' a l'effettuò 70 sciortie contra e 10.585 di avversai). Concluzase a battaggia de ciazze co-a rottua de [[Avranches]] do 1° d'agosto, i Tedeschi, pe evitâ l'açerciamento evacuon rapidamente a França sciña a-a Mœusa. O sbarco in [[Provensa|Provença]] (opiaçion ''Anvil''), do 15 d'agosto, o l'accelleró a marcia alliâ verso E e o l'apportò forçe nœuve pe i eventi succescivi. O 19 agosto insorse contra i Tedeschi Pariggi, dove C. De Gaulle o zonse o 25 succescivo. A battaggia de riconquista da França a l'ea terminâ e stava pe començâ a conquista da Germania. === O fronte orientâ === Co-a terça campagna invernâ do 1943-44 e co-a quarta campagna estiva do 1944, i Sovietichi, a superioritæ di quæ in sce-i Tedeschi a l'ea ormai noteive in ommi e in armamenti, s'inverson in sce l'Œüropa orientâ, portandose contemporaniamente in sce-a [[Vistola]], inti Balchen e in Ungaja, scin a [[Budapest]]. == A fin da guæra == === Œüropa === [[File:Ruins of the Reichstag in Berlin, 3 June 1945. BU8573.jpg|thumb|E rovinn-e do Reichstag a Berlin a-i 3 de zugno do 1945|261x261px]] O fallimento de l'offensciva lanciâ a dexembre inte l'âtocian de [[Ardenne]] o l'aggravò a situaçion tedesca, reiza da pœu despiâ da-o scadenamento de l'offensciva sovietica da Vistola (zenâ 1945), ch'a costrinse i Tedeschi a recegâ in sce l'[[Oder]], urtima linia de rescistença in sce-o fronte orientâ a proteçion de Berlin. In sce-o fronte occidentâ, o 10 março 1945 i alliæ stabilin una primma testa de ponte in sce-a drita do [[Ren]] e o 23, mentre l'URSS a començava a battaggia de Vienna, pilastro da difeisa tedesca a sud-est, començon con un lanço de paacheitisti a gigantesca opiaçion finâ de l'otra Ren. Cheita Vienna o 13 arvî, o 16 i Sovietichi començon a [[battaggia de Berlin]], preiza o 2 de mazzo, doppo o suicidio de Hitler (30 arvî). O 7 de mazzo, a Reims, fu firmao a reiza sença condiçioin da Germania a-i Anglo-americhen; o giorno succescivo, a Berlin, quella a-i Sovietichi. === Estremmo Oriente === L'offensciva alliâ into 1943 e l'avançâ statunitense into corso do 1944 aveivan determinao una nœuva situaçion int'o scacchê bellico do Paxiffego. A conquista de Feipiñe a l'arvì a via a l'invaxon do mæximo Giapon: occupao [[Iwo Jima]] (frevâ 1945) a março i Statunitensci sbarcon inte Isoe [[Okinawa]]. O scontro, aeronavâ e terrestre, o se protrasse scin a zugno, quande l'isoa a caze', mentre i alliæ liberavan squæxi tutta a Birmania e aquixivan o dominio assolúo do çê in Ciña. Nonostante a squæxi totâ destruçion de risorse belliche, o Giappon o rescistette, capitolando solo doppo l'esploxon, aotorizzâ da-o prescidente statunitense [[Harry Truman|H. Truman]], da [[bomba atommica]] in sce-e çittæ de [[Hiroshima]] (6 agosto) e [[Nagasaki]] (9 agosto; int'o mæximo giorno l'URSS a l'arvì e ostilitæ contra o Giappon). A reiza a fu firmâ o 15 d'agosto. == I trattæ de paxe == I problemi da paxe ean stæti affrontæ da USA, URSS e Gran Bretagna za into corso do conflito inte conferençe de [[Teheran]] (28 novembre-1° dexembre 1943) e [[Jalta]] (4-12 frevâ 1945) co-a comuña enonçiaçion de di prinçipi ideæ e politeghi e pe a definiçion, precizâ a Jalta, de rispettive sfee d'influença into mondo. Inta conferença de [[San Francisco]] (25 arvî-15 zugno 1945) fu stabilii i statuti da futua organizzaçion societaia internaçionâ, e [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Naçioin Unie]]. I ministri di Esteri de URSS, USA, Gran Bretagna e França elaboron i trattæ de paxe inte l'arvî-luggio 1946. A Parigi fu sottoscrito (10 frevâ 1947) quelli riguardanti a Finlandia, a Romania, a Bulgaia, l'Italia e l'Ungaia. I trattæ imponeivan de sançioin economiche (riparaçioin) e giuridiche (puniçioin di criminæ de guæra; impegno de istituî e libertæ democrateghe), mezue de disarmo, e vaste diminuçioin de territoio metropolitan e coloniâ (pe queste urtime s'amie a stoia di scingoli stæti). I contrasti politeghi deliniæse into doppoguæra fra i alliæ impedin a definiçion do trattao de paxe co-a Germania. A quello co-o Giappon, sottoscrito o 7 settembre 1951 a San Francisco da 48 stæti membri de Naçioin Unie, no aderì l'URSS, che into 1956 a concluse co-o Giappon un trattao bilaterâ. O trattao de paxe con l'Aostria o fu concluso a Vienna o 15 mazzo 1955. == Carattere e conseguençe da guæra == I elementi essençiæ che contradistinguan a segonda g. son connesci inançitutto a-o carattere ideologico e totâ do conflito. Into conflito i alliançe naçionæ acaton un carattere de çernia politica, civî, etica; ôtr'a ço, no solo o s'esteize a-i 5 continenti ma o penetrò profondamente inta popolaçion civî, coingugendoa segge attraverso e deportaçioin, i bombardamenti de çittæ, i sterminni, segge attraverso e formaçioin combattenti voentaie civî. In sce-o terren streitamente militâ, i protagonisti fun o [[caro armao]], ch'o liquidò a guæra de trincea e o restituì o primato a l'attacco, e l'aerreo da bombardamento, l'uso estenscivo do quæ o fu fonçionâ tanto a-a destruçion di obiettivi militæ quanto a-a demoralizzaçion de popolaçioin e a-o scompaginamento da vitta civî; so estremmo sviluppo o s'ebbe con l'impiego di miscili ([[V1]] e [[V2]] tedesche inta [[battaggia d'Inghiltæra]]) e, tanto ciu, con l'uso de l'arma nucleâ (conseguia attraverso un'affannosa competiçion scientiffega tra Statunieixi e Tedeschi) ch'a pose fin a-o conflito arvindo l'era atomica. Inallumieivi fun i sviluppi de l'industria bellica e applicâ; inte tutti i paixi belligeranti o sforço produttivo o fu strenno e guaagnante risurtò a coaliçion ciu forte in sce-o cian economico. A pratica de l'anientamento do nemigo a l'appâ centrâ into complesso do conflito. O regimme naçionalsocialista tedesco o l'applicò innançitutto a l'interno ancon in periodo de paxe, inandiando o pianificao sterminnio de minorançe raçiæ e politiche. No meno sanguinenta fu a risposta alliâ (pres., co-o [[bombardamento de Dresda]] e quelli de Hiroshima e Nagasaki), sciben che priva de motivaçioin ideologiche che caratterizzavan l'aggrescivitæ di primmi. A-a fin do conflito fu calcolao ciu che 50 mioin de morti (30 inta sola Œüropa), oltre 2/3 di quæ civî. A risposta internaçionâ a-o disegno naçionalsocialista a divègne efficaxe quande una larga alliança a contrapoze a l'espanscionismo de l'Asse una coordinâ força de contegnimento e contrattacco; a questa força dette un apporto a rescistença, saiv'a dî i movimenti de liberaçion de naçioin occupæ da l'Asse ò de l'Asse mæximo, e ço o contribuì a deliniâ o carattere sovranaçionâ e etico, oltre che ideologico, da guæra. E conseguençe politiche da segonda g. s'inseiscian inte questo quaddro. I Stati Unii d'America ean sciortii definitivamente da-o tradiçionâ isoaçionismo, sopportando una parte sostançiosa do sforço bellico, e aveivan contribuiio in moddo decixivo a-a vittoia alliâ, aseguandose pe l'avegnî un rollo preminente inta politica mondiâ. Pe di âtri versci, l'URSS a l'emerzette da-o conflito stremâ ma co-in enorme prestigio pe avei bloccao in direçion orientâ l'espanscion tedesca. Inte una scituaçion inta quæ i âtre potençe vinçitrixe ascì ean affrite da di giganteschi problemi de ricostruçion, fu in gio a-i doi grandi stæti che se riorganizzò a vitta politica mondiâ (in sce-o terren internaçionâ, into 1945 nasceiva l'[[Organizaçion de Naçioin Unïe|Organizzaçion de Naçioin Unie]], ch'a l'assegnava un rollo preponderante a 5 potençe vinçitrixe: USA, URSS, Ciña, Gran Bretagna, França). Into contempo, l'alliança do periodo bellico a se trasformò rapidamente in rivalitæ portando a una divixon de l'Œüropa e do mondo inte sfee d'influença; questo nœuvo equilibbrio bipolâ (costituiose inti anni 1945-49) o l'aviæ contraddistinto a politica mondiâ scin a-a disgregaçion do blocco sovietico (1989). Inte questo senso, a reünificaçion tedesca (1990) a l'ha costituio de fæto a soluçion da prinçipâ de pendençe politico-territoriæ arestae averte doppo o conflito. == Nòtte == <references/> == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Goære]] 7uynvb6xh9zv4rlsi3kifctx3unzjh2 272960 272959 2026-08-08T12:54:33Z Michæ.152 13747 /* A campagna d'Italia 1943-45 */ Coerensa de grafîa co-o resto da pagina (partigién - partixen) 272960 wikitext text/x-wiki {{ZeneiseP}} [[Immaggine:Nagasakibomb.jpg|miniatura|A bomba atommica bûtä in scio Giappón|299x299px]] '''Segonda guæra mondiâ''', conflito into quæ fu coingugeito squæxi tutti i paixi do mondo, combattúo da-o 1939 a-o 1945. I prinçipæ contendenti fun [[Regno Unïo|Gran Bretagna]], [[Fransa|França]], [[Stati Unïi d'America|Stati Unii]] d'America e [[Union Sovietica]] da una parte, [[Germania]], [[Italia]] e [[Giappon|Giapon]] da l'âtra. A fu una guæra totâ sotta diversci aspetti: giograffego, perché a l'interessò tutti i continenti; economico, perché a costrinse i paixi coingugeiti a un sforço produttivo sença precedenti; idiologgico, perché combattua pe di idiæ radicalmente contrapposti; demograffego, perché a coingugette a popolaçion civî in pâ mezua de forçe militæ. == E premisse == === O fallimento da Societæ de Naçioin === I presupposti do [[trattao de Versailles]], che addossavan a-a Germania e a l'[[Austria|Aostria]] a responsabilitæ da primma guæra, no poeivan a-a longa êse açettæ da-i Tedeschi; d'âtra parte, e condiçioin finançiaie e territoriæ imposte a-a Germania, mentre da un lao ean troppo due, da l'âtro no ean suffixente a impedíne a resurreçion militâ e industriâ. De fæto, e claosole do trattao costituin o terren de cortua pe una renascita do militarismo e do naçionalismo tedesco. Atre menaççe a-a paxe s'andon addensando into corso di anni 1930, mostrando a deboleçça da [[Societæ de Naçioin]]. L'impreiza giapponeize in [[Manciuria]] (1931-32), co-a costituçion do stæto vassallo do [[Manchoukuo]], a l'inferse un primmo corpo a-o prinçippio da segueça collettiva e a se concluse co-a sciortia do Giapon da-a Societæ de Naçioin, abbandonâ into 1933 da-a Germania ascì, doppo o fallimento da Conferença de [[Zenevia]] pe o disarmo. Mentre o governo nazista o dava libera attuaçion a un masciscio incremento de forçe militæ, in violaçion de limitaçioin imposte da-o trattao de paxe, areston ascì prive de efficaxe applicaçion e sançioin decretæ da-a Societæ de Naçioin contra l'Italia quande a l'attaccò l'[[Etiòpia|Etiopia]] (1935). Quande a Germania o riocupò militarmente a [[Renannia]] (7 março 1936), a fu a Gran Bretagna, int'o spiito proprio da diplomaçia tradiçionâ votta a un equilibbrio de forçe, pe contrastâ in Œüropa l'influença de [[Union Sovietica|URSS]], França e Italia, a negâ o so consenso a un intervento attivo da Societæ de Naçioin. A sciortia formâ de l'Italia fascista da-a Societæ de Naçioin into dexembre 1937 a ne sançionò definitivamente a crixi. === E relaçioin internaçionæ === A conquista de l'Etiopia a l'aveiva visto a Germania nazista a scianco de l'Italia fascista: o ligamme o se rafforçò con l'accordio in sce l'annescion tedesca de l'Aostria (11 luggio 1936), a nascita de l'[[asse Romma-Berlin]] (incontro [[Adolf Hitler|Hitler]]-[[Galeazzo Ciano|Ciano]], 20-24 ottobre 1936), e a comun politica risguardo a guæra civî in [[Spagna]] (1936-39), dove se mezuon pe a primma votta direttamente e forçe do fascismo e de l'antifascismo eüropeo. Da alloa a scena politica internaçionâ a fu dominâ da-e manifestaçioin violente da voentæ de potença germanega. Into março 1938 s'ebbe l'annescion tedesca de l'Aostria. L’accordio de [[Monego de Bavèa|Monnego]] do settembre 1938, ch'o l'aotorizzò a Germania a occupâ i [[Sudeti]] o sarvò provvisoiamente a paxe ma, doppo l'annescion di Sudeti, l'occupaçion tedesca de [[Boemmia]] e [[Moavia]], co-a conseguente dissoluçion da [[Cecoslovacchia]] (15 março 1939), a reize ciæa a-a classe dirizente britannega l'imposcibilitæ da polittica de ''appeasement'' scin a alloa perseguia. O governo de [[Londra]] o l'approvò di ingenti stançiamenti pe e forçe armæ e a coscriçion obrigatoia. O 22 mazzo 1939 fu concluso a [[Berlin]] l'alliança italo-tedesca (notta ascì comme [[patto d'âçâ]]). O patto de no aggrescion tedesco-sovietico ([[patto Ribbentrop-Molotov]]), sciglao o 23-24 agosto 1939, in vista de l'attacco a-a Polonia, o costituì l'antecedente immediao de l'attacco tedesco a-a Polonia e quindi da nœuva guæra mondiâ. O 1° settembre 1939 a Polonia a fu invasa; o 3 França e Gran Bretagna deciaron guæra a-o ''Reich''. L’Italia scin da-o 1° settembre aveiva invece deciarao a "no belligerança", l'astenscion da-o conflito essendo imposta tanto da l'imprepaaçion militâ e morâ do paize, quanto da l'ostilitæ da coroña e de gran parte de mæxime sfee dirizzente fasciste. == O conflito in Œüropa: 1939-40 == === Polonia e Finlandia === [[File:A Finnish Maxim M-32 machine gun nest during the Winter War.jpg|thumb|Sordatti da Finlandia se diféndan da l'invaxon di sovietichi|250x250px]] Superioî in numero e provviste de mezi coraçæ e de l'appoggio de l'aviaçion, e forçe tedesche liquidon rapidamente a rescistença da Polonia, che o 15 de settembre a fu invasa da-e truppe sovietiche ascì. O 28 de settembre ([[Varsavvia|Varsavia]] a l'ea cheita o giorno primma) a firma de un trattao fra Germania e URSS a definì i rispettivi possesci inta Polonia e e zone d'influença de doe potençe in Œüropa orientâ. Occupæ [[Letònia|Lettonia]], [[Estònia|Estonia]] e [[Litoània|Lituania]], i Sovietichi attaccon a [[Finlandia]] (30 novembre), ch'a l'aveiva refiao de cescioin territoriæ e ch'a capitolò doppo una strennoa difeiza (março 1940). === Danemarca e Norveggia === Respinta da Gran Bretagna e França un'offerta de paxe (6 ottobre 1939), a Germania a mesciò contra a [[Danemarca]] e a [[Norveggia]] (9-27 arvî 1940) pe procuâse una linnia de base pe circondâ a Gran Bretagna. A Danimarca, territorialmente contigua, a fu occupâ sença rescistença inte poche ôe; o rappido successo de l'attacco a-a Norveggia o fu dovúo a-a superioritæ aerria da Germania, ch'a ghe consentì o dominnio do [[Skagerrak]] e a sconseggiò l'Amiraliato de Londra da l'impegnâse a fondo inte una zona lontaña da-e proprie baze. === Paixi Basci, Belgio e França === Con l'attacco contra l'Occidente, començao o 10 mazzo 1940, inti [[Paixi Basci]] i Tedeschi costrenzettan a-a capitolaçion l'eserçito olandeize in 5 giorni. O 13 de mazzo aveivan sfondao ogni difeisa fra [[Namur]] e [[Sedan]]. O comando françeize, percose a rottua in sce-a [[Mœusa]] a mezuava solo 50 km e a [[linnia Maginot]] a l'ea intatta, o pensò che foise suffixente concentrâ de truppe de riserva, a N e a S de colonne nemighe de sfondamento, pe tamponâ o versamento e pigiâ ciu tardi l'offensciva. Ma o no l'ea preparao a sostegnî una guæra manovrâ da-e gren unitæ coraçæ tedesche. De catastrofe in catastrofe (o Belgio o s'arreize o 28), a [[battaggia da Manega]] a se concluse, o 3 de zugno, co l'ariescia evacuaçion de truppe britanneghe da [[Dunkerque]]. O 5 de zugno, co-a [[battaggia de França]] començò l'urtima fase da campagna de l'Ovest: da-o 5 a l'11 de zugno, l'eserçito françeize o fu annintao e o 22 de zugno, a Rethondes, a França a firmò l'armistiçio co-a Germania, e o giorno doppo con l'Italia, intervegnua o 10 zugno. Tra e conseguençe politiche do crollo françeize gh'è da includde o rafforçamento de l'asse co-a firma do [[Patto tripartio]] (27 settembre 1940) tra Germania, Italia e Giapon. === A battaggia aerrea d'Inghiltæra === O successo radicâ e in mezua no prevista in sce-a França o poze a-o comando tedesco o problema de un grande sbarco in Gran Bretagna, che, guidâ aoa da [[Winston Churchill|W. Churchill]], a l'aveiva respinto de nœuve proposte de paxe (19 luggio 1940). Hitler e o generâ [[Alfred Jodl|A. Jodl]], aotoî do cian d'invaxon, se propozan ançitutto a conquista da superioritæ æia in sce-a Manega, in moddo da interdî dieivemente i ægoe de quello mâ a-a Mariña britannega. Un masciscio attacco æio tedesco, attuao tra l'8 d'agosto e o 31 d'ottobre (ma scin a-o mazzo succescivo saieivan proseguii i bombardamenti notturni inte çittæ industriæ), o se concluze con l'insuccesso. L'aviaçion tedesca, pe a mancança de bombardê a grande aotonomia de xœuo, a se rivelò impotente a sottopoñe l'intrego territoio nemigo a di attacchi pesanti, prolongæ e precixi. I Ingreixi, superioî inte l'addestramento a-o xœuo strategico, se zovon ôtr'a ço do [[radar]], ancon ignotto a-i Tedeschi. O fallimento da battaggia aerrea d'Inghiltæra o l'ebbe de conseguençe risolutive in sce l'exito da guæra, perché a Gran Bretagna a mantègne o controllo æio da Manega e a Germania a dovette renonçiâ a-o cian d'invaxon progettao. === L'intervento de l'Italia === O 10 de zugno l'Italia a l'aveiva diciarao guæra a-a França e a-a Gran Bretagna, inte l'errâ convinçion che e sciorte do conflito foisan decize. E opiaçioin (battaggia de Alpi Occidentæ) contra a França, ormai desfæta, se desgugettan fra o 21 e o 23 de zugno e fun sospeize o 24 con l'armistizio de [[Villa Incisa]]. Pe l'Italia inte un primmo periodo a guæra a l'ebbe comme tiatro escluxivo o Mediterrannio: e battagge de [[Punta Stilo]] (8-9 luggio 1940) e de [[Cappo Teüladda]] (27 novembre 1940) mostron l'inferioritæ strategica da Mariña italiaña pe a mancança de nave porta-aerrei; a scituaçion italiaña a s'aggravò urteriomente pe l'attacco aerreo de sorpreiza contra a flotta concentrâ a [[Taranto]] (11 novembre). Inta battaggia de [[Cappo Matapan]] (27-28 março 1941), l'uso notturno do radar da parte britannega o l'aviæ aggravao a sconfita da flotta italiaña, ch'a no l'aviæ ciu posciúo contrastâ a superioritæ nemiga. == A guæra in Affrica == [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|Cariarmæ tedeschi de l'Afrika Korps inte l'Affrica settentrionâ into 1940-1941|250x250px]]Inte l'[[Africa Orientâle Italiann-a|Affrica Orientâ Italiaña]] l'intrâ de l'Italtia into conflito a portò l'Asse a contatto con l'Impeo britannego in [[Egitto]], [[Sudan]], [[Uganda]], [[Kenya]], [[Somalia]], pe una frontea de circa 6000 km. Inte ciu lontañe regioin do so impeo d'Africa o stæto Maggiô britannego, pe guaagnâ tempo e pe risparmiâ energie e ommi, o l'abbandonò e zone ciu menaççæ da-a sciacante supeioitæ iniçiâ italiaña: coscì fu evacuao a Somalia britannega. A controffensciva a fu preparâ contemporaniamente in Affrica Orientâ e in [[Libia|Libbia]]: into primmo territoio, pe o netto squilibbrio de forçe opposte, doppo circa un anno e mezo de opiaçioin, a difeisa italiaña a no poette evitâ a vittoia britannega (6 arvî 1941, capitolaçion de [[Addis Abeba]]; 27 novembre 1941, cheita de [[Gondar]], urtimo presciddio italian in Etiopia a depoñe i arme). In Affrica settentrionâ, doppo l'occupaçion de [[Sciddi Barrani]] a œuvia de l'Eserçito italian comandao da [[Rodolfo Graziani|R. Graziani]] (12 settembre 1940), i Ingreixi, a-o comando do generâ [[Archibald Percival Wavell|A.P. Wavell]] sferron un'offensciva (8 dexembre 1940-9 frevâ 1941) ch'a se spinse scin a [[Bengaxi]], menaççando gravemente in Affrica l’Italia. L'intervento de rinforçi æii tedeschi e de un rezimento coraçao (''Afrika Korps''), a-o comando de [[Erwin Rommel|E. Rommel]] o l'invertì i rapporti de forçe: fra o 28 março e o 29 arvî 1941, e forçe britanneghe, inte una scituaçion de netta inferioritæ (tanto ciu che o governo o l'aveiva disposto che una parte de l'armâ da [[Cirenaica]] a foise inviâ in [[Grêcia|Grecia]]), fun costreite a l'abbandon da Cirenaica. Restava in man britannega [[Tobruk]], importante punto d'appoggio pe e futue opiaçioin, inutilmente ascidiâ da-e forçe de l'Asse. == O conflito into 1940-41 == === E campagne de l'Asse in Grecia e inti Balchen === A guæra d'aggrescion contra a Grecia intrapreiza da l'Italia o 28 ottobre 1940, doppo un'iniçiâ penetraçion into settô de l'[[Epio]], pe l'incagnia rescistença grega a s'ea resciorta inte un sostançiâ fallimento, costrenzendo i armæ italiañe a retrocedde, subindo forte perdie, in poxiçion ciu vexiña a-i porti de sbarco. Pe rafforçâ a scituaçion de l'Asse inta region barcanega, compromissa da-i insuccesci da campagna italiaña in Grecia, Hitler o l'accentuò a prescion in sce-a [[Bulgarîa|Burgaja]], che o 1° março 1941 a l'aderì a-o Tripartio; pe frontezzâ e conseguençe do corpo de stæto antinazista in [[Iugoslavia]] (27 março 1941), o 6 d'arvî començò a campagna pe l'occupaçion da Iugoslavia, che o 18 a fu costreita a l'armistiçio. Intanto, i armæ tedesche provegninte da-a Burgaia occupâ intron in [[Traxa]]; a [[linnia Metaxàs]] (eretta inta zona de confin da Grecia co-a Bulgaja) a fu rapidamente agïâ e e masse coraçæ tedesche razonsan [[Salonicco]] dove, doppo o rembarco do corpo de spediçion britannego, o 23 d'arvî fu firmao l'armistiçio tra Grecia e potençe de l'Asse. Padroin de Salonicco, da valle do [[Vardar]] e da conca de [[Monastir]], i Tedeschi occupon doppo una rapida campagna tutta a Grecia (3 mazzo 1941) e inte 24 giorni fu compia a conquista aerria de [[Cretta]]. == A primma campagna contra l'URSS == Doppo o van tentativo de cegâ a Gran Bretagna e de persuadde a Spagna a-a collaboraçion militâ, Hitler, into timô de un intervento soviettico contra a Germania, o decise de invadde l'URSS, ch'a l'aveiva conquistao di territoi a O (zugno 1940, annescion di stæti balteghi, aquixiçion da-a [[Romania]] de [[Bessarabia]] e [[Bucovina]] settentrionâ). In gaa sotterrannia co-a diplomaçia sovietica, l'Asse o conseguì di decixivi succesci in Œüropa centro-orientâ: adexon (novembre 1940) a-o Tripartio de [[Ungherîa|Ungaja]] e Romania (seguie da-a Burgaja); doppo l'occupaçion de Iugoslavia e Grecia, a [[Vienna]] o 23 arvî a diplomaçia italo-tedesca a sanciva a nascita do Nœuvo orde balcanego: condominio de l'Asse in sce-a [[Slovenia]], assegnaçion da costa dalmata a l'Italia, ch'a l'ótegniva ascì o protettoato in sce-o ricostituio [[Montenéigro|Monteneigro]], di compensci territoriæ inta Iugoslavia a Ungaixi e Burgai (questi urtimi s'ingrandivan ascì a speize da Grecia). Consolidâ a proprio favô a scituaçion strategica, a Germania a començò o 22 zugno 1941 e opiaçioin de guæra contra l'URSS. O cian d’attacco ([[opiaçion Barbarossa]]) o fu quello de totâ anientamento ideao da Hitler, portao a sottovalutâ a conscistença militâ do nemigo. A strategia de l'Armâ rossa, a-a quæ se dovette a sarveçça de l'URSS, a fu de impegnâ o nemigo quante ciu a longo poscibile, sarvo, a-o momento crittico, sottraise a-o combattimento fandose scuo do spaçio: fun interposte distançe sciña de 250 km, in moddo da esaorî e formaçioin motocoraçæ, che zonzeivan a-a fin da tappa prive de carburante; ôtr'a ço, percose çittæ e campagne vegnivan destrute segondo a tattega da "tæra bruxâ", i complesci coraçæ tedeschi arestavan fermi in atteiza di rifornimenti. Ascì pe o ritardo imposto a l'avançâ da-i complesci difenscivi da linnia [[Iosif Stalin|Stalin]], solo che o 10 novembre 1941 e forçe tedesche affronton o scistema difenscivo de [[Mosca (çittæ)|Mosca]]: quande o 6 de dexembre, doppo di giorni de combattimenti sostegnui inte ciu avverse condiçioin de climma e de terren, o meccanismo da ''Wehrmacht'' concentrao contra Mosca o cessò de fonçionâ, i Sovietichi s'asbrion inta primma controffensciva d'uverno. === A diplomaçia alliâa === Inte l'agosto 1941 se manifeston za i effetti politico-diplomatteghi da nœuva aggrescion tedesca: un accordio anglo-sovietico o portò a l'occupaçion comuña de l'[[Iran]], indispensabile ponte de transcito pe i rifornimenti che da-a Gran Bretagna alimenton a rescistença sovietica. Into frattempo, con l'applicaçion do ''Lease and Lend Act'' (11 março 1941), una poderosa corente de agiutti militæ a-e democraçie a s'ea messa in movimento da-i [[USA]], dove o Congresso scin da-o 1937 o l'aveiva abbandonao a politica isoaçionistega dando iniçio a-o riarmo da naçion. O 14 agosto 1941 [[Franklin Delano Roosevelt|F.D. Roosevelt]] e Churchill s'incontron a Argentia ([[Tæranœuva]]) pe a compilaçion da [[Carta atlantega]], ciæa manifestaçion do propoxito statunitense de parteçipâ direttamente a-a guæra. === L'attacco giapponeize === Contra i USA o 27 settembre 1940, a l'undeman da sconfita françeize, o Giapon o l'aveiva aderio a-o Patto tripartio ch'o-o ligava a Germania e Italia co-o scopo ch'o servisse a-i so propoxiti de penetraçion inte l'Axia orientâ. In effetti, l'attezamento de sostançiâ conlaboaçion imposto a-o goerno françeize da-a Germania o consentì a-o Giappon de sottomette gradualmente into 1940-41 tutta l'[[Indociña]] françeize. Otr'a êse fonte preçiosa de mateie primme, o possesso do [[Sud-Est axiatego]] o doveiva servî pe rescinde ogni contatto di USA co-a [[Ciña]] e l’intrega Axia orientâ, scin a [[Scingapô]]; una votta sconfita a Ciña con l'occupaçion de vie de rifornimento statunieize in [[Birmania]], i Stati Unii saieivan stæti infin costreiti a riconosce a preminença do Giappon inte l'[[Estremmo Oriente]]. I strepitoxi ma inluzói succesci riportæ da-i Tedeschi inta campagna de [[Ruscia]] de l'estæ-aotunno 1941 aveivan convinto i circoli militæ niponneghi che a rescistença sovietica a stesse pe crollâ e che foise zonto pe o Giappon o momento d'inseise into conflito in atto in Occidente. Mentre ch'ea in corso de trattative diplomateghe con [[Washington D.C.|Washington]], o 7 dexembre 1941 (un'ôa primma che avesse lœugo a-a [[Casa Gianca]] l'odiença recesta da-a rappresentança diplomatica giaponeize) o governo do generâ [[Hideki Tōjō|H. Tojo]], mediante l'attacco de [[Pearl Harbor]] o dette repentiñamente iniççio, a-a guæra co-i USA (Italia e Germania intrian in guæra contra i Stati Unii l'11 dexembre). O 10 dexembre, 2 unitæ britanneghe a grande raggio d’açion, a ''Repulse'', e a ''Prince of Wales'', fun affondæ into Paxiffego. Inte 4 meixi, o Giappon o l'attuò a parte ciu importante do programma iniçiâ de espanscion territoriâ in Axia: a [[Thailandia]] invaza a se alliò co-o Giappon (21 dexembre), che da quello territoio o scadenò l'offensciva contra a [[Malaysia]] e Scingapô; [[Hong Kong]] o caze' a dexembre, a zenâ fun invase Birmania, [[Indie Orientæ Olandeixi]], [[Papua Neuva Guinea|Nœuva Guinea]], [[Isoe Salomon|Salomon]] e [[Filippinn-e|Feipiñe]]. === A conferença de Washington === Churchill e Roosevelt inta primma conferença de Washington (22 dexembre 1941-14 zenâ 1942) decidettan de concentrâ o sforço prinçipâ de guæra contra a Germania, a-o fin d'impedî l'attuaçion do so cian de controllo de tutto o potençiâ economico eüropeo mediante o sciaccamento de l'URSS e de restâ provizoiamente in sce-a difensciva into Paxiffego. Arestæ con poche coraçæ a dispoxiçion doppo Pearl Harbor, i USA costruin a ritmo accelerao e portaerrei, pe adeguâse a-e nœuve exigençe da tattica æronavâ. S'aseguon in tâ moddo o successo contra i Giapponeixi inte battagge do Mâ di Coali (7-8 mazzo 1942) e de [[Midway]] (4-6 zugno 1942), che sventon a menaçça diretta verso l'[[Australia|Aostrallia]]. == I opiaçioin belliche into 1942-43 == === A bataggia de Stalingraddo === [[Immaggine:RIAN archive 303890 A battery of Katyusha during the 1941-1945 Great Patriotic War.jpg|miniatura|250x250px|Bateria de [[Forgao (fœugo artifiçiâ)|forgai]] do tipo "''[[katioscia]]''" inta bataggia de Stalingraddo]] Inta posa invernâ, i Sovietichi aveivan riorganizzao i corpi coraçæ e sorvetutto rafforçao potentemente l'artigiaja anticaro, mentre e fornitue di Anglo-americhen seguivan una curva ascendente. In campo tedesco o sforço o vègne a gravitâ squæxi solo che in sce-o gruppo sud che, a-o comando de [[F. von Bock]], o l'aviæ dovúo destruzze i armæ sovietiche distribuie fra o [[Mâ d'Azov]] e a region de [[Kursk]], sfondâ tra [[Voronež]] e [[Šachty]], in sce-o vertixe de l'ansa do [[Don]] (de fronte a [[Volgograd|Stalingraddo]]), quindi, con un movimento de converscion, marciâ verso Mosca da tergo. O cian difenscivo sovietico o consciderava obiettivo fondamentâ o mantegnimento do settô de Voronež, pe evitâ l'ingugimento diretto de Mosca da Est. I succesci conseguii a luggio e inta primma decade d'agosto contra o nemigo in rotta ch'o l'abbandonava, deximao, di immensci teritoi, condussan l'âto comando tedesco a-a decixon de sottrae a l'armâ coraçâ de von Bock, diretta verso Stalingraddo, un bon terço di effettivi, pe asbrialo a-a conquista di petrolli do [[Caocaso]]. Coscì a ''Wehrmacht'' a s'atrovò a perseguî scimurtaniamente doi obiettivi separæ l'un da l'âtro da de distançe enorme inte quæ a mancança de vie de comunicaçion a rendeiva imposcibili i scangi di ommi e di mezi. L'attacco sovietico, nòtto co-o nomme de [[Operaçion Uran]] e lanciao o 19 novembre, aveiva imprexonao a VI armâ tedesca into settô de Stalingraddo, tra o Don e o [[Vorga]]. A controffensciva sovietica d'inverno, sviluppaase da-o 10 zenâ 1943, a recacciò i Tedeschi (março 1943), in sce-o medio [[Donez]]. L'exito da battaggia de Stalingraddo a segnò a fin de l'impulso offenscivo tedesco e dette avío a-a guæra de esaorimento, a tutto vantaggio da coaliçion anglo-russo-statunieize. A-a campagna de Ruscia piggiò parte di unitæ italiañe: o [[Corpo de Spediçion Italian in Ruscia]] (CSIR), a-o comando do generâ [[Giovanni Messe|G. Messe]] (luggio 1941-aotunno 1942), o fu succescivamente integrao con di âtre unitæ scin a razonze l'entitæ de una armâ (VIII armâ ò ARMIR, [[Armâ Italiaña de Ruscia]]), a-o comando do generâ [[Italo Gariboldi|I. Gariboldi]]. O combatté, inte de drammatiche condiçioin de inadeguateçça de mezi, a battaggia difensciva do Don. === A campagna d'Affrica, 1941-43 === O generâ britannego [[Claude Auchinleck|C. Auchinleck]], disponendo de truppe do [[Commonwealth de naçioin|Commonwealth]] doppo a capitolaçion de l'Africa Orientâ Italiaña e dœuviando i primmi mezi fornii in grande mezua da-i Stati Unii, o scadenò un'offensciva (11 novembre 1941-11 zenâ 1942) co-a quæ o l'ariescì a rioccupâ tutta a Cirenaica. O grosso de forçe mobili de l'Asse o l'aveiva però posciúo mettise in sarvo, e pochi giorni doppo o comando de l'Asse, riçevui di noteivi rinforçi, o sferrò a terça offensciva (21 zenâ-10 frevâ 1942), ch'a sorpreize i Ingreixi esaorii e i costrinse a retiâse da-a Cirenaica, a ecceçion do porto de Tobruk. Inta quarta e urtima offensciva de l'Asse (27 mazzo-30 zugno 1942), occupâ Tobruk (21 zugno) e cheita [[Marsa Matruh]], i Ingreixi fun inseguii sciña a l'istmo de [[el-'Alamèin]], dove o 30 e forçe italo-tedesche s'atteston. O nœuvo comandante ingleize, [[Bernard Law Montgomery|B.L. Montgomery]], o 23 d'ottobre o sferrò a terça offensciva britannega, travozendo o 3 novembre o diaframma difenscivo de el-'Alamèin. L'Asse o perdette l'iniçiativa de opiaçioin; i alliæ l'8 novembre sbarcon in [[Algerîa|Argeria]] e in [[Maròcco|Marocco]], portandose into frevâ 1943 a-i margini da [[Tunixia]], dove a [[Mareth]] e [[Akarit]] i Italien se difeizan validamente contra l'VIII armâ britannega. O 17 arvî-13 mazzo, i Angloamerichen sferron l'offensciva finâ, ch'a l' eliminò e forçe de l'Asse in Africa. L'11 mazzo, o generâ [[H.-J. von Arnim]] o firmò a reiza di Tedeschi, o 13 de mazzo s'arreise i Italien ascì. A-o sbarco angloamerican in Marocco e Argeria, feççe seguito a costituçion do comitáto françeize de libiaçion, capezao da-o generâ [[C. De Gaulle]]. Ebban alloa avío in França e in tutti i paixi occupæ da-i Tedeschi (ma ascì in Italia) e açioin da rescistença: sciopperi, sabotaggi e a guerriggia di partixen. == A battaggia de l'Atlantego == Da-o prinçippio do conflito scin a-o mazzo 1945, ebbe lœugo inte l'Atlantego o confronto tra i alliæ e e forçe de l'Asse pe o controllo de rotte de navegaçion dœuviæ da-i primmi pe i rifornimenti di armamenti e mateie primme. A-o prinçippio da guæra o naviggio de superfiçie pesante franco-britannego o l'ea enormemente supeiô a quello tedesco. A guæra de corsa a scentò doppo l'eliminaçion da coraçâ tedesca [[Graf von Spee]] inti ægoe do [[Río de la Plata]] (17 dexembre 1939) e i sottomarin, comme za inta primma guæra, vègnan a costituî o nerbo da flotta navâ tedesca. A lotta contra i ''U-Boot'' a se feççe pe i alliæ progrescivamente ciu fadigosa: l'armiagio [[Karl Dönitz|K. Doenitz]] into 1940 o l'aveiva costituio a Lorient, in [[Bretagna]], un comando centrâ, che in sce-a base di dæti informativi recugeiti da l'aviaçion o l'impartiva i ordini a-i sottomæn pe guidâli, durante a nœutte, a-a preiza de contatto. I Ingreixi provviddan a-a difeiza munindo de re' paascilui e nave destinæ a occupâ e poxiçioin esterne di convolli, con de nœuve fregatte a grande aotonomia, co-o scistema de rifornî in mâ o naviggio de scorta meno effixente, accrescendone l'aotonomia, con l'impiego de aerrei de ciu grande raggio e, sorvetutto, a traverso a realizzaçion progresciva de nave portaerrei de scorta. A battaggia a conobbe de faze alterne, ma inte l'arvî-mazzo 1943, l'introduçion, pe a localizzaçion di sottomarin, de nœuvi appægi (radar e [[sonar]]), a misse in crixi a guæra tedesca a-i convolli di alliæ, e solo in parte i Tedeschi poettan, verso a fin do 1944, repigiâ o so cian de guæra a-i convolli applicando a-i ''U-Boote'' di nœuvi dispoxitivi (''[[Schnorchel]]'') che consentivan una prolongâ immerscion, a-o repao da l'offensciva æro-navâ avversaia. == A campagna d'Italia 1943-45 == A-a conferença alliâ de [[Casablanca]] (14-24 zenâ 1943) fu deciso l'avertua do segondo fronte e ghe prevarse a texi do sbarco in Siçilia e de l'invaxon de l'Italia. Inta nœutte tra o 9 e o 10 luggio 1943, fu sferrao l'attacco anfibbio contra l'isoa, ch'a caze' o 17 d'agosto. A-a cheita do fascismo (25 luggio 1943) seguì e trattative do nœuvo governo [[Pietro Badoglio|Badoglio]] co-i alliæ, che porton o 3 de settembre, co-a firma de l'armistiçio de [[Cascibbile]], a-a reiza incondiçionâ. L'8 de setembre, con l'annonçio de l'armistiçio, e forçe tedesche occupon a penisoa e frontezzon o sbarco effettuao o mæximo giorno da-i alliæ a [[Salerno]]. Co-a disgregaçion de superstite forçe armæ italiañe, començò l'occupaçion tedesca da capitâ, abbandonâ da-o re e da-o governo che a [[Brindisi|Brindixi]] pigion contatto co-i alliæ, a scianco di quæ, o 13 d'ottobre, l'Italia a l'intrò in guæra contra a Germania, mentre a [[Salò]] se formava sotta o controllo tedesco o governo da [[Repubbrica Sociâ Italiaña]] goidòu da-o capo do fascismo [[Benito Mussolini]]. Aretiæse a N de [[Napoli|Nappoli]], insorta o 27 de settembre, mentre e forçe statunieize sbarcavan a [[Anzio|Ançio]] (22 zenâ 1944), i Tedeschi oppozan una tenaxe rescistença in sce-a [[linnia Gustav]], ch'a vègne infin stoccâ co-in attacco a [[Cascin]] (11-19 mazzo 1944); seguì l'avançâ alliâ verso Romma, liberâ o 4 de zugno. E forçe tedesche, abbandonâ l'Italia centrâ, s'atteston in sce-a [[linnia Gotica]] longo l'Appennin tosco-emilian: o fronte apeninnego o crollò doppo una nœuva offensciva alliâ e l'eserçito tedesco, tra o 9 e o 24 arvî, o fu dexintegrao. Into 1945 fun piggiæ da-i partixen træ çittæ do nòrd: Turin, Milan e Zêna, marcando coscì a fin da guæra pe l'Italia. Into particolâ, a-i 25 d'arvî do 1945 e truppe tedesche se retion da Zêna sotta un [[A réiza di tedeschi a Zêna|accòrdio co-e fòrse partigiañe]]. A-i 29 d'arvî do 1945 fu firmao a reisa incondiçionâ de truppe tedesche in Italia, ma o combattimento o l'andò avanti inte quarche aria do Veneto e do Trentin-Erto Adixe fin a-o prinçipio de mazzo<ref>https://ilkidelle9stelle.it/quando-e-finita-la-seconda-guerra-mondiale-in-italia/#:~:text=La%20risposta%20migliore%20%C3%A8%3A%20la%20lotta%20fu%20vinta,pace%20e%20dalla%20nascita%20di%20nuove%20istituzioni%20politiche.</ref>. == O sbarco in Normandia e o doggio fronte == === O fronte occidentâ === O segondo fronte, recesto da-i Sovietichi pe alleggerî a prescion tedesca, o fu averto co-o [[sbarco in Normandia]] (opiaçion ''Overlord''), mentre o comando tedesco o l'aveiva concentrao i so sforçi difenscivi in sce-o Passo de Calais, cappolinia do scurçaiœu pe a [[Ruhr]]. O ''Westwall'' o fu rinforçao inte l'inverno 1943-44, doppo a nomina de [[Erwin Rommel|Rommel]] a ispettô do [[Vallo Atlantego]]. O sbarco o l'ebbe lœugo o 6 de zugno tra a penisoa do [[Cotentin]] e e ciazze do [[Calvados]]. E forçe alliæ, a-o comando de [[Dwight D. Eisenhower|D.D. Eisenhower]], ean preponderante a tæra e in sce-o mâ; a mæxima aviaçion tedesca a poeiva consciderâse finia (into giorno decixivo do sbarco, a ''Luftwaffe'' a l'effettuò 70 sciortie contra e 10.585 di avversai). Concluzase a battaggia de ciazze co-a rottua de [[Avranches]] do 1° d'agosto, i Tedeschi, pe evitâ l'açerciamento evacuon rapidamente a França sciña a-a Mœusa. O sbarco in [[Provensa|Provença]] (opiaçion ''Anvil''), do 15 d'agosto, o l'accelleró a marcia alliâ verso E e o l'apportò forçe nœuve pe i eventi succescivi. O 19 agosto insorse contra i Tedeschi Pariggi, dove C. De Gaulle o zonse o 25 succescivo. A battaggia de riconquista da França a l'ea terminâ e stava pe començâ a conquista da Germania. === O fronte orientâ === Co-a terça campagna invernâ do 1943-44 e co-a quarta campagna estiva do 1944, i Sovietichi, a superioritæ di quæ in sce-i Tedeschi a l'ea ormai noteive in ommi e in armamenti, s'inverson in sce l'Œüropa orientâ, portandose contemporaniamente in sce-a [[Vistola]], inti Balchen e in Ungaja, scin a [[Budapest]]. == A fin da guæra == === Œüropa === [[File:Ruins of the Reichstag in Berlin, 3 June 1945. BU8573.jpg|thumb|E rovinn-e do Reichstag a Berlin a-i 3 de zugno do 1945|261x261px]] O fallimento de l'offensciva lanciâ a dexembre inte l'âtocian de [[Ardenne]] o l'aggravò a situaçion tedesca, reiza da pœu despiâ da-o scadenamento de l'offensciva sovietica da Vistola (zenâ 1945), ch'a costrinse i Tedeschi a recegâ in sce l'[[Oder]], urtima linia de rescistença in sce-o fronte orientâ a proteçion de Berlin. In sce-o fronte occidentâ, o 10 março 1945 i alliæ stabilin una primma testa de ponte in sce-a drita do [[Ren]] e o 23, mentre l'URSS a començava a battaggia de Vienna, pilastro da difeisa tedesca a sud-est, començon con un lanço de paacheitisti a gigantesca opiaçion finâ de l'otra Ren. Cheita Vienna o 13 arvî, o 16 i Sovietichi començon a [[battaggia de Berlin]], preiza o 2 de mazzo, doppo o suicidio de Hitler (30 arvî). O 7 de mazzo, a Reims, fu firmao a reiza sença condiçioin da Germania a-i Anglo-americhen; o giorno succescivo, a Berlin, quella a-i Sovietichi. === Estremmo Oriente === L'offensciva alliâ into 1943 e l'avançâ statunitense into corso do 1944 aveivan determinao una nœuva situaçion int'o scacchê bellico do Paxiffego. A conquista de Feipiñe a l'arvì a via a l'invaxon do mæximo Giapon: occupao [[Iwo Jima]] (frevâ 1945) a março i Statunitensci sbarcon inte Isoe [[Okinawa]]. O scontro, aeronavâ e terrestre, o se protrasse scin a zugno, quande l'isoa a caze', mentre i alliæ liberavan squæxi tutta a Birmania e aquixivan o dominio assolúo do çê in Ciña. Nonostante a squæxi totâ destruçion de risorse belliche, o Giappon o rescistette, capitolando solo doppo l'esploxon, aotorizzâ da-o prescidente statunitense [[Harry Truman|H. Truman]], da [[bomba atommica]] in sce-e çittæ de [[Hiroshima]] (6 agosto) e [[Nagasaki]] (9 agosto; int'o mæximo giorno l'URSS a l'arvì e ostilitæ contra o Giappon). A reiza a fu firmâ o 15 d'agosto. == I trattæ de paxe == I problemi da paxe ean stæti affrontæ da USA, URSS e Gran Bretagna za into corso do conflito inte conferençe de [[Teheran]] (28 novembre-1° dexembre 1943) e [[Jalta]] (4-12 frevâ 1945) co-a comuña enonçiaçion de di prinçipi ideæ e politeghi e pe a definiçion, precizâ a Jalta, de rispettive sfee d'influença into mondo. Inta conferença de [[San Francisco]] (25 arvî-15 zugno 1945) fu stabilii i statuti da futua organizzaçion societaia internaçionâ, e [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Naçioin Unie]]. I ministri di Esteri de URSS, USA, Gran Bretagna e França elaboron i trattæ de paxe inte l'arvî-luggio 1946. A Parigi fu sottoscrito (10 frevâ 1947) quelli riguardanti a Finlandia, a Romania, a Bulgaia, l'Italia e l'Ungaia. I trattæ imponeivan de sançioin economiche (riparaçioin) e giuridiche (puniçioin di criminæ de guæra; impegno de istituî e libertæ democrateghe), mezue de disarmo, e vaste diminuçioin de territoio metropolitan e coloniâ (pe queste urtime s'amie a stoia di scingoli stæti). I contrasti politeghi deliniæse into doppoguæra fra i alliæ impedin a definiçion do trattao de paxe co-a Germania. A quello co-o Giappon, sottoscrito o 7 settembre 1951 a San Francisco da 48 stæti membri de Naçioin Unie, no aderì l'URSS, che into 1956 a concluse co-o Giappon un trattao bilaterâ. O trattao de paxe con l'Aostria o fu concluso a Vienna o 15 mazzo 1955. == Carattere e conseguençe da guæra == I elementi essençiæ che contradistinguan a segonda g. son connesci inançitutto a-o carattere ideologico e totâ do conflito. Into conflito i alliançe naçionæ acaton un carattere de çernia politica, civî, etica; ôtr'a ço, no solo o s'esteize a-i 5 continenti ma o penetrò profondamente inta popolaçion civî, coingugendoa segge attraverso e deportaçioin, i bombardamenti de çittæ, i sterminni, segge attraverso e formaçioin combattenti voentaie civî. In sce-o terren streitamente militâ, i protagonisti fun o [[caro armao]], ch'o liquidò a guæra de trincea e o restituì o primato a l'attacco, e l'aerreo da bombardamento, l'uso estenscivo do quæ o fu fonçionâ tanto a-a destruçion di obiettivi militæ quanto a-a demoralizzaçion de popolaçioin e a-o scompaginamento da vitta civî; so estremmo sviluppo o s'ebbe con l'impiego di miscili ([[V1]] e [[V2]] tedesche inta [[battaggia d'Inghiltæra]]) e, tanto ciu, con l'uso de l'arma nucleâ (conseguia attraverso un'affannosa competiçion scientiffega tra Statunieixi e Tedeschi) ch'a pose fin a-o conflito arvindo l'era atomica. Inallumieivi fun i sviluppi de l'industria bellica e applicâ; inte tutti i paixi belligeranti o sforço produttivo o fu strenno e guaagnante risurtò a coaliçion ciu forte in sce-o cian economico. A pratica de l'anientamento do nemigo a l'appâ centrâ into complesso do conflito. O regimme naçionalsocialista tedesco o l'applicò innançitutto a l'interno ancon in periodo de paxe, inandiando o pianificao sterminnio de minorançe raçiæ e politiche. No meno sanguinenta fu a risposta alliâ (pres., co-o [[bombardamento de Dresda]] e quelli de Hiroshima e Nagasaki), sciben che priva de motivaçioin ideologiche che caratterizzavan l'aggrescivitæ di primmi. A-a fin do conflito fu calcolao ciu che 50 mioin de morti (30 inta sola Œüropa), oltre 2/3 di quæ civî. A risposta internaçionâ a-o disegno naçionalsocialista a divègne efficaxe quande una larga alliança a contrapoze a l'espanscionismo de l'Asse una coordinâ força de contegnimento e contrattacco; a questa força dette un apporto a rescistença, saiv'a dî i movimenti de liberaçion de naçioin occupæ da l'Asse ò de l'Asse mæximo, e ço o contribuì a deliniâ o carattere sovranaçionâ e etico, oltre che ideologico, da guæra. E conseguençe politiche da segonda g. s'inseiscian inte questo quaddro. I Stati Unii d'America ean sciortii definitivamente da-o tradiçionâ isoaçionismo, sopportando una parte sostançiosa do sforço bellico, e aveivan contribuiio in moddo decixivo a-a vittoia alliâ, aseguandose pe l'avegnî un rollo preminente inta politica mondiâ. Pe di âtri versci, l'URSS a l'emerzette da-o conflito stremâ ma co-in enorme prestigio pe avei bloccao in direçion orientâ l'espanscion tedesca. Inte una scituaçion inta quæ i âtre potençe vinçitrixe ascì ean affrite da di giganteschi problemi de ricostruçion, fu in gio a-i doi grandi stæti che se riorganizzò a vitta politica mondiâ (in sce-o terren internaçionâ, into 1945 nasceiva l'[[Organizaçion de Naçioin Unïe|Organizzaçion de Naçioin Unie]], ch'a l'assegnava un rollo preponderante a 5 potençe vinçitrixe: USA, URSS, Ciña, Gran Bretagna, França). Into contempo, l'alliança do periodo bellico a se trasformò rapidamente in rivalitæ portando a una divixon de l'Œüropa e do mondo inte sfee d'influença; questo nœuvo equilibbrio bipolâ (costituiose inti anni 1945-49) o l'aviæ contraddistinto a politica mondiâ scin a-a disgregaçion do blocco sovietico (1989). Inte questo senso, a reünificaçion tedesca (1990) a l'ha costituio de fæto a soluçion da prinçipâ de pendençe politico-territoriæ arestae averte doppo o conflito. == Nòtte == <references/> == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Goære]] pxv4e43p7ftlfuv16ig0myo7gfudp6l 272961 272960 2026-08-08T13:23:44Z Michæ.152 13747 Coerensa co-a grafîa do resto da pagina (ò - o) 272961 wikitext text/x-wiki {{ZeneiseP}} [[Immaggine:Nagasakibomb.jpg|miniatura|A bomba atommica bûtä in scio Giappón|299x299px]] '''Segonda guæra mondiâ''', conflito into quæ fu coingugeito squæxi tutti i paixi do mondo, combattúo da-o 1939 a-o 1945. I prinçipæ contendenti fun [[Regno Unïo|Gran Bretagna]], [[Fransa|França]], [[Stati Unïi d'America|Stati Unii]] d'America e [[Union Sovietica]] da una parte, [[Germania]], [[Italia]] e [[Giappon|Giapon]] da l'âtra. A fu una guæra totâ sotta diversci aspetti: giograffego, perché a l'interessò tutti i continenti; economico, perché a costrinse i paixi coingugeiti a un sforço produttivo sença precedenti; idiologgico, perché combattua pe di idiæ radicalmente contrapposti; demograffego, perché a coingugette a popolaçion civî in pâ mezua de forçe militæ. == E premisse == === O fallimento da Societæ de Naçioin === I presupposti do [[trattao de Versailles]], che addossavan a-a Germania e a l'[[Austria|Aostria]] a responsabilitæ da primma guæra, no poeivan a-a longa êse açettæ da-i Tedeschi; d'âtra parte, e condiçioin finançiaie e territoriæ imposte a-a Germania, mentre da un lao ean troppo due, da l'âtro no ean suffixente a impedíne a resurreçion militâ e industriâ. De fæto, e claosole do trattao costituin o terren de cortua pe una renascita do militarismo e do naçionalismo tedesco. Atre menaççe a-a paxe s'andon addensando into corso di anni 1930, mostrando a deboleçça da [[Societæ de Naçioin]]. L'impreiza giapponeize in [[Manciuria]] (1931-32), co-a costituçion do stæto vassallo do [[Manchoukuo]], a l'inferse un primmo corpo a-o prinçippio da segueça collettiva e a se concluse co-a sciortia do Giapon da-a Societæ de Naçioin, abbandonâ into 1933 da-a Germania ascì, doppo o fallimento da Conferença de [[Zenevia]] pe o disarmo. Mentre o governo nazista o dava libera attuaçion a un masciscio incremento de forçe militæ, in violaçion de limitaçioin imposte da-o trattao de paxe, areston ascì prive de efficaxe applicaçion e sançioin decretæ da-a Societæ de Naçioin contra l'Italia quande a l'attaccò l'[[Etiòpia|Etiopia]] (1935). Quande a Germania o riocupò militarmente a [[Renannia]] (7 março 1936), a fu a Gran Bretagna, int'o spiito proprio da diplomaçia tradiçionâ votta a un equilibbrio de forçe, pe contrastâ in Œüropa l'influença de [[Union Sovietica|URSS]], França e Italia, a negâ o so consenso a un intervento attivo da Societæ de Naçioin. A sciortia formâ de l'Italia fascista da-a Societæ de Naçioin into dexembre 1937 a ne sançionò definitivamente a crixi. === E relaçioin internaçionæ === A conquista de l'Etiopia a l'aveiva visto a Germania nazista a scianco de l'Italia fascista: o ligamme o se rafforçò con l'accordio in sce l'annescion tedesca de l'Aostria (11 luggio 1936), a nascita de l'[[asse Romma-Berlin]] (incontro [[Adolf Hitler|Hitler]]-[[Galeazzo Ciano|Ciano]], 20-24 ottobre 1936), e a comun politica risguardo a guæra civî in [[Spagna]] (1936-39), dove se mezuon pe a primma votta direttamente e forçe do fascismo e de l'antifascismo eüropeo. Da alloa a scena politica internaçionâ a fu dominâ da-e manifestaçioin violente da voentæ de potença germanega. Into março 1938 s'ebbe l'annescion tedesca de l'Aostria. L’accordio de [[Monego de Bavèa|Monnego]] do settembre 1938, ch'o l'aotorizzò a Germania a occupâ i [[Sudeti]] o sarvò provvisoiamente a paxe ma, doppo l'annescion di Sudeti, l'occupaçion tedesca de [[Boemmia]] e [[Moavia]], co-a conseguente dissoluçion da [[Cecoslovacchia]] (15 março 1939), a reize ciæa a-a classe dirizente britannega l'imposcibilitæ da polittica de ''appeasement'' scin a alloa perseguia. O governo de [[Londra]] o l'approvò di ingenti stançiamenti pe e forçe armæ e a coscriçion obrigatoia. O 22 mazzo 1939 fu concluso a [[Berlin]] l'alliança italo-tedesca (notta ascì comme [[patto d'âçâ]]). O patto de no aggrescion tedesco-sovietico ([[patto Ribbentrop-Molotov]]), sciglao o 23-24 agosto 1939, in vista de l'attacco a-a Polonia, o costituì l'antecedente immediao de l'attacco tedesco a-a Polonia e quindi da nœuva guæra mondiâ. O 1° settembre 1939 a Polonia a fu invasa; o 3 França e Gran Bretagna deciaron guæra a-o ''Reich''. L’Italia scin da-o 1° settembre aveiva invece deciarao a "no belligerança", l'astenscion da-o conflito essendo imposta tanto da l'imprepaaçion militâ e morâ do paize, quanto da l'ostilitæ da coroña e de gran parte de mæxime sfee dirizzente fasciste. == O conflito in Œüropa: 1939-40 == === Polonia e Finlandia === [[File:A Finnish Maxim M-32 machine gun nest during the Winter War.jpg|thumb|Sordatti da Finlandia se diféndan da l'invaxon di sovietichi|250x250px]] Superioî in numero e provviste de mezi coraçæ e de l'appoggio de l'aviaçion, e forçe tedesche liquidon rapidamente a rescistença da Polonia, che o 15 de settembre a fu invasa da-e truppe sovietiche ascì. O 28 de settembre ([[Varsavvia|Varsavia]] a l'ea cheita o giorno primma) a firma de un trattao fra Germania e URSS a definì i rispettivi possesci inta Polonia e e zone d'influença de doe potençe in Œüropa orientâ. Occupæ [[Letònia|Lettonia]], [[Estònia|Estonia]] e [[Litoània|Lituania]], i Sovietichi attaccon a [[Finlandia]] (30 novembre), ch'a l'aveiva refiao de cescioin territoriæ e ch'a capitolò doppo una strennoa difeiza (março 1940). === Danemarca e Norveggia === Respinta da Gran Bretagna e França un'offerta de paxe (6 ottobre 1939), a Germania a mesciò contra a [[Danemarca]] e a [[Norveggia]] (9-27 arvî 1940) pe procuâse una linnia de base pe circondâ a Gran Bretagna. A Danimarca, territorialmente contigua, a fu occupâ sença rescistença inte poche ôe; o rappido successo de l'attacco a-a Norveggia o fu dovúo a-a superioritæ aerria da Germania, ch'a ghe consentì o dominnio do [[Skagerrak]] e a sconseggiò l'Amiraliato de Londra da l'impegnâse a fondo inte una zona lontaña da-e proprie baze. === Paixi Basci, Belgio e França === Con l'attacco contra l'Occidente, començao o 10 mazzo 1940, inti [[Paixi Basci]] i Tedeschi costrenzettan a-a capitolaçion l'eserçito olandeize in 5 giorni. O 13 de mazzo aveivan sfondao ogni difeisa fra [[Namur]] e [[Sedan]]. O comando françeize, percose a rottua in sce-a [[Mœusa]] a mezuava solo 50 km e a [[linnia Maginot]] a l'ea intatta, o pensò che foise suffixente concentrâ de truppe de riserva, a N e a S de colonne nemighe de sfondamento, pe tamponâ o versamento e pigiâ ciu tardi l'offensciva. Ma o no l'ea preparao a sostegnî una guæra manovrâ da-e gren unitæ coraçæ tedesche. De catastrofe in catastrofe (o Belgio o s'arreize o 28), a [[battaggia da Manega]] a se concluse, o 3 de zugno, co l'ariescia evacuaçion de truppe britanneghe da [[Dunkerque]]. O 5 de zugno, co-a [[battaggia de França]] començò l'urtima fase da campagna de l'Ovest: da-o 5 a l'11 de zugno, l'eserçito françeize o fu annintao e o 22 de zugno, a Rethondes, a França a firmò l'armistiçio co-a Germania, e o giorno doppo con l'Italia, intervegnua o 10 zugno. Tra e conseguençe politiche do crollo françeize gh'è da includde o rafforçamento de l'asse co-a firma do [[Patto tripartio]] (27 settembre 1940) tra Germania, Italia e Giapon. === A battaggia aerrea d'Inghiltæra === O successo radicâ e in mezua no prevista in sce-a França o poze a-o comando tedesco o problema de un grande sbarco in Gran Bretagna, che, guidâ aoa da [[Winston Churchill|W. Churchill]], a l'aveiva respinto de nœuve proposte de paxe (19 luggio 1940). Hitler e o generâ [[Alfred Jodl|A. Jodl]], aotoî do cian d'invaxon, se propozan ançitutto a conquista da superioritæ æia in sce-a Manega, in moddo da interdî dieivemente i ægoe de quello mâ a-a Mariña britannega. Un masciscio attacco æio tedesco, attuao tra l'8 d'agosto e o 31 d'ottobre (ma scin a-o mazzo succescivo saieivan proseguii i bombardamenti notturni inte çittæ industriæ), o se concluze con l'insuccesso. L'aviaçion tedesca, pe a mancança de bombardê a grande aotonomia de xœuo, a se rivelò impotente a sottopoñe l'intrego territoio nemigo a di attacchi pesanti, prolongæ e precixi. I Ingreixi, superioî inte l'addestramento a-o xœuo strategico, se zovon ôtr'a ço do [[radar]], ancon ignotto a-i Tedeschi. O fallimento da battaggia aerrea d'Inghiltæra o l'ebbe de conseguençe risolutive in sce l'exito da guæra, perché a Gran Bretagna a mantègne o controllo æio da Manega e a Germania a dovette renonçiâ a-o cian d'invaxon progettao. === L'intervento de l'Italia === O 10 de zugno l'Italia a l'aveiva diciarao guæra a-a França e a-a Gran Bretagna, inte l'errâ convinçion che e sciorte do conflito foisan decize. E opiaçioin (battaggia de Alpi Occidentæ) contra a França, ormai desfæta, se desgugettan fra o 21 e o 23 de zugno e fun sospeize o 24 con l'armistizio de [[Villa Incisa]]. Pe l'Italia inte un primmo periodo a guæra a l'ebbe comme tiatro escluxivo o Mediterrannio: e battagge de [[Punta Stilo]] (8-9 luggio 1940) e de [[Cappo Teüladda]] (27 novembre 1940) mostron l'inferioritæ strategica da Mariña italiaña pe a mancança de nave porta-aerrei; a scituaçion italiaña a s'aggravò urteriomente pe l'attacco aerreo de sorpreiza contra a flotta concentrâ a [[Taranto]] (11 novembre). Inta battaggia de [[Cappo Matapan]] (27-28 março 1941), l'uso notturno do radar da parte britannega o l'aviæ aggravao a sconfita da flotta italiaña, ch'a no l'aviæ ciu posciúo contrastâ a superioritæ nemiga. == A guæra in Affrica == [[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|Cariarmæ tedeschi de l'Afrika Korps inte l'Affrica settentrionâ into 1940-1941|250x250px]]Inte l'[[Africa Orientâle Italiann-a|Affrica Orientâ Italiaña]] l'intrâ de l'Italtia into conflito a portò l'Asse a contatto con l'Impeo britannego in [[Egitto]], [[Sudan]], [[Uganda]], [[Kenya]], [[Somalia]], pe una frontea de circa 6000 km. Inte ciu lontañe regioin do so impeo d'Africa o stæto Maggiô britannego, pe guaagnâ tempo e pe risparmiâ energie e ommi, o l'abbandonò e zone ciu menaççæ da-a sciacante supeioitæ iniçiâ italiaña: coscì fu evacuao a Somalia britannega. A controffensciva a fu preparâ contemporaniamente in Affrica Orientâ e in [[Libia|Libbia]]: into primmo territoio, pe o netto squilibbrio de forçe opposte, doppo circa un anno e mezo de opiaçioin, a difeisa italiaña a no poette evitâ a vittoia britannega (6 arvî 1941, capitolaçion de [[Addis Abeba]]; 27 novembre 1941, cheita de [[Gondar]], urtimo presciddio italian in Etiopia a depoñe i arme). In Affrica settentrionâ, doppo l'occupaçion de [[Sciddi Barrani]] a œuvia de l'Eserçito italian comandao da [[Rodolfo Graziani|R. Graziani]] (12 settembre 1940), i Ingreixi, a-o comando do generâ [[Archibald Percival Wavell|A.P. Wavell]] sferron un'offensciva (8 dexembre 1940-9 frevâ 1941) ch'a se spinse scin a [[Bengaxi]], menaççando gravemente in Affrica l’Italia. L'intervento de rinforçi æii tedeschi e de un rezimento coraçao (''Afrika Korps''), a-o comando de [[Erwin Rommel|E. Rommel]] o l'invertì i rapporti de forçe: fra o 28 março e o 29 arvî 1941, e forçe britanneghe, inte una scituaçion de netta inferioritæ (tanto ciu che o governo o l'aveiva disposto che una parte de l'armâ da [[Cirenaica]] a foise inviâ in [[Grêcia|Grecia]]), fun costreite a l'abbandon da Cirenaica. Restava in man britannega [[Tobruk]], importante punto d'appoggio pe e futue opiaçioin, inutilmente ascidiâ da-e forçe de l'Asse. == O conflito into 1940-41 == === E campagne de l'Asse in Grecia e inti Balchen === A guæra d'aggrescion contra a Grecia intrapreiza da l'Italia o 28 ottobre 1940, doppo un'iniçiâ penetraçion into settô de l'[[Epio]], pe l'incagnia rescistença grega a s'ea resciorta inte un sostançiâ fallimento, costrenzendo i armæ italiañe a retrocedde, subindo forte perdie, in poxiçion ciu vexiña a-i porti de sbarco. Pe rafforçâ a scituaçion de l'Asse inta region barcanega, compromissa da-i insuccesci da campagna italiaña in Grecia, Hitler o l'accentuò a prescion in sce-a [[Bulgarîa|Burgaja]], che o 1° março 1941 a l'aderì a-o Tripartio; pe frontezzâ e conseguençe do corpo de stæto antinazista in [[Iugoslavia]] (27 março 1941), o 6 d'arvî començò a campagna pe l'occupaçion da Iugoslavia, che o 18 a fu costreita a l'armistiçio. Intanto, i armæ tedesche provegninte da-a Burgaia occupâ intron in [[Traxa]]; a [[linnia Metaxàs]] (eretta inta zona de confin da Grecia co-a Bulgaja) a fu rapidamente agïâ e e masse coraçæ tedesche razonsan [[Salonicco]] dove, doppo o rembarco do corpo de spediçion britannego, o 23 d'arvî fu firmao l'armistiçio tra Grecia e potençe de l'Asse. Padroin de Salonicco, da valle do [[Vardar]] e da conca de [[Monastir]], i Tedeschi occupon doppo una rapida campagna tutta a Grecia (3 mazzo 1941) e inte 24 giorni fu compia a conquista aerria de [[Cretta]]. == A primma campagna contra l'URSS == Doppo o van tentativo de cegâ a Gran Bretagna e de persuadde a Spagna a-a collaboraçion militâ, Hitler, into timô de un intervento soviettico contra a Germania, o decise de invadde l'URSS, ch'a l'aveiva conquistao di territoi a O (zugno 1940, annescion di stæti balteghi, aquixiçion da-a [[Romania]] de [[Bessarabia]] e [[Bucovina]] settentrionâ). In gaa sotterrannia co-a diplomaçia sovietica, l'Asse o conseguì di decixivi succesci in Œüropa centro-orientâ: adexon (novembre 1940) a-o Tripartio de [[Ungherîa|Ungaja]] e Romania (seguie da-a Burgaja); doppo l'occupaçion de Iugoslavia e Grecia, a [[Vienna]] o 23 arvî a diplomaçia italo-tedesca a sanciva a nascita do Nœuvo orde balcanego: condominio de l'Asse in sce-a [[Slovenia]], assegnaçion da costa dalmata a l'Italia, ch'a l'ótegniva ascì o protettoato in sce-o ricostituio [[Montenéigro|Monteneigro]], di compensci territoriæ inta Iugoslavia a Ungaixi e Burgai (questi urtimi s'ingrandivan ascì a speize da Grecia). Consolidâ a proprio favô a scituaçion strategica, a Germania a començò o 22 zugno 1941 e opiaçioin de guæra contra l'URSS. O cian d’attacco ([[opiaçion Barbarossa]]) o fu quello de totâ anientamento ideao da Hitler, portao a sottovalutâ a conscistença militâ do nemigo. A strategia de l'Armâ rossa, a-a quæ se dovette a sarveçça de l'URSS, a fu de impegnâ o nemigo quante ciu a longo poscibile, sarvo, a-o momento crittico, sottraise a-o combattimento fandose scuo do spaçio: fun interposte distançe sciña de 250 km, in moddo da esaorî e formaçioin motocoraçæ, che zonzeivan a-a fin da tappa prive de carburante; ôtr'a ço, percose çittæ e campagne vegnivan destrute segondo a tattega da "tæra bruxâ", i complesci coraçæ tedeschi arestavan fermi in atteiza di rifornimenti. Ascì pe o ritardo imposto a l'avançâ da-i complesci difenscivi da linnia [[Iosif Stalin|Stalin]], solo che o 10 novembre 1941 e forçe tedesche affronton o scistema difenscivo de [[Mosca (çittæ)|Mosca]]: quande o 6 de dexembre, doppo di giorni de combattimenti sostegnui inte ciu avverse condiçioin de climma e de terren, o meccanismo da ''Wehrmacht'' concentrao contra Mosca o cessò de fonçionâ, i Sovietichi s'asbrion inta primma controffensciva d'uverno. === A diplomaçia alliâa === Inte l'agosto 1941 se manifeston za i effetti politico-diplomatteghi da nœuva aggrescion tedesca: un accordio anglo-sovietico o portò a l'occupaçion comuña de l'[[Iran]], indispensabile ponte de transcito pe i rifornimenti che da-a Gran Bretagna alimenton a rescistença sovietica. Into frattempo, con l'applicaçion do ''Lease and Lend Act'' (11 março 1941), una poderosa corente de agiutti militæ a-e democraçie a s'ea messa in movimento da-i [[USA]], dove o Congresso scin da-o 1937 o l'aveiva abbandonao a politica isoaçionistega dando iniçio a-o riarmo da naçion. O 14 agosto 1941 [[Franklin Delano Roosevelt|F.D. Roosevelt]] e Churchill s'incontron a Argentia ([[Tæranœuva]]) pe a compilaçion da [[Carta atlantega]], ciæa manifestaçion do propoxito statunitense de parteçipâ direttamente a-a guæra. === L'attacco giapponeize === Contra i USA o 27 settembre 1940, a l'undeman da sconfita françeize, o Giapon o l'aveiva aderio a-o Patto tripartio ch'o-o ligava a Germania e Italia co-o scopo ch'o servisse a-i so propoxiti de penetraçion inte l'Axia orientâ. In effetti, l'attezamento de sostançiâ conlaboaçion imposto a-o goerno françeize da-a Germania o consentì a-o Giappon de sottomette gradualmente into 1940-41 tutta l'[[Indociña]] françeize. Otr'a êse fonte preçiosa de mateie primme, o possesso do [[Sud-Est axiatego]] o doveiva servî pe rescinde ogni contatto di USA co-a [[Ciña]] e l’intrega Axia orientâ, scin a [[Scingapô]]; una votta sconfita a Ciña con l'occupaçion de vie de rifornimento statunieize in [[Birmania]], i Stati Unii saieivan stæti infin costreiti a riconosce a preminença do Giappon inte l'[[Estremmo Oriente]]. I strepitoxi ma inluzói succesci riportæ da-i Tedeschi inta campagna de [[Ruscia]] de l'estæ-aotunno 1941 aveivan convinto i circoli militæ niponneghi che a rescistença sovietica a stesse pe crollâ e che foise zonto pe o Giappon o momento d'inseise into conflito in atto in Occidente. Mentre ch'ea in corso de trattative diplomateghe con [[Washington D.C.|Washington]], o 7 dexembre 1941 (un'ôa primma che avesse lœugo a-a [[Casa Gianca]] l'odiença recesta da-a rappresentança diplomatica giaponeize) o governo do generâ [[Hideki Tōjō|H. Tojo]], mediante l'attacco de [[Pearl Harbor]] o dette repentiñamente iniççio, a-a guæra co-i USA (Italia e Germania intrian in guæra contra i Stati Unii l'11 dexembre). O 10 dexembre, 2 unitæ britanneghe a grande raggio d’açion, a ''Repulse'', e a ''Prince of Wales'', fun affondæ into Paxiffego. Inte 4 meixi, o Giappon o l'attuò a parte ciu importante do programma iniçiâ de espanscion territoriâ in Axia: a [[Thailandia]] invaza a se alliò co-o Giappon (21 dexembre), che da quello territoio o scadenò l'offensciva contra a [[Malaysia]] e Scingapô; [[Hong Kong]] o caze' a dexembre, a zenâ fun invase Birmania, [[Indie Orientæ Olandeixi]], [[Papua Neuva Guinea|Nœuva Guinea]], [[Isoe Salomon|Salomon]] e [[Filippinn-e|Feipiñe]]. === A conferença de Washington === Churchill e Roosevelt inta primma conferença de Washington (22 dexembre 1941-14 zenâ 1942) decidettan de concentrâ o sforço prinçipâ de guæra contra a Germania, a-o fin d'impedî l'attuaçion do so cian de controllo de tutto o potençiâ economico eüropeo mediante o sciaccamento de l'URSS e de restâ provizoiamente in sce-a difensciva into Paxiffego. Arestæ con poche coraçæ a dispoxiçion doppo Pearl Harbor, i USA costruin a ritmo accelerao e portaerrei, pe adeguâse a-e nœuve exigençe da tattica æronavâ. S'aseguon in tâ moddo o successo contra i Giapponeixi inte battagge do Mâ di Coali (7-8 mazzo 1942) e de [[Midway]] (4-6 zugno 1942), che sventon a menaçça diretta verso l'[[Australia|Aostrallia]]. == I opiaçioin belliche into 1942-43 == === A bataggia de Stalingraddo === [[Immaggine:RIAN archive 303890 A battery of Katyusha during the 1941-1945 Great Patriotic War.jpg|miniatura|250x250px|Bateria de [[Forgao (fœugo artifiçiâ)|forgai]] do tipo "''[[katioscia]]''" inta bataggia de Stalingraddo]] Inta posa invernâ, i Sovietichi aveivan riorganizzao i corpi coraçæ e sorvetutto rafforçao potentemente l'artigiaja anticaro, mentre e fornitue di Anglo-americhen seguivan una curva ascendente. In campo tedesco o sforço o vègne a gravitâ squæxi solo che in sce-o gruppo sud che, a-o comando de [[F. von Bock]], o l'aviæ dovúo destruzze i armæ sovietiche distribuie fra o [[Mâ d'Azov]] e a region de [[Kursk]], sfondâ tra [[Voronež]] e [[Šachty]], in sce-o vertixe de l'ansa do [[Don]] (de fronte a [[Volgograd|Stalingraddo]]), quindi, con un movimento de converscion, marciâ verso Mosca da tergo. O cian difenscivo sovietico o consciderava obiettivo fondamentâ o mantegnimento do settô de Voronež, pe evitâ l'ingugimento diretto de Mosca da Est. I succesci conseguii a luggio e inta primma decade d'agosto contra o nemigo in rotta ch'o l'abbandonava, deximao, di immensci teritoi, condussan l'âto comando tedesco a-a decixon de sottrae a l'armâ coraçâ de von Bock, diretta verso Stalingraddo, un bon terço di effettivi, pe asbrialo a-a conquista di petrolli do [[Caocaso]]. Coscì a ''Wehrmacht'' a s'atrovò a perseguî scimurtaniamente doi obiettivi separæ l'un da l'âtro da de distançe enorme inte quæ a mancança de vie de comunicaçion a rendeiva imposcibili i scangi di ommi e di mezi. L'attacco sovietico, nòtto co-o nomme de [[Operaçion Uran]] e lanciao o 19 novembre, aveiva imprexonao a VI armâ tedesca into settô de Stalingraddo, tra o Don e o [[Vorga]]. A controffensciva sovietica d'inverno, sviluppaase da-o 10 zenâ 1943, a recacciò i Tedeschi (março 1943), in sce-o medio [[Donez]]. L'exito da battaggia de Stalingraddo a segnò a fin de l'impulso offenscivo tedesco e dette avío a-a guæra de esaorimento, a tutto vantaggio da coaliçion anglo-russo-statunieize. A-a campagna de Ruscia piggiò parte di unitæ italiañe: o [[Corpo de Spediçion Italian in Ruscia]] (CSIR), a-o comando do generâ [[Giovanni Messe|G. Messe]] (luggio 1941-aotunno 1942), o fu succescivamente integrao con di âtre unitæ scin a razonze l'entitæ de una armâ (VIII armâ ò ARMIR, [[Armâ Italiaña de Ruscia]]), a-o comando do generâ [[Italo Gariboldi|I. Gariboldi]]. O combatté, inte de drammatiche condiçioin de inadeguateçça de mezi, a battaggia difensciva do Don. === A campagna d'Affrica, 1941-43 === O generâ britannego [[Claude Auchinleck|C. Auchinleck]], disponendo de truppe do [[Commonwealth de naçioin|Commonwealth]] doppo a capitolaçion de l'Africa Orientâ Italiaña e dœuviando i primmi mezi fornii in grande mezua da-i Stati Unii, o scadenò un'offensciva (11 novembre 1941-11 zenâ 1942) co-a quæ o l'ariescì a rioccupâ tutta a Cirenaica. O grosso de forçe mobili de l'Asse o l'aveiva però posciúo mettise in sarvo, e pochi giorni doppo o comando de l'Asse, riçevui di noteivi rinforçi, o sferrò a terça offensciva (21 zenâ-10 frevâ 1942), ch'a sorpreize i Ingreixi esaorii e i costrinse a retiâse da-a Cirenaica, a ecceçion do porto de Tobruk. Inta quarta e urtima offensciva de l'Asse (27 mazzo-30 zugno 1942), occupâ Tobruk (21 zugno) e cheita [[Marsa Matruh]], i Ingreixi fun inseguii sciña a l'istmo de [[el-'Alamèin]], dove o 30 e forçe italo-tedesche s'atteston. O nœuvo comandante ingleize, [[Bernard Law Montgomery|B.L. Montgomery]], o 23 d'ottobre o sferrò a terça offensciva britannega, travozendo o 3 novembre o diaframma difenscivo de el-'Alamèin. L'Asse o perdette l'iniçiativa de opiaçioin; i alliæ l'8 novembre sbarcon in [[Algerîa|Argeria]] e in [[Maròcco|Marocco]], portandose into frevâ 1943 a-i margini da [[Tunixia]], dove a [[Mareth]] e [[Akarit]] i Italien se difeizan validamente contra l'VIII armâ britannega. O 17 arvî-13 mazzo, i Angloamerichen sferron l'offensciva finâ, ch'a l' eliminò e forçe de l'Asse in Africa. L'11 mazzo, o generâ [[H.-J. von Arnim]] o firmò a reiza di Tedeschi, o 13 de mazzo s'arreise i Italien ascì. A-o sbarco angloamerican in Marocco e Argeria, feççe seguito a costituçion do comitáto françeize de libiaçion, capezao da-o generâ [[C. De Gaulle]]. Ebban alloa avío in França e in tutti i paixi occupæ da-i Tedeschi (ma ascì in Italia) e açioin da rescistença: sciopperi, sabotaggi e a guerriggia di partixen. == A battaggia de l'Atlantego == Da-o prinçippio do conflito scin a-o mazzo 1945, ebbe lœugo inte l'Atlantego o confronto tra i alliæ e e forçe de l'Asse pe o controllo de rotte de navegaçion dœuviæ da-i primmi pe i rifornimenti di armamenti e mateie primme. A-o prinçippio da guæra o naviggio de superfiçie pesante franco-britannego o l'ea enormemente supeiô a quello tedesco. A guæra de corsa a scentò doppo l'eliminaçion da coraçâ tedesca [[Graf von Spee]] inti ægoe do [[Río de la Plata]] (17 dexembre 1939) e i sottomarin, comme za inta primma guæra, vègnan a costituî o nerbo da flotta navâ tedesca. A lotta contra i ''U-Boot'' a se feççe pe i alliæ progrescivamente ciu fadigosa: l'armiagio [[Karl Dönitz|K. Doenitz]] into 1940 o l'aveiva costituio a Lorient, in [[Bretagna]], un comando centrâ, che in sce-a base di dæti informativi recugeiti da l'aviaçion o l'impartiva i ordini a-i sottomæn pe guidâli, durante a nœutte, a-a preiza de contatto. I Ingreixi provviddan a-a difeiza munindo de re' paascilui e nave destinæ a occupâ e poxiçioin esterne di convolli, con de nœuve fregatte a grande aotonomia, co-o scistema de rifornî in mâ o naviggio de scorta meno effixente, accrescendone l'aotonomia, con l'impiego de aerrei de ciu grande raggio e, sorvetutto, a traverso a realizzaçion progresciva de nave portaerrei de scorta. A battaggia a conobbe de faze alterne, ma inte l'arvî-mazzo 1943, l'introduçion, pe a localizzaçion di sottomarin, de nœuvi appægi (radar e [[sonar]]), a misse in crixi a guæra tedesca a-i convolli di alliæ, e solo in parte i Tedeschi poettan, verso a fin do 1944, repigiâ o so cian de guæra a-i convolli applicando a-i ''U-Boote'' di nœuvi dispoxitivi (''[[Schnorchel]]'') che consentivan una prolongâ immerscion, a-o repao da l'offensciva æro-navâ avversaia. == A campagna d'Italia 1943-45 == A-a conferença alliâ de [[Casablanca]] (14-24 zenâ 1943) fu deciso l'avertua do segondo fronte e ghe prevarse a texi do sbarco in Siçilia e de l'invaxon de l'Italia. Inta nœutte tra o 9 e o 10 luggio 1943, fu sferrao l'attacco anfibbio contra l'isoa, ch'a caze' o 17 d'agosto. A-a cheita do fascismo (25 luggio 1943) seguì e trattative do nœuvo governo [[Pietro Badoglio|Badoglio]] co-i alliæ, che porton o 3 de settembre, co-a firma de l'armistiçio de [[Cascibbile]], a-a reiza incondiçionâ. L'8 de setembre, con l'annonçio de l'armistiçio, e forçe tedesche occupon a penisoa e frontezzon o sbarco effettuao o mæximo giorno da-i alliæ a [[Salerno]]. Co-a disgregaçion de superstite forçe armæ italiañe, començò l'occupaçion tedesca da capitâ, abbandonâ da-o re e da-o governo che a [[Brindisi|Brindixi]] pigion contatto co-i alliæ, a scianco di quæ, o 13 d'ottobre, l'Italia a l'intrò in guæra contra a Germania, mentre a [[Salò]] se formava sotta o controllo tedesco o governo da [[Repubbrica Sociâ Italiaña]] goidòu da-o capo do fascismo [[Benito Mussolini]]. Aretiæse a Nord de [[Napoli|Nappoli]], insorta o 27 de settembre, mentre e forçe statunieize sbarcavan a [[Anzio|Ançio]] (22 zenâ 1944), i Tedeschi oppozan una tenaxe rescistença in sce-a [[linnia Gustav]], ch'a vègne infin stoccâ co-in attacco a [[Cascin]] (11-19 mazzo 1944); seguì l'avançâ alliâ verso Romma, liberâ o 4 de zugno. E forçe tedesche, abbandonâ l'Italia centrâ, s'atteston in sce-a [[linnia Gotica]] longo l'Appennin tosco-emilian: o fronte apeninnego o crollò doppo una nœuva offensciva alliâ e l'eserçito tedesco, tra o 9 e o 24 arvî, o fu dexintegrao. Into 1945 fun piggiæ da-i partixen træ çittæ do Nord: Turin, Milan e Zêna, marcando coscì a fin da guæra pe l'Italia. Into particolâ, a-i 25 d'arvî do 1945 e truppe tedesche se retion da Zêna sotta un [[A réiza di tedeschi a Zêna|accordio co-e forse partigiañe]]. A-i 29 d'arvî do 1945 fu firmao a reiza incondiçionâ de truppe tedesche in Italia, ma o combattimento o l'andò avanti inte quarche aria do Veneto e do Trentin-Erto Adixe fin a-o prinçippio de mazzo<ref>https://ilkidelle9stelle.it/quando-e-finita-la-seconda-guerra-mondiale-in-italia/#:~:text=La%20risposta%20migliore%20%C3%A8%3A%20la%20lotta%20fu%20vinta,pace%20e%20dalla%20nascita%20di%20nuove%20istituzioni%20politiche.</ref>. == O sbarco in Normandia e o doggio fronte == === O fronte occidentâ === O segondo fronte, recesto da-i Sovietichi pe alleggerî a prescion tedesca, o fu averto co-o [[sbarco in Normandia]] (opiaçion ''Overlord''), mentre o comando tedesco o l'aveiva concentrao i so sforçi difenscivi in sce-o Passo de Calais, cappolinia do scurçaiœu pe a [[Ruhr]]. O ''Westwall'' o fu rinforçao inte l'inverno 1943-44, doppo a nomina de [[Erwin Rommel|Rommel]] a ispettô do [[Vallo Atlantego]]. O sbarco o l'ebbe lœugo o 6 de zugno tra a penisoa do [[Cotentin]] e e ciazze do [[Calvados]]. E forçe alliæ, a-o comando de [[Dwight D. Eisenhower|D.D. Eisenhower]], ean preponderante a tæra e in sce-o mâ; a mæxima aviaçion tedesca a poeiva consciderâse finia (into giorno decixivo do sbarco, a ''Luftwaffe'' a l'effettuò 70 sciortie contra e 10.585 di avversai). Concluzase a battaggia de ciazze co-a rottua de [[Avranches]] do 1° d'agosto, i Tedeschi, pe evitâ l'açerciamento evacuon rapidamente a França sciña a-a Mœusa. O sbarco in [[Provensa|Provença]] (opiaçion ''Anvil''), do 15 d'agosto, o l'accelleró a marcia alliâ verso E e o l'apportò forçe nœuve pe i eventi succescivi. O 19 agosto insorse contra i Tedeschi Pariggi, dove C. De Gaulle o zonse o 25 succescivo. A battaggia de riconquista da França a l'ea terminâ e stava pe començâ a conquista da Germania. === O fronte orientâ === Co-a terça campagna invernâ do 1943-44 e co-a quarta campagna estiva do 1944, i Sovietichi, a superioritæ di quæ in sce-i Tedeschi a l'ea ormai noteive in ommi e in armamenti, s'inverson in sce l'Œüropa orientâ, portandose contemporaniamente in sce-a [[Vistola]], inti Balchen e in Ungaja, scin a [[Budapest]]. == A fin da guæra == === Œüropa === [[File:Ruins of the Reichstag in Berlin, 3 June 1945. BU8573.jpg|thumb|E rovinn-e do Reichstag a Berlin a-i 3 de zugno do 1945|261x261px]] O fallimento de l'offensciva lanciâ a dexembre inte l'âtocian de [[Ardenne]] o l'aggravò a situaçion tedesca, reiza da pœu despiâ da-o scadenamento de l'offensciva sovietica da Vistola (zenâ 1945), ch'a costrinse i Tedeschi a recegâ in sce l'[[Oder]], urtima linia de rescistença in sce-o fronte orientâ a proteçion de Berlin. In sce-o fronte occidentâ, o 10 março 1945 i alliæ stabilin una primma testa de ponte in sce-a drita do [[Ren]] e o 23, mentre l'URSS a començava a battaggia de Vienna, pilastro da difeisa tedesca a sud-est, començon con un lanço de paacheitisti a gigantesca opiaçion finâ de l'otra Ren. Cheita Vienna o 13 arvî, o 16 i Sovietichi començon a [[battaggia de Berlin]], preiza o 2 de mazzo, doppo o suicidio de Hitler (30 arvî). O 7 de mazzo, a Reims, fu firmao a reiza sença condiçioin da Germania a-i Anglo-americhen; o giorno succescivo, a Berlin, quella a-i Sovietichi. === Estremmo Oriente === L'offensciva alliâ into 1943 e l'avançâ statunitense into corso do 1944 aveivan determinao una nœuva situaçion int'o scacchê bellico do Paxiffego. A conquista de Feipiñe a l'arvì a via a l'invaxon do mæximo Giapon: occupao [[Iwo Jima]] (frevâ 1945) a março i Statunitensci sbarcon inte Isoe [[Okinawa]]. O scontro, aeronavâ e terrestre, o se protrasse scin a zugno, quande l'isoa a caze', mentre i alliæ liberavan squæxi tutta a Birmania e aquixivan o dominio assolúo do çê in Ciña. Nonostante a squæxi totâ destruçion de risorse belliche, o Giappon o rescistette, capitolando solo doppo l'esploxon, aotorizzâ da-o prescidente statunitense [[Harry Truman|H. Truman]], da [[bomba atommica]] in sce-e çittæ de [[Hiroshima]] (6 agosto) e [[Nagasaki]] (9 agosto; int'o mæximo giorno l'URSS a l'arvì e ostilitæ contra o Giappon). A reiza a fu firmâ o 15 d'agosto. == I trattæ de paxe == I problemi da paxe ean stæti affrontæ da USA, URSS e Gran Bretagna za into corso do conflito inte conferençe de [[Teheran]] (28 novembre-1° dexembre 1943) e [[Jalta]] (4-12 frevâ 1945) co-a comuña enonçiaçion de di prinçipi ideæ e politeghi e pe a definiçion, precizâ a Jalta, de rispettive sfee d'influença into mondo. Inta conferença de [[San Francisco]] (25 arvî-15 zugno 1945) fu stabilii i statuti da futua organizzaçion societaia internaçionâ, e [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Naçioin Unie]]. I ministri di Esteri de URSS, USA, Gran Bretagna e França elaboron i trattæ de paxe inte l'arvî-luggio 1946. A Parigi fu sottoscrito (10 frevâ 1947) quelli riguardanti a Finlandia, a Romania, a Bulgaia, l'Italia e l'Ungaia. I trattæ imponeivan de sançioin economiche (riparaçioin) e giuridiche (puniçioin di criminæ de guæra; impegno de istituî e libertæ democrateghe), mezue de disarmo, e vaste diminuçioin de territoio metropolitan e coloniâ (pe queste urtime s'amie a stoia di scingoli stæti). I contrasti politeghi deliniæse into doppoguæra fra i alliæ impedin a definiçion do trattao de paxe co-a Germania. A quello co-o Giappon, sottoscrito o 7 settembre 1951 a San Francisco da 48 stæti membri de Naçioin Unie, no aderì l'URSS, che into 1956 a concluse co-o Giappon un trattao bilaterâ. O trattao de paxe con l'Aostria o fu concluso a Vienna o 15 mazzo 1955. == Carattere e conseguençe da guæra == I elementi essençiæ che contradistinguan a segonda g. son connesci inançitutto a-o carattere ideologico e totâ do conflito. Into conflito i alliançe naçionæ acaton un carattere de çernia politica, civî, etica; ôtr'a ço, no solo o s'esteize a-i 5 continenti ma o penetrò profondamente inta popolaçion civî, coingugendoa segge attraverso e deportaçioin, i bombardamenti de çittæ, i sterminni, segge attraverso e formaçioin combattenti voentaie civî. In sce-o terren streitamente militâ, i protagonisti fun o [[caro armao]], ch'o liquidò a guæra de trincea e o restituì o primato a l'attacco, e l'aerreo da bombardamento, l'uso estenscivo do quæ o fu fonçionâ tanto a-a destruçion di obiettivi militæ quanto a-a demoralizzaçion de popolaçioin e a-o scompaginamento da vitta civî; so estremmo sviluppo o s'ebbe con l'impiego di miscili ([[V1]] e [[V2]] tedesche inta [[battaggia d'Inghiltæra]]) e, tanto ciu, con l'uso de l'arma nucleâ (conseguia attraverso un'affannosa competiçion scientiffega tra Statunieixi e Tedeschi) ch'a pose fin a-o conflito arvindo l'era atomica. Inallumieivi fun i sviluppi de l'industria bellica e applicâ; inte tutti i paixi belligeranti o sforço produttivo o fu strenno e guaagnante risurtò a coaliçion ciu forte in sce-o cian economico. A pratica de l'anientamento do nemigo a l'appâ centrâ into complesso do conflito. O regimme naçionalsocialista tedesco o l'applicò innançitutto a l'interno ancon in periodo de paxe, inandiando o pianificao sterminnio de minorançe raçiæ e politiche. No meno sanguinenta fu a risposta alliâ (pres., co-o [[bombardamento de Dresda]] e quelli de Hiroshima e Nagasaki), sciben che priva de motivaçioin ideologiche che caratterizzavan l'aggrescivitæ di primmi. A-a fin do conflito fu calcolao ciu che 50 mioin de morti (30 inta sola Œüropa), oltre 2/3 di quæ civî. A risposta internaçionâ a-o disegno naçionalsocialista a divègne efficaxe quande una larga alliança a contrapoze a l'espanscionismo de l'Asse una coordinâ força de contegnimento e contrattacco; a questa força dette un apporto a rescistença, saiv'a dî i movimenti de liberaçion de naçioin occupæ da l'Asse ò de l'Asse mæximo, e ço o contribuì a deliniâ o carattere sovranaçionâ e etico, oltre che ideologico, da guæra. E conseguençe politiche da segonda g. s'inseiscian inte questo quaddro. I Stati Unii d'America ean sciortii definitivamente da-o tradiçionâ isoaçionismo, sopportando una parte sostançiosa do sforço bellico, e aveivan contribuiio in moddo decixivo a-a vittoia alliâ, aseguandose pe l'avegnî un rollo preminente inta politica mondiâ. Pe di âtri versci, l'URSS a l'emerzette da-o conflito stremâ ma co-in enorme prestigio pe avei bloccao in direçion orientâ l'espanscion tedesca. Inte una scituaçion inta quæ i âtre potençe vinçitrixe ascì ean affrite da di giganteschi problemi de ricostruçion, fu in gio a-i doi grandi stæti che se riorganizzò a vitta politica mondiâ (in sce-o terren internaçionâ, into 1945 nasceiva l'[[Organizaçion de Naçioin Unïe|Organizzaçion de Naçioin Unie]], ch'a l'assegnava un rollo preponderante a 5 potençe vinçitrixe: USA, URSS, Ciña, Gran Bretagna, França). Into contempo, l'alliança do periodo bellico a se trasformò rapidamente in rivalitæ portando a una divixon de l'Œüropa e do mondo inte sfee d'influença; questo nœuvo equilibbrio bipolâ (costituiose inti anni 1945-49) o l'aviæ contraddistinto a politica mondiâ scin a-a disgregaçion do blocco sovietico (1989). Inte questo senso, a reünificaçion tedesca (1990) a l'ha costituio de fæto a soluçion da prinçipâ de pendençe politico-territoriæ arestae averte doppo o conflito. == Notte == <references/> == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Goære]] 7vv11wvrjdjcw8sx4m4xkb2b5cktpkk 2 30432 272963 268847 2026-08-08T17:37:22Z N.Longo 12052 /* Architetûe religiôze */ + img 272963 wikitext text/x-wiki <gallery widths="150" heights="150"> Certôza (Toiràn) - panoràmma do céntro.jpg|Panoràmma do céntro da-a borgâ da Certôza (1) Certôza (Toiràn) - panoràmma do céntro (2).jpg|Panoràmma do céntro da-a borgâ da Certôza (2) Certôza e Moìn (Toiràn) - vìsta da-a Bràia.jpg|Certôza e Moìn da-a Bràia Ciàssa do Cantón (Bràia, Toiràn) - vìsta do céntro.jpg|Vìsta do céntro da-a Ciàssa do Cantón </gallery> == Architetûe religiôze == === Gêxa de Sàn Martìn === ;Fêua <gallery widths="150" heights="150"> Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - estèrno (1).jpg|Estèrno (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - estèrno (2).jpg|Estèrno (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - estèrno (3).jpg|Estèrno (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - faciâta (1).jpg|Faciâta (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - faciâta (2).jpg|Faciâta (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Martìn in sciâ faciâta do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Martìn in sciâ faciâta do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - portâ (2).jpg|O portâ prinçipâ Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - portâ de drîta (2).jpg|O portâ de drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - portâ de mancìnn-a (2).jpg|O portâ de mancìnn-a Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón in sciâ faciâta (1).jpg|Barcón in sciâ faciâta (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón in sciâ faciâta (2).jpg|Barcón in sciâ faciâta (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón in sciâ faciâta (3).jpg|Barcón in sciâ faciâta (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - crôxe in sciâ faciâta.jpg|Crôxe in sciâ faciâta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - riseu.jpg|O riseu Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - canpanìn (1).jpg|Canpanìn (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - canpanìn (2).jpg|Canpanìn (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón do canpanìn (1).jpg|Barcón do canpanìn (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón do canpanìn (2).jpg|Barcón do canpanìn (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - mèrli do canpanìn.jpg|Mèrli do canpanìn Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - relêuio.jpg|Relêuio Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - miâgia de drîta.jpg|A miâgia de drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - intrâ laterâle.jpg|Intrâ laterâle Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón in sciâ miâgia de drîta.jpg|Barcón in sciâ miâgia de drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - antîga mezûa (1).jpg|Antîga mezûa (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - antîga mezûa (2).jpg|Antîga mezûa (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - antîga mezûa (3).jpg|Antîga mezûa (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - relêuio a sô.jpg|Relêuio a sô Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - miâgia de mancìnn-a (1).jpg|Miâgia de mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - miâgia de mancìnn-a (2).jpg|Miâgia de mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - derê (1).jpg|Derê (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - derê (2).jpg|Derê (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - derê (3).jpg|Derê (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - derê (4).jpg|Derê (4) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - derê (5).jpg|Derê (5) </gallery> ;Drénto - Navâta centrâle <gallery widths="150" heights="150"> Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - drénto (1).jpg|Drénto (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - drénto (2).jpg|Drénto (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - chinòlle (1).jpg|E chinòlle de prîa de Verézzi (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - chinòlle (2).jpg|E chinòlle de prîa de Verézzi (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - ârta prinçipâ (1).jpg|L'ârta prinçipâ (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - ârta prinçipâ (2).jpg|L'ârta prinçipâ (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - ârta prinçipâ (3).jpg|L'ârta prinçipâ (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - ârta prinçipâ (4).jpg|L'ârta prinçipâ (4) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tabernàcolo de l'âta prinçipâ.jpg|Tabernàcolo de l'âta prinçipâ Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - croxefìsso de l'ârta prinçipâ.jpg|O croxefìsso de l'ârta prinçipâ Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón (1).jpg|'N barcón decoròu derê l'ârta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - carêga.jpg|A carêga do pàreco Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - cöo (1).jpg|O cöo (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - cöo (2).jpg|O cöo (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - controfaciâta (1).jpg|A controfaciâta (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - controfaciâta (2).jpg|A controfaciâta (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - portâ (1).jpg|O portâ prinçipâ de drént Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - òrgano.jpg|L'òrgano Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Asonçión da Vèrgine do Gêumo Grafìgna.jpg|L'Asonçión da Vèrgine do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Fêde do Gêumo Grafìgna.jpg|Fêde do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sperànsa do Gêumo Grafìgna.jpg|Sperànsa do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Bastiàn do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Bastiàn do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Giöxèppe do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Giöxèppe do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Ròcco do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Ròcco do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sànta Bàrboa do Gêumo Grafìgna.jpg|Sànta Bàrboa do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sàn Martìn de anònimo.jpg|Stàtoa de Sàn Martìn de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pitûe do vòrto centrâle do Gêumo Grafìgna.jpg|Pitûe do vòrto centrâle do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Adàmmo do Gêumo Grafìgna.jpg|L'Adàmmo do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Dàvide do Gêumo Grafìgna.jpg|O Dàvide do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Fortéssa do Gêumo Grafìgna.jpg|Fortéssa do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Êva do Gêumo Grafìgna.jpg|Êva do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Melchisedec do Gêumo Grafìgna.jpg|Melchisedec do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Giustìçia do Gêumo Grafìgna.jpg|Giustìçia do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sæximo do Gêumo Grafìgna.jpg|Sæximo do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Profêta Ezechiêle do Gêumo Grafìgna.jpg|Profêta Ezechiêle do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Profêta Geremîa do Gêumo Grafìgna.jpg|Profêta Geremîa do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Profêta Izaîa do Gêumo Grafìgna.jpg|Profêta Izaîa do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Profêta Daniælo do Gêumo Grafìgna.jpg|Profêta Daniælo do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pitûa da l'òrgano (1).jpg|Pitûa da l'òrgano (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pitûa da l'òrgano (2).jpg|Pitûa da l'òrgano (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Lùcco evangelìsta do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Lùcco evangelìsta do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Màrco evangelìsta do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Màrco evangelìsta do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Matê evangelìsta do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Matê evangelìsta do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Zâne evangelìsta do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Zâne evangelìsta do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Martìn e o miâcoo do figeu resciuscitòu do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Martìn e o miâcoo do figeu resciuscitòu do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Martìn e o miâcoo da méssa de Tours do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Martìn e o miâcoo da méssa de Tours do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Martìn in glòria do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Martìn in glòria do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - séunno de Sàn Martìn do Gêumo Grafìgna.jpg|Séunno de Sàn Martìn do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Tenperànsa do Gêumo Grafìgna.jpg|Tenperànsa do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Trasfiguraçión do Gêumo Grafìgna.jpg|Trasfiguraçión do Gêumo Grafìgna Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pùrpito (1).jpg|Pùrpito (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pùrpito (2).jpg|Pùrpito (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pùrpito (3).jpg|Detàggio do basoriliêvo de Sàn Martìn in sciô pùrpito Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pùrpito (4).jpg|Detàggio de l'intàrsio do pastorâ co-o mesâ in sciô pùrpito Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pùrpito (5).jpg|Detàggio de l'intàrsio da mìtria in sciô pùrpito Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (1).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (2).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (3).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (4).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (4) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (5).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (5) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (6).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (6) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (7).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (7) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (8).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (8) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (9).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (9) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (10).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (10) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (11).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (11) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (12).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (12) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (13).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (13) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (14).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (14) </gallery> ;Drénto - Navâta de drîta <gallery widths="150" heights="150"> Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de drîta (1).jpg|Vìsta da navâta de drîta (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de drîta (2).jpg|Vìsta da navâta de drîta (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de drîta (3).jpg|Vìsta da navâta de drîta (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de drîta (4).jpg|Vìsta da navâta de drîta (4) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - beneitìn da navâta de drîta.jpg|Beneitìn da navâta de drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - cascétta.jpg|Cascétta inta navâta de drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - confescionâio (1).jpg|Confescionâio inta navâta de drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - òrganìn.jpg|L'òrganìn Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - portâ de drîta (1).jpg|O portâ de drîta de drénto Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa da Madònna do Càrmo de anònimo.jpg|Stàtoa da Madònna do Càrmo de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sant'Antönio de Pàdova de anònimo.jpg|Stàtoa de Sant'Antönio de Pàdova de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tàrga do Giöxèppe Colàtto.jpg|Tàrga do Giöxèppe Colàtto Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de drîta (1).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de drîta (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de drîta (2).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de drîta (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de drîta (3).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de drîta (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de drîta (4).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de drîta (4) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 1° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Vìsta da 1° capélla in sciâ drîta (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 1° capélla in sciâ drîta (2).jpg|Vìsta da 1° capélla in sciâ drîta (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - batézzo de Crìsto de anònimo.jpg|Batézzo de Crìsto de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - fónte da batæximo.jpg|Fónte da batæximo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - inscriçión inta 1° capélla in sciâ drîta.jpg|Inscriçión inta 1° capélla in sciâ drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 2° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Vìsta da 2° capélla in sciâ drîta (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 2° capélla in sciâ drîta (2).jpg|Vìsta da 2° capélla in sciâ drîta (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - àngei inta 2° capélla in sciâ drîta.jpg|I àngei inta 2° capélla in sciâ drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna co-o Banbìn e Sànti de anònimo.jpg|Madònna co-o Banbìn e Sànti de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa do Banbìn Gexù de Prâga.jpg|A stàtoa do Banbìn Gexù de Prâga Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ drîta.jpg|L'artâ da 2° capélla in sciâ drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 3° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Vìsta da 3° capélla in sciâ drîta (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 3° capélla in sciâ drîta (2).jpg|Vìsta da 3° capélla in sciâ drîta (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stémma inta 3° capélla in sciâ drîta.jpg|Stémma inta 3° capélla in sciâ drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (1).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (2).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (3).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (4).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (4) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (5).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (5) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (6).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (6) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (7).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (7) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (8).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (8) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (9).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (9) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (10).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (10) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (11).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (11) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (12).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (12) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (13).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (13) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (14).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (14) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (15).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (15) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (16).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (16) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (17).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (17) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 4° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Vìsta da 4° capélla in sciâ drîta (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 4° capélla in sciâ drîta (2).jpg|Vìsta da 4° capélla in sciâ drîta (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - beneitìn inta 4° capélla in sciâ drîta.jpg|O beneitìn inta 4° capélla in sciâ drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa da Sónta do Zâne Batìsta Drâgo.jpg|A stàtoa da Sónta do Zâne Batìsta Drâgo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 5° capélla in sciâ drîta.jpg||Vìsta da 5° capélla in sciâ drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - artâ da 5° capélla in sciâ drîta (1).jpg|L'artâ da 5° capélla in sciâ drîta (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - artâ da 5° capélla in sciâ drîta (2).jpg|L'artâ da 5° capélla in sciâ drîta (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tabernàcolo da 5° capélla in sciâ drîta.jpg|O tabernàcolo da 5° capélla in sciâ drîta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - baléuistra da 5° capélla in sciâ drîta (1).jpg|A baléuistra da 5° capélla in sciâ drîta (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - baléuistra da 5° capélla in sciâ drîta (2).jpg|A baléuistra da 5° capélla in sciâ drîta (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - quàddro inta 5° capélla in sciâ drîta (1).jpg|'N quàddro inta 5° capélla in sciâ drîta (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa da Madònna de Vìgne de anònimo.jpg|A stàtoa da Madònna de Vìgne de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Vèrgine Sónta de anònimo.jpg|A Vèrgine Sónta de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - quàddro inta 5° capélla in sciâ drîta (2).jpg|'N quàddro inta 5° capélla in sciâ drîta (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da 5° capélla in sciâ drîta.jpg|O vòrto da 5° capélla in sciâ drîta </gallery> ;Drénto - Navâta de mancìnn-a <gallery widths="150" heights="150"> Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de mancìnn-a (1).jpg|Navâta de mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de mancìnn-a (2).jpg|Navâta de mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de mancìnn-a (3).jpg|Navâta de mancìnn-a (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de mancìnn-a (4).jpg|Navâta de mancìnn-a (4) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - beneitìn da navâta de mancìnn-a.jpg|Beneitìn da navâta de mancìnn-a Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - confescionâio (2).jpg|Confescionâio inta navâta de mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - confescionâio (3).jpg|Confescionâio inta navâta de mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - croxefìsso inta navâta de mancìnn-a.jpg|Croxefìsso inta navâta de mancìnn-a Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - portâ de mancìnn-a (1).jpg|Vìsta de drénto do portâ de mancìnn-a Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - sedûta.jpg|Sedûta Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Màia Vèrgine de anònimo.jpg|Stàtoa de Màia Vèrgine de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sàn Bastiàn.jpg|Stàtoa de Sàn Bastiàn Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tàrga do Toréllo D'Àste.jpg|Tàrgo do Toréllo D'Àste Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de mancìnn-a (1).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de mancìnn-a (2).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de mancìnn-a (3).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de mancìnn-a (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de mancìnn-a (4).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de mancìnn-a (4) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 1° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Vìsta da 1° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 1° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Vìsta da 1° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - artâ da 1° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Artâ da 1° capélla in sciâ mancìnn-a Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Depoxiçión de Crìsto con Sàn Càrlo de anònimo (1).jpg|Depoxiçión de Crìsto con Sàn Càrlo de anònimo (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Depoxiçión de Crìsto con Sàn Càrlo de anònimo (2).jpg|Depoxiçión de Crìsto con Sàn Càrlo de anònimo (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Depoxiçión de Crìsto con Sàn Càrlo de anònimo (3).jpg|Depoxiçión de Crìsto con Sàn Càrlo de anònimo (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sàn Pîo de anònimo.jpg|Stàtoa de Sàn Pîo de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Vìsta da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Vìsta da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Pentecòste do Zâne Carlón (1).jpg|Pentecòste do Zâne Carlón (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Pentecòste do Zâne Carlón (2).jpg|Pentecòste do Zâne Carlón (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Pentecòste do Zâne Carlón (3).jpg|Pentecòste do Zâne Carlón (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Pentecòste do Zâne Carlón (4).jpg|Pentecòste do Zâne Carlón (4) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sant'Agostìn de anònimo.jpg|Stàtoa de Sant'Agostìn de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sàn Giaçìnto de anònimo.jpg|Stàtoa de Sàn Giaçìnto de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stémma inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Stémma inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stémma inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Stémma inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tàrga inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Tàrga inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tàrga inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Tàrga inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 3° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Vìsta da 3° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 3° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Vìsta da 3° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sàn Martìn do Pòulo Oivâ.jpg|Stàtoa de Sàn Martìn do Pòulo Oivâ Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Vèrgine co-o Banbìn tra i Sànti Brìgida, Pê e Nicòlla de Tolentìn do Cézare Córte.jpg|A Vèrgine co-o Banbìn tra i Sànti Brìgida, Pê e Nicòlla de Tolentìn do Cézare Córte Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 4° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Vìsta da 4° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 4° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Vìsta da 4° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Crocifisción.jpg|Crocifisción inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - inscriçión (1).jpg|Inscriçión inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - inscriçión (2).jpg|Inscriçión inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pòrta (1).jpg|Pòrta inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pòrta (2).jpg|Pòrta inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna de Guadalupe de anònimo.jpg|Madònna de Guadalupe de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - quàddro de anònimo.jpg|Quàddro de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sant'Antönio de Pàdova de anònimo.jpg|Sant'Antönio de Pàdova de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sant'Ànna de anònimo.jpg|Sant'Ànna de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Giàcomo de anònimo.jpg|Sàn Giàcomo de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Loénso de anònimo.jpg|Sàn Loénso de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Pê de anònimo.jpg|Sàn Pê de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sànta Màia Manêna de anònimo.jpg Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sàn Giöxèppe co-o Banbìn de anònimo.jpg|Stàtoa de Sàn Giöxèppe co-o Banbìn de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 5° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Vìsta da 5° capélla in sciâ mancìnn-a Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - artâ da 5° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Artâ da 5° capélla in sciâ mancìnn-a Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pitûa inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Detàggio de 'na pitûa inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pitûa inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Detàggio de 'na pitûa inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa do Sâcro Cheu do Ferdinand Stuflesser.jpg|Stàtoa do Sâcro Cheu do Ferdinand Stuflesser Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stémma inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Stémma inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sànte Apolònia, Lìbera e Agâ de anònimo.jpg|Sànte Apolònia, Lìbera e Agâ de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tabernàcolo da 5° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Tabernàcolo da 5° capélla in sciâ mancìnn-a Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da 5° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Vòrto da 5° capélla in sciâ mancìnn-a Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Àngiou costöde de anònimo.jpg|Àngiou costöde de anònimo Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - sepùrto inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|O sepùrto alestîo inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - sepùrto inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|O sepùrto alestîo inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - sepùrto inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (3).jpg|O sepùrto alestîo inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - prezépio (1).jpg|O prezépio alestîo inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - prezépio (2).jpg|O prezépio alestîo inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - prezépio (3).jpg|O prezépio alestîo inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (3) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - prezépio (4).jpg|O prezépio alestîo inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (4) Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - prezépio (5).jpg|O prezépio alestîo inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (5) </gallery> === Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla === <gallery widths="150" heights="150"> Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - vìsta da faciâta (1) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - vìsta da faciâta (2) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - vìsta da faciâta (3) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - estèrno (1) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - estèrno (2) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - estèrno (3) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (4).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - estèrno (4) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (5).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - estèrno (5) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - crôxe.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - crôxe Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - barcón.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - barcón Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - relêuio a sô.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - relêuio a sô Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - fontànn-a.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - fontànn-a Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - rêtro (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - rêtro (1) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - rêtro (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - rêtro (2) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - canpanìn (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - canpanìn (1) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - canpanìn (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - canpanìn (2) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - portâ.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - portâ Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - intèrno (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - intèrno (1) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - intèrno (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - intèrno (2) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - intèrno (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - intèrno (3) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - intèrno (4).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - intèrno (4) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (1) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (2) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (3) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (4).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (4) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (5).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (5) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (6).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (6) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (7).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (7) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pitûe (1) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pitûe (2) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pitûe (3) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (4).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pitûe (4) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (5).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pitûe (5) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - lantèrna.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - lantèrna Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - sofîta.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - sofîta Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - beneitìn.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - beneitìn Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - basoriliêvo.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - basoriliêvo Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - ciàppa.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - ciàppa Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - stàtoa (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - stàtoa (1) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - stàtoa (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - stàtoa (2) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - stàtoa (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - stàtoa (3) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - stàtoa (4).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - stàtoa (4) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - stàtoa (5).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - stàtoa (5) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - croxefìsso (1) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - croxefìsso (2) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - croxefìsso (3) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (4).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - croxefìsso (4) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (5).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - croxefìsso (5) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pórta (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pòrta (1) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pórta (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pòrta (2) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pórta (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pòrta (3) Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - sunagìn da méssa.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - sunagìn da méssa </gallery> <gallery widths="150" heights="150"> Crôxe de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta da crôxe de Sàn Pê in Varatèlla con panoràmma in sce Lêua e O Borghétto (1). Crôxe de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta da crôxe de Sàn Pê in Varatèlla con panoràmma in sce Lêua e O Borghétto (2). Strafîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - montànte (1).jpg|Un di montànti da vêgia strafîa de Sàn Pê in Varatèlla da-arénte a l'abaçîa (1). Strafîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - montànte (2).jpg|Un di montànti da vêgia strafîa de Sàn Pê in Varatèlla da-arénte a l'abaçîa (2). </gallery> === Santoâio de Sànta Luçîa === <gallery widths="150" heights="150"> Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta da-a muatêa ch'a ghe mónta (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta da-a muatêa ch'a ghe mónta (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - faciâta (1).jpg|A faciâta (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - faciâta (2).jpg|A faciâta (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - faciâta (3).jpg|A faciâta (3) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - Martìrio de Sànta Luçîa do Gêumo Grafìgna (1).jpg|I rèsto do ''Martìrio de Sànta Luçîa'' do Gêumo Grafìgna (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - Martìrio de Sànta Luçîa do Gêumo Grafìgna (2).jpg|I rèsto do ''Martìrio de Sànta Luçîa'' do Gêumo Grafìgna (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - portâ.jpg|O portâ Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - canpanìn (1).jpg|Vìsta do canpanìn (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - canpanìn (2).jpg|Vìsta do canpanìn (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - canpanìn (3).jpg|Vìsta do canpanìn (3) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - crôxe in sciô canpanìn (1).jpg|A crôxe in sciô canpanìn (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - crôxe in sciô canpanìn (2).jpg|A crôxe in sciô canpanìn (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - ciasâ.jpg|Vìsta do ciasâ Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - capelétta (1).jpg|Vìsta de l'ecs-capelétta (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - capelétta (2).jpg|Vìsta de l'ecs-capelétta (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - capelétta (3).jpg|Vìsta de l'ecs-capelétta (3) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - capelétta (4).jpg|Vìsta de l'ecs-capelétta (4) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - capelétta (5).jpg|Vìsta de l'ecs-capelétta (5) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - rastéllo.jpg|O rastéllo Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - portâ do ciasâ (1).jpg|O portâ do ciasâ (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - portâ do ciasâ (2).jpg|O portâ do ciasâ (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - portâ do ciasâ (3).jpg|O portâ do ciasâ (3) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - portâ do ciasâ (4).jpg|O portâ do ciasâ (4) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - crôxe in sciô portâ do ciasâ.jpg|A crôxe in sciô portâ do ciasâ Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - riseu do ciasâ (1).jpg|O riseu do ciasâ Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - riseu do ciasâ (1).jpg|O riseu do ciasâ, detàggio co-in tòcco de dæta Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - câza de l'ermìtto (1).jpg|A câza de l'ermìtto (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - câza de l'ermìtto (2).jpg|A câza de l'ermìtto (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - câza de l'ermìtto (3).jpg|A câza de l'ermìtto (3) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - çiprèsci (1).jpg|I çiprèsci into ciasâ (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - çiprèsci (2).jpg|I çiprèsci into ciasâ (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - çiprèsci (3).jpg|I çiprèsci into ciasâ (3) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vàsca.jpg|'Na vàsca into ciasâ Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - miâgión do ciasâ (1).jpg|O miâgión ch'o l'arêze o ciasâ (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - miâgión do ciasâ (2).jpg|O miâgión ch'o l'arêze o ciasâ (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta de Toiràn.jpg|Panoràmma de Toiràn da-o ciasâ Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo </gallery> <gallery widths="150" heights="150"> Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto (1).jpg|Vìsta do drénto (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto (2).jpg|Vìsta do drénto (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto (3).jpg|Vìsta do drénto (3) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto (4).jpg|Vìsta do drénto (4) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto (5).jpg|Vìsta do drénto (5) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (1).jpg|Vìsta de artâ (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (2).jpg|Vìsta de artâ (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (3).jpg|Vìsta de artâ (3) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (4).jpg|Vìsta de artâ (4) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (5).jpg|Vìsta de artâ (5) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (6).jpg|Vìsta de artâ (6) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (7).jpg|Vìsta de artâ (7) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (1).jpg|A stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (2).jpg|A stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (3).jpg|A stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (3) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - tabella secretarum.jpg|'Na ''tabella secretarum'' Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - statoìnn-a (1).jpg|'Na statoìnn-a (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - statoìnn-a (2).jpg|'Na statoìnn-a (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - scainâ (1).jpg|Scainâ (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - scainâ (2).jpg|Scainâ (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - Sant'Agâ e Sant'Apolònia de l'Agostìn Oxìlia.jpg|Vìsta de Sant'Agâ e Sant'Apolònia de l'Agostìn Oxìlia Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - capelétta de Sant'Agâ e Sant'Apolònia.jpg|Capelétta de Sant'Agâ e Sant'Apolònia Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - crôxe da capelétta de Sant'Agâ e Sant'Apolònia.jpg|Crôxe da capelétta de Sant'Agâ e Sant'Apolònia Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - riseu (1).jpg|O riseu (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - riseu (2).jpg|O riseu (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - beneitìn (1).jpg|Un di beneitìn (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - beneitìn (2).jpg|Un di beneitìn (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - beneitìn (3).jpg|Un di beneitìn (3) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - beneitìn (4).jpg|Un di beneitìn (4) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - crôxe.jpg|'Na crôxe Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto da câza de l'ermìtto (1).jpg|Vìsta do drénto da câza de l'ermìtto (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto da câza de l'ermìtto (2).jpg|Vìsta do drénto da câza de l'ermìtto (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto da câza de l'ermìtto (3).jpg|Vìsta do drénto da câza de l'ermìtto (3) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto da câza de l'ermìtto (4).jpg|Vìsta do drénto da câza de l'ermìtto (4) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - miâgia.jpg|A miâgia darê l'artâ Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - fîgo.jpg|'N fîgo Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - pasàggio pi-â gròtta (1).jpg|Pasàggio pi-â gròtta (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - pasàggio pi-â gròtta (2).jpg|Pasàggio pi-â gròtta (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - pósso de Sànta Luçîa (1).jpg|O pósso de Sànta Luçîa (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - pósso de Sànta Luçîa (2).jpg|O pósso de Sànta Luçîa (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - sagrestîa (1).jpg|Vìsta da sagrestîa (1) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - sagrestîa (2).jpg|Vìsta da sagrestîa (2) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - sagrestîa (3).jpg|Vìsta da sagrestîa (3) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - sagrestîa (4).jpg|Vìsta da sagrestîa (4) Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - sagrestîa (5).jpg|Vìsta da sagrestîa (5) </gallery> === Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta === <gallery widths="150" heights="150"> Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (1) Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (2) Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (3) Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (4) Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (5) Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (6) Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (7).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (7) Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - barcón (1).jpg|Vìsta de 'n barcón de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (1) Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - barcón (2).jpg|Vìsta de 'n barcón de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (2) Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - barcón (3).jpg|Vìsta de 'n barcón de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (3) Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - barcón (4).jpg|Vìsta de 'n barcón de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (4) Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - crôxe.jpg|Vìsta da crôxe in çìmma a l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina </gallery> === Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe === <gallery widths="150" heights="150"> Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - cópola (1).jpg|A cópola (1) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - cópola (2).jpg|A cópola (2) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - barcón.jpg|Barcón in sciâ faciâta Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - barcón muòu.jpg|Barcón muòu Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - drénto (1).jpg|Vìsta de drénto Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - artâ (1).jpg|Vìsta de l'artâ (1) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - artâ (2).jpg|Vìsta de l'artâ (2) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - artâ (3).jpg|Vìsta de l'artâ (3) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - quàddro do Trànxito de Sàn Giöxéppe (1).jpg|O quàddro do Trànxito de Sàn Giöxéppe (1) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - quàddro do Trànxito de Sàn Giöxéppe (2).jpg|O quàddro do Trànxito de Sàn Giöxéppe (2) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - stùcchi (1).jpg|I stùcchi in çìmma a l'artâ (1) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - stùcchi (2).jpg|I stùcchi in çìmma a l'artâ (2) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - stùcchi (3).jpg|I stùcchi in çìmma a l'artâ (3) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - baléuistra (1).jpg|A baléuistra depoî l'artâ (1) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - baléuistra (2).jpg|A baléuistra depoî l'artâ (2) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - stémma in sciâ baléuistra (1).jpg|Stémma in sciâ baléuistra (1) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - stémma in sciâ baléuistra (2).jpg|Stémma in sciâ baléuistra (2) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - quàddro.jpg|In quàddro Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - nìccio (1).jpg|Nìccio (1) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - nìccio (2).jpg|Nìccio (2) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - nìccio (3).jpg|Nìccio (3) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - nìccio (4).jpg|Nìccio (4) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - beneitìn (1).jpg|Beneitìn (1) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - beneitìn (2).jpg|Beneitìn (2) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - stémma.jpg|Stémma in sciâ controfaciâta Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - tàrga a-o Giöxéppe Pòlla.jpg|Tàrga a-o Giöxéppe Pòlla Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - cópola (3).jpg|A cópola de drénto (1) Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - cópola (4).jpg|A cópola de drénto (2) </gallery> == Architetûe civîli == === Pónte de Giaire === <gallery widths="150" heights="150"> Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta do pónte (1) Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta do pónte (2) Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta do pónte (3) Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta do pónte (4) Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta do pónte (5) Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta do pónte (6) Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (7).jpg|Vìsta do pónte (7) Pónte de Giaire (Toiràn) - arcâ (1).jpg|Vìsta de unn-a de arcæ (1) Pónte de Giaire (Toiràn) - arcâ (2).jpg|Vìsta de unn-a de arcæ (2) Pónte de Giaire (Toiràn) - arcâ (3).jpg|Vìsta de unn-a de arcæ (3) Pónte de Giaire (Toiràn) - pilón (1).jpg|Un di piloìn (1) Pónte de Giaire (Toiràn) - pilón (2).jpg|Un di piloìn (2) Pónte de Giaire (Toiràn) - pilón (3).jpg|Un di piloìn (3) Pónte de Giaire (Toiràn) - pilón (4).jpg|Un di piloìn (4) Pónte de Giaire (Toiràn) - stràdda (1).jpg|A stràdda in sciô pónte (1) Pónte de Giaire (Toiràn) - stràdda (2).jpg|A stràdda in sciô pónte (2) Pónte de Giaire (Toiràn) - stràdda (3).jpg|A stràdda in sciô pónte (3) Pónte de Giaire (Toiràn) - stràdda (4).jpg|A stràdda in sciô pónte (4) Pónte de Giaire (Toiràn) - capelétta.jpg|A capelétta Pónte de Giaire (Toiràn) - ciapélle dipìnte.jpg|E ciapélle dipìnte da capelétta Pónte de Giaire (Toiràn) - nìccio.jpg|O nìccio inta capelétta Pónte de Giaire (Toiràn) - stàtoa.jpg|A stàtoa da Madònna Pónte de Giaire (Toiràn) - crôxe (1).jpg|A crôxe in sciô pónte (1) Pónte de Giaire (Toiràn) - crôxe (2).jpg|A crôxe in sciô pónte (2) Pónte de Giaire (Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga votîva </gallery> === Tôre do Pàrco do Marchéize === <gallery widths="150" heights="150"> Tôre do Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Tôre do Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Tôre do Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Tôre do Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Tôre do Pàrco do Marchéize (Toiràn) - pòrta.jpg|Pòrta Tôre do Pàrco do Marchéize (Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga </gallery> === Bêo de l'ægoa câda (''Beu de l'äiva cäda'') === <gallery widths="150" heights="150"> Bêo de l'ægoa câda (Moìn, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Bêo de l'ægoa câda (Moìn, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Bêo de l'ægoa câda (Moìn, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) </gallery> === Palaçétto do Spòrt "Roberto Giuliano" === <gallery widths="150" heights="150"> Palaçétto do Spòrt 'Roberto Giuliano' (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Palaçétto do Spòrt 'Roberto Giuliano' (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Palaçétto do Spòrt 'Roberto Giuliano' (Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga Canpétto da balón (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Canpétto da balón da-arénte (1) Canpétto da balón (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Canpétto da balón da-arénte (2) </gallery> == Ciàsse == === Ciàssa Præ Giàcomo Röba === <gallery widths="150" heights="150"> Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - chinòlla de l'antîga céive (1).jpg|Chinòlla de l'antîga céive (1) Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - chinòlla de l'antîga céive (2).jpg|Chinòlla de l'antîga céive (2) Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - prîa da gónbo (1).jpg|Prîa da gónbo (1) Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - prîa da gónbo (2).jpg|Prîa da gónbo (2) Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - prîa da gónbo (3).jpg|Prîa da gónbo (3) Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - prîa da gónbo (4).jpg|Prîa da gónbo (4) </gallery> === Ciàssa Cavagêi de Vitöio Véneto === <gallery widths="150" heights="150"> Ciàssa Cavagêi de Vitöio Véneto (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ciàssa Cavagêi de Vitöio Véneto (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> === Ciasâ Eoröpa === <gallery widths="150" heights="150"> Ciasâ Eoröpa (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Ciasâ Eoröpa (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ciasâ Eoröpa (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> === Làrgo Carabinê d'Itàlia === <gallery widths="150" heights="150"> Làrgo Carabinê d'Itàlia (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Làrgo Carabinê d'Itàlia (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Làrgo Carabinê d'Itàlia (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> === Làrgo do Marchéize === <gallery widths="150" heights="150"> Làrgo do Marchéize (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Làrgo do Marchéize (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Làrgo do Marchéize (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> == Stràdde == === Stràdda de l'Àldo Möo === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda de l'Àldo Möo (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda de l'Àldo Möo (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda de l'Àldo Möo (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda de l'Àldo Möo (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda de l'Àldo Möo e Stràdda Urivei (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo con quéllo de Stràdda Urivei </gallery> === Stràdda do Bàccio Manoælo Mainêri === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda do Bàccio Manoælo Mainêri (Toiràn) - tàrga a-o Bàccio Manoælo Mainêri (1).jpg|Tàrga a-o Bàccio Manoælo Mainêri in sciâ sò câza patèrna (1) Stràdda do Bàccio Manoælo Mainêri (Toiràn) - tàrga a-o Bàccio Manoælo Mainêri (2).jpg|Tàrga a-o Bàccio Manoælo Mainêri in sciâ sò câza patèrna (2) </gallery> === Stràdda Boisàn === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Boisàn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Boisàn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda Boisàn (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda Boisàn (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda Boisàn (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) Stràdda Boisàn (Toiràn) - panoràmma do céntro.jpg|Panoràmma do céntro pigiòu da-a Stràdda Boisàn Stràdda Boisàn (Toiràn) - valàdda do Varatèlla.jpg|A valàdda do Varatèlla vìsta da-a Stràdda Boisàn Stràdda Boisàn (Toiràn) - fermâta de corêe.jpg|A fermâta de corêe </gallery> === Stràdda Boschéi === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Boschéi (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Boschéi (Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta </gallery> === Stràdda Cadûti pi-â pâxe === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Cadûti pi-â pâxe (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Cadûti pi-â pâxe (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Cadûti pi-â pâxe (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> === Stràdda Canavê === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Canavê (Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda Canavê (Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda Canavê (Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta </gallery> === Stràdda do Carétto === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda do Carétto (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda do Carétto (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda do Carétto (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> === Stràdda Ciàppe === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Ciàppe (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Ciàppe (Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta </gallery> === Stràdda a-e Gròtte === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - cartélli.jpg|Cartélli vàrri Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - cartéllo de gròtte (1).jpg|Cartéllo de gròtte (1) Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - cartéllo de gròtte (2).jpg|Cartéllo de gròtte (2) Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - cartéllo do sentê de Tære Âte.jpg|Cartéllo do sentê de Tære Âte </gallery> === Stràdda de Mónte Aû === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda de Mónte Aû (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda de Mónte Aû (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta </gallery> === Stràdda Nevàlle === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Nevàlle (Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda Nevàlle (Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda Nevàlle (Toiràn) - cartélli da stràdda e do sentê de Tære Âte.jpg|Cartélli da stràdda e do sentê de Tære Âte Stràdda Nevàlle (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Nevàlle (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda Nevàlle (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda Nevàlle (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) </gallery> === Stràdda Pommiers === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Pommiers (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Pommiers (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Pommiers (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> === Región Ròcca === <gallery widths="150" heights="150"> Región Ròcca (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Región Ròcca (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Región Ròcca (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> === Stràdda do Sàn Françésco d'Asîzi === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda do Sàn Françésco d'Asîzi (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda do Sàn Françésco d'Asîzi (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta </gallery> === Stràdda do Toràcco === <gallery widths="150" heights="150"> Madonétta da Dormitio Mariae (Toiràn) - vìsta (1).JPG|Madonétta da Dormitio Mariae (1) Madonétta da Dormitio Mariae (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Madonétta da Dormitio Mariae (2) Madonétta da Dormitio Mariae (Toiràn) - detàggio (1).jpg|Madonétta da Dormitio Mariae (3) Madonétta da Dormitio Mariae (Toiràn) - detàggio (2).jpg|Madonétta da Dormitio Mariae (4) </gallery> === Stràdda Urivei === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Urivei (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Urivei (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Urivei (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda Urivei (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda Urivei (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda Urivei (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) </gallery> === Stràdda do Vitöio Manoælo II === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda do Vitöio Manoælo II (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda do Vitöio Manoælo II (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda do Vitöio Manoælo II (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> === Stràdda de Zenèstre === <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda de Zenèstre (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda de Zenèstre (Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta </gallery> === Stradón pe Sàn Pê === <gallery widths="150" heights="150"> Stradón pe Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stradón pe Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stradón pe Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) </gallery> === Stradón (SP60) === <gallery widths="150" heights="150"> SP60 (Toiràn) - tàrga comemoratîva (1).jpg|Tàrga comemoratîva a regordâne l'avertûa (1) SP60 (Toiràn) - tàrga comemoratîva (2).jpg|Tàrga comemoratîva a regordâne l'avertûa (2) </gallery> === Sentê Zôvo de Toiràn-Sàn Pê === <gallery widths="150" heights="150"> Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - préiza do condûto (1).jpg|Préiza do condûto (1) Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - préiza do condûto (2).jpg|Préiza do condûto (2) Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - cartéllo pi-â Cà du Fò.jpg|Cartéllo pi-â Cà du Fò Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - cartéllo pò-u Sâto do Lô e a Vàlle.jpg|Cartéllo pò-u Sâto do Lô e a Vàlle </gallery> === Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn === <gallery widths="150" heights="150"> Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) </gallery> === Sentê/Muatêa de Sànta Luçîa === <gallery widths="150" heights="150"> Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo in çìmma a-a muatêa Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo a-o coménso da muatêa Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6) Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (7).jpg|Vìsta (7) Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (8).jpg|Vìsta (8) Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (9).jpg|Vìsta (9) Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta da Ròcca Barbêna.jpg|Vìsta da Ròcca Barbêna da-a muatêa Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta da Vàlle do Varatèlla.jpg|Vìsta da Vàlle do Varatèlla da-a muatêa Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - ségno do sentê de Tære Âte.jpg|Ségno do sentê de Tære Âte </gallery> == Giardìn == === Giardìn do Zâne Andrîa Còrso === <gallery widths="150" heights="150"> Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - tàrga (1).jpg|Tàrga (1) Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - tàrga (2).jpg|Tàrga (2) Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - mêua.jpg|Mêua Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - fontanétta.jpg|Fontanétta </gallery> === Pàrco do Marchéize === <gallery widths="150" heights="150"> Pàrco do Marchéize (Toiràn) - intrâ.jpg|L'intrâ Pàrco do Marchéize (Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) </gallery> === Giardìn Pommiers === <gallery widths="150" heights="150"> Giardìn Pommiers (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Giardìn Pommiers (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Giardìn Pommiers (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Giardìn Pommiers (Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga </gallery> === Pàrco de Àrboe === <gallery widths="150" heights="150"> Pàrco de Àrboe (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Pàrco de Àrboe (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> == Borgæ == === Baresción (''Baresciùn'') === <gallery widths="150" heights="150"> Baresción (Toiràn) - panoràmma (1).jpg|Panoràmma (1) Baresción (Toiràn) - panoràmma (2).jpg|Panoràmma (2) Baresción (Toiràn) - panoràmma (3).jpg|Panoràmma (3) Baresción (Toiràn) - panoràmma (4).jpg|Panoràmma (4) </gallery> ==== Capélla de Sàn Ròcco ==== <gallery widths="150" heights="150"> Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (1).jpg|Faciâta (1) Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (2).jpg|Faciâta (2) Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (3).jpg|Faciâta (3) Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (4).jpg|Faciâta (4) Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (5).jpg|Faciâta (5) Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - pitûa de Sàn Ròcco.jpg|Pitûa de Sàn Ròcco Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - pitûa de Sàn Pê.jpg|Pitûa de Sàn Pê Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - portâ.jpg|O portâ Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - riseu.jpg|O riseu Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - stàtoa.jpg|Stàtoa da Madònna in sciâ faciâta Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - crôxe in sciâ faciâta.jpg|Crôxe in sciâ faciâta Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - barcón (1).jpg|Barcón in sciâ faciâta (1) Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - barcón (2).jpg|Barcón in sciâ faciâta (2) Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - barcón (3).jpg|Barcón in sciâ faciâta (3) Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - canpanìn.jpg|Canpanìn Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - canpànn-a.jpg|Canpànn-a Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - crôxe in sciô canpanìn.jpg|Crôxe in sciô canpanìn Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - derê (1).jpg|O derê (1) Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - derê (2).jpg|O derê (2) Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - derê (3).jpg|O derê (3) Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - prezépio (1).jpg|O prezépio (1) Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - prezépio (2).jpg|O prezépio (2) </gallery> ==== ''Gumbu de Baresciun'' ==== <gallery widths="150" heights="150"> Tréuggio (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Tréuggio (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Tréuggio (Baresción, Toiràn) - dæta.jpg|Dæta Tréuggio (Baresción, Toiràn) - sbaraménto.jpg|Sbaraménto </gallery> ==== Tréuggio de Baresción ==== <gallery widths="150" heights="150"> Roìnn-e do gónbo (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Roìnn-e do gónbo (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Roìnn-e do gónbo (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) </gallery> ==== Ciàssa Præ Fabrìçio Fàbris ==== <gallery widths="150" heights="150"> Ciàssa Præ Fabrìçio Fàbris (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Ciàssa Præ Fabrìçio Fàbris (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ciàssa Præ Fabrìçio Fàbris (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Ciàssa Præ Fabrìçio Fàbris (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) </gallery> ==== Ciasâ da Madònna da Goàrdia ==== <gallery widths="150" heights="150"> Ciasâ da Madònna da Goàrdia (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Ciasâ da Madònna da Goàrdia (Baresción, Toiràn) - fontanétta.jpg|Fontanétta Ciasâ da Madònna da Goàrdia (Baresción, Toiràn) - travèrsa (1).jpg|Travèrsa (1) Ciasâ da Madònna da Goàrdia (Baresción, Toiràn) - travèrsa (2).jpg|Travèrsa (2) Ciasâ da Madònna da Goàrdia (Baresción, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta </gallery> ==== Ciàssa Giàcomo Panìssa ==== <gallery widths="150" heights="150"> Ciàssa Giàcomo Panìssa (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Ciàssa Giàcomo Panìssa (Baresción, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta </gallery> ==== Ciàssa de Sàn Ròcco ==== <gallery widths="150" heights="150"> Ciàssa de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Ciàssa de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - madonétta.jpg|Madonétta Ciàssa de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - relêuio a sô.jpg|Relêuio a sô Ciàssa de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ciàssa de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Ciàssa de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) </gallery> ==== Stràdda Balestrìn ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - cartéllo do carogétto laterâle.jpg|Cartéllo do carogétto laterâle Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda Balestrìn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (5) Stràdda Balestrìn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (6) Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - travèrsa a mónte (1).jpg|Travèrsa a mónte (1) Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - travèrsa a mónte (2).jpg|Travèrsa a mónte (2) Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - relêuio a sô.jpg|Relêuio a sô Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (1).jpg|Carogétto laterâle (1) Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (2).jpg|Carogétto laterâle (2) Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (3).jpg|Carogétto laterâle (3) Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (4).jpg|Carogétto laterâle (4) Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (5).jpg|Carogétto laterâle (5) Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - basorilêvo da Madònna co-o Banbìn.jpg|Basorilêvo da Madònna co-o Banbìn Stràdda Balestrìn (Toiràn) - cartélli.jpg|Cartélli Stràdda Balestrìn (Toiràn) - fermâta de corêe.jpg|Fermâta de corêe </gallery> ==== Stràdda Bandiàsse ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - pónte in sciô Riàn de Baresción (1).jpg|Vìsta do pónte in sciô Riàn de Baresción (1) Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - pónte in sciô Riàn de Baresción (2).jpg|Vìsta do pónte in sciô Riàn de Baresción (2) Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - pónte in sciô Riàn de Baresción (3).jpg|Vìsta do pónte in sciô Riàn de Baresción (3) </gallery> ==== Caróggio Baresción ==== <gallery widths="150" heights="150"> Caróggio Baresción (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Caróggio Baresción (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Caróggio Baresción (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Caróggio Baresción (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Caróggio Baresción (Baresción, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Caróggio Baresción (Baresción, Toiràn) - targhétta in léngoa lìgure.jpg|Targhétta in léngoa lìgure </gallery> ==== Stràdda Böro ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Böro (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Böro (Baresción, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta </gallery> ==== Stràdda Capelétta ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Capelétta (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Capelétta (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Capelétta (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> ==== Stràdda Cavour ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (7).jpg|Vìsta (7) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (8).jpg|Vìsta (8) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (9).jpg|Vìsta (9) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (10).jpg|Vìsta (10) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (11).jpg|Vìsta (11) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - cartéllo de Baresción.jpg|Cartéllo de Baresción Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - cartéllo (3).jpg|Cartéllo (3) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - èrco (1).jpg|'N èrco (1) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - èrco (2).jpg|'N èrco (2) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - èrco (3).jpg|'N èrco (3) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - èrco (4).jpg|'N èrco (4) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - fontànn-a da Ròggia (1).jpg|Fontànn-a da Ròggia (1) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - fontànn-a da Ròggia (2).jpg|Fontànn-a da Ròggia (2) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - nîo.jpg|'N nîo Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - cartéllo carogétto cìvichi 33-39.jpg|Cartéllo carogétto cìvichi 33-39 Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto cìvichi 33-39 (1).jpg|Carogétto cìvichi 33-39 (1) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto cìvichi 33-39 (2).jpg|Carogétto cìvichi 33-39 (2) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto cìvichi 33-39 (3).jpg|Carogétto cìvichi 33-39 (3) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (1).jpg|Carogétto laterâle (1) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (2).jpg|Carogétto laterâle (2) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (3).jpg|Carogétto laterâle (3) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle de mónte (1).jpg|Carogétto laterâle de mónte (1) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle de mónte (2).jpg|Carogétto laterâle de mónte (2) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle de mónte (3).jpg|Carogétto laterâle de mónte (3) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - travèrsa (1).jpg|'Na travèrsa (1) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - travèrsa (2).jpg|'Na travèrsa (2) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - travèrsa pe Stràdda Balestrìn (1).jpg|A travèrsa pe Stràdda Balestrìn (1) Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - travèrsa pe Stràdda Balestrìn (2).jpg|A travèrsa pe Stràdda Balestrìn (2) </gallery> ==== Caróggio Fàsce ==== <gallery widths="150" heights="150"> Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - èrco.jpg|'N èrco Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - madonétta.jpg|'Na madonétta Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) </gallery> ==== Stràdda di Proéi ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda di Proéi (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda di Proéi (Baresción, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta </gallery> ==== Stràdda Riàn Fìn ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Riàn Fìn (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Riàn Fìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Riàn Fìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> === Bràia (''Braia'') === ==== Gêxa da Madònna do Rozâio ==== <gallery widths="150" heights="150"> Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (1).jpg|Vìsta do fêua (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (2).jpg|Vìsta do fêua (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (3).jpg|Vìsta do fêua (3) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (4).jpg|Vìsta do fêua (4) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (5).jpg|Vìsta do fêua (5) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (6).jpg|Vìsta pigiâ da-o pónte de Stràdda Varatèlla Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - portâ (1).jpg|O portâ (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - portâ (2).jpg|O portâ (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - portâ (3).jpg|O portâ (3) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - barcón (1).jpg|Barcoìn da faciâta (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - barcón (2).jpg|Barcoìn da faciâta (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - canpanìn (1).jpg|Canpanìn (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - canpanìn (2).jpg|Canpanìn (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - canpanìn (3).jpg|Canpanìn (3) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - derê (1).jpg|Derê (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - derê (2).jpg|Derê (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - drénto (1).jpg|Vìsta do drénto (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - drénto (2).jpg|Vìsta do drénto (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - vòrto.jpg|Vìsta do vòrto Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ prinçipâ (1).jpg|L'artâ prinçipâ (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ prinçipâ (2).jpg|L'artâ prinçipâ (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ prinçipâ (3).jpg|L'artâ prinçipâ (3) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ prinçipâ (4).jpg|L'artâ prinçipâ (4) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ prinçipâ (5).jpg|L'artâ prinçipâ (5) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - stémma in sce l'artâ prinçipâ.jpg|Stémma in sce l'artâ prinçipâ Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - tabernàcolo.jpg|Vìsta do tabernàcolo de l'artâ prinçipâ Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - croxefìsso.jpg|Croxefìsso in sce l'artâ Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - baléuistra (1).jpg|A baléuistra depoî l'artâ prinçipâ (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - baléuistra (2).jpg|A baléuistra depoî l'artâ prinçipâ (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - cöo (1).jpg|Cöo (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - cöo (2).jpg|Cöo (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - zenogiatöio.jpg|'N zenogiatöio Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - 1° capélla in sciâ drîta.jpg|1° capélla in sciâ drîta Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 1° capélla in sciâ drîta.jpg|Artâ da 1° capélla in sciâ drîta Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - quàddro (2).jpg|Quàddro inta ° capélla in sciâ drîta Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - stàtoa de Sànta Catænn-a.jpg|Stàtoa de Sànta Catænn-a Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - 2° capélla in sciâ drîta.jpg|2° capélla in sciâ drîta Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ drîta (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ drîta (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - stàtoa de Sàn Pê in Glòria do Zâne Batìsta Drâgo (1).jpg|Stàtoa de Sàn Pê in Glòria do Zâne Batìsta Drâgo (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - stàtoa de Sàn Pê in Glòria do Zâne Batìsta Drâgo (2).jpg|Stàtoa de Sàn Pê in Glòria do Zâne Batìsta Drâgo (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - 1° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|1° capélla in sciâ mancìnn-a Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - confescionâio (1).jpg|Confescionâio (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - confescionâio (2).jpg|Confescionâio (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - 2° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|2° capélla in sciâ mancìnn-a Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (3).jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (3) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (4).jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (4) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - quàddro (1).jpg|Quàddro inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - stàtoa de Madònna do Rozâio co-o Banbìn de anònimo (1).jpg|Stàtoa de Madònna do Rozâio co-o Banbìn de anònimo (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - stàtoa de Madònna do Rozâio co-o Banbìn de anònimo (2).jpg|Stàtoa de Madònna do Rozâio co-o Banbìn de anònimo (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - nìccio (1).jpg|Nìccio (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - nìccio (2).jpg|Nìccio (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - controfaciâta (1).jpg|Controfaciâta (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - controfaciâta (2).jpg|Controfaciâta (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - òrgano.jpg|L'òrgano Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - beneitìn (1).jpg|Beneitìn (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - beneitìn (2).jpg|Beneitìn (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - lantèrna (1).jpg|Lantèrna (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - lantèrna (2).jpg|Lantèrna (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - pòrta.jpg|'Na pòrta Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - càscia da procesción.jpg|'Na càscia da procesción Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - cavalétti da procesción.jpg|Di cavalétti da procesción Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (1).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (1) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (2).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (2) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (3).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (3) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (4).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (4) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (5).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (5) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (6).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (6) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (7).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (7) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (8).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (8) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (9).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (9) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (10).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (10) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (11).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (11) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (12).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (12) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (13).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (13) Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (14).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (14) </gallery> ==== Pàrco Rosciàn ==== <gallery widths="150" heights="150"> Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - fontanétta.jpg|Fontanétta Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - intrâ.jpg|Intrâ Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - pìn.jpg|Pìn Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) </gallery> ==== Pòste ==== <gallery widths="150" heights="150"> Scàgno de Pòste (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Scàgno de Pòste (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> ==== Schêue 'Agnéize Garasìn' e 'Giöxèppe Pòlla' ==== <gallery widths="150" heights="150"> Schêue 'Agnéize Garasìn' e 'Giöxèppe Pòlla' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|Schêue 'Agnéize Garasìn' e 'Giöxèppe Pòlla' Schêue 'Agnéize Garasìn' (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo de schêue 'Agnéize Garasìn' Schêue 'Giöxèppe Pòlla' (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo de schêue 'Giöxèppe Pòlla' </gallery> ==== Schêue 'Eogénio Montâ' ==== <gallery widths="150" heights="150"> Schêue 'Eogénio Montâ' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta Schêue 'Eogénio Montâ' (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo </gallery> ==== Làrgo 12 Agósto 1944 ==== <gallery widths="150" heights="150"> Làrgo 12 Agósto 1944 (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Làrgo 12 Agósto 1944 (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Làrgo 12 Agósto 1944 (Bràia, Toiràn) - cartéllo (3).jpg|Cartéllo (3) Làrgo 12 Agósto 1944 (Bràia, Toiràn) - cartéllo (4).jpg|Cartéllo (4) Làrgo 12 Agósto 1944 (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Làrgo 12 Agósto 1944 (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> ==== Làrgo Lusciàndro Provàggi ==== <gallery widths="150" heights="150"> Làrgo Lusciàndro Provàggi (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Làrgo Lusciàndro Provàggi (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Làrgo Lusciàndro Provàggi (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> ==== Làrgo di Moìn ==== <gallery widths="150" heights="150"> Làrgo di Moìn (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Làrgo di Moìn (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Làrgo di Moìn (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> ==== Ciàssa Càrlo Tagiafîgo ==== <gallery widths="150" heights="150"> Ciàssa Càrlo Tagiafîgo (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Ciàssa Càrlo Tagiafîgo (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ciàssa Càrlo Tagiafîgo (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> ==== Ciàssa da Fascétta ==== <gallery widths="150" heights="150"> Ciàssa da Fascétta (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Ciàssa da Fascétta (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ciàssa da Fascétta (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> ==== Ciàssa do Cantón ==== <gallery widths="150" heights="150"> Ciàssa do Cantón (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Ciàssa do Cantón (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ciàssa do Cantón (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Ciàssa do Cantón (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Ciàssa do Cantón e Stràdda a-a Certôza (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo </gallery> ==== Ciàssa Giöxèppe Corâdo ==== <gallery widths="150" heights="150"> Ciàssa Giöxèppe Corâdo (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Ciàssa Giöxèppe Corâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ciàssa Giöxèppe Corâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Ciàssa Giöxèppe Corâdo e Màrio Cénnamo (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo </gallery> ==== Ciàssa Màrio Cénnamo ==== <gallery widths="150" heights="150"> Ciàssa Màrio Cénnamo (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Ciàssa Màrio Cénnamo (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Ciàssa Màrio Cénnamo (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ciàssa Màrio Cénnamo (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> ==== Ciàssa René e Ûgo Rosciàn ==== <gallery widths="150" heights="150"> Ciàssa René e Ûgo Rosciàn (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Ciàssa René e Ûgo Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ciàssa René e Ûgo Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Ciàssa René e Ûgo Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Ciàssa René e Ûgo Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) </gallery> ==== Ciasétta Agénore Fàbbri ==== <gallery widths="150" heights="150"> Ciasétta Agénore Fàbbri (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Ciasétta Agénore Fàbbri (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Ciasétta Agénore Fàbbri (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ciasétta Agénore Fàbbri (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> ==== Stràdda da Bràia ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (7).jpg|Vìsta (7) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (8).jpg|Vìsta (8) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (9).jpg|Vìsta (9) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (10).jpg|Vìsta (10) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - carogétto laterâle (1).jpg|Carogétto laterâle (1) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - carogétto laterâle (2).jpg|Carogétto laterâle (2) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - fontanétta (1).jpg|Fontanétta (1) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - fontanétta (2).jpg|Fontanétta (2) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - inségna in léngoa lìgure (1).jpg|Inségna in léngoa lìgure (1) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - inségna in léngoa lìgure (2).jpg|Inségna in léngoa lìgure (2) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - madonétta (1).jpg|Madonétta (1) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - madonétta (2).jpg|Madonétta (2) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - madonétta (3).jpg|Madonétta (3) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - pitûa (1).jpg|Pitûa (1) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - pitûa (2).jpg|Pitûa (2) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - pitûa (3).jpg|Pitûa (3) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - portâ.jpg|Portâ Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - relêuio a sô.jpg|Relêuio a sô Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - basoriliêvo.jpg|Basoriliêvo Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - pónte in sciô Riàn de Baresción (1).jpg|Pónte in sciô Riàn de Baresción (1) Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - pónte in sciô Riàn de Baresción (2).jpg|Pónte in sciô Riàn de Baresción (2) </gallery> ==== Stràdda de l'Eogénio Montâ ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda de l'Eogénio Montâ (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda de l'Eogénio Montâ (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda de l'Eogénio Montâ (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda de l'Eogénio Montâ (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda de l'Eogénio Montâ (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda de l'Eogénio Montâ (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) </gallery> ==== Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) </gallery> ==== Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - fontanétta.jpg|Fontanétta Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) </gallery> ==== Stràdda de Giöxèppe Mazìn ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - ciapélle dipìnte.jpg|Ciapélle dipìnte Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - targhétta in léngoa lìgure.jpg|Targhétta in léngoa lìgure Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) </gallery> ==== Stràdda Varatèlla ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Varatèlla (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Varatèlla (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Varatèlla (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda Varatèlla (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda Varatèlla (Bràia, Toiràn) - pónte in sciô Varatèlla (1).jpg|Pónte in sciô Varatèlla (1) Stràdda Varatèlla (Bràia, Toiràn) - pónte in sciô Varatèlla (2).jpg|Pónte in sciô Varatèlla (2) </gallery> ==== Caróggio do Giöxèppe Colàtto ==== <gallery widths="150" heights="150"> Caróggio do Giöxèppe Colàtto (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Caróggio do Giöxèppe Colàtto (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Caróggio do Giöxèppe Colàtto (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Caróggio do Giöxèppe Colàtto (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) </gallery> === Certôza (''Certussa'') === <gallery widths="150" heights="150"> Certôza (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Canavê.jpg|Vìsta da-a Stràdda Canavê Certôza (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Certôza (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Certôza (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Certôza (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Certôza de Toiràn (Certôza, Toiràn) - lögia.jpg|'Na lögia sopravisciûa de l'antîga certôza </gallery> ==== Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli ==== <gallery widths="150" heights="150"> Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (1).jpg|A faciâta (1) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (2).jpg|A faciâta (2) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (3).jpg|A faciâta (3) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (4).jpg|A faciâta (4) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (5).jpg|A faciâta (5) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (6).jpg|A faciâta (6) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (7).jpg|A faciâta (7) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - rêtro.jpg|O derê Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - barcón (1).jpg|'N barcón (1) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - barcón (2).jpg|'N barcón (2) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - canpanìn (1).jpg|O canpanìn (1) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - canpanìn (2).jpg|O canpanìn (2) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - canpanìn (3).jpg|O canpanìn (3) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - canpanìn (4).jpg|O canpanìn (4) Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - crôxe.jpg|A crôxe e a banderòlla in çìmma a-o canpanìn Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - scìnbolo do sentê de Tære Âte.jpg|Scìnbolo do sentê de Tære Âte in sciâ miâgia da gêxa de Sàn Pê in Vìncoli </gallery> ==== Stràdda a-a Certôza ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - cartéllo (3).jpg|Cartéllo (3) Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6) Stràdda a-a Certôza (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta a-a Bràia (1) Stràdda a-a Certôza (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta a-a Bràia (2) Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - rastéllo.jpg|O rastéllo da Certôza Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - mêua e madonétta.jpg|Mêua e madonétta </gallery> ==== Stràdda XXIII Novénbre (1795) ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda XXIII Novénbre 1795 (Certôza, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda XXIII Novénbre 1795 (Certôza, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda XXIII Novénbre 1795 (Certôza, Toiràn) - nìccio.jpg|'N nìccio vêuo Stràdda XXIII Novénbre 1795 (Certôza, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda XXIII Novénbre 1795 (Certôza, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda XXIII Novénbre 1795 (Certôza, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) </gallery> === Croxâ (''Cruxà'') === <gallery widths="150" heights="150"> Croxâ (Toiràn) - vìsta da-a SP25.jpg|Vìsta da-a SP25 (1) Croxâ e scîti de d'âto (Toiràn) - vìsta da-a SP25.jpg|Vìsta da-a SP25 (2) Croxâ (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Provinciâle.jpg|Vìsta da-a Stràdda Provinciâle </gallery> ==== Capélla de Sant'Antönio Abòu ==== <gallery widths="150" heights="150"> Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - crôxe.jpg|A crôxe Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - téito (1).jpg|Téito (1) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - téito (1).jpg|Téito (2) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - drénto.jpg|Drénto Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - artâ.jpg|Artâ Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - pitûe (1).jpg|Pitûe (1) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - pitûe (2).jpg|Pitûe (2) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - pitûe (3).jpg|Pitûe (3) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - prezépio (1).jpg|O prezépio (1) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - prezépio (2).jpg|O prezépio (2) Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - prezépio (3).jpg|O prezépio (3) </gallery> ==== Stràdda Braiétta ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Braiétta (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda Braiétta (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda Braiétta (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Braiétta (Croxâ, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda Braiétta (Croxâ, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) </gallery> ==== Stràdda do Nèsto Bachétto ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - statoìnn-e.jpg|Statoìnn-e </gallery> ==== Stràdda do Pêo Zâne Garasìn ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta (1) Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - fontanétta.jpg|Fontanétta Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - madonétta.jpg|Madonétta Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - targhétta in léngoa lìgure.jpg|Targhétta in léngoa lìgure Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga </gallery> ==== Stràdda do Pêo Gêumo Mainê ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - capelétta (1).jpg|Capelétta (1) Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - capelétta (2).jpg|Capelétta (2) Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - madonétta.jpg|Madonétta </gallery> ==== Stràdda Péuzzo ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Péuzzo (Croxâ, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Péuzzo (Croxâ, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta (1) Stràdda Péuzzo (Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta (2) Stràdda Péuzzo (Croxâ, Toiràn) - relêuio a sô.jpg|'N relêuio a sô </gallery> ==== Stràdda de Sant'Antönio ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda de Sant'Antönio (Croxâ, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda de Sant'Antönio (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda de Sant'Antönio (Croxâ, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> === Dâri (''Däri'') === <gallery widths="150" heights="150"> Dâri (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Dâri (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Dâri (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Dâri (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Dâri (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) Dâri (Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6) Dâri (Toiràn) - vìsta da Ciàssa Giöxèppe Corâdo.jpg|Vìsta da Ciàssa Giöxèppe Corâdo </gallery> ==== Capélla de Sant'Ànna ==== <gallery widths="150" heights="150"> Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - faciâta (1).jpg|Faciâta (1) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - faciâta (2).jpg|Faciâta (2) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - portâ.jpg|O portâ Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - barcón (1).jpg|Barcón in sciâ faciâta (1) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - barcón (2).jpg|Barcón in sciâ faciâta (2) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - barcón (3).jpg|Barcón in sciâ faciâta (3) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - crôxe.jpg|A crôxe in çìmma a-a faciâta Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - pitûa.jpg|Rèsti de 'na pitûa in sciâ faciâta Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - canpanìn.jpg|O canpanìn a véia Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - ciâve.jpg|'Na ciâve Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - barcón muòu (1).jpg|'N barcón muòu (1) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - barcón muòu (2).jpg|'N barcón muòu (2) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - riseu.jpg|O riseu Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - drénto (1).jpg|O drénto (1) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - drénto (2).jpg|O drénto (2) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - drénto (3).jpg|O drénto (3) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - artâ (1).jpg|L'artâ (1) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - artâ (2).jpg|L'artâ (2) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - artâ (3).jpg|L'artâ (3) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - artâ (4).jpg|L'artâ (4) Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - crôxe in sce l'artâ.jpg|A crôxe in sce l'artâ Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - tabernàcolo.jpg|O tabernàcolo Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vòrto.jpg|O vòrto </gallery> ==== Stràdda Dâri ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6) </gallery> ==== Stràdda Còsta ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Còsta (Dâri, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1) Stràdda Còsta (Dâri, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2) Stràdda Còsta (Dâri, Toiràn) - cartéllo do sentê Ligùria.jpg|'N cartéllo do sentê Ligùria Stràdda Còsta (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Còsta (Dâri, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) </gallery> ==== Stràdda Boisàn (Dâri) ==== <gallery widths="150" heights="150"> Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - 5° chilòmetro da SP25.jpg|A prîa a-o 5° chilòmetro da SP25 Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - fermâta de corêe.jpg|A fermâta de corêe Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6) </gallery> ==== Sentê pe Sàn Pê ==== <gallery widths="150" heights="150"> Sentê pe Sàn Pê (Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo di sentê Sentê pe Sàn Pê (Toiràn) - prinçìpio (1).jpg|O prinçìpio do sentê pe Sàn Pê a-i mónti, a l'incrôxo co-a SP25 (1). Sentê pe Sàn Pê (Toiràn) - prinçìpio (2).jpg|O prinçìpio do sentê pe Sàn Pê a-i mónti, a l'incrôxo co-a SP25 (2). </gallery> === Moìn (''Murin'') === <gallery widths="150" heights="150"> Moìn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Moìn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Moìn (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Moìn (Toiràn) - fumaieu (1).jpg|'N vêgio fumaieu (1) Moìn (Toiràn) - fumaieu (2).jpg|'N vêgio fumaieu (2) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta da Stràdda a-a Certôza (1) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta da Stràdda a-a Certôza (2) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - portâ (1).jpg|'N portâ ch'o s'avànse in sce Stràdda a-a Certôza (1) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - portâ (2).jpg|'N portâ ch'o s'avànse in sce Stràdda a-a Certôza (2) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - ciànta gràssa.jpg|Vâzo co-ina ciànta gràssa Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - bêo.jpg|O bêo ch'o chìnn-a zu pe-a Stràdda a-a Certôza Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - mêua (1).jpg|Vêgie mêue da-o moìn desmìsso (1) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - mêua (2).jpg|Vêgie mêue da-o moìn desmìsso (2) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - mêua (3).jpg|Vêgie mêue da-o moìn desmìsso (3) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - mêua (4).jpg|Vêgie mêue da-o moìn desmìsso (4) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - mêua (5).jpg|Vêgie mêue da-o moìn desmìsso (5) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - madonétta (1).jpg|'Na madonétta (1) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - madonétta (2).jpg|'Na madonétta (2) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - madonétta (3).jpg|'Na madonétta (3) Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - madonétta (4).jpg|'Na madonétta (4) </gallery> ==== Pónte di Murin ==== <gallery widths="150" heights="150"> Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6) Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - pilón (1).jpg|Pilón (1) Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - pilón (2).jpg|Pilón (2) Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - stràdda (1).jpg|A Stràdda a-a Certôza in sciô pónte (1) Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - stràdda (2).jpg|A Stràdda a-a Certôza in sciô pónte (2) </gallery> == Giögrafîa == <gallery widths="150" heights="150"> Valón da Vàlle (Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (1).jpg|O Valón da Vàlle da-o Sâto do Lô (1) Valón da Vàlle (Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (2).jpg|O Valón da Vàlle da-o Sâto do Lô (2) </gallery> === Bæzu du Mercöiru === <gallery widths="150" heights="150"> Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (1).jpg|Vìsta da-a Pónta do Ninìn / Gîo do Vénto (1) Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (2).jpg|Vìsta da-a Pónta do Ninìn / Gîo do Vénto (2) Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (3).jpg|Vìsta da-a Pónta do Ninìn / Gîo do Vénto (3) Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o Gîo do Bardenèi (1).jpg|Vìsta da-o Gîo do Bardenèi (1) Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o Gîo do Bardenèi (2).jpg|Vìsta da-o Gîo do Bardenèi (2) Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o Gîo do Bardenèi (3).jpg|Vìsta da-o Gîo do Bardenèi (3) Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (1).jpg|Vìsta da-o Sâto do Lô (1) Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (2).jpg|Vìsta da-o Sâto do Lô (2) Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (3).jpg|Vìsta da-o Sâto do Lô (3) </gallery> === Mónte Aû === <gallery widths="150" heights="150"> Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg‎|Vìsta da-a Stràdda Sàn Pòulo de Boisàn (1) Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (2).jpg‎|Vìsta da-a Stràdda Sàn Pòulo de Boisàn (2) Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Barestìn (1).jpg|Vìsta da Barestìn (1) Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Barestìn (2).jpg|Vìsta da Barestìn (2) </gallery> === Mónte de Sàn Pê === <gallery widths="150" heights="150"> Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (1).jpg‎|Vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (1) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (2).jpg‎|Vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (2) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-a Bràia (1).jpg|Vìsta da-a Bràia (1) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-a Bràia (2).jpg|Vìsta da-a Bràia (2) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - schéuggi.jpg|Schéuggi Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (1).jpg|Vìsta da-a Pónta do Ninìn / Gîo do Vénto (1) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (2).jpg|Vìsta da-a Pónta do Ninìn / Gîo do Vénto (2) </gallery> ;Panoràmmi da-o Mónte de Sàn Pê <gallery widths="150" heights="150"> Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Pónta Alsabècchi.jpg|A Pónta Alsabècchi Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Barbêna.jpg|A Ròcca Barbêna Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Berlöria (1).jpg|A Ròcca Berlöria (1) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Berlöria (2).jpg|A Ròcca Berlöria (2) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Ciàn di Proèi.jpg|A Ròcca Ciàn di Proèi Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta de Lêua e do Borghétto (1).jpg|Lêua e O Borghétto (1) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta de Lêua e do Borghétto (2).jpg|Lêua e O Borghétto (2) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta de Toiràn.jpg|Toiràn Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Aû.jpg|O Mónte Aû Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Lìn.jpg|O Mónte Lìn Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (1).jpg|O Mónte Raviné (1) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (2).jpg|O Mónte Raviné (2) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Péuzzo de l'Àrpe.jpg|O Péuzzo de l'Àrpe Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Péuzzo Grànde.jpg|O Péuzzo Grànde Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón da Vàlle (1).jpg|O Valón da Vàlle (1) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón da Vàlle (2).jpg|O Valón da Vàlle (2) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón de Càrpe (1).jpg|O Valón de Càrpe (1) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón de Càrpe (2).jpg|O Valón de Càrpe (2) Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Zôvo de Toiràn.jpg|O Zôvo de Toiràn </gallery> === Ròcca Berlöira === <gallery widths="150" heights="150"> Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta da-o stradón pe Sàn Pê (1).jpg|Vìsta da-o stradón pe Sàn Pê (1) Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta da-o stradón pe Sàn Pê (2).jpg|Vìsta da-o stradón pe Sàn Pê (2) Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (1).jpg|Vìsta da-o Sâto do Lô (1) Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (2).jpg|Vìsta da-o Sâto do Lô (2) Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô co-a néive (1).jpg|Vìsta da-o Sâto do Lô co-a néive (1) Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô co-a néive (2).jpg|Vìsta da-o Sâto do Lô co-a néive (2) </gallery> ;Roìnn-e da Tôre <gallery widths="150" heights="150"> Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta di rèsti da tôre di sécoli in sciâ pónta (1) Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta di rèsti da tôre di sécoli in sciâ pónta (2) Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta di rèsti da tôre di sécoli in sciâ pónta (3) Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta di rèsti da tôre di sécoli in sciâ pónta (4) Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta di rèsti da tôre di sécoli in sciâ pónta (5) Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta di rèsti da tôre di sécoli in sciâ pónta (6) </gallery> ;Castelâ di Lìguri Antîghi <gallery widths="150" heights="150"> Pròu de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (1).jpg|O pròu de sótta a-a Ròcca Berlöria, dónde gh'êa 'n castelâ di Lìguri Antîghi (1) Pròu de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (2).jpg|O pròu de sótta a-a Ròcca Berlöria, dónde gh'êa 'n castelâ di Lìguri Antîghi (2) Pròu de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|O pròu de sótta a-a Ròcca Berlöria, dónde gh'êa 'n castelâ di Lìguri Antîghi (3) </gallery> === Zôvo de Toiràn === <gallery widths="150" heights="150"> Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - vìsta da mezogiórno (1).jpg|Vìsta da mezogiórno (1) Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - vìsta da mezogiórno (2).jpg|Vìsta da mezogiórno (2) Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - vìsta da tramontànn-a (1).jpg|Vìsta da tramontànn-a (1) Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - vìsta da tramontànn-a (2).jpg|Vìsta da tramontànn-a (2) Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - vìsta da-o sentê pò-u Mónte Càrmo (1).jpg|Vìsta da-o sentê pò-u Mónte Càrmo (1) Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - vìsta da-o sentê pò-u Mónte Càrmo (2).jpg|Vìsta da-o sentê pò-u Mónte Càrmo (2) Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - cartélli de sentê (1).jpg|Cartélli de sentê (1) Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - cartélli de sentê (2).jpg|Cartélli de sentê (2) Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - cartélli de sentê (3).jpg|Cartélli de sentê (3) Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - cartélli de sentê (4).jpg|Cartélli de sentê (4) Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - cartélli da fìn de tàppa de l'Âta Vîa di Mónti Lìguri (1).jpg|Cartélli da fìn de tàppa de l'Âta Vîa di Mónti Lìguri (1) Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - cartélli da fìn de tàppa de l'Âta Vîa di Mónti Lìguri (2).jpg|Cartélli da fìn de tàppa de l'Âta Vîa di Mónti Lìguri (2) Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - pâlo de l'Âta Vîa di Mónti Lìguri.jpg|Pâlo de l'Âta Vîa di Mónti Lìguri </gallery> === Burancu da Cruxe === <gallery widths="150" heights="150"> Burancu da Cruxe (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Burancu da Cruxe (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Burancu da Cruxe (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Burancu da Cruxe (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Burancu da Cruxe (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5) Burancu da Cruxe (Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6) </gallery> === Scciumæa Varatèlla === <gallery widths="150" heights="150"> Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-o pónte de Giaire (1).jpg|Vìsta da Scciumæa Varatèlla da-o pónte de Giaire (1) Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-o pónte de Giaire (2).jpg|Vìsta da Scciumæa Varatèlla da-o pónte de Giaire (2) Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-o pónte di Moìn (1).jpg|Vìsta da Scciumæa Varatèlla pigiâ da-o pónte di Murin (1) Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-o pónte di Moìn (2).jpg|Vìsta da Scciumæa Varatèlla pigiâ da-o pónte di Murin (2) Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-o pónte di Moìn (3).jpg|Vìsta da Scciumæa Varatèlla pigiâ da-o pónte di Murin (3) Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-a Ciàssa Càrlo Tagiafîgo.jpg|Vìsta da-a Ciàssa Càrlo Tagiafîgo Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Varatèlla (1).jpg|Vìsta da-a Stràdda Varatèlla (1) Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Varatèlla (2).jpg|Vìsta da-a Stràdda Varatèlla (2) Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-o Làrgo 12 Agósto 1944.jpg|Vìsta da-o Làrgo 12 Agósto 1944 </gallery> === Riàn de Baresción === <gallery widths="150" heights="150"> Riàn de Baresción (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Provinciâle (1).jpg|Vìsta da-a Stràdda Provinciâle (1) Riàn de Baresción (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Provinciâle (2).jpg|Vìsta da-a Stràdda Provinciâle (2) Riàn de Baresción (Baresción, Toiràn) - vìsta da Stràdda Bandiàsse (1).jpg |Vìsta da Stràdda Bandiàsse (1) Riàn de Baresción (Baresción, Toiràn) - vìsta da Stràdda Bandiàsse (2).jpg |Vìsta da Stràdda Bandiàsse (2) Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-a paserèlla (1).jpg|Vìsta da-a paserèlla (1) Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-a paserèlla (2).jpg|Vìsta da-a paserèlla (2) Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-a paserèlla (3).jpg|Vìsta da-a paserèlla (3) Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-a Stràdda da Bràia (1).jpg|Vìsta da-a Stràdda da Bràia (1) Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-a Stràdda da Bràia (2).jpg|Vìsta da-a Stràdda da Bràia (2) Riàn de Baresción (Toiràn) - vìsta da-o Làrgo 12 Agósto 1944.jpg|Vìsta da-o Làrgo 12 Agósto 1944 Gónbo da Còlla (Bràia, Toiràn) - rêua (1).jpg|Rêua (1) Gónbo da Còlla (Bràia, Toiràn) - rêua (2).jpg|Rêua (2) Bêo in sciô Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Bêo (1) Bêo in sciô Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Bêo (3) Paserèlla in sciô Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-a Stràdda da Bràia.jpg|A paserèlla vìsta da-a Stràdda da Bràia Paserèlla in sciô Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-o Làrgo 12 Agósto 1944.jpg|A paserèlla vìsta da-o Làrgo 12 Agósto 1944 </gallery> == Fæti == === Rievocaçión da batàggia de Lêua === <gallery widths="150" heights="150"> Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (1).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (1) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (2).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (2) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (3).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (3) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (4).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (4) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (5).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (5) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (6).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (6) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (7).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (7) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (8).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (8) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (9).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (9) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (1).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (1) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (2).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (2) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (3).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (3) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (4).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (4) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (5).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (5) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (6).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (6) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (7).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (7) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (8).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (8) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (9).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (9) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (10).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (10) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (11).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (11) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (12).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (12) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (13).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (13) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (14).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (14) Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (15).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (15) </gallery> 3wrj8ql0ugnsuxhhhli9oudel7ulj9f 0 32881 272976 270860 2026-08-09T05:11:08Z Raymond Trencavel 20009 272976 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[File:Jean-Pierre Laval.jpg|200px|thumb|right|O Joan Pèire Laval, fondatô de l'assoçiaçion "País Nòstre" (in sciâ manciña), à [[Narboña]], davanti a-a statua de l'[[Ernest Ferroul]]. In sciâ drita a [[Claire Daugé]], co-prescidente de "Occitanie País Nòstre".]] [[File:Le réseau ("comitats") de Occitanie País Nòstre dans la Grande Occitanie au 1er mars 2021.jpg|200px|thumb|right|A ræ (''committe locale'') de "Occitanie País Nòstre" in Oççitania a-o 1° de marso do 2021.]] '''País Nòstre''' ('''O Nòstro Paise''' in [[Lengoa zeneize|zeneise]]) a l'é unn'assoçiaçion fondâ do 1983 e formalizzâ do 1999 à [[Narboña]] ([[Lenguadòca-Rosciggion|Lenguadòca]]) da-o giornalista e attivista oççitan [[Joan Pèire Laval]] (in [[Lengua françéise|franseise]]: Jean-Pierre Laval).<ref>O Jean-Pierre Laval, prescidente de l'assoçiaçion Pais Nostre e attivista oççitan, o l'arresta fermo in sciô fæto che a denominaçion "reâ" a rapresenta un grave problema morale pe-i oççiten. {{Çitta web|url=https://www.ladepeche.fr/2025/09/23/une-legitimation-des-atrocites-commises-12947122.php|tìtolo=Une légitimation des atrocités commises|dæta=23 de settembre do 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-06-16}}</ref> St'assoçiaçion chì a promeuve a [[Lengoa ocçitann-a|coltua oççitaña]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ladepeche.fr/article/2010/06/22/859497-pais-nostre-est-aujourd-hui-a-la-croisee-des-chemins.html|tìtolo=Païs Nostre est aujourd'hui à la croisée des chemins|dæta=22 d'agosto do 2010|léngoa=FR|vìxita=2026-06-16}}</ref> L'assoçiaçion a formalizza unna ræ d'attivisti oççiten ch'a l'existeiva za con sto nomme da-i anni '80, çertidun di quæ aivan piggiou parte a-a creaçion do [[Partit Occitan]] (O Partio Oççitan) do 1987.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ladepeche.fr/article/2007/03/23/385992-narbonne-pais-nostre-pour-des-etats-generaux-de-la-viticulture.html|tìtolo=Narbonne. Païs Nostre.« Pour des États Généraux de la viticulture »|dæta=23 de marso do 2007|léngoa=FR|vìxita=2026-06-16}}</ref> O País Nòstre o l'é tiou drento ascì inte eleçioin franseixi in [[Ocçitania|Oççitania]], de spesso in alleansa con di atri movimenti oççiten comme o [[Partit de la Nacion Occitana]] (Partio da Naçion Oççitaña, PNO) inte eleçioin regionale inta [[Lenguadòca-Rosciggion|Lenguadòca]] e inte eleçioin europee inta [[Fransa]] meridionale do 2004, ò co-o ræ [[Bastir!]] inte eleçioin muniçipæ do 2014,<ref>{{Çitta web|url=https://www.ladepeche.fr/article/2014/04/28/1871581-narbonne-les-occitanistes-fetent-les-elus-bastir-2014.html|tìtolo=Narbonne. Les Occitanistes fêtent les élus Bastir 2014|dæta=28 d'arvî do 2014|léngoa=FR|vìxita=2026-06-16}}</ref> con vegnî fiña à ëse un compagno deciarou do movimento [[Bastir Occitanie]] do [[Jean-Luc Davezac]] da-o novembre 2019 co-o nomme "Occitanie País Nòstre" (Oççitania o Nòstro Paise).<ref>Congresso de Occitanie País Nòstre: o Jean-Luc Davezac o l'ascciæisce o cangiamento de nomme e a creaçion de unn'assoçiaçion de ciù; uña a l'arresta generalista e a segonda, o Bastir Occitanie, a saià un movimento con unn'attençion ciù politica. {{Çitta web|url=https://lejournaldugers.fr/article/54886-communique-d-occitanie-pais-nostre|tìtolo=Communiqué d' "Occitanie Pais Nostre"|dæta=31 de zenâ do 2022|léngoa=FR|vìxita=2026-06-16}}</ref> == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Ligammi de feua == * {{Çitta web|url=http://pais-nostre.eu/|tìtolo=Scito offiçiâ|léngoa=OC|vìxita=2026-06-16}} [[Categorîa:Òrganizaçioìn]] 90aixpiruhkyo1m12xdx9i217ybhxpl 272977 272976 2026-08-09T05:17:27Z Raymond Trencavel 20009 272977 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[File:Jean-Pierre Laval.jpg|200px|thumb|right|O Joan Pèire Laval, fondatô de l'assoçiaçion "País Nòstre" (in sciâ manciña), à [[Narboña]], davanti a-a statua de l'[[Ernest Ferroul]]. In sciâ drita a [[Claire Daugé]], co-prescidente de "Occitanie País Nòstre".]] [[File:Le réseau ("comitats") de Occitanie País Nòstre dans la Grande Occitanie au 1er mars 2021.jpg|200px|thumb|right|A ræ (''committe locale'') de "Occitanie País Nòstre" in Oççitania a-o 1° de marso do 2021.]] '''País Nòstre''' ('''O Nòstro Paise''' in [[Lengoa zeneize|zeneise]]) a l'é unn'assoçiaçion fondâ do 1983 e formalizzâ do 1999 à [[Narboña]] ([[Lenguadòca-Rosciggion|Lenguadòca]]) da-o giornalista e attivista oççitan [[Joan Pèire Laval]] (in [[Lengua françéise|franseise]]: Jean-Pierre Laval).<ref>O Jean-Pierre Laval, prescidente de l'assoçiaçion Pais Nostre e attivista oççitan, o l'arresta fermo in sciô fæto che a denominaçion "reâ" a rapresenta un grave problema morale pe-i oççiten. {{Çitta web|url=https://www.ladepeche.fr/2025/09/23/une-legitimation-des-atrocites-commises-12947122.php|tìtolo=Une légitimation des atrocités commises|dæta=23 de settembre do 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-06-16}}</ref> St'assoçiaçion chì a promeuve a [[Lengoa ocçitann-a|coltua oççitaña]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ladepeche.fr/article/2010/06/22/859497-pais-nostre-est-aujourd-hui-a-la-croisee-des-chemins.html|tìtolo=Païs Nostre est aujourd'hui à la croisée des chemins|dæta=22 d'agosto do 2010|léngoa=FR|vìxita=2026-06-16}}</ref> O País Nòstre o l'à piggiou parte a-a fondaçion do Partit Occitan (O Partio Oççitan) do 1987, ma in sciâ fin o s'é destaccou quarche tempo apreuvo: çerti attivisti son arrestæ into Partio oçitan, di atri an portou avanti o seu attiviximo comme "País Nòstre".<ref>{{Çitta web|url=https://www.ladepeche.fr/article/2007/03/23/385992-narbonne-pais-nostre-pour-des-etats-generaux-de-la-viticulture.html|tìtolo=Narbonne. Païs Nostre.« Pour des États Généraux de la viticulture »|dæta=23 de marso do 2007|léngoa=FR|vìxita=2026-06-16}}</ref> O País Nòstre o l'é tiou drento ascì inte eleçioin franseixi in [[Ocçitania|Oççitania]], de spesso in alleansa con di atri movimenti oççiten comme o [[Partit de la Nacion Occitana]] (Partio da Naçion Oççitaña, PNO) inte eleçioin regionale inta [[Lenguadòca-Rosciggion|Lenguadòca]] e inte eleçioin europee inta [[Fransa]] meridionale do 2004, ò co-o ræ [[Bastir!]] inte eleçioin muniçipæ do 2014,<ref>{{Çitta web|url=https://www.ladepeche.fr/article/2014/04/28/1871581-narbonne-les-occitanistes-fetent-les-elus-bastir-2014.html|tìtolo=Narbonne. Les Occitanistes fêtent les élus Bastir 2014|dæta=28 d'arvî do 2014|léngoa=FR|vìxita=2026-06-16}}</ref> con vegnî fiña à ëse un compagno deciarou do movimento [[Bastir Occitanie]] do [[Jean-Luc Davezac]] da-o novembre 2019 co-o nomme "Occitanie País Nòstre" (Oççitania o Nòstro Paise).<ref>Congresso de Occitanie País Nòstre: o Jean-Luc Davezac o l'ascciæisce o cangiamento de nomme e a creaçion de unn'assoçiaçion de ciù; uña a l'arresta generalista e a segonda, o Bastir Occitanie, a saià un movimento con unn'attençion ciù politica. {{Çitta web|url=https://lejournaldugers.fr/article/54886-communique-d-occitanie-pais-nostre|tìtolo=Communiqué d' "Occitanie Pais Nostre"|dæta=31 de zenâ do 2022|léngoa=FR|vìxita=2026-06-16}}</ref> == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Ligammi de feua == * {{Çitta web|url=http://pais-nostre.eu/|tìtolo=Scito offiçiâ|léngoa=OC|vìxita=2026-06-16}} [[Categorîa:Òrganizaçioìn]] dklp8tp909gdq6njm7n541089v6micr 2 33102 272962 272936 2026-08-08T17:30:36Z N.Longo 12052 + 272962 wikitext text/x-wiki {{Torna a|Castelà (furtificasiùn)}} <!--{{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}}--> Sta '''lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi''' a tì(r)a drentu i paìsi furtifichèi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], i cuscì dìti [[Castelà (furtificasiùn)|castelèi]], ch'u se cunusce da l'archeulugìa pe'e tère dund'u staxeva ste gènte, spartìi pe' regiùn dund'i se tröva. == Lìsta == === Ligü(r)ia === ==== Pruvinsa de Impe(r)ia ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Còlla Me(r)ellu'' |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], Còlla Me(r)ellu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263645|tìtolo=COLLA MERELLO-ENAMURAI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Sapergu'' |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[U Burghetu (San Nicolò)|U Burghettu]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01347310134735.pdf|tìtolo=Terreno con muri e avanzi dell'antico Castellaro Ligure di Sapergo|dæta=15 nuvèmbre 1971|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309336|tìtolo=TORRE SAPERGO (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Rocche'' |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]]-[[U Castelà (cumüna)|U Castelà]], Munte Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070512.pdf|tìtolo=Insediamento di II^ età del Ferro/ età romana|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Osaggiu'' |[[Avrigâ]], Munte Osaggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263584|tìtolo=Monte Osaggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Seppu'' |[[Baiardu]], Munte Seppu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263760|tìtolo=Monte Ceppo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Ciaixe'' |[[Campurussu]], Ciaixe |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263641|tìtolo=CIAIXE - Madonna della Neve (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Baracùn'' |[[Campurussu]], Munte Baracùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263638|tìtolo=Monte Baraccone (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castiùn'' |[[Campurussu]], U Castiùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263644|tìtolo=Sito d'altura di Poggio Castiglione (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Simma de Funtâne'' |[[Campurussu]], Simma de Funtâne |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263761|tìtolo=Cima delle Fontane (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Simma d'Aurìn'' |[[Campurussu]]-[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Aurìn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309683|tìtolo=CIMA D'AURIN (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Arpixélla'' |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]], Arpixélla |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263634|tìtolo=TORRE ALPICELLA (insediamento tracce di insediamento)I|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Rocca de Dregu'' |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]], Dregu |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263633|tìtolo=Rocca di Drego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.andagna.it/territorio-andagna/drego-e-passo-della-mezzaluna/|tìtolo=Drego e Passo della Mezzaluna|outô=Pro Loco Andagna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Passu de Mezzalüna'' |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]]-[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263768|tìtolo=Passo della Mezzaluna (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Veonigi'' |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Mo(r)u |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263597|tìtolo=Loc. Veonigi (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castellà'' |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Castelassu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263598|tìtolo=loc. Castellazzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Morgi'' |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Vesiàn |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263767|tìtolo=Monte Morgi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Âtumo(r)u'' |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte Âtumo(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263766|tìtolo=Monte Altomoro (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte U(r)ivastru'' |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte U(r)ivastru |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263649|tìtolo=Monte Olivastro (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Còlla di Tèrmi |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263631|tìtolo=Colle Termini di Perinaldo (Poggio Castellaro) (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Caggiu'' |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Munte Caggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070519.pdf|tìtolo=Sito di interesse pre-protostorico di Tana della Ratapena - Monte Caggio|dæta=27 marsu 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700266270|tìtolo=Monte Caggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Cruxe de Paddre Poggi'' |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], A Crûxe |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III]]/[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213338|tìtolo=CROCE DI PADRE POGGI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Müggiu de Scaje'' |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], Müggiu de Scaje |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309656|tìtolo=MONTE MUCCHIO DELLE SCAGLIE/COLDIRODI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Bignùn'' |[[Sanremu|Sanremmu]], San Ròmulu, Munte Bignùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070093.pdf|tìtolo=Tratto di suolo che costituisce la vetta di Monte Bignone|dæta=9 arvì 1952|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213377|tìtolo=MONTE BIGNONE (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Curma'' |[[Sanremu]]-[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Curma |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213386|tìtolo=MONTE COLMA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castéllu'' |[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Merlu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263592|tìtolo=loc. Il Castello di Monte Merlo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''I Casteletti'' |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], I Casteletti |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263743|tìtolo=CASTELLETTI (insediamento insediamento rupestre)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''L'Entrà'' |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], L'Entrà |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263755|tìtolo=ENTRA' (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Punta Pistorin'' |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], Punta Pistorin |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263643|tìtolo=Punta Pistorin (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Belenda'' |[[Ventemiglia|Vintimìa]], [[A Murtura (Ventemiglia)|A Murtu(r)a]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263639|tìtolo=Monte Bellenda (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Colla de Beura'' |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla de Beve(r)a |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263640|tìtolo=Colla di Bevera (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Cian du Pussu'' |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Munte Pussu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263642|tìtolo=Monte Pozzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Savuna ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Castelâ du Trabichettu'' |[[A Prìa]], a munte d[[Còlla du Trabichettu|u Trabichettu]] |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312270131230.pdf|tìtolo=Castelliere dell'età del ferro - Relazione|dæta=15 setèmbre 1994|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''[[Berzezzi#U castelä|U Castelä]]'' |[[Berzezzi]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00869390086943.pdf|tìtolo=Castellaro - Notifica di importante interesse archeologico|dæta=19 marsu 1986|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Bric Castei(r)ö'' |[[Còiri|Cai(r)u]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] de mezzu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070520.pdf|tìtolo=Contesto archeologico età del Bronzo / Ferro e tardo romano - Relazione|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelä'' |[[D'Ätu d'Arbissöa|D'Âtu d'Arbissö(r)a]] |U manca de pröve segü(r)e |<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il "Castellaro" di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvèmbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Bric Reseghe'' |[[Finô|Finâ]], Munti de Finâ |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] resènte (XIII-XII seculu primma de Cristu) |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/insediamento-di-bric-reseghe/|tìtolo=Insediamento di Bric Reseghe|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312520131255.pdf|tìtolo=Castelliere - Relazione|dæta=26 zügnu 1992|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Vilaggiu de Àgnime'' |[[Finô|Finâ]], Ròcca de Pèrti |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Löa]], ''I Castelê'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] antìgu/de mezzu a l'[[Etæ do Ràmmo|etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''[[Bâsu du Giudeu#Castelà lìgüre|Castelà de Barlörie]]'' |[[Tuiran|Tui(r)àn]], ''E Barlörie'' |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|cid=Torre medievale (...), 2018|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Ver̯éssu|Ve(r)ezzi]], ''I Castelê'' |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Spezza ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Veppu'' |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]], A Sèra |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373747|tìtolo=Castellaro di Veppo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Bevein|Beve(r)ìn]]-[[Pignon|Pignùn]], U Castelà |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373746|tìtolo=Castellaro di Pignone (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Carmu'' |[[Deiva]], Mezzema |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373743|tìtolo=Monte Carmo (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Vigu'' |[[Framûa|Framü(r)a]], Vìgu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373744|tìtolo=Castellaro di Vigo di Framura (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte de Furche'' |[[Levanto|Levantu]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373745|tìtolo=Insediamento protostorico di Monte delle Forche (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Cota'' |[[O Cäro|U Câru]], Munte de Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373742|tìtolo=Castellaro di Cota (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Castelfermu'' |[[O Cäro|U Câru]], Munte Castelfermu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373741|tìtolo=Castellaro di Castelfermo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Castéllu de Carpena'' |[[Ricò|Riccò]], Carpêna |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373765|tìtolo=Castello di Carpena (insediamento castello)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Dragnùn'' |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Dragnùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373750|tìtolo=Insediamento preromano di Monte Dragnone (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Castelà |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu au brunzu tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373749|tìtolo=Castellaro di Zignago (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Zignægo|Zignagu]], Vessö(r)a |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373748|tìtolo=Castellaro di Vezzola (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Zena ==== {{Seçión vêua}} === Pruvensa === {{Seçión vêua}} === Âtre parte === {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references responsive="" /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} <!--[[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Lìste]]--> sui7ampvzug66eovd2m3iwf1ery5xpv 272965 272962 2026-08-08T17:48:52Z N.Longo 12052 pröa 272965 wikitext text/x-wiki {{Torna a|Castelà (furtificasiùn)}} <!--{{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}}--> Sta '''lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi''' a tì(r)a drentu i paìsi furtifichèi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], i cuscì dìti [[Castelà (furtificasiùn)|castelèi]], ch'u se cunusce da l'archeulugìa pe'e tère dund'u staxeva ste gènte, spartìi pe' regiùn dund'i se tröva. == Lìsta == === Ligü(r)ia === ==== Pruvinsa de Impe(r)ia ==== {| class="wikitable" !Castelà !Futugrafìa !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Còlla Me(r)ellu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], Còlla Me(r)ellu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263645|tìtolo=COLLA MERELLO-ENAMURAI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Sapergu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[U Burghetu (San Nicolò)|U Burghettu]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01347310134735.pdf|tìtolo=Terreno con muri e avanzi dell'antico Castellaro Ligure di Sapergo|dæta=15 nuvèmbre 1971|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309336|tìtolo=TORRE SAPERGO (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Rocche'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]]-[[U Castelà (cumüna)|U Castelà]], Munte Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070512.pdf|tìtolo=Insediamento di II^ età del Ferro/ età romana|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Osaggiu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Avrigâ]], Munte Osaggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263584|tìtolo=Monte Osaggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Seppu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Baiardu]], Munte Seppu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263760|tìtolo=Monte Ceppo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Ciaixe'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Campurussu]], Ciaixe |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263641|tìtolo=CIAIXE - Madonna della Neve (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Baracùn'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Campurussu]], Munte Baracùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263638|tìtolo=Monte Baraccone (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castiùn'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Campurussu]], U Castiùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263644|tìtolo=Sito d'altura di Poggio Castiglione (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Simma de Funtâne'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Campurussu]], Simma de Funtâne |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263761|tìtolo=Cima delle Fontane (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Simma d'Aurìn'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Campurussu]]-[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Aurìn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309683|tìtolo=CIMA D'AURIN (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Arpixélla'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]], Arpixélla |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263634|tìtolo=TORRE ALPICELLA (insediamento tracce di insediamento)I|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Rocca de Dregu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]], Dregu |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263633|tìtolo=Rocca di Drego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.andagna.it/territorio-andagna/drego-e-passo-della-mezzaluna/|tìtolo=Drego e Passo della Mezzaluna|outô=Pro Loco Andagna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Passu de Mezzalüna'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]]-[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263768|tìtolo=Passo della Mezzaluna (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Veonigi'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Mo(r)u |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263597|tìtolo=Loc. Veonigi (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castellà'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Castelassu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263598|tìtolo=loc. Castellazzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Morgi'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Vesiàn |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263767|tìtolo=Monte Morgi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Âtumo(r)u'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte Âtumo(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263766|tìtolo=Monte Altomoro (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte U(r)ivastru'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte U(r)ivastru |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263649|tìtolo=Monte Olivastro (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Còlla di Tèrmi |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263631|tìtolo=Colle Termini di Perinaldo (Poggio Castellaro) (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Caggiu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Munte Caggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070519.pdf|tìtolo=Sito di interesse pre-protostorico di Tana della Ratapena - Monte Caggio|dæta=27 marsu 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700266270|tìtolo=Monte Caggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Cruxe de Paddre Poggi'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], A Crûxe |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III]]/[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213338|tìtolo=CROCE DI PADRE POGGI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Müggiu de Scaje'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], Müggiu de Scaje |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309656|tìtolo=MONTE MUCCHIO DELLE SCAGLIE/COLDIRODI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Bignùn'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Sanremu|Sanremmu]], San Ròmulu, Munte Bignùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070093.pdf|tìtolo=Tratto di suolo che costituisce la vetta di Monte Bignone|dæta=9 arvì 1952|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213377|tìtolo=MONTE BIGNONE (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Curma'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Sanremu]]-[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Curma |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213386|tìtolo=MONTE COLMA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castéllu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Merlu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263592|tìtolo=loc. Il Castello di Monte Merlo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''I Casteletti'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], I Casteletti |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263743|tìtolo=CASTELLETTI (insediamento insediamento rupestre)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''L'Entrà'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], L'Entrà |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263755|tìtolo=ENTRA' (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Punta Pistorin'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], Punta Pistorin |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263643|tìtolo=Punta Pistorin (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Belenda'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Ventemiglia|Vintimìa]], [[A Murtura (Ventemiglia)|A Murtu(r)a]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263639|tìtolo=Monte Bellenda (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Colla de Beura'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla de Beve(r)a |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263640|tìtolo=Colla di Bevera (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Cian du Pussu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Munte Pussu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263642|tìtolo=Monte Pozzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Savuna ==== {| class="wikitable" !Castelà !Futugrafìa !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Castelâ du Trabichettu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[A Prìa]], a munte d[[Còlla du Trabichettu|u Trabichettu]] |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312270131230.pdf|tìtolo=Castelliere dell'età del ferro - Relazione|dæta=15 setèmbre 1994|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''[[Berzezzi#U castelä|U Castelä]]'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Berzezzi]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00869390086943.pdf|tìtolo=Castellaro - Notifica di importante interesse archeologico|dæta=19 marsu 1986|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Bric Castei(r)ö'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Còiri|Cai(r)u]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] de mezzu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070520.pdf|tìtolo=Contesto archeologico età del Bronzo / Ferro e tardo romano - Relazione|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelä'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[D'Ätu d'Arbissöa|D'Âtu d'Arbissö(r)a]] |U manca de pröve segü(r)e |<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il "Castellaro" di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvèmbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Bric Reseghe'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Finô|Finâ]], Munti de Finâ |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] resènte (XIII-XII seculu primma de Cristu) |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/insediamento-di-bric-reseghe/|tìtolo=Insediamento di Bric Reseghe|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312520131255.pdf|tìtolo=Castelliere - Relazione|dæta=26 zügnu 1992|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Vilaggiu de Àgnime'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Finô|Finâ]], Ròcca de Pèrti |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Löa]], ''I Castelê'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] antìgu/de mezzu a l'[[Etæ do Ràmmo|etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''[[Bâsu du Giudeu#Castelà lìgüre|Castelà de Barlörie]]'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Tuiran|Tui(r)àn]], ''E Barlörie'' |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|cid=Torre medievale (...), 2018|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Ver̯éssu|Ve(r)ezzi]], ''I Castelê'' |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Spezza ==== {| class="wikitable" !Castelà !Futugrafìa !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Veppu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]], A Sèra |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373747|tìtolo=Castellaro di Veppo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Bevein|Beve(r)ìn]]-[[Pignon|Pignùn]], U Castelà |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373746|tìtolo=Castellaro di Pignone (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Carmu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Deiva]], Mezzema |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373743|tìtolo=Monte Carmo (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Vigu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Framûa|Framü(r)a]], Vìgu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373744|tìtolo=Castellaro di Vigo di Framura (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte de Furche'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Levanto|Levantu]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373745|tìtolo=Insediamento protostorico di Monte delle Forche (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Cota'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[O Cäro|U Câru]], Munte de Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373742|tìtolo=Castellaro di Cota (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Castelfermu'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[O Cäro|U Câru]], Munte Castelfermu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373741|tìtolo=Castellaro di Castelfermo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Castéllu de Carpena'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Ricò|Riccò]], Carpêna |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373765|tìtolo=Castello di Carpena (insediamento castello)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Dragnùn'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Dragnùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373750|tìtolo=Insediamento preromano di Monte Dragnone (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Castelà |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu au brunzu tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373749|tìtolo=Castellaro di Zignago (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Immaggine:No_free_image_(camera).svg|125x125px|senza cornice]] |[[Zignægo|Zignagu]], Vessö(r)a |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373748|tìtolo=Castellaro di Vezzola (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Zena ==== {{Seçión vêua}} === Pruvensa === {{Seçión vêua}} === Âtre parte === {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references responsive="" /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} <!--[[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Lìste]]--> fxnk01skrjazytdsimqilh7mad15xio 0 33104 272968 272953 2026-08-08T18:28:14Z Luensu1959 1211 neuvi links 272968 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''A réiza di tedéschi a Zêna a-i 25 d’Arvî do 1945''' A-i prìmmi de Màrso do 1945 o Generâle Günther Meinhold, comandànte tedésco da ciàssa de Zêna ch’a l’andâva da-o levànte a [[Ôtri]] e a l’intérno scinn’a-a [[Savignón]], consapévole de l’avixinâse de l’ùrtimo àtto do dràmma, o lasciâva inténde a-o Prof. Antonio Giampalmo, Ascisténte a l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ de Zêna, co-o quæ o l’êa in relaçión (sò mogê a l’éa d’òrigine tedésca) e o gh’àiva propòsto ch’o saiæ stæto dispòsto, pe védde de resparmiâ a çitæ in câxo de goæra conbatûa, a eventoâli contàtti con quàrche ménbro acreditòu de fòrse patriòtiche. L’é pe quéllo chò-u Giampalmo o n’à parlòu a-o profesô Carmine Alfredo Romanzi (Stefano), ascisténte a l’Institûto d’Igêne de l’Universcitæ de Zêna, raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. di Mêghi e into C.L.N. da Schêua Universcitâia, e o gh’à domandòu s’o saiæ stæto a sò vòtta dispòsto a incontrâse co-o comandànte tedésco. O Romanzi o gh’à rispòsto ch’o n’aviæ parlòu e domandòu l’outorizaçión a-o C.L.N. da Lìgùria. A-i 3 d’Arvî o Romanzi o poéiva incontrâse con l’avocâto Mario Cassiani Ingoni (Carrara), raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. Ligùria, a-o quæ o riferîva e cöse con domandâ instruçioìn. Doppo doî giórni o Cassiani Ingoni o rispondéiva a-o Romànzi chò-u C.L.N., cómme òrganìsmo polìtico, o no poéiva permétte nisciùnn-a tratatîva, ma che lê o l’aviæ dovûo rivòlzise a-o Comàndo Regionâle Militâre Unificòu. O Romànzi o s’è mìsso in contàtto con sto Comàndo con l’agiùtto de l’avocâto Giovanni Trombetta (Col.Tomasi), vîce-comandànte militâre regionâle, e do raxonê Giuseppe Ferrari (T.Col. Negrini) vîce-comandànte da Ciàssa de Zêna, che l’à outorizòu a pigiâ i contàtti. L’é stæto coscì ch’a-i 11 d’Arvî do 1945, a dêx’ôe de dòppo disnâ, o Romanzi, aconpagnòu e precedûo pe caotelâse, perché riçercòu da-e SS, da-o profesô Dante Zaninetta, o s’é incontròu co-o Generâle Meinhold into scàgno do Giampalmo, inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ a San Martìn, prezénti o mæximo Giampalmo e, quæ intèrprete, sò mogê, a dotoréssa Elisabetta Müller. O colòquio o l’é andæto avànti scìnn-a dôe ôe da matìn: gh’è stæto ’n prìmmo cangio de idêe e l’è stæto fæto vàrie propòste, fra e quæ prìmma de tùtto quélla de concordâ ’na ritirâta sénsa dànni de trùppe tedésche da-a zöna co-îna progrescîva sostituçión de trùppe partigiànn-e, propòsta chò-u Romanzi o se riservâva de sotopónn-e a l’ezàmme do Comàndo Regionâle Militâre. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à aseguòu o Romànzi che no gh’êa nisciunn’âtra tratatîva in córso. I rizultâti do colòquio són stæti trasmìssi a-o Comàndo Regionâle Militâre, ch’o l’à incoragîo o Romànzi a continoâ i incóntri. Gh’é stæto ’n segóndo colòquio fra o Generâle Meinhold, o Càppo de Stâto Magiô tedésco, o Capitànio Asmus e o Romànzi, prezénti o Giampalmo e sò mogê, a-o matesdì 17 d’Arvî, a træ ôe de dòppo disnâ, inta Festungskommandantur in Stràdda de Cézare Cabèlla, a-o n. 37. O Generâle Meinhold o l’àiva pigiòu tùtte e precaoçioìn perché st’incóntro o fîse tegnûo inta ciù grànde segretéssa poscìbile e o l’àiva mìsso ’n servìçio de goàrdia con di sordàtti fra i ciù fiæ pe sghindâ eventoâli intromiscioìn de SS. Inte sto colòquio l’é stæto domandòu cómme premìssa che intànto lê o se désse da fâ pe fâ levâ e mìnn-e mìsse inte di cazaménti e instalaçioìn çitadìnn-e che no gh’àivan inportànsa da-o pónto de vìsta stratégico e che ghe són stæti indicæ e gh’é stæto domandòu ascì de dâ de informaçioìn in scê fòrse tedésche, interesànti pò-u svolgiménto de tratatîve. In particolâ, con l’avéi lê fæto savéi chò-u Comàndo do Pòrto, pe ’n órdine che gh’êa arivòu inte quélli giórni, o l’êa pasòu a-e dirètte dipendénse da Marìnn-a, ch’a l’êa decîza a-a sò distruçión, ghe vegnîva domandòu de âtre informaçioìn in sciâ dislocaçión di inpiànti de mìnn-e e di comàndi relatîvi, che doveivan servî a fâ sâtâ e banchìnn-e e-e instalaçioìn portoâli. Ste informaçioìn són stæte dæte o giórno 21 da-o Generâle Meinhold a-o Giampalmo ch’o l’à scrîte e dæte o mæximo dòppo disnâ in Stràdda Françésco Pósso a-o Romànzi, chi-â sò vòtta o l’à pasæ a-o Comàndo Regionâle Militâre. Gh’é stæto ’n tèrso colòquio fra o Generâle Meinhold, o Capitànio Asmus, o Romànzi e a dotoréssa Giampalmo Müller (o Giampalmo o no gh’êa perché inpedîo), a-i 23 d’ Arvî, a quattr’ôe de dòppo disnâ, tórna into Festungskommandantur. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à comunicòu che, p’adenpiménto de quànte gh’êa stæto domandòu, o l’àiva fæto levâ vàrri inpiànti de mìnn-e fra i quæ e téste de silûro mìsse a l’intrâta do pòrto da Galerîa de Gràçie, che saiéivan stæte ’n perìcolo mortâ pi-â popolaçión ch’a se ghe rifugiâva pe-i bonbardamènti; o l’à dæto ascì informaçioìn precîze in sciâ dislocaçión de dötréi inpiànti de mìnn-e mìsse il localitæ San Bertomê (Pêgi) ch’aviéivan dovûo fâ sâtâ o condûto ch’o portâva l’ægoa a-i fàbriche de Séstri e ch’o no l’àiva ancón posciûo fâ levâ, óltre a âtre informaçioìn per cómme impedî eventoâli tentatîvi de distruçión. Inte sto colòquio o generâle tedésco, in previxón de ’na vixìnn-a ritirâta da-a zöna, o proponéiva ’n ciù precîzo acòrdo in bâze a-o quæ l’ê o l’aviæ retiòu inte tréi ténpi sucescîvi, ciù ò mêno inte tréi giórni, e fòrse da sò Divixón da-o sò setô, intànto che-e fòrse partigiànn-e de manimàn, sénsa contàtto armòu, aviéivan òcupòu e zöne lasciæ vêue da-i tedèschi. Bàsta chi-â sò ritirâta o no fîse disturbâ da açioin de goæra di partigén lê o s’inpegnâva, cómme ciù ò mêno s’êa decîzo, a lasciâ intàtti tùtti i inpiànti pùblichi da çitæ. Intànto ch’o l’aviæ ridûto a-o mìnimo e distruçioìn de stràdde necesâie a-a sò ritirâta. O Romànzi o pigiâva àtto da pròpòsta ch’o l’aviæ sùbito riferîo a-i òrganìsmi conpeténti. A rispòsta a sta propòsta a l’aviæ dovûo êse comunicâ o giórno dòppo de dòppo disnâ inte ’n colòquio da tegnîse inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica. O Romànzi o s’é incontròu a mæxima séia vèrso sêi ôe vixìn a Ciàssa Manìn con l’avocâto Trombetta do Comàndo Regionâle pe riferîghe e ùrtime propòste do generâle tedésco. Intànto o Comàndo Regionâle, ch’o s’êa rionîo inte prìmme ôe do dòppo disnâ, inta sò sedûta o l’êa stæto avizòu da génte da Democraçîa Crestiànn-a chò-u Monscignóro Siri o l’àiva avûo notìçie da-e outoritæ do consolâto tedésco da pròscima evacoaçión da-a çitæ di fascìsti e de SS, notìçia ch’a vegnîva confermâ da-o fæto che i tedéschi àivan comensòu in giornâ o stramûo da Maràsci di prexonê polìtichi ciù inportànti e ch’a s’inquadrâva inta scitoaçión generâle cómme prevìsta da-e informaçioìn arivæ prìmma da-o C.L.N. Èrta Itàlia de Milàn e fæta conósce a-o C.L.N., a doménega 22 Arvî da-o profesô Giovanni Savoretti (Lanza), raprezentànte do Partîo Liberâle. Defæti inte sta rionión o C.L.N. avûa notìçia de l’avixinâse de fæti concluxîvi e da poscìbile stipolaçión de ’n armistìçio fra e fòrse tedésche e fascìste e quélle aleæ, àivan incaregòu i sò ménbri, l’avocâto Errico Martino (Parini), raprezentànte do Partîo Liberâle e o Segóndo Pessi (Mariani), raprezentànte do Partîo Comunìsta, de pigiâ sùbito contàtto co-o Comàndo Regionâle pe predispónn-e, scibén chi-â Misción aleâ da zöna a l’exitésse, a deschinâ in çitæ di partigén. Ma ch’o-o preçipitâ di fæti, êan convocæ in sedûta straordenâia i ménbri do C.L.N. Ligùria e do Comàndo Militâre Regionâle a séia do 23, vèrso sett’ôe, inte l’Institûto Sàn Nicòlla in Circonvalaçión a Mónte, sêde çernûa prìmma in grànde segrétto, e da sta sedûta partîva l’órdine de l’insureçión e inta néutte patriöti e çitadìn comensâvan a lòtta pi-â liberaçión. O Matesdì 24 i conbatiménti òrmai infuriâvan dapertùtto. E trùppe tedésche e fascìste són dapertùtto inte ’na brùtta scitoaçión, izolæ inte tànti grùppi, sénsa colegaménti telefònichi perché i inpiàmti êan za tùtti inte màn di partigén. Vìsto comm’andâvan e cóse o Generâle Meinhold inta matinâ de Matesdì, da-o sò pòsto de comàndo de Savignón, o telefonâva dôe vòtte a-o Giampalmo a Sàn Martìn pe fâghe notâ chi-â scitoaçión a l’êa intrâ inte ’na fâze pericolôza e che, se no se fîse arivæ a ’n acòrdo, lê o saiæ stæto costréito, a sò màrso despêto, a dêuviâ ògni mézzo pe retiâ i sò sordàtti da-a zöna: l’êa ciæo che quésto o raprezentâva ’n gravìscimo perìcolo pi-â çitæ. Dæto ch’o no gh’àiva nisciùn rapòrto con di âtri, lê o pregâva o Giampalmo de stâ a-o teléfono into sò Institûto pe mantegnî i contàtti e o ghe domandâva con inscisténsa che ghe fîse mandòu cómme parlamentâre o Romanzi p’arivâ a de concluxoìn, vìsta l’estrêma gravitæ da scitoaçión. Lê òrmâi o no poéiva ciù andâ a Zêna pò-u colòquio prìmma stabilîo. O Giampalmo o no riêscîva, a despêto de sò ciù inténse riçèrche, a métise sùbito in comunicaçión co-o Romànzi, che inte quélla matinâ o dirizéiva ‘n pòsto dónde se mêgâva i partigén ferîi. Dæto che nisciùn parlamentâre o l’arivâva a Savignón, o Generâle Meinhold, intànto che i avegniménti militâri de lóngo de ciù gh’inponéivan de dovéi pigiâ ’na decixón, co-ìn radiogràmma, atravèrso o Cónsole Generâle da Germània, o Von Etzdorf, o l’à informòu ancón ’na vòtta o Giampalmo ch’o dexiderâva con urgénsa de métise in contàtto co-o Romànzi, con minaciâ, se no fîse stæto poscìbile métise d’acòrdio pe’n pâxe retîo de trùppe, l’ûzo da fòrsa. Ste notìçie o Cónsole Etzdorf o e comunicâva a-o Savoretti inta câza da Marchéiza Cattaneo, in Stràdda de Ràggio 3, dónde o Cónsole o s’êa rifugiòu, con pregâlo de fâle avéi a-o C.L.N. pi-â sospensción de ostilitæ. O Savorétti o l’andâva vèrso quattr’ôe de dòppo disnâ inta sêde do Comitâto a-o quæ o dâva quélle notìçie, e o C.L.N. o decidéiva de rispónde chò-u Cónsole o fésse savéi a-o Generâle Meinhold che l’insureçión popolâre a no saiéiva stæta fermâ e che se i propòxiti de bonbardaménto da çitæ e de distruçioìn fîsan stæti atoæ, lê mæximo e tùtti i tedéaschi fæti prexonê saiéivan stæti conscideræ criminâli de goæra e chi-â ògni mòddo nisciùn tedésco a l’aviæ lasciòu vîvo a çitæ perché e valàdde e ògni stràdda vèrso o nòrd êan sott’a-o contròllo di partigén. O Savoretti o l’é andæto sùbito da-o Cónsole generâle a riferî e o l’é stæto a sentî a telefonâ fra quésto e o Generâle Meinhold che, de segûo inprescionòu, o l’à promìsso de sospénde ògni decixón. Intànto o profesô Bardellini ascì, Diretô sanitâio do Comàndo Militâre Regionâle, che, con trovâse a Sàn Martìn, o l’êa vegnûo a savéi de solecitaçioìn do Meinhold fæte a-o Giampalmo, o l’andâva into dòppo disnâ do 24 inta sêde do C.L.N. a Sàn Nicòlla pe riferî. O C.R.M. (Comitâto Regionâle Militâre) o scrivéiva ’na létera ch’a l’aviæ dovûo êse portâ a-o Generâle Meinhold, dónde se domandâva a réiza sénsa condiçioìn. A-a séia vèrso nêuv’ôe o Romanzi, co-îna telefonâ a-o Gampalmo, o vegnîva informòu de inscisténti richiéste do Generâle Meinhold e o poéiva lêze a létera do C.L.N. e do Comàndo, che no l’êa stæto poscìbile recapitâ. O Romanzi alôa o se metéiva in contàtto pe telèfono co-o C.L.N., che intànto o l’àiva trasferîo a sò sêde in Stràdda Privâ Piàggio 8, e inte ’n colòquio co-o Cassiani Ingoni, con l’òfrîse de portâ lê o mesàggio a-o generâle tedésco, o fâva a ògni mòddo prezénte che no l’êa òportùn prezentâ ’na létera coscì perentòria se se voéiva arivâ a ’n acòrdo ch’o risparmiésse a-o màscimo a çitadinànsa e o domandâva chi-â létera a fîse scrîta in mòddo ciù mitigòu. Con sto fìn o Romanzi, in scê invîto do Cassiani Ingoni, o l’andâva inta sêde do Comitâto e do Comàndo in Stràdda Privâ Piàggio, e vèrso dêx’ôe de néutte, dòppo ’na rionión cùrta, vegnîva scrîta ’na segónda létera, questa: «Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria Comàndo Regionâle Militâre Unificòu Zêna, 24 d’Arvî 1945 A-o Generâle Meinhold Savignón In mérito a-a domànda, da Voscià fæta inti rigoàrdi da scitoaçión da çitæ de Zêna, se precîza: a) O Comàndo Ciàssa de Zêna o l’é perfetaménte in gràddo de controlâ l’ór- dine pùblico; e fòrse a dispoxiçión són stæte notevolménte rinforsæ da l’afluî di patriöti da-a montàgna. b) E tratatîve pi-â réiza no poriàn che contegnî e dispoxiçioìn chi sótta scrîte: 1) Conségna de àrme; 2) I militâri germànichi saiàn trategnûi cómme prexonê de goæra e tegnûi a dispoxiçión do Comàndo Militâre Aleòu. Poriéi mandâ i parlamentâri a Zêna a quésto Comàndo Regionâle. O Comandànte Regionâle Durante (Tìnbro rióndo do C.L.N. Ligùria) Con sta létera e con unn-a chò-u Cardinâle Boetto o l’àiva dæto a-o C.L.N. co-a preghêa de portâla a-o Generâle Meinhold (létera ch’a contegnîva ’n câdo apéllo de risparmiâ a çitæ da-o bonbardamènto), o Romanzi, de néutte, co-a batàggia ch’a l’infuriâva dapertùtto, o l’é partîo in sce ’n’anbolànsa pe Savignón. Prìmma de partî o Romànzi o l’à domandòu a-o Cassiani Ingoni dond’o l’aviæ posciûo portâ i eventoâli parlamentâri tedéschi into câxo che quésti avésan açetòu de conclùdde a Zêna e tratatîve de réiza e o Cassiani (ch’o no sàiva che i prìmmi contàtti do Romanzi co-o Generâle Meinhold êan stæti tegnûi inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica) o gh’à sugerîo, in quànte neotrâle, a câza particolâ do Cardinâle Boetto. Dòppo quæxi sêi ôe de viâgio o Romànzi o l’arîva a Savignón, a-e çìnque e quaranteçìnque da matìn do Macordì 25. Dòppo dôe ôe de colòquio co-o Generâle Meinhold, vìsto che-e tratatîve pigiâvan ’na céiga favorévole, con rendise cónto o Generâle tedésco ch’òrmâi ògni stràdda pò-u nòrd a l’êa serâ a-e sò trùppe da-a trionfànte insureçión, o Romànzi o l’à propòsto a-o comandànte tedésco de spedî sto radiogràmma a-o Cónsole Von Etzdorf perché, pe mézzo da Cùria, o-o fésse arivâ a-o C.L.N.: «Parlamentari tedéschi vêgnan a Zêna vîa Cazélla-Pedemónte-Bösanæo. Tratatîve favorévoli. Sospénde ògni açión scìnn-a nêuvo órdine. Firmòu: Meinhold- Romanzi» A dêx’ôe, cómme parlamentâre partîva pe Zêna o mæximo Generâle Meinhold in sciâ màchina co-a quæ l’êa arivòu o Romànzi (a-o quæ o generâle prìmma de partî o s’êa consegnòu con dâghe a sò pistòlla), pi-â stràdda Cazélla-Pedemónte-Bösanæo-San Pê d’Ænn-a. Con liâtri partîva pe Zêna ’n’âtra màchina ascì con drénto o Càppo de Stâto Magiô Capitànio Asmus co-in intèrprete. Lóngo a stràdda o Generâle Meinhold o comunicâva a-i vàrri repàrti spantegæ lóngo a zöna ch’o l’andâva in çitæ pe firmâ a réiza e o gh’ordinâva de sospénde sùbito e açioìn de goæra in atéiza di órdini sucescîvi. Intànto a [[Zena|Zêna]], a nêuv’e mêza da matìn do 25, o Savoretti o tornâva in câza Cattaneo p’avéi notìçie da néutte e da-o Cónsole Von Etzdorf, ch’o l’êa ciufîto càrmo e solevòu, e o vegnîva a savéi che-e cöse se metéivan bén, ma sénsa particolâri ciù precîxi. O Savoretti o comunicâva ste notìçie a-o Comitâto e vèrso ’n’ôa de dòppo disnâ o se metéiva tórna in contàtto co-o Cónsole, de lóngo in câza Cattaneo, e o vegnîva a savéi inte quéllo moménto chò-u mæximo Generâle Meinhold o l’êa in viâgio pe Zéna. O Cónsole o l’invitâva o Savoretti a tornâ vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ p’andâ insémme a-a câza de l’Arçivéscovo Cardinâle Boetto pe incontrâse co-o Generâle Meinhold, cösa chò-u Savoretti o l’à fæto co-o permìsso di ménbri do C.L.N. ö sæ l’avocâto Errico Martino e o profesô Paolo Emilio Taviani. Vèrso træ ôe de dòppo disnâ l’anbolànsa do Romanzi e do Meinhold e a màchina do Càppo se Stâto Magiô, o Asmus, êan into céntro de Zêna. Li o Romanzi o l’incontrâva o Giùdiçe Luigi Barbera (Gigi) e a sciâ Tomaini Ester (Titina), partigén, in sce ’na möto: o i fermâva e o ghe domandâva dond’a fîsa a câza do cardinâle. I doî partigén alôa gh’àn fæto da stafétta scinn’a-a vìlla Migón in Sàn Frutôzo. Da chi àn telefonòu a-o C.L.N. e pöco dòppo arivâva o Prescidénte do C.L.N., raprezentànte do Partîo Comunìsta, o Remo Scappini, l’Errico Martino, prescidénte do Partîo Liberâle, o Magiô Mauro Aloni (Col, Violino), Comandànte da Ciàssa de Zêna, dòppo o Cónsole germànico Von Etzdorf, aconpagnòu da-o Savoretti. O Cardinâle Boetto, ascistîo da-o Segretâio Particolâ, o Monscignôro Weininger, fæte e prezentaçioìn, o l’arecomandâva comòsso che l’incóntro o fésse finî o bàgno de sàngoe e o sciortîva da-o scàgno p’andâ da-o Cónsole Von Etzdorf. O Generâle Meinhold o dexiderâva in càngio che fîse prezénte a-a concluxón de tratatîve o Romànzi ascì, co-o quæ o l’àiva tegnûo i contàtti da-o prinçipio. E tratatîve són sùbito comensæ, vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ: No són stæte fàçili, perché o Generâle Meinhold, dòppo avéi sentîo e condiçioìn da réiza che voéivan o C.L.N. e o C.R.M. (màscime pe quéllo che rigoardâva a conségna de àrme), o l’à avûo fòrti reaçioìn, e o l’à propòsto de rimandâ tùtto a-o giórno dòppo. Ma, dòppo ’n’interuçión da discusción de chìnze menûti, ch’a l’à permìsso a-e pàrte de consultâse separataménte, o Generâle Meinhold o s’é convìnto, vèrso sett’e mêza de séia, a firmâ a réiza coscì cómme propòsto da-o C.L.N.. Vò-u chi o tèsto: «In Zêna, o giórno 25 d’Arvî 1945 a sett’e mêza de séia: «fra o sciô Generâle Meinhold, cómme Comandànte de Fòrse Armæ «Germàniche do Setô Meinhold, ascistîo da-o Capitànio Asmus, Càppo de «Stâto Magiô, da ’na pàrte; «o Prescidénte do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria, Sciô Re- «mo Scappini, ascistîo da l’avocâto Errico Martino e da-o profesô Giovanni «Savoretti, ménbri do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria e da-o «Magiô Mauro Aloni, Comandànte da Ciàssa de Zêna, da l’âtra. «L’é stæto convegnûo «I°) Tùtte e Fòrse Armæ Germàniche de tæra e de mâ a-e dipendénse do sciô « Generâle Meinhold se réndan a-e Fòrse Armæ do Còrpo di Volontâi da « Libertæ a-e dipendénse do Comitâto Militâre pi-â Ligùria; «II°) a réiza a l’avêgne co-a prezentaçión a-i repàrti partigén ciù da-rénte co-i « sòliti mòddi e prìmma de tùtto co-a conségna de àrme; «III°) o Comitato de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o s’inpégna a garantî a-i « prexonê o trataménto segóndo e lézze internaçionâli, con particolâre ri- « goàrdo a-e sò propietæ personâli e a-e condiçioìn de internaménto; «IV°) o Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o se risèrva de consegnâ « i prexonê a-o Comàndo Aleòu Anglo-Americâno òperànte in Itàlia. «Fæto in quàttro còpie de quæ dôe in italiàn e dôe in tedésco. « Scappini Remo Meinhold «Avocâto Errico Martino Giovanni Savoretti « Asmus Magiô Mauro Aloni». O Generâle tedésco o dâva dónca dispoxiçioìn telefòbiche a-i repàrti dipendénti, con rilasciâ órdini scrîti de réiza (òperatîva a partî da nêuv’ôe da matìn do 26 Arvî) pe quélli repàrti co-i quæ o no poéiva comunicâ e ch’aviéivan dovûo êse portæ da-o fòrse partigiànn-e. Tànti grùppi s’êan za réixi inta giornâ e inta giornâ prìmma. o0j3xkvk2658tvdicz0rptsjbbfessx 272969 272968 2026-08-08T18:28:45Z Luensu1959 1211 coreçión 272969 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''A réiza di tedéschi a Zêna a-i 25 d’Arvî do 1945''' A-i prìmmi de Màrso do 1945 o Generâle Günther Meinhold, comandànte tedésco da ciàssa de Zêna ch’a l’andâva da-o levànte a [[Ôtri]] e a l’intérno scinn’a-a [[Savignon|Savignón]], consapévole de l’avixinâse de l’ùrtimo àtto do dràmma, o lasciâva inténde a-o Prof. Antonio Giampalmo, Ascisténte a l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ de Zêna, co-o quæ o l’êa in relaçión (sò mogê a l’éa d’òrigine tedésca) e o gh’àiva propòsto ch’o saiæ stæto dispòsto, pe védde de resparmiâ a çitæ in câxo de goæra conbatûa, a eventoâli contàtti con quàrche ménbro acreditòu de fòrse patriòtiche. L’é pe quéllo chò-u Giampalmo o n’à parlòu a-o profesô Carmine Alfredo Romanzi (Stefano), ascisténte a l’Institûto d’Igêne de l’Universcitæ de Zêna, raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. di Mêghi e into C.L.N. da Schêua Universcitâia, e o gh’à domandòu s’o saiæ stæto a sò vòtta dispòsto a incontrâse co-o comandànte tedésco. O Romanzi o gh’à rispòsto ch’o n’aviæ parlòu e domandòu l’outorizaçión a-o C.L.N. da Lìgùria. A-i 3 d’Arvî o Romanzi o poéiva incontrâse con l’avocâto Mario Cassiani Ingoni (Carrara), raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. Ligùria, a-o quæ o riferîva e cöse con domandâ instruçioìn. Doppo doî giórni o Cassiani Ingoni o rispondéiva a-o Romànzi chò-u C.L.N., cómme òrganìsmo polìtico, o no poéiva permétte nisciùnn-a tratatîva, ma che lê o l’aviæ dovûo rivòlzise a-o Comàndo Regionâle Militâre Unificòu. O Romànzi o s’è mìsso in contàtto con sto Comàndo con l’agiùtto de l’avocâto Giovanni Trombetta (Col.Tomasi), vîce-comandànte militâre regionâle, e do raxonê Giuseppe Ferrari (T.Col. Negrini) vîce-comandànte da Ciàssa de Zêna, che l’à outorizòu a pigiâ i contàtti. L’é stæto coscì ch’a-i 11 d’Arvî do 1945, a dêx’ôe de dòppo disnâ, o Romanzi, aconpagnòu e precedûo pe caotelâse, perché riçercòu da-e SS, da-o profesô Dante Zaninetta, o s’é incontròu co-o Generâle Meinhold into scàgno do Giampalmo, inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ a San Martìn, prezénti o mæximo Giampalmo e, quæ intèrprete, sò mogê, a dotoréssa Elisabetta Müller. O colòquio o l’é andæto avànti scìnn-a dôe ôe da matìn: gh’è stæto ’n prìmmo cangio de idêe e l’è stæto fæto vàrie propòste, fra e quæ prìmma de tùtto quélla de concordâ ’na ritirâta sénsa dànni de trùppe tedésche da-a zöna co-îna progrescîva sostituçión de trùppe partigiànn-e, propòsta chò-u Romanzi o se riservâva de sotopónn-e a l’ezàmme do Comàndo Regionâle Militâre. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à aseguòu o Romànzi che no gh’êa nisciunn’âtra tratatîva in córso. I rizultâti do colòquio són stæti trasmìssi a-o Comàndo Regionâle Militâre, ch’o l’à incoragîo o Romànzi a continoâ i incóntri. Gh’é stæto ’n segóndo colòquio fra o Generâle Meinhold, o Càppo de Stâto Magiô tedésco, o Capitànio Asmus e o Romànzi, prezénti o Giampalmo e sò mogê, a-o matesdì 17 d’Arvî, a træ ôe de dòppo disnâ, inta Festungskommandantur in Stràdda de Cézare Cabèlla, a-o n. 37. O Generâle Meinhold o l’àiva pigiòu tùtte e precaoçioìn perché st’incóntro o fîse tegnûo inta ciù grànde segretéssa poscìbile e o l’àiva mìsso ’n servìçio de goàrdia con di sordàtti fra i ciù fiæ pe sghindâ eventoâli intromiscioìn de SS. Inte sto colòquio l’é stæto domandòu cómme premìssa che intànto lê o se désse da fâ pe fâ levâ e mìnn-e mìsse inte di cazaménti e instalaçioìn çitadìnn-e che no gh’àivan inportànsa da-o pónto de vìsta stratégico e che ghe són stæti indicæ e gh’é stæto domandòu ascì de dâ de informaçioìn in scê fòrse tedésche, interesànti pò-u svolgiménto de tratatîve. In particolâ, con l’avéi lê fæto savéi chò-u Comàndo do Pòrto, pe ’n órdine che gh’êa arivòu inte quélli giórni, o l’êa pasòu a-e dirètte dipendénse da Marìnn-a, ch’a l’êa decîza a-a sò distruçión, ghe vegnîva domandòu de âtre informaçioìn in sciâ dislocaçión di inpiànti de mìnn-e e di comàndi relatîvi, che doveivan servî a fâ sâtâ e banchìnn-e e-e instalaçioìn portoâli. Ste informaçioìn són stæte dæte o giórno 21 da-o Generâle Meinhold a-o Giampalmo ch’o l’à scrîte e dæte o mæximo dòppo disnâ in Stràdda Françésco Pósso a-o Romànzi, chi-â sò vòtta o l’à pasæ a-o Comàndo Regionâle Militâre. Gh’é stæto ’n tèrso colòquio fra o Generâle Meinhold, o Capitànio Asmus, o Romànzi e a dotoréssa Giampalmo Müller (o Giampalmo o no gh’êa perché inpedîo), a-i 23 d’ Arvî, a quattr’ôe de dòppo disnâ, tórna into Festungskommandantur. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à comunicòu che, p’adenpiménto de quànte gh’êa stæto domandòu, o l’àiva fæto levâ vàrri inpiànti de mìnn-e fra i quæ e téste de silûro mìsse a l’intrâta do pòrto da Galerîa de Gràçie, che saiéivan stæte ’n perìcolo mortâ pi-â popolaçión ch’a se ghe rifugiâva pe-i bonbardamènti; o l’à dæto ascì informaçioìn precîze in sciâ dislocaçión de dötréi inpiànti de mìnn-e mìsse il localitæ San Bertomê (Pêgi) ch’aviéivan dovûo fâ sâtâ o condûto ch’o portâva l’ægoa a-i fàbriche de Séstri e ch’o no l’àiva ancón posciûo fâ levâ, óltre a âtre informaçioìn per cómme impedî eventoâli tentatîvi de distruçión. Inte sto colòquio o generâle tedésco, in previxón de ’na vixìnn-a ritirâta da-a zöna, o proponéiva ’n ciù precîzo acòrdo in bâze a-o quæ l’ê o l’aviæ retiòu inte tréi ténpi sucescîvi, ciù ò mêno inte tréi giórni, e fòrse da sò Divixón da-o sò setô, intànto che-e fòrse partigiànn-e de manimàn, sénsa contàtto armòu, aviéivan òcupòu e zöne lasciæ vêue da-i tedèschi. Bàsta chi-â sò ritirâta o no fîse disturbâ da açioin de goæra di partigén lê o s’inpegnâva, cómme ciù ò mêno s’êa decîzo, a lasciâ intàtti tùtti i inpiànti pùblichi da çitæ. Intànto ch’o l’aviæ ridûto a-o mìnimo e distruçioìn de stràdde necesâie a-a sò ritirâta. O Romànzi o pigiâva àtto da pròpòsta ch’o l’aviæ sùbito riferîo a-i òrganìsmi conpeténti. A rispòsta a sta propòsta a l’aviæ dovûo êse comunicâ o giórno dòppo de dòppo disnâ inte ’n colòquio da tegnîse inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica. O Romànzi o s’é incontròu a mæxima séia vèrso sêi ôe vixìn a Ciàssa Manìn con l’avocâto Trombetta do Comàndo Regionâle pe riferîghe e ùrtime propòste do generâle tedésco. Intànto o Comàndo Regionâle, ch’o s’êa rionîo inte prìmme ôe do dòppo disnâ, inta sò sedûta o l’êa stæto avizòu da génte da Democraçîa Crestiànn-a chò-u Monscignóro Siri o l’àiva avûo notìçie da-e outoritæ do consolâto tedésco da pròscima evacoaçión da-a çitæ di fascìsti e de SS, notìçia ch’a vegnîva confermâ da-o fæto che i tedéschi àivan comensòu in giornâ o stramûo da Maràsci di prexonê polìtichi ciù inportànti e ch’a s’inquadrâva inta scitoaçión generâle cómme prevìsta da-e informaçioìn arivæ prìmma da-o C.L.N. Èrta Itàlia de Milàn e fæta conósce a-o C.L.N., a doménega 22 Arvî da-o profesô Giovanni Savoretti (Lanza), raprezentànte do Partîo Liberâle. Defæti inte sta rionión o C.L.N. avûa notìçia de l’avixinâse de fæti concluxîvi e da poscìbile stipolaçión de ’n armistìçio fra e fòrse tedésche e fascìste e quélle aleæ, àivan incaregòu i sò ménbri, l’avocâto Errico Martino (Parini), raprezentànte do Partîo Liberâle e o Segóndo Pessi (Mariani), raprezentànte do Partîo Comunìsta, de pigiâ sùbito contàtto co-o Comàndo Regionâle pe predispónn-e, scibén chi-â Misción aleâ da zöna a l’exitésse, a deschinâ in çitæ di partigén. Ma ch’o-o preçipitâ di fæti, êan convocæ in sedûta straordenâia i ménbri do C.L.N. Ligùria e do Comàndo Militâre Regionâle a séia do 23, vèrso sett’ôe, inte l’Institûto Sàn Nicòlla in Circonvalaçión a Mónte, sêde çernûa prìmma in grànde segrétto, e da sta sedûta partîva l’órdine de l’insureçión e inta néutte patriöti e çitadìn comensâvan a lòtta pi-â liberaçión. O Matesdì 24 i conbatiménti òrmai infuriâvan dapertùtto. E trùppe tedésche e fascìste són dapertùtto inte ’na brùtta scitoaçión, izolæ inte tànti grùppi, sénsa colegaménti telefònichi perché i inpiàmti êan za tùtti inte màn di partigén. Vìsto comm’andâvan e cóse o Generâle Meinhold inta matinâ de Matesdì, da-o sò pòsto de comàndo de Savignón, o telefonâva dôe vòtte a-o Giampalmo a Sàn Martìn pe fâghe notâ chi-â scitoaçión a l’êa intrâ inte ’na fâze pericolôza e che, se no se fîse arivæ a ’n acòrdo, lê o saiæ stæto costréito, a sò màrso despêto, a dêuviâ ògni mézzo pe retiâ i sò sordàtti da-a zöna: l’êa ciæo che quésto o raprezentâva ’n gravìscimo perìcolo pi-â çitæ. Dæto ch’o no gh’àiva nisciùn rapòrto con di âtri, lê o pregâva o Giampalmo de stâ a-o teléfono into sò Institûto pe mantegnî i contàtti e o ghe domandâva con inscisténsa che ghe fîse mandòu cómme parlamentâre o Romanzi p’arivâ a de concluxoìn, vìsta l’estrêma gravitæ da scitoaçión. Lê òrmâi o no poéiva ciù andâ a Zêna pò-u colòquio prìmma stabilîo. O Giampalmo o no riêscîva, a despêto de sò ciù inténse riçèrche, a métise sùbito in comunicaçión co-o Romànzi, che inte quélla matinâ o dirizéiva ‘n pòsto dónde se mêgâva i partigén ferîi. Dæto che nisciùn parlamentâre o l’arivâva a Savignón, o Generâle Meinhold, intànto che i avegniménti militâri de lóngo de ciù gh’inponéivan de dovéi pigiâ ’na decixón, co-ìn radiogràmma, atravèrso o Cónsole Generâle da Germània, o Von Etzdorf, o l’à informòu ancón ’na vòtta o Giampalmo ch’o dexiderâva con urgénsa de métise in contàtto co-o Romànzi, con minaciâ, se no fîse stæto poscìbile métise d’acòrdio pe’n pâxe retîo de trùppe, l’ûzo da fòrsa. Ste notìçie o Cónsole Etzdorf o e comunicâva a-o Savoretti inta câza da Marchéiza Cattaneo, in Stràdda de Ràggio 3, dónde o Cónsole o s’êa rifugiòu, con pregâlo de fâle avéi a-o C.L.N. pi-â sospensción de ostilitæ. O Savorétti o l’andâva vèrso quattr’ôe de dòppo disnâ inta sêde do Comitâto a-o quæ o dâva quélle notìçie, e o C.L.N. o decidéiva de rispónde chò-u Cónsole o fésse savéi a-o Generâle Meinhold che l’insureçión popolâre a no saiéiva stæta fermâ e che se i propòxiti de bonbardaménto da çitæ e de distruçioìn fîsan stæti atoæ, lê mæximo e tùtti i tedéaschi fæti prexonê saiéivan stæti conscideræ criminâli de goæra e chi-â ògni mòddo nisciùn tedésco a l’aviæ lasciòu vîvo a çitæ perché e valàdde e ògni stràdda vèrso o nòrd êan sott’a-o contròllo di partigén. O Savoretti o l’é andæto sùbito da-o Cónsole generâle a riferî e o l’é stæto a sentî a telefonâ fra quésto e o Generâle Meinhold che, de segûo inprescionòu, o l’à promìsso de sospénde ògni decixón. Intànto o profesô Bardellini ascì, Diretô sanitâio do Comàndo Militâre Regionâle, che, con trovâse a Sàn Martìn, o l’êa vegnûo a savéi de solecitaçioìn do Meinhold fæte a-o Giampalmo, o l’andâva into dòppo disnâ do 24 inta sêde do C.L.N. a Sàn Nicòlla pe riferî. O C.R.M. (Comitâto Regionâle Militâre) o scrivéiva ’na létera ch’a l’aviæ dovûo êse portâ a-o Generâle Meinhold, dónde se domandâva a réiza sénsa condiçioìn. A-a séia vèrso nêuv’ôe o Romanzi, co-îna telefonâ a-o Gampalmo, o vegnîva informòu de inscisténti richiéste do Generâle Meinhold e o poéiva lêze a létera do C.L.N. e do Comàndo, che no l’êa stæto poscìbile recapitâ. O Romanzi alôa o se metéiva in contàtto pe telèfono co-o C.L.N., che intànto o l’àiva trasferîo a sò sêde in Stràdda Privâ Piàggio 8, e inte ’n colòquio co-o Cassiani Ingoni, con l’òfrîse de portâ lê o mesàggio a-o generâle tedésco, o fâva a ògni mòddo prezénte che no l’êa òportùn prezentâ ’na létera coscì perentòria se se voéiva arivâ a ’n acòrdo ch’o risparmiésse a-o màscimo a çitadinànsa e o domandâva chi-â létera a fîse scrîta in mòddo ciù mitigòu. Con sto fìn o Romanzi, in scê invîto do Cassiani Ingoni, o l’andâva inta sêde do Comitâto e do Comàndo in Stràdda Privâ Piàggio, e vèrso dêx’ôe de néutte, dòppo ’na rionión cùrta, vegnîva scrîta ’na segónda létera, questa: «Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria Comàndo Regionâle Militâre Unificòu Zêna, 24 d’Arvî 1945 A-o Generâle Meinhold Savignón In mérito a-a domànda, da Voscià fæta inti rigoàrdi da scitoaçión da çitæ de Zêna, se precîza: a) O Comàndo Ciàssa de Zêna o l’é perfetaménte in gràddo de controlâ l’ór- dine pùblico; e fòrse a dispoxiçión són stæte notevolménte rinforsæ da l’afluî di patriöti da-a montàgna. b) E tratatîve pi-â réiza no poriàn che contegnî e dispoxiçioìn chi sótta scrîte: 1) Conségna de àrme; 2) I militâri germànichi saiàn trategnûi cómme prexonê de goæra e tegnûi a dispoxiçión do Comàndo Militâre Aleòu. Poriéi mandâ i parlamentâri a Zêna a quésto Comàndo Regionâle. O Comandànte Regionâle Durante (Tìnbro rióndo do C.L.N. Ligùria) Con sta létera e con unn-a chò-u Cardinâle Boetto o l’àiva dæto a-o C.L.N. co-a preghêa de portâla a-o Generâle Meinhold (létera ch’a contegnîva ’n câdo apéllo de risparmiâ a çitæ da-o bonbardamènto), o Romanzi, de néutte, co-a batàggia ch’a l’infuriâva dapertùtto, o l’é partîo in sce ’n’anbolànsa pe Savignón. Prìmma de partî o Romànzi o l’à domandòu a-o Cassiani Ingoni dond’o l’aviæ posciûo portâ i eventoâli parlamentâri tedéschi into câxo che quésti avésan açetòu de conclùdde a Zêna e tratatîve de réiza e o Cassiani (ch’o no sàiva che i prìmmi contàtti do Romanzi co-o Generâle Meinhold êan stæti tegnûi inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica) o gh’à sugerîo, in quànte neotrâle, a câza particolâ do Cardinâle Boetto. Dòppo quæxi sêi ôe de viâgio o Romànzi o l’arîva a Savignón, a-e çìnque e quaranteçìnque da matìn do Macordì 25. Dòppo dôe ôe de colòquio co-o Generâle Meinhold, vìsto che-e tratatîve pigiâvan ’na céiga favorévole, con rendise cónto o Generâle tedésco ch’òrmâi ògni stràdda pò-u nòrd a l’êa serâ a-e sò trùppe da-a trionfànte insureçión, o Romànzi o l’à propòsto a-o comandànte tedésco de spedî sto radiogràmma a-o Cónsole Von Etzdorf perché, pe mézzo da Cùria, o-o fésse arivâ a-o C.L.N.: «Parlamentari tedéschi vêgnan a Zêna vîa Cazélla-Pedemónte-Bösanæo. Tratatîve favorévoli. Sospénde ògni açión scìnn-a nêuvo órdine. Firmòu: Meinhold- Romanzi» A dêx’ôe, cómme parlamentâre partîva pe Zêna o mæximo Generâle Meinhold in sciâ màchina co-a quæ l’êa arivòu o Romànzi (a-o quæ o generâle prìmma de partî o s’êa consegnòu con dâghe a sò pistòlla), pi-â stràdda Cazélla-Pedemónte-Bösanæo-San Pê d’Ænn-a. Con liâtri partîva pe Zêna ’n’âtra màchina ascì con drénto o Càppo de Stâto Magiô Capitànio Asmus co-in intèrprete. Lóngo a stràdda o Generâle Meinhold o comunicâva a-i vàrri repàrti spantegæ lóngo a zöna ch’o l’andâva in çitæ pe firmâ a réiza e o gh’ordinâva de sospénde sùbito e açioìn de goæra in atéiza di órdini sucescîvi. Intànto a [[Zena|Zêna]], a nêuv’e mêza da matìn do 25, o Savoretti o tornâva in câza Cattaneo p’avéi notìçie da néutte e da-o Cónsole Von Etzdorf, ch’o l’êa ciufîto càrmo e solevòu, e o vegnîva a savéi che-e cöse se metéivan bén, ma sénsa particolâri ciù precîxi. O Savoretti o comunicâva ste notìçie a-o Comitâto e vèrso ’n’ôa de dòppo disnâ o se metéiva tórna in contàtto co-o Cónsole, de lóngo in câza Cattaneo, e o vegnîva a savéi inte quéllo moménto chò-u mæximo Generâle Meinhold o l’êa in viâgio pe Zéna. O Cónsole o l’invitâva o Savoretti a tornâ vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ p’andâ insémme a-a câza de l’Arçivéscovo Cardinâle Boetto pe incontrâse co-o Generâle Meinhold, cösa chò-u Savoretti o l’à fæto co-o permìsso di ménbri do C.L.N. ö sæ l’avocâto Errico Martino e o profesô Paolo Emilio Taviani. Vèrso træ ôe de dòppo disnâ l’anbolànsa do Romanzi e do Meinhold e a màchina do Càppo se Stâto Magiô, o Asmus, êan into céntro de Zêna. Li o Romanzi o l’incontrâva o Giùdiçe Luigi Barbera (Gigi) e a sciâ Tomaini Ester (Titina), partigén, in sce ’na möto: o i fermâva e o ghe domandâva dond’a fîsa a câza do cardinâle. I doî partigén alôa gh’àn fæto da stafétta scinn’a-a vìlla Migón in Sàn Frutôzo. Da chi àn telefonòu a-o C.L.N. e pöco dòppo arivâva o Prescidénte do C.L.N., raprezentànte do Partîo Comunìsta, o Remo Scappini, l’Errico Martino, prescidénte do Partîo Liberâle, o Magiô Mauro Aloni (Col, Violino), Comandànte da Ciàssa de Zêna, dòppo o Cónsole germànico Von Etzdorf, aconpagnòu da-o Savoretti. O Cardinâle Boetto, ascistîo da-o Segretâio Particolâ, o Monscignôro Weininger, fæte e prezentaçioìn, o l’arecomandâva comòsso che l’incóntro o fésse finî o bàgno de sàngoe e o sciortîva da-o scàgno p’andâ da-o Cónsole Von Etzdorf. O Generâle Meinhold o dexiderâva in càngio che fîse prezénte a-a concluxón de tratatîve o Romànzi ascì, co-o quæ o l’àiva tegnûo i contàtti da-o prinçipio. E tratatîve són sùbito comensæ, vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ: No són stæte fàçili, perché o Generâle Meinhold, dòppo avéi sentîo e condiçioìn da réiza che voéivan o C.L.N. e o C.R.M. (màscime pe quéllo che rigoardâva a conségna de àrme), o l’à avûo fòrti reaçioìn, e o l’à propòsto de rimandâ tùtto a-o giórno dòppo. Ma, dòppo ’n’interuçión da discusción de chìnze menûti, ch’a l’à permìsso a-e pàrte de consultâse separataménte, o Generâle Meinhold o s’é convìnto, vèrso sett’e mêza de séia, a firmâ a réiza coscì cómme propòsto da-o C.L.N.. Vò-u chi o tèsto: «In Zêna, o giórno 25 d’Arvî 1945 a sett’e mêza de séia: «fra o sciô Generâle Meinhold, cómme Comandànte de Fòrse Armæ «Germàniche do Setô Meinhold, ascistîo da-o Capitànio Asmus, Càppo de «Stâto Magiô, da ’na pàrte; «o Prescidénte do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria, Sciô Re- «mo Scappini, ascistîo da l’avocâto Errico Martino e da-o profesô Giovanni «Savoretti, ménbri do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria e da-o «Magiô Mauro Aloni, Comandànte da Ciàssa de Zêna, da l’âtra. «L’é stæto convegnûo «I°) Tùtte e Fòrse Armæ Germàniche de tæra e de mâ a-e dipendénse do sciô « Generâle Meinhold se réndan a-e Fòrse Armæ do Còrpo di Volontâi da « Libertæ a-e dipendénse do Comitâto Militâre pi-â Ligùria; «II°) a réiza a l’avêgne co-a prezentaçión a-i repàrti partigén ciù da-rénte co-i « sòliti mòddi e prìmma de tùtto co-a conségna de àrme; «III°) o Comitato de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o s’inpégna a garantî a-i « prexonê o trataménto segóndo e lézze internaçionâli, con particolâre ri- « goàrdo a-e sò propietæ personâli e a-e condiçioìn de internaménto; «IV°) o Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o se risèrva de consegnâ « i prexonê a-o Comàndo Aleòu Anglo-Americâno òperànte in Itàlia. «Fæto in quàttro còpie de quæ dôe in italiàn e dôe in tedésco. « Scappini Remo Meinhold «Avocâto Errico Martino Giovanni Savoretti « Asmus Magiô Mauro Aloni». O Generâle tedésco o dâva dónca dispoxiçioìn telefòbiche a-i repàrti dipendénti, con rilasciâ órdini scrîti de réiza (òperatîva a partî da nêuv’ôe da matìn do 26 Arvî) pe quélli repàrti co-i quæ o no poéiva comunicâ e ch’aviéivan dovûo êse portæ da-o fòrse partigiànn-e. Tànti grùppi s’êan za réixi inta giornâ e inta giornâ prìmma. 00clx96lkbmwe2kuuv4iczgf3ifqwl7 272970 272969 2026-08-08T18:39:07Z Luensu1959 1211 ò azonto 'na föto 272970 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''A réiza di tedéschi a Zêna a-i 25 d’Arvî do 1945''' A-i prìmmi de Màrso do 1945 o Generâle Günther Meinhold, comandànte tedésco da ciàssa de Zêna ch’a l’andâva da-o levànte a [[Ôtri]] e a l’intérno scinn’a-a [[Savignon|Savignón]], consapévole de l’avixinâse de l’ùrtimo àtto do dràmma, o lasciâva inténde a-o Prof. Antonio Giampalmo, Ascisténte a l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ de Zêna, co-o quæ o l’êa in relaçión (sò mogê a l’éa d’òrigine tedésca) e o gh’àiva propòsto ch’o saiæ stæto dispòsto, pe védde de resparmiâ a çitæ in câxo de goæra conbatûa, a eventoâli contàtti con quàrche ménbro acreditòu de fòrse patriòtiche. [[File:Flag of Italian Committee of National Liberation.svg|thumb|Flag of Italian Committee of National Liberation|A bandêa do C.L.N.]] L’é pe quéllo chò-u Giampalmo o n’à parlòu a-o profesô Carmine Alfredo Romanzi (Stefano), ascisténte a l’Institûto d’Igêne de l’Universcitæ de Zêna, raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. di Mêghi e into C.L.N. da Schêua Universcitâia, e o gh’à domandòu s’o saiæ stæto a sò vòtta dispòsto a incontrâse co-o comandànte tedésco. O Romanzi o gh’à rispòsto ch’o n’aviæ parlòu e domandòu l’outorizaçión a-o C.L.N. da Lìgùria. A-i 3 d’Arvî o Romanzi o poéiva incontrâse con l’avocâto Mario Cassiani Ingoni (Carrara), raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. Ligùria, a-o quæ o riferîva e cöse con domandâ instruçioìn. Doppo doî giórni o Cassiani Ingoni o rispondéiva a-o Romànzi chò-u C.L.N., cómme òrganìsmo polìtico, o no poéiva permétte nisciùnn-a tratatîva, ma che lê o l’aviæ dovûo rivòlzise a-o Comàndo Regionâle Militâre Unificòu. O Romànzi o s’è mìsso in contàtto con sto Comàndo con l’agiùtto de l’avocâto Giovanni Trombetta (Col.Tomasi), vîce-comandànte militâre regionâle, e do raxonê Giuseppe Ferrari (T.Col. Negrini) vîce-comandànte da Ciàssa de Zêna, che l’à outorizòu a pigiâ i contàtti. L’é stæto coscì ch’a-i 11 d’Arvî do 1945, a dêx’ôe de dòppo disnâ, o Romanzi, aconpagnòu e precedûo pe caotelâse, perché riçercòu da-e SS, da-o profesô Dante Zaninetta, o s’é incontròu co-o Generâle Meinhold into scàgno do Giampalmo, inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ a San Martìn, prezénti o mæximo Giampalmo e, quæ intèrprete, sò mogê, a dotoréssa Elisabetta Müller. O colòquio o l’é andæto avànti scìnn-a dôe ôe da matìn: gh’è stæto ’n prìmmo cangio de idêe e l’è stæto fæto vàrie propòste, fra e quæ prìmma de tùtto quélla de concordâ ’na ritirâta sénsa dànni de trùppe tedésche da-a zöna co-îna progrescîva sostituçión de trùppe partigiànn-e, propòsta chò-u Romanzi o se riservâva de sotopónn-e a l’ezàmme do Comàndo Regionâle Militâre. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à aseguòu o Romànzi che no gh’êa nisciunn’âtra tratatîva in córso. I rizultâti do colòquio són stæti trasmìssi a-o Comàndo Regionâle Militâre, ch’o l’à incoragîo o Romànzi a continoâ i incóntri. Gh’é stæto ’n segóndo colòquio fra o Generâle Meinhold, o Càppo de Stâto Magiô tedésco, o Capitànio Asmus e o Romànzi, prezénti o Giampalmo e sò mogê, a-o matesdì 17 d’Arvî, a træ ôe de dòppo disnâ, inta Festungskommandantur in Stràdda de Cézare Cabèlla, a-o n. 37. O Generâle Meinhold o l’àiva pigiòu tùtte e precaoçioìn perché st’incóntro o fîse tegnûo inta ciù grànde segretéssa poscìbile e o l’àiva mìsso ’n servìçio de goàrdia con di sordàtti fra i ciù fiæ pe sghindâ eventoâli intromiscioìn de SS. Inte sto colòquio l’é stæto domandòu cómme premìssa che intànto lê o se désse da fâ pe fâ levâ e mìnn-e mìsse inte di cazaménti e instalaçioìn çitadìnn-e che no gh’àivan inportànsa da-o pónto de vìsta stratégico e che ghe són stæti indicæ e gh’é stæto domandòu ascì de dâ de informaçioìn in scê fòrse tedésche, interesànti pò-u svolgiménto de tratatîve. In particolâ, con l’avéi lê fæto savéi chò-u Comàndo do Pòrto, pe ’n órdine che gh’êa arivòu inte quélli giórni, o l’êa pasòu a-e dirètte dipendénse da Marìnn-a, ch’a l’êa decîza a-a sò distruçión, ghe vegnîva domandòu de âtre informaçioìn in sciâ dislocaçión di inpiànti de mìnn-e e di comàndi relatîvi, che doveivan servî a fâ sâtâ e banchìnn-e e-e instalaçioìn portoâli. Ste informaçioìn són stæte dæte o giórno 21 da-o Generâle Meinhold a-o Giampalmo ch’o l’à scrîte e dæte o mæximo dòppo disnâ in Stràdda Françésco Pósso a-o Romànzi, chi-â sò vòtta o l’à pasæ a-o Comàndo Regionâle Militâre. Gh’é stæto ’n tèrso colòquio fra o Generâle Meinhold, o Capitànio Asmus, o Romànzi e a dotoréssa Giampalmo Müller (o Giampalmo o no gh’êa perché inpedîo), a-i 23 d’ Arvî, a quattr’ôe de dòppo disnâ, tórna into Festungskommandantur. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à comunicòu che, p’adenpiménto de quànte gh’êa stæto domandòu, o l’àiva fæto levâ vàrri inpiànti de mìnn-e fra i quæ e téste de silûro mìsse a l’intrâta do pòrto da Galerîa de Gràçie, che saiéivan stæte ’n perìcolo mortâ pi-â popolaçión ch’a se ghe rifugiâva pe-i bonbardamènti; o l’à dæto ascì informaçioìn precîze in sciâ dislocaçión de dötréi inpiànti de mìnn-e mìsse il localitæ San Bertomê (Pêgi) ch’aviéivan dovûo fâ sâtâ o condûto ch’o portâva l’ægoa a-i fàbriche de Séstri e ch’o no l’àiva ancón posciûo fâ levâ, óltre a âtre informaçioìn per cómme impedî eventoâli tentatîvi de distruçión. Inte sto colòquio o generâle tedésco, in previxón de ’na vixìnn-a ritirâta da-a zöna, o proponéiva ’n ciù precîzo acòrdo in bâze a-o quæ l’ê o l’aviæ retiòu inte tréi ténpi sucescîvi, ciù ò mêno inte tréi giórni, e fòrse da sò Divixón da-o sò setô, intànto che-e fòrse partigiànn-e de manimàn, sénsa contàtto armòu, aviéivan òcupòu e zöne lasciæ vêue da-i tedèschi. Bàsta chi-â sò ritirâta o no fîse disturbâ da açioin de goæra di partigén lê o s’inpegnâva, cómme ciù ò mêno s’êa decîzo, a lasciâ intàtti tùtti i inpiànti pùblichi da çitæ. Intànto ch’o l’aviæ ridûto a-o mìnimo e distruçioìn de stràdde necesâie a-a sò ritirâta. O Romànzi o pigiâva àtto da pròpòsta ch’o l’aviæ sùbito riferîo a-i òrganìsmi conpeténti. A rispòsta a sta propòsta a l’aviæ dovûo êse comunicâ o giórno dòppo de dòppo disnâ inte ’n colòquio da tegnîse inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica. O Romànzi o s’é incontròu a mæxima séia vèrso sêi ôe vixìn a Ciàssa Manìn con l’avocâto Trombetta do Comàndo Regionâle pe riferîghe e ùrtime propòste do generâle tedésco. Intànto o Comàndo Regionâle, ch’o s’êa rionîo inte prìmme ôe do dòppo disnâ, inta sò sedûta o l’êa stæto avizòu da génte da Democraçîa Crestiànn-a chò-u Monscignóro Siri o l’àiva avûo notìçie da-e outoritæ do consolâto tedésco da pròscima evacoaçión da-a çitæ di fascìsti e de SS, notìçia ch’a vegnîva confermâ da-o fæto che i tedéschi àivan comensòu in giornâ o stramûo da Maràsci di prexonê polìtichi ciù inportànti e ch’a s’inquadrâva inta scitoaçión generâle cómme prevìsta da-e informaçioìn arivæ prìmma da-o C.L.N. Èrta Itàlia de Milàn e fæta conósce a-o C.L.N., a doménega 22 Arvî da-o profesô Giovanni Savoretti (Lanza), raprezentànte do Partîo Liberâle. Defæti inte sta rionión o C.L.N. avûa notìçia de l’avixinâse de fæti concluxîvi e da poscìbile stipolaçión de ’n armistìçio fra e fòrse tedésche e fascìste e quélle aleæ, àivan incaregòu i sò ménbri, l’avocâto Errico Martino (Parini), raprezentànte do Partîo Liberâle e o Segóndo Pessi (Mariani), raprezentànte do Partîo Comunìsta, de pigiâ sùbito contàtto co-o Comàndo Regionâle pe predispónn-e, scibén chi-â Misción aleâ da zöna a l’exitésse, a deschinâ in çitæ di partigén. Ma ch’o-o preçipitâ di fæti, êan convocæ in sedûta straordenâia i ménbri do C.L.N. Ligùria e do Comàndo Militâre Regionâle a séia do 23, vèrso sett’ôe, inte l’Institûto Sàn Nicòlla in Circonvalaçión a Mónte, sêde çernûa prìmma in grànde segrétto, e da sta sedûta partîva l’órdine de l’insureçión e inta néutte patriöti e çitadìn comensâvan a lòtta pi-â liberaçión. O Matesdì 24 i conbatiménti òrmai infuriâvan dapertùtto. E trùppe tedésche e fascìste són dapertùtto inte ’na brùtta scitoaçión, izolæ inte tànti grùppi, sénsa colegaménti telefònichi perché i inpiàmti êan za tùtti inte màn di partigén. Vìsto comm’andâvan e cóse o Generâle Meinhold inta matinâ de Matesdì, da-o sò pòsto de comàndo de Savignón, o telefonâva dôe vòtte a-o Giampalmo a Sàn Martìn pe fâghe notâ chi-â scitoaçión a l’êa intrâ inte ’na fâze pericolôza e che, se no se fîse arivæ a ’n acòrdo, lê o saiæ stæto costréito, a sò màrso despêto, a dêuviâ ògni mézzo pe retiâ i sò sordàtti da-a zöna: l’êa ciæo che quésto o raprezentâva ’n gravìscimo perìcolo pi-â çitæ. Dæto ch’o no gh’àiva nisciùn rapòrto con di âtri, lê o pregâva o Giampalmo de stâ a-o teléfono into sò Institûto pe mantegnî i contàtti e o ghe domandâva con inscisténsa che ghe fîse mandòu cómme parlamentâre o Romanzi p’arivâ a de concluxoìn, vìsta l’estrêma gravitæ da scitoaçión. Lê òrmâi o no poéiva ciù andâ a Zêna pò-u colòquio prìmma stabilîo. O Giampalmo o no riêscîva, a despêto de sò ciù inténse riçèrche, a métise sùbito in comunicaçión co-o Romànzi, che inte quélla matinâ o dirizéiva ‘n pòsto dónde se mêgâva i partigén ferîi. Dæto che nisciùn parlamentâre o l’arivâva a Savignón, o Generâle Meinhold, intànto che i avegniménti militâri de lóngo de ciù gh’inponéivan de dovéi pigiâ ’na decixón, co-ìn radiogràmma, atravèrso o Cónsole Generâle da Germània, o Von Etzdorf, o l’à informòu ancón ’na vòtta o Giampalmo ch’o dexiderâva con urgénsa de métise in contàtto co-o Romànzi, con minaciâ, se no fîse stæto poscìbile métise d’acòrdio pe’n pâxe retîo de trùppe, l’ûzo da fòrsa. Ste notìçie o Cónsole Etzdorf o e comunicâva a-o Savoretti inta câza da Marchéiza Cattaneo, in Stràdda de Ràggio 3, dónde o Cónsole o s’êa rifugiòu, con pregâlo de fâle avéi a-o C.L.N. pi-â sospensción de ostilitæ. O Savorétti o l’andâva vèrso quattr’ôe de dòppo disnâ inta sêde do Comitâto a-o quæ o dâva quélle notìçie, e o C.L.N. o decidéiva de rispónde chò-u Cónsole o fésse savéi a-o Generâle Meinhold che l’insureçión popolâre a no saiéiva stæta fermâ e che se i propòxiti de bonbardaménto da çitæ e de distruçioìn fîsan stæti atoæ, lê mæximo e tùtti i tedéaschi fæti prexonê saiéivan stæti conscideræ criminâli de goæra e chi-â ògni mòddo nisciùn tedésco a l’aviæ lasciòu vîvo a çitæ perché e valàdde e ògni stràdda vèrso o nòrd êan sott’a-o contròllo di partigén. O Savoretti o l’é andæto sùbito da-o Cónsole generâle a riferî e o l’é stæto a sentî a telefonâ fra quésto e o Generâle Meinhold che, de segûo inprescionòu, o l’à promìsso de sospénde ògni decixón. Intànto o profesô Bardellini ascì, Diretô sanitâio do Comàndo Militâre Regionâle, che, con trovâse a Sàn Martìn, o l’êa vegnûo a savéi de solecitaçioìn do Meinhold fæte a-o Giampalmo, o l’andâva into dòppo disnâ do 24 inta sêde do C.L.N. a Sàn Nicòlla pe riferî. O C.R.M. (Comitâto Regionâle Militâre) o scrivéiva ’na létera ch’a l’aviæ dovûo êse portâ a-o Generâle Meinhold, dónde se domandâva a réiza sénsa condiçioìn. A-a séia vèrso nêuv’ôe o Romanzi, co-îna telefonâ a-o Gampalmo, o vegnîva informòu de inscisténti richiéste do Generâle Meinhold e o poéiva lêze a létera do C.L.N. e do Comàndo, che no l’êa stæto poscìbile recapitâ. O Romanzi alôa o se metéiva in contàtto pe telèfono co-o C.L.N., che intànto o l’àiva trasferîo a sò sêde in Stràdda Privâ Piàggio 8, e inte ’n colòquio co-o Cassiani Ingoni, con l’òfrîse de portâ lê o mesàggio a-o generâle tedésco, o fâva a ògni mòddo prezénte che no l’êa òportùn prezentâ ’na létera coscì perentòria se se voéiva arivâ a ’n acòrdo ch’o risparmiésse a-o màscimo a çitadinànsa e o domandâva chi-â létera a fîse scrîta in mòddo ciù mitigòu. Con sto fìn o Romanzi, in scê invîto do Cassiani Ingoni, o l’andâva inta sêde do Comitâto e do Comàndo in Stràdda Privâ Piàggio, e vèrso dêx’ôe de néutte, dòppo ’na rionión cùrta, vegnîva scrîta ’na segónda létera, questa: «Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria Comàndo Regionâle Militâre Unificòu Zêna, 24 d’Arvî 1945 A-o Generâle Meinhold Savignón In mérito a-a domànda, da Voscià fæta inti rigoàrdi da scitoaçión da çitæ de Zêna, se precîza: a) O Comàndo Ciàssa de Zêna o l’é perfetaménte in gràddo de controlâ l’ór- dine pùblico; e fòrse a dispoxiçión són stæte notevolménte rinforsæ da l’afluî di patriöti da-a montàgna. b) E tratatîve pi-â réiza no poriàn che contegnî e dispoxiçioìn chi sótta scrîte: 1) Conségna de àrme; 2) I militâri germànichi saiàn trategnûi cómme prexonê de goæra e tegnûi a dispoxiçión do Comàndo Militâre Aleòu. Poriéi mandâ i parlamentâri a Zêna a quésto Comàndo Regionâle. O Comandànte Regionâle Durante (Tìnbro rióndo do C.L.N. Ligùria) Con sta létera e con unn-a chò-u Cardinâle Boetto o l’àiva dæto a-o C.L.N. co-a preghêa de portâla a-o Generâle Meinhold (létera ch’a contegnîva ’n câdo apéllo de risparmiâ a çitæ da-o bonbardamènto), o Romanzi, de néutte, co-a batàggia ch’a l’infuriâva dapertùtto, o l’é partîo in sce ’n’anbolànsa pe Savignón. Prìmma de partî o Romànzi o l’à domandòu a-o Cassiani Ingoni dond’o l’aviæ posciûo portâ i eventoâli parlamentâri tedéschi into câxo che quésti avésan açetòu de conclùdde a Zêna e tratatîve de réiza e o Cassiani (ch’o no sàiva che i prìmmi contàtti do Romanzi co-o Generâle Meinhold êan stæti tegnûi inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica) o gh’à sugerîo, in quànte neotrâle, a câza particolâ do Cardinâle Boetto. Dòppo quæxi sêi ôe de viâgio o Romànzi o l’arîva a Savignón, a-e çìnque e quaranteçìnque da matìn do Macordì 25. Dòppo dôe ôe de colòquio co-o Generâle Meinhold, vìsto che-e tratatîve pigiâvan ’na céiga favorévole, con rendise cónto o Generâle tedésco ch’òrmâi ògni stràdda pò-u nòrd a l’êa serâ a-e sò trùppe da-a trionfànte insureçión, o Romànzi o l’à propòsto a-o comandànte tedésco de spedî sto radiogràmma a-o Cónsole Von Etzdorf perché, pe mézzo da Cùria, o-o fésse arivâ a-o C.L.N.: «Parlamentari tedéschi vêgnan a Zêna vîa Cazélla-Pedemónte-Bösanæo. Tratatîve favorévoli. Sospénde ògni açión scìnn-a nêuvo órdine. Firmòu: Meinhold- Romanzi» A dêx’ôe, cómme parlamentâre partîva pe Zêna o mæximo Generâle Meinhold in sciâ màchina co-a quæ l’êa arivòu o Romànzi (a-o quæ o generâle prìmma de partî o s’êa consegnòu con dâghe a sò pistòlla), pi-â stràdda Cazélla-Pedemónte-Bösanæo-San Pê d’Ænn-a. Con liâtri partîva pe Zêna ’n’âtra màchina ascì con drénto o Càppo de Stâto Magiô Capitànio Asmus co-in intèrprete. Lóngo a stràdda o Generâle Meinhold o comunicâva a-i vàrri repàrti spantegæ lóngo a zöna ch’o l’andâva in çitæ pe firmâ a réiza e o gh’ordinâva de sospénde sùbito e açioìn de goæra in atéiza di órdini sucescîvi. Intànto a [[Zena|Zêna]], a nêuv’e mêza da matìn do 25, o Savoretti o tornâva in câza Cattaneo p’avéi notìçie da néutte e da-o Cónsole Von Etzdorf, ch’o l’êa ciufîto càrmo e solevòu, e o vegnîva a savéi che-e cöse se metéivan bén, ma sénsa particolâri ciù precîxi. O Savoretti o comunicâva ste notìçie a-o Comitâto e vèrso ’n’ôa de dòppo disnâ o se metéiva tórna in contàtto co-o Cónsole, de lóngo in câza Cattaneo, e o vegnîva a savéi inte quéllo moménto chò-u mæximo Generâle Meinhold o l’êa in viâgio pe Zéna. O Cónsole o l’invitâva o Savoretti a tornâ vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ p’andâ insémme a-a câza de l’Arçivéscovo Cardinâle Boetto pe incontrâse co-o Generâle Meinhold, cösa chò-u Savoretti o l’à fæto co-o permìsso di ménbri do C.L.N. ö sæ l’avocâto Errico Martino e o profesô Paolo Emilio Taviani. Vèrso træ ôe de dòppo disnâ l’anbolànsa do Romanzi e do Meinhold e a màchina do Càppo se Stâto Magiô, o Asmus, êan into céntro de Zêna. Li o Romanzi o l’incontrâva o Giùdiçe Luigi Barbera (Gigi) e a sciâ Tomaini Ester (Titina), partigén, in sce ’na möto: o i fermâva e o ghe domandâva dond’a fîsa a câza do cardinâle. I doî partigén alôa gh’àn fæto da stafétta scinn’a-a vìlla Migón in Sàn Frutôzo. Da chi àn telefonòu a-o C.L.N. e pöco dòppo arivâva o Prescidénte do C.L.N., raprezentànte do Partîo Comunìsta, o Remo Scappini, l’Errico Martino, prescidénte do Partîo Liberâle, o Magiô Mauro Aloni (Col, Violino), Comandànte da Ciàssa de Zêna, dòppo o Cónsole germànico Von Etzdorf, aconpagnòu da-o Savoretti. O Cardinâle Boetto, ascistîo da-o Segretâio Particolâ, o Monscignôro Weininger, fæte e prezentaçioìn, o l’arecomandâva comòsso che l’incóntro o fésse finî o bàgno de sàngoe e o sciortîva da-o scàgno p’andâ da-o Cónsole Von Etzdorf. O Generâle Meinhold o dexiderâva in càngio che fîse prezénte a-a concluxón de tratatîve o Romànzi ascì, co-o quæ o l’àiva tegnûo i contàtti da-o prinçipio. E tratatîve són sùbito comensæ, vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ: No són stæte fàçili, perché o Generâle Meinhold, dòppo avéi sentîo e condiçioìn da réiza che voéivan o C.L.N. e o C.R.M. (màscime pe quéllo che rigoardâva a conségna de àrme), o l’à avûo fòrti reaçioìn, e o l’à propòsto de rimandâ tùtto a-o giórno dòppo. Ma, dòppo ’n’interuçión da discusción de chìnze menûti, ch’a l’à permìsso a-e pàrte de consultâse separataménte, o Generâle Meinhold o s’é convìnto, vèrso sett’e mêza de séia, a firmâ a réiza coscì cómme propòsto da-o C.L.N.. Vò-u chi o tèsto: «In Zêna, o giórno 25 d’Arvî 1945 a sett’e mêza de séia: «fra o sciô Generâle Meinhold, cómme Comandànte de Fòrse Armæ «Germàniche do Setô Meinhold, ascistîo da-o Capitànio Asmus, Càppo de «Stâto Magiô, da ’na pàrte; «o Prescidénte do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria, Sciô Re- «mo Scappini, ascistîo da l’avocâto Errico Martino e da-o profesô Giovanni «Savoretti, ménbri do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria e da-o «Magiô Mauro Aloni, Comandànte da Ciàssa de Zêna, da l’âtra. «L’é stæto convegnûo «I°) Tùtte e Fòrse Armæ Germàniche de tæra e de mâ a-e dipendénse do sciô « Generâle Meinhold se réndan a-e Fòrse Armæ do Còrpo di Volontâi da « Libertæ a-e dipendénse do Comitâto Militâre pi-â Ligùria; «II°) a réiza a l’avêgne co-a prezentaçión a-i repàrti partigén ciù da-rénte co-i « sòliti mòddi e prìmma de tùtto co-a conségna de àrme; «III°) o Comitato de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o s’inpégna a garantî a-i « prexonê o trataménto segóndo e lézze internaçionâli, con particolâre ri- « goàrdo a-e sò propietæ personâli e a-e condiçioìn de internaménto; «IV°) o Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o se risèrva de consegnâ « i prexonê a-o Comàndo Aleòu Anglo-Americâno òperànte in Itàlia. «Fæto in quàttro còpie de quæ dôe in italiàn e dôe in tedésco. « Scappini Remo Meinhold «Avocâto Errico Martino Giovanni Savoretti « Asmus Magiô Mauro Aloni». O Generâle tedésco o dâva dónca dispoxiçioìn telefòbiche a-i repàrti dipendénti, con rilasciâ órdini scrîti de réiza (òperatîva a partî da nêuv’ôe da matìn do 26 Arvî) pe quélli repàrti co-i quæ o no poéiva comunicâ e ch’aviéivan dovûo êse portæ da-o fòrse partigiànn-e. Tànti grùppi s’êan za réixi inta giornâ e inta giornâ prìmma. hyw2jmdijp8gm0pai2mfoohcicf4bet 272971 272970 2026-08-08T18:50:45Z Luensu1959 1211 ò azonto 'na föto 272971 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''A réiza di tedéschi a Zêna a-i 25 d’Arvî do 1945''' A-i prìmmi de Màrso do 1945 o Generâle Günther Meinhold, comandànte tedésco da ciàssa de Zêna ch’a l’andâva da-o levànte a [[Ôtri]] e a l’intérno scinn’a-a [[Savignon|Savignón]], consapévole de l’avixinâse de l’ùrtimo àtto do dràmma, o lasciâva inténde a-o Prof. Antonio Giampalmo, Ascisténte a l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ de Zêna, co-o quæ o l’êa in relaçión (sò mogê a l’éa d’òrigine tedésca) e o gh’àiva propòsto ch’o saiæ stæto dispòsto, pe védde de resparmiâ a çitæ in câxo de goæra conbatûa, a eventoâli contàtti con quàrche ménbro acreditòu de fòrse patriòtiche. [[File:Flag of Italian Committee of National Liberation.svg|thumb|Flag of Italian Committee of National Liberation|A bandêa do C.L.N.]] L’é pe quéllo chò-u Giampalmo o n’à parlòu a-o profesô Carmine Alfredo Romanzi (Stefano), ascisténte a l’Institûto d’Igêne de l’Universcitæ de Zêna, raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. di Mêghi e into C.L.N. da Schêua Universcitâia, e o gh’à domandòu s’o saiæ stæto a sò vòtta dispòsto a incontrâse co-o comandànte tedésco. O Romanzi o gh’à rispòsto ch’o n’aviæ parlòu e domandòu l’outorizaçión a-o C.L.N. da Lìgùria. A-i 3 d’Arvî o Romanzi o poéiva incontrâse con l’avocâto Mario Cassiani Ingoni (Carrara), raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. Ligùria, a-o quæ o riferîva e cöse con domandâ instruçioìn. Doppo doî giórni o Cassiani Ingoni o rispondéiva a-o Romànzi chò-u C.L.N., cómme òrganìsmo polìtico, o no poéiva permétte nisciùnn-a tratatîva, ma che lê o l’aviæ dovûo rivòlzise a-o Comàndo Regionâle Militâre Unificòu. O Romànzi o s’è mìsso in contàtto con sto Comàndo con l’agiùtto de l’avocâto Giovanni Trombetta (Col.Tomasi), vîce-comandànte militâre regionâle, e do raxonê Giuseppe Ferrari (T.Col. Negrini) vîce-comandànte da Ciàssa de Zêna, che l’à outorizòu a pigiâ i contàtti. L’é stæto coscì ch’a-i 11 d’Arvî do 1945, a dêx’ôe de dòppo disnâ, o Romanzi, aconpagnòu e precedûo pe caotelâse, perché riçercòu da-e SS, da-o profesô Dante Zaninetta, o s’é incontròu co-o Generâle Meinhold into scàgno do Giampalmo, inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ a San Martìn, prezénti o mæximo Giampalmo e, quæ intèrprete, sò mogê, a dotoréssa Elisabetta Müller. O colòquio o l’é andæto avànti scìnn-a dôe ôe da matìn: gh’è stæto ’n prìmmo cangio de idêe e l’è stæto fæto vàrie propòste, fra e quæ prìmma de tùtto quélla de concordâ ’na ritirâta sénsa dànni de trùppe tedésche da-a zöna co-îna progrescîva sostituçión de trùppe partigiànn-e, propòsta chò-u Romanzi o se riservâva de sotopónn-e a l’ezàmme do Comàndo Regionâle Militâre. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à aseguòu o Romànzi che no gh’êa nisciunn’âtra tratatîva in córso. I rizultâti do colòquio són stæti trasmìssi a-o Comàndo Regionâle Militâre, ch’o l’à incoragîo o Romànzi a continoâ i incóntri. [[File:Günther Meinhold Genua.jpg|thumb|Günther Meinhold Genua|O generâle Meinhold co-a carta giögràfica da Ligùria into seu comando]] Gh’é stæto ’n segóndo colòquio fra o Generâle Meinhold, o Càppo de Stâto Magiô tedésco, o Capitànio Asmus e o Romànzi, prezénti o Giampalmo e sò mogê, a-o matesdì 17 d’Arvî, a træ ôe de dòppo disnâ, inta Festungskommandantur in Stràdda de Cézare Cabèlla, a-o n. 37. O Generâle Meinhold o l’àiva pigiòu tùtte e precaoçioìn perché st’incóntro o fîse tegnûo inta ciù grànde segretéssa poscìbile e o l’àiva mìsso ’n servìçio de goàrdia con di sordàtti fra i ciù fiæ pe sghindâ eventoâli intromiscioìn de SS. Inte sto colòquio l’é stæto domandòu cómme premìssa che intànto lê o se désse da fâ pe fâ levâ e mìnn-e mìsse inte di cazaménti e instalaçioìn çitadìnn-e che no gh’àivan inportànsa da-o pónto de vìsta stratégico e che ghe són stæti indicæ e gh’é stæto domandòu ascì de dâ de informaçioìn in scê fòrse tedésche, interesànti pò-u svolgiménto de tratatîve. In particolâ, con l’avéi lê fæto savéi chò-u Comàndo do Pòrto, pe ’n órdine che gh’êa arivòu inte quélli giórni, o l’êa pasòu a-e dirètte dipendénse da Marìnn-a, ch’a l’êa decîza a-a sò distruçión, ghe vegnîva domandòu de âtre informaçioìn in sciâ dislocaçión di inpiànti de mìnn-e e di comàndi relatîvi, che doveivan servî a fâ sâtâ e banchìnn-e e-e instalaçioìn portoâli. Ste informaçioìn són stæte dæte o giórno 21 da-o Generâle Meinhold a-o Giampalmo ch’o l’à scrîte e dæte o mæximo dòppo disnâ in Stràdda Françésco Pósso a-o Romànzi, chi-â sò vòtta o l’à pasæ a-o Comàndo Regionâle Militâre. Gh’é stæto ’n tèrso colòquio fra o Generâle Meinhold, o Capitànio Asmus, o Romànzi e a dotoréssa Giampalmo Müller (o Giampalmo o no gh’êa perché inpedîo), a-i 23 d’ Arvî, a quattr’ôe de dòppo disnâ, tórna into Festungskommandantur. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à comunicòu che, p’adenpiménto de quànte gh’êa stæto domandòu, o l’àiva fæto levâ vàrri inpiànti de mìnn-e fra i quæ e téste de silûro mìsse a l’intrâta do pòrto da Galerîa de Gràçie, che saiéivan stæte ’n perìcolo mortâ pi-â popolaçión ch’a se ghe rifugiâva pe-i bonbardamènti; o l’à dæto ascì informaçioìn precîze in sciâ dislocaçión de dötréi inpiànti de mìnn-e mìsse il localitæ San Bertomê (Pêgi) ch’aviéivan dovûo fâ sâtâ o condûto ch’o portâva l’ægoa a-i fàbriche de Séstri e ch’o no l’àiva ancón posciûo fâ levâ, óltre a âtre informaçioìn per cómme impedî eventoâli tentatîvi de distruçión. Inte sto colòquio o generâle tedésco, in previxón de ’na vixìnn-a ritirâta da-a zöna, o proponéiva ’n ciù precîzo acòrdo in bâze a-o quæ l’ê o l’aviæ retiòu inte tréi ténpi sucescîvi, ciù ò mêno inte tréi giórni, e fòrse da sò Divixón da-o sò setô, intànto che-e fòrse partigiànn-e de manimàn, sénsa contàtto armòu, aviéivan òcupòu e zöne lasciæ vêue da-i tedèschi. Bàsta chi-â sò ritirâta o no fîse disturbâ da açioin de goæra di partigén lê o s’inpegnâva, cómme ciù ò mêno s’êa decîzo, a lasciâ intàtti tùtti i inpiànti pùblichi da çitæ. Intànto ch’o l’aviæ ridûto a-o mìnimo e distruçioìn de stràdde necesâie a-a sò ritirâta. O Romànzi o pigiâva àtto da pròpòsta ch’o l’aviæ sùbito riferîo a-i òrganìsmi conpeténti. A rispòsta a sta propòsta a l’aviæ dovûo êse comunicâ o giórno dòppo de dòppo disnâ inte ’n colòquio da tegnîse inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica. O Romànzi o s’é incontròu a mæxima séia vèrso sêi ôe vixìn a Ciàssa Manìn con l’avocâto Trombetta do Comàndo Regionâle pe riferîghe e ùrtime propòste do generâle tedésco. Intànto o Comàndo Regionâle, ch’o s’êa rionîo inte prìmme ôe do dòppo disnâ, inta sò sedûta o l’êa stæto avizòu da génte da Democraçîa Crestiànn-a chò-u Monscignóro Siri o l’àiva avûo notìçie da-e outoritæ do consolâto tedésco da pròscima evacoaçión da-a çitæ di fascìsti e de SS, notìçia ch’a vegnîva confermâ da-o fæto che i tedéschi àivan comensòu in giornâ o stramûo da Maràsci di prexonê polìtichi ciù inportànti e ch’a s’inquadrâva inta scitoaçión generâle cómme prevìsta da-e informaçioìn arivæ prìmma da-o C.L.N. Èrta Itàlia de Milàn e fæta conósce a-o C.L.N., a doménega 22 Arvî da-o profesô Giovanni Savoretti (Lanza), raprezentànte do Partîo Liberâle. Defæti inte sta rionión o C.L.N. avûa notìçia de l’avixinâse de fæti concluxîvi e da poscìbile stipolaçión de ’n armistìçio fra e fòrse tedésche e fascìste e quélle aleæ, àivan incaregòu i sò ménbri, l’avocâto Errico Martino (Parini), raprezentànte do Partîo Liberâle e o Segóndo Pessi (Mariani), raprezentànte do Partîo Comunìsta, de pigiâ sùbito contàtto co-o Comàndo Regionâle pe predispónn-e, scibén chi-â Misción aleâ da zöna a l’exitésse, a deschinâ in çitæ di partigén. Ma ch’o-o preçipitâ di fæti, êan convocæ in sedûta straordenâia i ménbri do C.L.N. Ligùria e do Comàndo Militâre Regionâle a séia do 23, vèrso sett’ôe, inte l’Institûto Sàn Nicòlla in Circonvalaçión a Mónte, sêde çernûa prìmma in grànde segrétto, e da sta sedûta partîva l’órdine de l’insureçión e inta néutte patriöti e çitadìn comensâvan a lòtta pi-â liberaçión. O Matesdì 24 i conbatiménti òrmai infuriâvan dapertùtto. E trùppe tedésche e fascìste són dapertùtto inte ’na brùtta scitoaçión, izolæ inte tànti grùppi, sénsa colegaménti telefònichi perché i inpiàmti êan za tùtti inte màn di partigén. [[File:Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone.jpgcthumb|Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Mignone|A stansia da Villa Mignone donde l'é stæto firmòu a capitolaçión]] Vìsto comm’andâvan e cóse o Generâle Meinhold inta matinâ de Matesdì, da-o sò pòsto de comàndo de Savignón, o telefonâva dôe vòtte a-o Giampalmo a Sàn Martìn pe fâghe notâ chi-â scitoaçión a l’êa intrâ inte ’na fâze pericolôza e che, se no se fîse arivæ a ’n acòrdo, lê o saiæ stæto costréito, a sò màrso despêto, a dêuviâ ògni mézzo pe retiâ i sò sordàtti da-a zöna: l’êa ciæo che quésto o raprezentâva ’n gravìscimo perìcolo pi-â çitæ. Dæto ch’o no gh’àiva nisciùn rapòrto con di âtri, lê o pregâva o Giampalmo de stâ a-o teléfono into sò Institûto pe mantegnî i contàtti e o ghe domandâva con inscisténsa che ghe fîse mandòu cómme parlamentâre o Romanzi p’arivâ a de concluxoìn, vìsta l’estrêma gravitæ da scitoaçión. Lê òrmâi o no poéiva ciù andâ a Zêna pò-u colòquio prìmma stabilîo. O Giampalmo o no riêscîva, a despêto de sò ciù inténse riçèrche, a métise sùbito in comunicaçión co-o Romànzi, che inte quélla matinâ o dirizéiva ‘n pòsto dónde se mêgâva i partigén ferîi. Dæto che nisciùn parlamentâre o l’arivâva a Savignón, o Generâle Meinhold, intànto che i avegniménti militâri de lóngo de ciù gh’inponéivan de dovéi pigiâ ’na decixón, co-ìn radiogràmma, atravèrso o Cónsole Generâle da Germània, o Von Etzdorf, o l’à informòu ancón ’na vòtta o Giampalmo ch’o dexiderâva con urgénsa de métise in contàtto co-o Romànzi, con minaciâ, se no fîse stæto poscìbile métise d’acòrdio pe’n pâxe retîo de trùppe, l’ûzo da fòrsa. Ste notìçie o Cónsole Etzdorf o e comunicâva a-o Savoretti inta câza da Marchéiza Cattaneo, in Stràdda de Ràggio 3, dónde o Cónsole o s’êa rifugiòu, con pregâlo de fâle avéi a-o C.L.N. pi-â sospensción de ostilitæ. O Savorétti o l’andâva vèrso quattr’ôe de dòppo disnâ inta sêde do Comitâto a-o quæ o dâva quélle notìçie, e o C.L.N. o decidéiva de rispónde chò-u Cónsole o fésse savéi a-o Generâle Meinhold che l’insureçión popolâre a no saiéiva stæta fermâ e che se i propòxiti de bonbardaménto da çitæ e de distruçioìn fîsan stæti atoæ, lê mæximo e tùtti i tedéaschi fæti prexonê saiéivan stæti conscideræ criminâli de goæra e chi-â ògni mòddo nisciùn tedésco a l’aviæ lasciòu vîvo a çitæ perché e valàdde e ògni stràdda vèrso o nòrd êan sott’a-o contròllo di partigén. O Savoretti o l’é andæto sùbito da-o Cónsole generâle a riferî e o l’é stæto a sentî a telefonâ fra quésto e o Generâle Meinhold che, de segûo inprescionòu, o l’à promìsso de sospénde ògni decixón. Intànto o profesô Bardellini ascì, Diretô sanitâio do Comàndo Militâre Regionâle, che, con trovâse a Sàn Martìn, o l’êa vegnûo a savéi de solecitaçioìn do Meinhold fæte a-o Giampalmo, o l’andâva into dòppo disnâ do 24 inta sêde do C.L.N. a Sàn Nicòlla pe riferî. O C.R.M. (Comitâto Regionâle Militâre) o scrivéiva ’na létera ch’a l’aviæ dovûo êse portâ a-o Generâle Meinhold, dónde se domandâva a réiza sénsa condiçioìn. A-a séia vèrso nêuv’ôe o Romanzi, co-îna telefonâ a-o Gampalmo, o vegnîva informòu de inscisténti richiéste do Generâle Meinhold e o poéiva lêze a létera do C.L.N. e do Comàndo, che no l’êa stæto poscìbile recapitâ. O Romanzi alôa o se metéiva in contàtto pe telèfono co-o C.L.N., che intànto o l’àiva trasferîo a sò sêde in Stràdda Privâ Piàggio 8, e inte ’n colòquio co-o Cassiani Ingoni, con l’òfrîse de portâ lê o mesàggio a-o generâle tedésco, o fâva a ògni mòddo prezénte che no l’êa òportùn prezentâ ’na létera coscì perentòria se se voéiva arivâ a ’n acòrdo ch’o risparmiésse a-o màscimo a çitadinànsa e o domandâva chi-â létera a fîse scrîta in mòddo ciù mitigòu. Con sto fìn o Romanzi, in scê invîto do Cassiani Ingoni, o l’andâva inta sêde do Comitâto e do Comàndo in Stràdda Privâ Piàggio, e vèrso dêx’ôe de néutte, dòppo ’na rionión cùrta, vegnîva scrîta ’na segónda létera, questa: «Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria Comàndo Regionâle Militâre Unificòu Zêna, 24 d’Arvî 1945 A-o Generâle Meinhold Savignón In mérito a-a domànda, da Voscià fæta inti rigoàrdi da scitoaçión da çitæ de Zêna, se precîza: a) O Comàndo Ciàssa de Zêna o l’é perfetaménte in gràddo de controlâ l’ór- dine pùblico; e fòrse a dispoxiçión són stæte notevolménte rinforsæ da l’afluî di patriöti da-a montàgna. b) E tratatîve pi-â réiza no poriàn che contegnî e dispoxiçioìn chi sótta scrîte: 1) Conségna de àrme; 2) I militâri germànichi saiàn trategnûi cómme prexonê de goæra e tegnûi a dispoxiçión do Comàndo Militâre Aleòu. Poriéi mandâ i parlamentâri a Zêna a quésto Comàndo Regionâle. O Comandànte Regionâle Durante (Tìnbro rióndo do C.L.N. Ligùria) Con sta létera e con unn-a chò-u Cardinâle Boetto o l’àiva dæto a-o C.L.N. co-a preghêa de portâla a-o Generâle Meinhold (létera ch’a contegnîva ’n câdo apéllo de risparmiâ a çitæ da-o bonbardamènto), o Romanzi, de néutte, co-a batàggia ch’a l’infuriâva dapertùtto, o l’é partîo in sce ’n’anbolànsa pe Savignón. Prìmma de partî o Romànzi o l’à domandòu a-o Cassiani Ingoni dond’o l’aviæ posciûo portâ i eventoâli parlamentâri tedéschi into câxo che quésti avésan açetòu de conclùdde a Zêna e tratatîve de réiza e o Cassiani (ch’o no sàiva che i prìmmi contàtti do Romanzi co-o Generâle Meinhold êan stæti tegnûi inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica) o gh’à sugerîo, in quànte neotrâle, a câza particolâ do Cardinâle Boetto. Dòppo quæxi sêi ôe de viâgio o Romànzi o l’arîva a Savignón, a-e çìnque e quaranteçìnque da matìn do Macordì 25. Dòppo dôe ôe de colòquio co-o Generâle Meinhold, vìsto che-e tratatîve pigiâvan ’na céiga favorévole, con rendise cónto o Generâle tedésco ch’òrmâi ògni stràdda pò-u nòrd a l’êa serâ a-e sò trùppe da-a trionfànte insureçión, o Romànzi o l’à propòsto a-o comandànte tedésco de spedî sto radiogràmma a-o Cónsole Von Etzdorf perché, pe mézzo da Cùria, o-o fésse arivâ a-o C.L.N.: «Parlamentari tedéschi vêgnan a Zêna vîa Cazélla-Pedemónte-Bösanæo. Tratatîve favorévoli. Sospénde ògni açión scìnn-a nêuvo órdine. Firmòu: Meinhold- Romanzi» A dêx’ôe, cómme parlamentâre partîva pe Zêna o mæximo Generâle Meinhold in sciâ màchina co-a quæ l’êa arivòu o Romànzi (a-o quæ o generâle prìmma de partî o s’êa consegnòu con dâghe a sò pistòlla), pi-â stràdda Cazélla-Pedemónte-Bösanæo-San Pê d’Ænn-a. Con liâtri partîva pe Zêna ’n’âtra màchina ascì con drénto o Càppo de Stâto Magiô Capitànio Asmus co-in intèrprete. Lóngo a stràdda o Generâle Meinhold o comunicâva a-i vàrri repàrti spantegæ lóngo a zöna ch’o l’andâva in çitæ pe firmâ a réiza e o gh’ordinâva de sospénde sùbito e açioìn de goæra in atéiza di órdini sucescîvi. Intànto a [[Zena|Zêna]], a nêuv’e mêza da matìn do 25, o Savoretti o tornâva in câza Cattaneo p’avéi notìçie da néutte e da-o Cónsole Von Etzdorf, ch’o l’êa ciufîto càrmo e solevòu, e o vegnîva a savéi che-e cöse se metéivan bén, ma sénsa particolâri ciù precîxi. O Savoretti o comunicâva ste notìçie a-o Comitâto e vèrso ’n’ôa de dòppo disnâ o se metéiva tórna in contàtto co-o Cónsole, de lóngo in câza Cattaneo, e o vegnîva a savéi inte quéllo moménto chò-u mæximo Generâle Meinhold o l’êa in viâgio pe Zéna. O Cónsole o l’invitâva o Savoretti a tornâ vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ p’andâ insémme a-a câza de l’Arçivéscovo Cardinâle Boetto pe incontrâse co-o Generâle Meinhold, cösa chò-u Savoretti o l’à fæto co-o permìsso di ménbri do C.L.N. ö sæ l’avocâto Errico Martino e o profesô Paolo Emilio Taviani. Vèrso træ ôe de dòppo disnâ l’anbolànsa do Romanzi e do Meinhold e a màchina do Càppo se Stâto Magiô, o Asmus, êan into céntro de Zêna. Li o Romanzi o l’incontrâva o Giùdiçe Luigi Barbera (Gigi) e a sciâ Tomaini Ester (Titina), partigén, in sce ’na möto: o i fermâva e o ghe domandâva dond’a fîsa a câza do cardinâle. I doî partigén alôa gh’àn fæto da stafétta scinn’a-a vìlla Migón in Sàn Frutôzo. Da chi àn telefonòu a-o C.L.N. e pöco dòppo arivâva o Prescidénte do C.L.N., raprezentànte do Partîo Comunìsta, o Remo Scappini, l’Errico Martino, prescidénte do Partîo Liberâle, o Magiô Mauro Aloni (Col, Violino), Comandànte da Ciàssa de Zêna, dòppo o Cónsole germànico Von Etzdorf, aconpagnòu da-o Savoretti. O Cardinâle Boetto, ascistîo da-o Segretâio Particolâ, o Monscignôro Weininger, fæte e prezentaçioìn, o l’arecomandâva comòsso che l’incóntro o fésse finî o bàgno de sàngoe e o sciortîva da-o scàgno p’andâ da-o Cónsole Von Etzdorf. O Generâle Meinhold o dexiderâva in càngio che fîse prezénte a-a concluxón de tratatîve o Romànzi ascì, co-o quæ o l’àiva tegnûo i contàtti da-o prinçipio. E tratatîve són sùbito comensæ, vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ: No són stæte fàçili, perché o Generâle Meinhold, dòppo avéi sentîo e condiçioìn da réiza che voéivan o C.L.N. e o C.R.M. (màscime pe quéllo che rigoardâva a conségna de àrme), o l’à avûo fòrti reaçioìn, e o l’à propòsto de rimandâ tùtto a-o giórno dòppo. Ma, dòppo ’n’interuçión da discusción de chìnze menûti, ch’a l’à permìsso a-e pàrte de consultâse separataménte, o Generâle Meinhold o s’é convìnto, vèrso sett’e mêza de séia, a firmâ a réiza coscì cómme propòsto da-o C.L.N.. Vò-u chi o tèsto: «In Zêna, o giórno 25 d’Arvî 1945 a sett’e mêza de séia: «fra o sciô Generâle Meinhold, cómme Comandànte de Fòrse Armæ «Germàniche do Setô Meinhold, ascistîo da-o Capitànio Asmus, Càppo de «Stâto Magiô, da ’na pàrte; «o Prescidénte do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria, Sciô Re- «mo Scappini, ascistîo da l’avocâto Errico Martino e da-o profesô Giovanni «Savoretti, ménbri do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria e da-o «Magiô Mauro Aloni, Comandànte da Ciàssa de Zêna, da l’âtra. «L’é stæto convegnûo «I°) Tùtte e Fòrse Armæ Germàniche de tæra e de mâ a-e dipendénse do sciô « Generâle Meinhold se réndan a-e Fòrse Armæ do Còrpo di Volontâi da « Libertæ a-e dipendénse do Comitâto Militâre pi-â Ligùria; «II°) a réiza a l’avêgne co-a prezentaçión a-i repàrti partigén ciù da-rénte co-i « sòliti mòddi e prìmma de tùtto co-a conségna de àrme; «III°) o Comitato de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o s’inpégna a garantî a-i « prexonê o trataménto segóndo e lézze internaçionâli, con particolâre ri- « goàrdo a-e sò propietæ personâli e a-e condiçioìn de internaménto; «IV°) o Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o se risèrva de consegnâ « i prexonê a-o Comàndo Aleòu Anglo-Americâno òperànte in Itàlia. «Fæto in quàttro còpie de quæ dôe in italiàn e dôe in tedésco. « Scappini Remo Meinhold «Avocâto Errico Martino Giovanni Savoretti « Asmus Magiô Mauro Aloni». O Generâle tedésco o dâva dónca dispoxiçioìn telefòbiche a-i repàrti dipendénti, con rilasciâ órdini scrîti de réiza (òperatîva a partî da nêuv’ôe da matìn do 26 Arvî) pe quélli repàrti co-i quæ o no poéiva comunicâ e ch’aviéivan dovûo êse portæ da-o fòrse partigiànn-e. Tànti grùppi s’êan za réixi inta giornâ e inta giornâ prìmma. r89h6ojxc28wvfpvhohc69b6f5c9t4e 272972 272971 2026-08-08T18:54:19Z Luensu1959 1211 coreçión 272972 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''A réiza di tedéschi a Zêna a-i 25 d’Arvî do 1945''' A-i prìmmi de Màrso do 1945 o Generâle Günther Meinhold, comandànte tedésco da ciàssa de Zêna ch’a l’andâva da-o levànte a [[Ôtri]] e a l’intérno scinn’a-a [[Savignon|Savignón]], consapévole de l’avixinâse de l’ùrtimo àtto do dràmma, o lasciâva inténde a-o Prof. Antonio Giampalmo, Ascisténte a l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ de Zêna, co-o quæ o l’êa in relaçión (sò mogê a l’éa d’òrigine tedésca) e o gh’àiva propòsto ch’o saiæ stæto dispòsto, pe védde de resparmiâ a çitæ in câxo de goæra conbatûa, a eventoâli contàtti con quàrche ménbro acreditòu de fòrse patriòtiche. [[File:Flag of Italian Committee of National Liberation.svg|thumb|Flag of Italian Committee of National Liberation|A bandêa do C.L.N.]] L’é pe quéllo chò-u Giampalmo o n’à parlòu a-o profesô Carmine Alfredo Romanzi (Stefano), ascisténte a l’Institûto d’Igêne de l’Universcitæ de Zêna, raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. di Mêghi e into C.L.N. da Schêua Universcitâia, e o gh’à domandòu s’o saiæ stæto a sò vòtta dispòsto a incontrâse co-o comandànte tedésco. O Romanzi o gh’à rispòsto ch’o n’aviæ parlòu e domandòu l’outorizaçión a-o C.L.N. da Lìgùria. A-i 3 d’Arvî o Romanzi o poéiva incontrâse con l’avocâto Mario Cassiani Ingoni (Carrara), raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. Ligùria, a-o quæ o riferîva e cöse con domandâ instruçioìn. Doppo doî giórni o Cassiani Ingoni o rispondéiva a-o Romànzi chò-u C.L.N., cómme òrganìsmo polìtico, o no poéiva permétte nisciùnn-a tratatîva, ma che lê o l’aviæ dovûo rivòlzise a-o Comàndo Regionâle Militâre Unificòu. O Romànzi o s’è mìsso in contàtto con sto Comàndo con l’agiùtto de l’avocâto Giovanni Trombetta (Col.Tomasi), vîce-comandànte militâre regionâle, e do raxonê Giuseppe Ferrari (T.Col. Negrini) vîce-comandànte da Ciàssa de Zêna, che l’à outorizòu a pigiâ i contàtti. L’é stæto coscì ch’a-i 11 d’Arvî do 1945, a dêx’ôe de dòppo disnâ, o Romanzi, aconpagnòu e precedûo pe caotelâse, perché riçercòu da-e SS, da-o profesô Dante Zaninetta, o s’é incontròu co-o Generâle Meinhold into scàgno do Giampalmo, inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ a San Martìn, prezénti o mæximo Giampalmo e, quæ intèrprete, sò mogê, a dotoréssa Elisabetta Müller. O colòquio o l’é andæto avànti scìnn-a dôe ôe da matìn: gh’è stæto ’n prìmmo cangio de idêe e l’è stæto fæto vàrie propòste, fra e quæ prìmma de tùtto quélla de concordâ ’na ritirâta sénsa dànni de trùppe tedésche da-a zöna co-îna progrescîva sostituçión de trùppe partigiànn-e, propòsta chò-u Romanzi o se riservâva de sotopónn-e a l’ezàmme do Comàndo Regionâle Militâre. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à aseguòu o Romànzi che no gh’êa nisciunn’âtra tratatîva in córso. I rizultâti do colòquio són stæti trasmìssi a-o Comàndo Regionâle Militâre, ch’o l’à incoragîo o Romànzi a continoâ i incóntri. [[File:Günther Meinhold Genua.jpg|thumb|Günther Meinhold Genua|O generâle Meinhold co-a carta giögràfica da Ligùria into seu comando]] Gh’é stæto ’n segóndo colòquio fra o Generâle Meinhold, o Càppo de Stâto Magiô tedésco, o Capitànio Asmus e o Romànzi, prezénti o Giampalmo e sò mogê, a-o matesdì 17 d’Arvî, a træ ôe de dòppo disnâ, inta Festungskommandantur in Stràdda de Cézare Cabèlla, a-o n. 37. O Generâle Meinhold o l’àiva pigiòu tùtte e precaoçioìn perché st’incóntro o fîse tegnûo inta ciù grànde segretéssa poscìbile e o l’àiva mìsso ’n servìçio de goàrdia con di sordàtti fra i ciù fiæ pe sghindâ eventoâli intromiscioìn de SS. Inte sto colòquio l’é stæto domandòu cómme premìssa che intànto lê o se désse da fâ pe fâ levâ e mìnn-e mìsse inte di cazaménti e instalaçioìn çitadìnn-e che no gh’àivan inportànsa da-o pónto de vìsta stratégico e che ghe són stæti indicæ e gh’é stæto domandòu ascì de dâ de informaçioìn in scê fòrse tedésche, interesànti pò-u svolgiménto de tratatîve. In particolâ, con l’avéi lê fæto savéi chò-u Comàndo do Pòrto, pe ’n órdine che gh’êa arivòu inte quélli giórni, o l’êa pasòu a-e dirètte dipendénse da Marìnn-a, ch’a l’êa decîza a-a sò distruçión, ghe vegnîva domandòu de âtre informaçioìn in sciâ dislocaçión di inpiànti de mìnn-e e di comàndi relatîvi, che doveivan servî a fâ sâtâ e banchìnn-e e-e instalaçioìn portoâli. Ste informaçioìn són stæte dæte o giórno 21 da-o Generâle Meinhold a-o Giampalmo ch’o l’à scrîte e dæte o mæximo dòppo disnâ in Stràdda Françésco Pósso a-o Romànzi, chi-â sò vòtta o l’à pasæ a-o Comàndo Regionâle Militâre. Gh’é stæto ’n tèrso colòquio fra o Generâle Meinhold, o Capitànio Asmus, o Romànzi e a dotoréssa Giampalmo Müller (o Giampalmo o no gh’êa perché inpedîo), a-i 23 d’ Arvî, a quattr’ôe de dòppo disnâ, tórna into Festungskommandantur. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à comunicòu che, p’adenpiménto de quànte gh’êa stæto domandòu, o l’àiva fæto levâ vàrri inpiànti de mìnn-e fra i quæ e téste de silûro mìsse a l’intrâta do pòrto da Galerîa de Gràçie, che saiéivan stæte ’n perìcolo mortâ pi-â popolaçión ch’a se ghe rifugiâva pe-i bonbardamènti; o l’à dæto ascì informaçioìn precîze in sciâ dislocaçión de dötréi inpiànti de mìnn-e mìsse il localitæ San Bertomê (Pêgi) ch’aviéivan dovûo fâ sâtâ o condûto ch’o portâva l’ægoa a-i fàbriche de Séstri e ch’o no l’àiva ancón posciûo fâ levâ, óltre a âtre informaçioìn per cómme impedî eventoâli tentatîvi de distruçión. Inte sto colòquio o generâle tedésco, in previxón de ’na vixìnn-a ritirâta da-a zöna, o proponéiva ’n ciù precîzo acòrdo in bâze a-o quæ l’ê o l’aviæ retiòu inte tréi ténpi sucescîvi, ciù ò mêno inte tréi giórni, e fòrse da sò Divixón da-o sò setô, intànto che-e fòrse partigiànn-e de manimàn, sénsa contàtto armòu, aviéivan òcupòu e zöne lasciæ vêue da-i tedèschi. Bàsta chi-â sò ritirâta o no fîse disturbâ da açioin de goæra di partigén lê o s’inpegnâva, cómme ciù ò mêno s’êa decîzo, a lasciâ intàtti tùtti i inpiànti pùblichi da çitæ. Intànto ch’o l’aviæ ridûto a-o mìnimo e distruçioìn de stràdde necesâie a-a sò ritirâta. O Romànzi o pigiâva àtto da pròpòsta ch’o l’aviæ sùbito riferîo a-i òrganìsmi conpeténti. A rispòsta a sta propòsta a l’aviæ dovûo êse comunicâ o giórno dòppo de dòppo disnâ inte ’n colòquio da tegnîse inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica. O Romànzi o s’é incontròu a mæxima séia vèrso sêi ôe vixìn a Ciàssa Manìn con l’avocâto Trombetta do Comàndo Regionâle pe riferîghe e ùrtime propòste do generâle tedésco. Intànto o Comàndo Regionâle, ch’o s’êa rionîo inte prìmme ôe do dòppo disnâ, inta sò sedûta o l’êa stæto avizòu da génte da Democraçîa Crestiànn-a chò-u Monscignóro Siri o l’àiva avûo notìçie da-e outoritæ do consolâto tedésco da pròscima evacoaçión da-a çitæ di fascìsti e de SS, notìçia ch’a vegnîva confermâ da-o fæto che i tedéschi àivan comensòu in giornâ o stramûo da Maràsci di prexonê polìtichi ciù inportànti e ch’a s’inquadrâva inta scitoaçión generâle cómme prevìsta da-e informaçioìn arivæ prìmma da-o C.L.N. Èrta Itàlia de Milàn e fæta conósce a-o C.L.N., a doménega 22 Arvî da-o profesô Giovanni Savoretti (Lanza), raprezentànte do Partîo Liberâle. Defæti inte sta rionión o C.L.N. avûa notìçia de l’avixinâse de fæti concluxîvi e da poscìbile stipolaçión de ’n armistìçio fra e fòrse tedésche e fascìste e quélle aleæ, àivan incaregòu i sò ménbri, l’avocâto Errico Martino (Parini), raprezentànte do Partîo Liberâle e o Segóndo Pessi (Mariani), raprezentànte do Partîo Comunìsta, de pigiâ sùbito contàtto co-o Comàndo Regionâle pe predispónn-e, scibén chi-â Misción aleâ da zöna a l’exitésse, a deschinâ in çitæ di partigén. Ma ch’o-o preçipitâ di fæti, êan convocæ in sedûta straordenâia i ménbri do C.L.N. Ligùria e do Comàndo Militâre Regionâle a séia do 23, vèrso sett’ôe, inte l’Institûto Sàn Nicòlla in Circonvalaçión a Mónte, sêde çernûa prìmma in grànde segrétto, e da sta sedûta partîva l’órdine de l’insureçión e inta néutte patriöti e çitadìn comensâvan a lòtta pi-â liberaçión. O Matesdì 24 i conbatiménti òrmai infuriâvan dapertùtto. E trùppe tedésche e fascìste són dapertùtto inte ’na brùtta scitoaçión, izolæ inte tànti grùppi, sénsa colegaménti telefònichi perché i inpiàmti êan za tùtti inte màn di partigén. [[File:Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone.jpg|thumb|Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone|A stansia da Villa Mignone donde l'é stæto firmòu a capitolaçión]]] Vìsto comm’andâvan e cóse o Generâle Meinhold inta matinâ de Matesdì, da-o sò pòsto de comàndo de Savignón, o telefonâva dôe vòtte a-o Giampalmo a Sàn Martìn pe fâghe notâ chi-â scitoaçión a l’êa intrâ inte ’na fâze pericolôza e che, se no se fîse arivæ a ’n acòrdo, lê o saiæ stæto costréito, a sò màrso despêto, a dêuviâ ògni mézzo pe retiâ i sò sordàtti da-a zöna: l’êa ciæo che quésto o raprezentâva ’n gravìscimo perìcolo pi-â çitæ. Dæto ch’o no gh’àiva nisciùn rapòrto con di âtri, lê o pregâva o Giampalmo de stâ a-o teléfono into sò Institûto pe mantegnî i contàtti e o ghe domandâva con inscisténsa che ghe fîse mandòu cómme parlamentâre o Romanzi p’arivâ a de concluxoìn, vìsta l’estrêma gravitæ da scitoaçión. Lê òrmâi o no poéiva ciù andâ a Zêna pò-u colòquio prìmma stabilîo. O Giampalmo o no riêscîva, a despêto de sò ciù inténse riçèrche, a métise sùbito in comunicaçión co-o Romànzi, che inte quélla matinâ o dirizéiva ‘n pòsto dónde se mêgâva i partigén ferîi. Dæto che nisciùn parlamentâre o l’arivâva a Savignón, o Generâle Meinhold, intànto che i avegniménti militâri de lóngo de ciù gh’inponéivan de dovéi pigiâ ’na decixón, co-ìn radiogràmma, atravèrso o Cónsole Generâle da Germània, o Von Etzdorf, o l’à informòu ancón ’na vòtta o Giampalmo ch’o dexiderâva con urgénsa de métise in contàtto co-o Romànzi, con minaciâ, se no fîse stæto poscìbile métise d’acòrdio pe’n pâxe retîo de trùppe, l’ûzo da fòrsa. Ste notìçie o Cónsole Etzdorf o e comunicâva a-o Savoretti inta câza da Marchéiza Cattaneo, in Stràdda de Ràggio 3, dónde o Cónsole o s’êa rifugiòu, con pregâlo de fâle avéi a-o C.L.N. pi-â sospensción de ostilitæ. O Savorétti o l’andâva vèrso quattr’ôe de dòppo disnâ inta sêde do Comitâto a-o quæ o dâva quélle notìçie, e o C.L.N. o decidéiva de rispónde chò-u Cónsole o fésse savéi a-o Generâle Meinhold che l’insureçión popolâre a no saiéiva stæta fermâ e che se i propòxiti de bonbardaménto da çitæ e de distruçioìn fîsan stæti atoæ, lê mæximo e tùtti i tedéaschi fæti prexonê saiéivan stæti conscideræ criminâli de goæra e chi-â ògni mòddo nisciùn tedésco a l’aviæ lasciòu vîvo a çitæ perché e valàdde e ògni stràdda vèrso o nòrd êan sott’a-o contròllo di partigén. O Savoretti o l’é andæto sùbito da-o Cónsole generâle a riferî e o l’é stæto a sentî a telefonâ fra quésto e o Generâle Meinhold che, de segûo inprescionòu, o l’à promìsso de sospénde ògni decixón. Intànto o profesô Bardellini ascì, Diretô sanitâio do Comàndo Militâre Regionâle, che, con trovâse a Sàn Martìn, o l’êa vegnûo a savéi de solecitaçioìn do Meinhold fæte a-o Giampalmo, o l’andâva into dòppo disnâ do 24 inta sêde do C.L.N. a Sàn Nicòlla pe riferî. O C.R.M. (Comitâto Regionâle Militâre) o scrivéiva ’na létera ch’a l’aviæ dovûo êse portâ a-o Generâle Meinhold, dónde se domandâva a réiza sénsa condiçioìn. A-a séia vèrso nêuv’ôe o Romanzi, co-îna telefonâ a-o Gampalmo, o vegnîva informòu de inscisténti richiéste do Generâle Meinhold e o poéiva lêze a létera do C.L.N. e do Comàndo, che no l’êa stæto poscìbile recapitâ. O Romanzi alôa o se metéiva in contàtto pe telèfono co-o C.L.N., che intànto o l’àiva trasferîo a sò sêde in Stràdda Privâ Piàggio 8, e inte ’n colòquio co-o Cassiani Ingoni, con l’òfrîse de portâ lê o mesàggio a-o generâle tedésco, o fâva a ògni mòddo prezénte che no l’êa òportùn prezentâ ’na létera coscì perentòria se se voéiva arivâ a ’n acòrdo ch’o risparmiésse a-o màscimo a çitadinànsa e o domandâva chi-â létera a fîse scrîta in mòddo ciù mitigòu. Con sto fìn o Romanzi, in scê invîto do Cassiani Ingoni, o l’andâva inta sêde do Comitâto e do Comàndo in Stràdda Privâ Piàggio, e vèrso dêx’ôe de néutte, dòppo ’na rionión cùrta, vegnîva scrîta ’na segónda létera, questa: «Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria Comàndo Regionâle Militâre Unificòu Zêna, 24 d’Arvî 1945 A-o Generâle Meinhold Savignón In mérito a-a domànda, da Voscià fæta inti rigoàrdi da scitoaçión da çitæ de Zêna, se precîza: a) O Comàndo Ciàssa de Zêna o l’é perfetaménte in gràddo de controlâ l’ór- dine pùblico; e fòrse a dispoxiçión són stæte notevolménte rinforsæ da l’afluî di patriöti da-a montàgna. b) E tratatîve pi-â réiza no poriàn che contegnî e dispoxiçioìn chi sótta scrîte: 1) Conségna de àrme; 2) I militâri germànichi saiàn trategnûi cómme prexonê de goæra e tegnûi a dispoxiçión do Comàndo Militâre Aleòu. Poriéi mandâ i parlamentâri a Zêna a quésto Comàndo Regionâle. O Comandànte Regionâle Durante (Tìnbro rióndo do C.L.N. Ligùria) Con sta létera e con unn-a chò-u Cardinâle Boetto o l’àiva dæto a-o C.L.N. co-a preghêa de portâla a-o Generâle Meinhold (létera ch’a contegnîva ’n câdo apéllo de risparmiâ a çitæ da-o bonbardamènto), o Romanzi, de néutte, co-a batàggia ch’a l’infuriâva dapertùtto, o l’é partîo in sce ’n’anbolànsa pe Savignón. Prìmma de partî o Romànzi o l’à domandòu a-o Cassiani Ingoni dond’o l’aviæ posciûo portâ i eventoâli parlamentâri tedéschi into câxo che quésti avésan açetòu de conclùdde a Zêna e tratatîve de réiza e o Cassiani (ch’o no sàiva che i prìmmi contàtti do Romanzi co-o Generâle Meinhold êan stæti tegnûi inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica) o gh’à sugerîo, in quànte neotrâle, a câza particolâ do Cardinâle Boetto. Dòppo quæxi sêi ôe de viâgio o Romànzi o l’arîva a Savignón, a-e çìnque e quaranteçìnque da matìn do Macordì 25. Dòppo dôe ôe de colòquio co-o Generâle Meinhold, vìsto che-e tratatîve pigiâvan ’na céiga favorévole, con rendise cónto o Generâle tedésco ch’òrmâi ògni stràdda pò-u nòrd a l’êa serâ a-e sò trùppe da-a trionfànte insureçión, o Romànzi o l’à propòsto a-o comandànte tedésco de spedî sto radiogràmma a-o Cónsole Von Etzdorf perché, pe mézzo da Cùria, o-o fésse arivâ a-o C.L.N.: «Parlamentari tedéschi vêgnan a Zêna vîa Cazélla-Pedemónte-Bösanæo. Tratatîve favorévoli. Sospénde ògni açión scìnn-a nêuvo órdine. Firmòu: Meinhold- Romanzi» A dêx’ôe, cómme parlamentâre partîva pe Zêna o mæximo Generâle Meinhold in sciâ màchina co-a quæ l’êa arivòu o Romànzi (a-o quæ o generâle prìmma de partî o s’êa consegnòu con dâghe a sò pistòlla), pi-â stràdda Cazélla-Pedemónte-Bösanæo-San Pê d’Ænn-a. Con liâtri partîva pe Zêna ’n’âtra màchina ascì con drénto o Càppo de Stâto Magiô Capitànio Asmus co-in intèrprete. Lóngo a stràdda o Generâle Meinhold o comunicâva a-i vàrri repàrti spantegæ lóngo a zöna ch’o l’andâva in çitæ pe firmâ a réiza e o gh’ordinâva de sospénde sùbito e açioìn de goæra in atéiza di órdini sucescîvi. Intànto a [[Zena|Zêna]], a nêuv’e mêza da matìn do 25, o Savoretti o tornâva in câza Cattaneo p’avéi notìçie da néutte e da-o Cónsole Von Etzdorf, ch’o l’êa ciufîto càrmo e solevòu, e o vegnîva a savéi che-e cöse se metéivan bén, ma sénsa particolâri ciù precîxi. O Savoretti o comunicâva ste notìçie a-o Comitâto e vèrso ’n’ôa de dòppo disnâ o se metéiva tórna in contàtto co-o Cónsole, de lóngo in câza Cattaneo, e o vegnîva a savéi inte quéllo moménto chò-u mæximo Generâle Meinhold o l’êa in viâgio pe Zéna. O Cónsole o l’invitâva o Savoretti a tornâ vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ p’andâ insémme a-a câza de l’Arçivéscovo Cardinâle Boetto pe incontrâse co-o Generâle Meinhold, cösa chò-u Savoretti o l’à fæto co-o permìsso di ménbri do C.L.N. ö sæ l’avocâto Errico Martino e o profesô Paolo Emilio Taviani. Vèrso træ ôe de dòppo disnâ l’anbolànsa do Romanzi e do Meinhold e a màchina do Càppo se Stâto Magiô, o Asmus, êan into céntro de Zêna. Li o Romanzi o l’incontrâva o Giùdiçe Luigi Barbera (Gigi) e a sciâ Tomaini Ester (Titina), partigén, in sce ’na möto: o i fermâva e o ghe domandâva dond’a fîsa a câza do cardinâle. I doî partigén alôa gh’àn fæto da stafétta scinn’a-a vìlla Migón in Sàn Frutôzo. Da chi àn telefonòu a-o C.L.N. e pöco dòppo arivâva o Prescidénte do C.L.N., raprezentànte do Partîo Comunìsta, o Remo Scappini, l’Errico Martino, prescidénte do Partîo Liberâle, o Magiô Mauro Aloni (Col, Violino), Comandànte da Ciàssa de Zêna, dòppo o Cónsole germànico Von Etzdorf, aconpagnòu da-o Savoretti. O Cardinâle Boetto, ascistîo da-o Segretâio Particolâ, o Monscignôro Weininger, fæte e prezentaçioìn, o l’arecomandâva comòsso che l’incóntro o fésse finî o bàgno de sàngoe e o sciortîva da-o scàgno p’andâ da-o Cónsole Von Etzdorf. O Generâle Meinhold o dexiderâva in càngio che fîse prezénte a-a concluxón de tratatîve o Romànzi ascì, co-o quæ o l’àiva tegnûo i contàtti da-o prinçipio. E tratatîve són sùbito comensæ, vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ: No són stæte fàçili, perché o Generâle Meinhold, dòppo avéi sentîo e condiçioìn da réiza che voéivan o C.L.N. e o C.R.M. (màscime pe quéllo che rigoardâva a conségna de àrme), o l’à avûo fòrti reaçioìn, e o l’à propòsto de rimandâ tùtto a-o giórno dòppo. Ma, dòppo ’n’interuçión da discusción de chìnze menûti, ch’a l’à permìsso a-e pàrte de consultâse separataménte, o Generâle Meinhold o s’é convìnto, vèrso sett’e mêza de séia, a firmâ a réiza coscì cómme propòsto da-o C.L.N.. Vò-u chi o tèsto: «In Zêna, o giórno 25 d’Arvî 1945 a sett’e mêza de séia: «fra o sciô Generâle Meinhold, cómme Comandànte de Fòrse Armæ «Germàniche do Setô Meinhold, ascistîo da-o Capitànio Asmus, Càppo de «Stâto Magiô, da ’na pàrte; «o Prescidénte do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria, Sciô Re- «mo Scappini, ascistîo da l’avocâto Errico Martino e da-o profesô Giovanni «Savoretti, ménbri do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria e da-o «Magiô Mauro Aloni, Comandànte da Ciàssa de Zêna, da l’âtra. «L’é stæto convegnûo «I°) Tùtte e Fòrse Armæ Germàniche de tæra e de mâ a-e dipendénse do sciô « Generâle Meinhold se réndan a-e Fòrse Armæ do Còrpo di Volontâi da « Libertæ a-e dipendénse do Comitâto Militâre pi-â Ligùria; «II°) a réiza a l’avêgne co-a prezentaçión a-i repàrti partigén ciù da-rénte co-i « sòliti mòddi e prìmma de tùtto co-a conségna de àrme; «III°) o Comitato de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o s’inpégna a garantî a-i « prexonê o trataménto segóndo e lézze internaçionâli, con particolâre ri- « goàrdo a-e sò propietæ personâli e a-e condiçioìn de internaménto; «IV°) o Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o se risèrva de consegnâ « i prexonê a-o Comàndo Aleòu Anglo-Americâno òperànte in Itàlia. «Fæto in quàttro còpie de quæ dôe in italiàn e dôe in tedésco. « Scappini Remo Meinhold «Avocâto Errico Martino Giovanni Savoretti « Asmus Magiô Mauro Aloni». O Generâle tedésco o dâva dónca dispoxiçioìn telefòbiche a-i repàrti dipendénti, con rilasciâ órdini scrîti de réiza (òperatîva a partî da nêuv’ôe da matìn do 26 Arvî) pe quélli repàrti co-i quæ o no poéiva comunicâ e ch’aviéivan dovûo êse portæ da-o fòrse partigiànn-e. Tànti grùppi s’êan za réixi inta giornâ e inta giornâ prìmma. pit1jypb9yzavxfzobtcacu09nfynb5 272973 272972 2026-08-08T18:57:00Z Luensu1959 1211 coreçión 272973 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''A réiza di tedéschi a Zêna a-i 25 d’Arvî do 1945''' A-i prìmmi de Màrso do 1945 o Generâle Günther Meinhold, comandànte tedésco da ciàssa de Zêna ch’a l’andâva da-o levànte a [[Ôtri]] e a l’intérno scinn’a-a [[Savignon|Savignón]], consapévole de l’avixinâse de l’ùrtimo àtto do dràmma, o lasciâva inténde a-o Prof. Antonio Giampalmo, Ascisténte a l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ de Zêna, co-o quæ o l’êa in relaçión (sò mogê a l’éa d’òrigine tedésca) e o gh’àiva propòsto ch’o saiæ stæto dispòsto, pe védde de resparmiâ a çitæ in câxo de goæra conbatûa, a eventoâli contàtti con quàrche ménbro acreditòu de fòrse patriòtiche. [[File:Flag of Italian Committee of National Liberation.svg|thumb|Flag of Italian Committee of National Liberation|A bandêa do C.L.N.]] L’é pe quéllo chò-u Giampalmo o n’à parlòu a-o profesô Carmine Alfredo Romanzi (Stefano), ascisténte a l’Institûto d’Igêne de l’Universcitæ de Zêna, raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. di Mêghi e into C.L.N. da Schêua Universcitâia, e o gh’à domandòu s’o saiæ stæto a sò vòtta dispòsto a incontrâse co-o comandànte tedésco. O Romanzi o gh’à rispòsto ch’o n’aviæ parlòu e domandòu l’outorizaçión a-o C.L.N. da Lìgùria. A-i 3 d’Arvî o Romanzi o poéiva incontrâse con l’avocâto Mario Cassiani Ingoni (Carrara), raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. Ligùria, a-o quæ o riferîva e cöse con domandâ instruçioìn. Doppo doî giórni o Cassiani Ingoni o rispondéiva a-o Romànzi chò-u C.L.N., cómme òrganìsmo polìtico, o no poéiva permétte nisciùnn-a tratatîva, ma che lê o l’aviæ dovûo rivòlzise a-o Comàndo Regionâle Militâre Unificòu. O Romànzi o s’è mìsso in contàtto con sto Comàndo con l’agiùtto de l’avocâto Giovanni Trombetta (Col.Tomasi), vîce-comandànte militâre regionâle, e do raxonê Giuseppe Ferrari (T.Col. Negrini) vîce-comandànte da Ciàssa de Zêna, che l’à outorizòu a pigiâ i contàtti. L’é stæto coscì ch’a-i 11 d’Arvî do 1945, a dêx’ôe de dòppo disnâ, o Romanzi, aconpagnòu e precedûo pe caotelâse, perché riçercòu da-e SS, da-o profesô Dante Zaninetta, o s’é incontròu co-o Generâle Meinhold into scàgno do Giampalmo, inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ a San Martìn, prezénti o mæximo Giampalmo e, quæ intèrprete, sò mogê, a dotoréssa Elisabetta Müller. O colòquio o l’é andæto avànti scìnn-a dôe ôe da matìn: gh’è stæto ’n prìmmo cangio de idêe e l’è stæto fæto vàrie propòste, fra e quæ prìmma de tùtto quélla de concordâ ’na ritirâta sénsa dànni de trùppe tedésche da-a zöna co-îna progrescîva sostituçión de trùppe partigiànn-e, propòsta chò-u Romanzi o se riservâva de sotopónn-e a l’ezàmme do Comàndo Regionâle Militâre. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à aseguòu o Romànzi che no gh’êa nisciunn’âtra tratatîva in córso. I rizultâti do colòquio són stæti trasmìssi a-o Comàndo Regionâle Militâre, ch’o l’à incoragîo o Romànzi a continoâ i incóntri. [[File:Günther Meinhold Genua.jpg|thumb|Günther Meinhold Genua|O generâle Meinhold co-a carta giögràfica da Ligùria into seu comando]] Gh’é stæto ’n segóndo colòquio fra o Generâle Meinhold, o Càppo de Stâto Magiô tedésco, o Capitànio Asmus e o Romànzi, prezénti o Giampalmo e sò mogê, a-o matesdì 17 d’Arvî, a træ ôe de dòppo disnâ, inta Festungskommandantur in Stràdda de Cézare Cabèlla, a-o n. 37. O Generâle Meinhold o l’àiva pigiòu tùtte e precaoçioìn perché st’incóntro o fîse tegnûo inta ciù grànde segretéssa poscìbile e o l’àiva mìsso ’n servìçio de goàrdia con di sordàtti fra i ciù fiæ pe sghindâ eventoâli intromiscioìn de SS. Inte sto colòquio l’é stæto domandòu cómme premìssa che intànto lê o se désse da fâ pe fâ levâ e mìnn-e mìsse inte di cazaménti e instalaçioìn çitadìnn-e che no gh’àivan inportànsa da-o pónto de vìsta stratégico e che ghe són stæti indicæ e gh’é stæto domandòu ascì de dâ de informaçioìn in scê fòrse tedésche, interesànti pò-u svolgiménto de tratatîve. In particolâ, con l’avéi lê fæto savéi chò-u Comàndo do Pòrto, pe ’n órdine che gh’êa arivòu inte quélli giórni, o l’êa pasòu a-e dirètte dipendénse da Marìnn-a, ch’a l’êa decîza a-a sò distruçión, ghe vegnîva domandòu de âtre informaçioìn in sciâ dislocaçión di inpiànti de mìnn-e e di comàndi relatîvi, che doveivan servî a fâ sâtâ e banchìnn-e e-e instalaçioìn portoâli. Ste informaçioìn són stæte dæte o giórno 21 da-o Generâle Meinhold a-o Giampalmo ch’o l’à scrîte e dæte o mæximo dòppo disnâ in Stràdda Françésco Pósso a-o Romànzi, chi-â sò vòtta o l’à pasæ a-o Comàndo Regionâle Militâre. Gh’é stæto ’n tèrso colòquio fra o Generâle Meinhold, o Capitànio Asmus, o Romànzi e a dotoréssa Giampalmo Müller (o Giampalmo o no gh’êa perché inpedîo), a-i 23 d’ Arvî, a quattr’ôe de dòppo disnâ, tórna into Festungskommandantur. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à comunicòu che, p’adenpiménto de quànte gh’êa stæto domandòu, o l’àiva fæto levâ vàrri inpiànti de mìnn-e fra i quæ e téste de silûro mìsse a l’intrâta do pòrto da Galerîa de Gràçie, che saiéivan stæte ’n perìcolo mortâ pi-â popolaçión ch’a se ghe rifugiâva pe-i bonbardamènti; o l’à dæto ascì informaçioìn precîze in sciâ dislocaçión de dötréi inpiànti de mìnn-e mìsse il localitæ San Bertomê (Pêgi) ch’aviéivan dovûo fâ sâtâ o condûto ch’o portâva l’ægoa a-i fàbriche de Séstri e ch’o no l’àiva ancón posciûo fâ levâ, óltre a âtre informaçioìn per cómme impedî eventoâli tentatîvi de distruçión. Inte sto colòquio o generâle tedésco, in previxón de ’na vixìnn-a ritirâta da-a zöna, o proponéiva ’n ciù precîzo acòrdo in bâze a-o quæ l’ê o l’aviæ retiòu inte tréi ténpi sucescîvi, ciù ò mêno inte tréi giórni, e fòrse da sò Divixón da-o sò setô, intànto che-e fòrse partigiànn-e de manimàn, sénsa contàtto armòu, aviéivan òcupòu e zöne lasciæ vêue da-i tedèschi. Bàsta chi-â sò ritirâta o no fîse disturbâ da açioin de goæra di partigén lê o s’inpegnâva, cómme ciù ò mêno s’êa decîzo, a lasciâ intàtti tùtti i inpiànti pùblichi da çitæ. Intànto ch’o l’aviæ ridûto a-o mìnimo e distruçioìn de stràdde necesâie a-a sò ritirâta. O Romànzi o pigiâva àtto da pròpòsta ch’o l’aviæ sùbito riferîo a-i òrganìsmi conpeténti. A rispòsta a sta propòsta a l’aviæ dovûo êse comunicâ o giórno dòppo de dòppo disnâ inte ’n colòquio da tegnîse inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica. O Romànzi o s’é incontròu a mæxima séia vèrso sêi ôe vixìn a Ciàssa Manìn con l’avocâto Trombetta do Comàndo Regionâle pe riferîghe e ùrtime propòste do generâle tedésco. Intànto o Comàndo Regionâle, ch’o s’êa rionîo inte prìmme ôe do dòppo disnâ, inta sò sedûta o l’êa stæto avizòu da génte da Democraçîa Crestiànn-a chò-u Monscignóro Siri o l’àiva avûo notìçie da-e outoritæ do consolâto tedésco da pròscima evacoaçión da-a çitæ di fascìsti e de SS, notìçia ch’a vegnîva confermâ da-o fæto che i tedéschi àivan comensòu in giornâ o stramûo da Maràsci di prexonê polìtichi ciù inportànti e ch’a s’inquadrâva inta scitoaçión generâle cómme prevìsta da-e informaçioìn arivæ prìmma da-o C.L.N. Èrta Itàlia de Milàn e fæta conósce a-o C.L.N., a doménega 22 Arvî da-o profesô Giovanni Savoretti (Lanza), raprezentànte do Partîo Liberâle. Defæti inte sta rionión o C.L.N. avûa notìçia de l’avixinâse de fæti concluxîvi e da poscìbile stipolaçión de ’n armistìçio fra e fòrse tedésche e fascìste e quélle aleæ, àivan incaregòu i sò ménbri, l’avocâto Errico Martino (Parini), raprezentànte do Partîo Liberâle e o Segóndo Pessi (Mariani), raprezentànte do Partîo Comunìsta, de pigiâ sùbito contàtto co-o Comàndo Regionâle pe predispónn-e, scibén chi-â Misción aleâ da zöna a l’exitésse, a deschinâ in çitæ di partigén. Ma ch’o-o preçipitâ di fæti, êan convocæ in sedûta straordenâia i ménbri do C.L.N. Ligùria e do Comàndo Militâre Regionâle a séia do 23, vèrso sett’ôe, inte l’Institûto Sàn Nicòlla in Circonvalaçión a Mónte, sêde çernûa prìmma in grànde segrétto, e da sta sedûta partîva l’órdine de l’insureçión e inta néutte patriöti e çitadìn comensâvan a lòtta pi-â liberaçión. O Matesdì 24 i conbatiménti òrmai infuriâvan dapertùtto. E trùppe tedésche e fascìste són dapertùtto inte ’na brùtta scitoaçión, izolæ inte tànti grùppi, sénsa colegaménti telefònichi perché i inpiàmti êan za tùtti inte màn di partigén. [[File:Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone.jpg|thumb|Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone|A stansia da Villa Migone donde l'é stæto firmòu a capitolaçión]]] Vìsto comm’andâvan e cóse o Generâle Meinhold inta matinâ de Matesdì, da-o sò pòsto de comàndo de Savignón, o telefonâva dôe vòtte a-o Giampalmo a Sàn Martìn pe fâghe notâ chi-â scitoaçión a l’êa intrâ inte ’na fâze pericolôza e che, se no se fîse arivæ a ’n acòrdo, lê o saiæ stæto costréito, a sò màrso despêto, a dêuviâ ògni mézzo pe retiâ i sò sordàtti da-a zöna: l’êa ciæo che quésto o raprezentâva ’n gravìscimo perìcolo pi-â çitæ. Dæto ch’o no gh’àiva nisciùn rapòrto con di âtri, lê o pregâva o Giampalmo de stâ a-o teléfono into sò Institûto pe mantegnî i contàtti e o ghe domandâva con inscisténsa che ghe fîse mandòu cómme parlamentâre o Romanzi p’arivâ a de concluxoìn, vìsta l’estrêma gravitæ da scitoaçión. Lê òrmâi o no poéiva ciù andâ a Zêna pò-u colòquio prìmma stabilîo. O Giampalmo o no riêscîva, a despêto de sò ciù inténse riçèrche, a métise sùbito in comunicaçión co-o Romànzi, che inte quélla matinâ o dirizéiva ‘n pòsto dónde se mêgâva i partigén ferîi. Dæto che nisciùn parlamentâre o l’arivâva a Savignón, o Generâle Meinhold, intànto che i avegniménti militâri de lóngo de ciù gh’inponéivan de dovéi pigiâ ’na decixón, co-ìn radiogràmma, atravèrso o Cónsole Generâle da Germània, o Von Etzdorf, o l’à informòu ancón ’na vòtta o Giampalmo ch’o dexiderâva con urgénsa de métise in contàtto co-o Romànzi, con minaciâ, se no fîse stæto poscìbile métise d’acòrdio pe’n pâxe retîo de trùppe, l’ûzo da fòrsa. Ste notìçie o Cónsole Etzdorf o e comunicâva a-o Savoretti inta câza da Marchéiza Cattaneo, in Stràdda de Ràggio 3, dónde o Cónsole o s’êa rifugiòu, con pregâlo de fâle avéi a-o C.L.N. pi-â sospensción de ostilitæ. O Savorétti o l’andâva vèrso quattr’ôe de dòppo disnâ inta sêde do Comitâto a-o quæ o dâva quélle notìçie, e o C.L.N. o decidéiva de rispónde chò-u Cónsole o fésse savéi a-o Generâle Meinhold che l’insureçión popolâre a no saiéiva stæta fermâ e che se i propòxiti de bonbardaménto da çitæ e de distruçioìn fîsan stæti atoæ, lê mæximo e tùtti i tedéaschi fæti prexonê saiéivan stæti conscideræ criminâli de goæra e chi-â ògni mòddo nisciùn tedésco a l’aviæ lasciòu vîvo a çitæ perché e valàdde e ògni stràdda vèrso o nòrd êan sott’a-o contròllo di partigén. O Savoretti o l’é andæto sùbito da-o Cónsole generâle a riferî e o l’é stæto a sentî a telefonâ fra quésto e o Generâle Meinhold che, de segûo inprescionòu, o l’à promìsso de sospénde ògni decixón. Intànto o profesô Bardellini ascì, Diretô sanitâio do Comàndo Militâre Regionâle, che, con trovâse a Sàn Martìn, o l’êa vegnûo a savéi de solecitaçioìn do Meinhold fæte a-o Giampalmo, o l’andâva into dòppo disnâ do 24 inta sêde do C.L.N. a Sàn Nicòlla pe riferî. O C.R.M. (Comitâto Regionâle Militâre) o scrivéiva ’na létera ch’a l’aviæ dovûo êse portâ a-o Generâle Meinhold, dónde se domandâva a réiza sénsa condiçioìn. A-a séia vèrso nêuv’ôe o Romanzi, co-îna telefonâ a-o Gampalmo, o vegnîva informòu de inscisténti richiéste do Generâle Meinhold e o poéiva lêze a létera do C.L.N. e do Comàndo, che no l’êa stæto poscìbile recapitâ. O Romanzi alôa o se metéiva in contàtto pe telèfono co-o C.L.N., che intànto o l’àiva trasferîo a sò sêde in Stràdda Privâ Piàggio 8, e inte ’n colòquio co-o Cassiani Ingoni, con l’òfrîse de portâ lê o mesàggio a-o generâle tedésco, o fâva a ògni mòddo prezénte che no l’êa òportùn prezentâ ’na létera coscì perentòria se se voéiva arivâ a ’n acòrdo ch’o risparmiésse a-o màscimo a çitadinànsa e o domandâva chi-â létera a fîse scrîta in mòddo ciù mitigòu. Con sto fìn o Romanzi, in scê invîto do Cassiani Ingoni, o l’andâva inta sêde do Comitâto e do Comàndo in Stràdda Privâ Piàggio, e vèrso dêx’ôe de néutte, dòppo ’na rionión cùrta, vegnîva scrîta ’na segónda létera, questa: «Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria Comàndo Regionâle Militâre Unificòu Zêna, 24 d’Arvî 1945 A-o Generâle Meinhold Savignón In mérito a-a domànda, da Voscià fæta inti rigoàrdi da scitoaçión da çitæ de Zêna, se precîza: a) O Comàndo Ciàssa de Zêna o l’é perfetaménte in gràddo de controlâ l’ór- dine pùblico; e fòrse a dispoxiçión són stæte notevolménte rinforsæ da l’afluî di patriöti da-a montàgna. b) E tratatîve pi-â réiza no poriàn che contegnî e dispoxiçioìn chi sótta scrîte: 1) Conségna de àrme; 2) I militâri germànichi saiàn trategnûi cómme prexonê de goæra e tegnûi a dispoxiçión do Comàndo Militâre Aleòu. Poriéi mandâ i parlamentâri a Zêna a quésto Comàndo Regionâle. O Comandànte Regionâle Durante (Tìnbro rióndo do C.L.N. Ligùria) Con sta létera e con unn-a chò-u Cardinâle Boetto o l’àiva dæto a-o C.L.N. co-a preghêa de portâla a-o Generâle Meinhold (létera ch’a contegnîva ’n câdo apéllo de risparmiâ a çitæ da-o bonbardamènto), o Romanzi, de néutte, co-a batàggia ch’a l’infuriâva dapertùtto, o l’é partîo in sce ’n’anbolànsa pe Savignón. Prìmma de partî o Romànzi o l’à domandòu a-o Cassiani Ingoni dond’o l’aviæ posciûo portâ i eventoâli parlamentâri tedéschi into câxo che quésti avésan açetòu de conclùdde a Zêna e tratatîve de réiza e o Cassiani (ch’o no sàiva che i prìmmi contàtti do Romanzi co-o Generâle Meinhold êan stæti tegnûi inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica) o gh’à sugerîo, in quànte neotrâle, a câza particolâ do Cardinâle Boetto. Dòppo quæxi sêi ôe de viâgio o Romànzi o l’arîva a Savignón, a-e çìnque e quaranteçìnque da matìn do Macordì 25. Dòppo dôe ôe de colòquio co-o Generâle Meinhold, vìsto che-e tratatîve pigiâvan ’na céiga favorévole, con rendise cónto o Generâle tedésco ch’òrmâi ògni stràdda pò-u nòrd a l’êa serâ a-e sò trùppe da-a trionfànte insureçión, o Romànzi o l’à propòsto a-o comandànte tedésco de spedî sto radiogràmma a-o Cónsole Von Etzdorf perché, pe mézzo da Cùria, o-o fésse arivâ a-o C.L.N.: «Parlamentari tedéschi vêgnan a Zêna vîa Cazélla-Pedemónte-Bösanæo. Tratatîve favorévoli. Sospénde ògni açión scìnn-a nêuvo órdine. Firmòu: Meinhold- Romanzi» A dêx’ôe, cómme parlamentâre partîva pe Zêna o mæximo Generâle Meinhold in sciâ màchina co-a quæ l’êa arivòu o Romànzi (a-o quæ o generâle prìmma de partî o s’êa consegnòu con dâghe a sò pistòlla), pi-â stràdda Cazélla-Pedemónte-Bösanæo-San Pê d’Ænn-a. Con liâtri partîva pe Zêna ’n’âtra màchina ascì con drénto o Càppo de Stâto Magiô Capitànio Asmus co-in intèrprete. Lóngo a stràdda o Generâle Meinhold o comunicâva a-i vàrri repàrti spantegæ lóngo a zöna ch’o l’andâva in çitæ pe firmâ a réiza e o gh’ordinâva de sospénde sùbito e açioìn de goæra in atéiza di órdini sucescîvi. Intànto a [[Zena|Zêna]], a nêuv’e mêza da matìn do 25, o Savoretti o tornâva in câza Cattaneo p’avéi notìçie da néutte e da-o Cónsole Von Etzdorf, ch’o l’êa ciufîto càrmo e solevòu, e o vegnîva a savéi che-e cöse se metéivan bén, ma sénsa particolâri ciù precîxi. O Savoretti o comunicâva ste notìçie a-o Comitâto e vèrso ’n’ôa de dòppo disnâ o se metéiva tórna in contàtto co-o Cónsole, de lóngo in câza Cattaneo, e o vegnîva a savéi inte quéllo moménto chò-u mæximo Generâle Meinhold o l’êa in viâgio pe Zéna. O Cónsole o l’invitâva o Savoretti a tornâ vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ p’andâ insémme a-a câza de l’Arçivéscovo Cardinâle Boetto pe incontrâse co-o Generâle Meinhold, cösa chò-u Savoretti o l’à fæto co-o permìsso di ménbri do C.L.N. ö sæ l’avocâto Errico Martino e o profesô Paolo Emilio Taviani. Vèrso træ ôe de dòppo disnâ l’anbolànsa do Romanzi e do Meinhold e a màchina do Càppo se Stâto Magiô, o Asmus, êan into céntro de Zêna. Li o Romanzi o l’incontrâva o Giùdiçe Luigi Barbera (Gigi) e a sciâ Tomaini Ester (Titina), partigén, in sce ’na möto: o i fermâva e o ghe domandâva dond’a fîsa a câza do cardinâle. I doî partigén alôa gh’àn fæto da stafétta scinn’a-a vìlla Migón in Sàn Frutôzo. Da chi àn telefonòu a-o C.L.N. e pöco dòppo arivâva o Prescidénte do C.L.N., raprezentànte do Partîo Comunìsta, o Remo Scappini, l’Errico Martino, prescidénte do Partîo Liberâle, o Magiô Mauro Aloni (Col, Violino), Comandànte da Ciàssa de Zêna, dòppo o Cónsole germànico Von Etzdorf, aconpagnòu da-o Savoretti. O Cardinâle Boetto, ascistîo da-o Segretâio Particolâ, o Monscignôro Weininger, fæte e prezentaçioìn, o l’arecomandâva comòsso che l’incóntro o fésse finî o bàgno de sàngoe e o sciortîva da-o scàgno p’andâ da-o Cónsole Von Etzdorf. O Generâle Meinhold o dexiderâva in càngio che fîse prezénte a-a concluxón de tratatîve o Romànzi ascì, co-o quæ o l’àiva tegnûo i contàtti da-o prinçipio. E tratatîve són sùbito comensæ, vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ: No són stæte fàçili, perché o Generâle Meinhold, dòppo avéi sentîo e condiçioìn da réiza che voéivan o C.L.N. e o C.R.M. (màscime pe quéllo che rigoardâva a conségna de àrme), o l’à avûo fòrti reaçioìn, e o l’à propòsto de rimandâ tùtto a-o giórno dòppo. Ma, dòppo ’n’interuçión da discusción de chìnze menûti, ch’a l’à permìsso a-e pàrte de consultâse separataménte, o Generâle Meinhold o s’é convìnto, vèrso sett’e mêza de séia, a firmâ a réiza coscì cómme propòsto da-o C.L.N.. Vò-u chi o tèsto: «In Zêna, o giórno 25 d’Arvî 1945 a sett’e mêza de séia: «fra o sciô Generâle Meinhold, cómme Comandànte de Fòrse Armæ «Germàniche do Setô Meinhold, ascistîo da-o Capitànio Asmus, Càppo de «Stâto Magiô, da ’na pàrte; «o Prescidénte do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria, Sciô Re- «mo Scappini, ascistîo da l’avocâto Errico Martino e da-o profesô Giovanni «Savoretti, ménbri do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria e da-o «Magiô Mauro Aloni, Comandànte da Ciàssa de Zêna, da l’âtra. «L’é stæto convegnûo «I°) Tùtte e Fòrse Armæ Germàniche de tæra e de mâ a-e dipendénse do sciô « Generâle Meinhold se réndan a-e Fòrse Armæ do Còrpo di Volontâi da « Libertæ a-e dipendénse do Comitâto Militâre pi-â Ligùria; «II°) a réiza a l’avêgne co-a prezentaçión a-i repàrti partigén ciù da-rénte co-i « sòliti mòddi e prìmma de tùtto co-a conségna de àrme; «III°) o Comitato de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o s’inpégna a garantî a-i « prexonê o trataménto segóndo e lézze internaçionâli, con particolâre ri- « goàrdo a-e sò propietæ personâli e a-e condiçioìn de internaménto; «IV°) o Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o se risèrva de consegnâ « i prexonê a-o Comàndo Aleòu Anglo-Americâno òperànte in Itàlia. «Fæto in quàttro còpie de quæ dôe in italiàn e dôe in tedésco. « Scappini Remo Meinhold «Avocâto Errico Martino Giovanni Savoretti « Asmus Magiô Mauro Aloni». O Generâle tedésco o dâva dónca dispoxiçioìn telefòbiche a-i repàrti dipendénti, con rilasciâ órdini scrîti de réiza (òperatîva a partî da nêuv’ôe da matìn do 26 Arvî) pe quélli repàrti co-i quæ o no poéiva comunicâ e ch’aviéivan dovûo êse portæ da-o fòrse partigiànn-e. Tànti grùppi s’êan za réixi inta giornâ e inta giornâ prìmma. lv9lmxw8qm9847l5l1xjitkcs65p94l 272974 272973 2026-08-08T19:03:00Z Luensu1959 1211 ò azonto 'na föto 272974 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''A réiza di tedéschi a Zêna a-i 25 d’Arvî do 1945''' A-i prìmmi de Màrso do 1945 o Generâle Günther Meinhold, comandànte tedésco da ciàssa de Zêna ch’a l’andâva da-o levànte a [[Ôtri]] e a l’intérno scinn’a-a [[Savignon|Savignón]], consapévole de l’avixinâse de l’ùrtimo àtto do dràmma, o lasciâva inténde a-o Prof. Antonio Giampalmo, Ascisténte a l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ de Zêna, co-o quæ o l’êa in relaçión (sò mogê a l’éa d’òrigine tedésca) e o gh’àiva propòsto ch’o saiæ stæto dispòsto, pe védde de resparmiâ a çitæ in câxo de goæra conbatûa, a eventoâli contàtti con quàrche ménbro acreditòu de fòrse patriòtiche. [[File:Flag of Italian Committee of National Liberation.svg|thumb|Flag of Italian Committee of National Liberation|A bandêa do C.L.N.]] L’é pe quéllo chò-u Giampalmo o n’à parlòu a-o profesô Carmine Alfredo Romanzi (Stefano), ascisténte a l’Institûto d’Igêne de l’Universcitæ de Zêna, raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. di Mêghi e into C.L.N. da Schêua Universcitâia, e o gh’à domandòu s’o saiæ stæto a sò vòtta dispòsto a incontrâse co-o comandànte tedésco. O Romanzi o gh’à rispòsto ch’o n’aviæ parlòu e domandòu l’outorizaçión a-o C.L.N. da Lìgùria. A-i 3 d’Arvî o Romanzi o poéiva incontrâse con l’avocâto Mario Cassiani Ingoni (Carrara), raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. Ligùria, a-o quæ o riferîva e cöse con domandâ instruçioìn. Doppo doî giórni o Cassiani Ingoni o rispondéiva a-o Romànzi chò-u C.L.N., cómme òrganìsmo polìtico, o no poéiva permétte nisciùnn-a tratatîva, ma che lê o l’aviæ dovûo rivòlzise a-o Comàndo Regionâle Militâre Unificòu. O Romànzi o s’è mìsso in contàtto con sto Comàndo con l’agiùtto de l’avocâto Giovanni Trombetta (Col.Tomasi), vîce-comandànte militâre regionâle, e do raxonê Giuseppe Ferrari (T.Col. Negrini) vîce-comandànte da Ciàssa de Zêna, che l’à outorizòu a pigiâ i contàtti. L’é stæto coscì ch’a-i 11 d’Arvî do 1945, a dêx’ôe de dòppo disnâ, o Romanzi, aconpagnòu e precedûo pe caotelâse, perché riçercòu da-e SS, da-o profesô Dante Zaninetta, o s’é incontròu co-o Generâle Meinhold into scàgno do Giampalmo, inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ a San Martìn, prezénti o mæximo Giampalmo e, quæ intèrprete, sò mogê, a dotoréssa Elisabetta Müller. O colòquio o l’é andæto avànti scìnn-a dôe ôe da matìn: gh’è stæto ’n prìmmo cangio de idêe e l’è stæto fæto vàrie propòste, fra e quæ prìmma de tùtto quélla de concordâ ’na ritirâta sénsa dànni de trùppe tedésche da-a zöna co-îna progrescîva sostituçión de trùppe partigiànn-e, propòsta chò-u Romanzi o se riservâva de sotopónn-e a l’ezàmme do Comàndo Regionâle Militâre. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à aseguòu o Romànzi che no gh’êa nisciunn’âtra tratatîva in córso. I rizultâti do colòquio són stæti trasmìssi a-o Comàndo Regionâle Militâre, ch’o l’à incoragîo o Romànzi a continoâ i incóntri. [[File:Günther Meinhold Genua.jpg|thumb|Günther Meinhold Genua|O generâle Meinhold co-a carta giögràfica da Ligùria into seu comando]] Gh’é stæto ’n segóndo colòquio fra o Generâle Meinhold, o Càppo de Stâto Magiô tedésco, o Capitànio Asmus e o Romànzi, prezénti o Giampalmo e sò mogê, a-o matesdì 17 d’Arvî, a træ ôe de dòppo disnâ, inta Festungskommandantur in Stràdda de Cézare Cabèlla, a-o n. 37. O Generâle Meinhold o l’àiva pigiòu tùtte e precaoçioìn perché st’incóntro o fîse tegnûo inta ciù grànde segretéssa poscìbile e o l’àiva mìsso ’n servìçio de goàrdia con di sordàtti fra i ciù fiæ pe sghindâ eventoâli intromiscioìn de SS. Inte sto colòquio l’é stæto domandòu cómme premìssa che intànto lê o se désse da fâ pe fâ levâ e mìnn-e mìsse inte di cazaménti e instalaçioìn çitadìnn-e che no gh’àivan inportànsa da-o pónto de vìsta stratégico e che ghe són stæti indicæ e gh’é stæto domandòu ascì de dâ de informaçioìn in scê fòrse tedésche, interesànti pò-u svolgiménto de tratatîve. In particolâ, con l’avéi lê fæto savéi chò-u Comàndo do Pòrto, pe ’n órdine che gh’êa arivòu inte quélli giórni, o l’êa pasòu a-e dirètte dipendénse da Marìnn-a, ch’a l’êa decîza a-a sò distruçión, ghe vegnîva domandòu de âtre informaçioìn in sciâ dislocaçión di inpiànti de mìnn-e e di comàndi relatîvi, che doveivan servî a fâ sâtâ e banchìnn-e e-e instalaçioìn portoâli. Ste informaçioìn són stæte dæte o giórno 21 da-o Generâle Meinhold a-o Giampalmo ch’o l’à scrîte e dæte o mæximo dòppo disnâ in Stràdda Françésco Pósso a-o Romànzi, chi-â sò vòtta o l’à pasæ a-o Comàndo Regionâle Militâre. Gh’é stæto ’n tèrso colòquio fra o Generâle Meinhold, o Capitànio Asmus, o Romànzi e a dotoréssa Giampalmo Müller (o Giampalmo o no gh’êa perché inpedîo), a-i 23 d’ Arvî, a quattr’ôe de dòppo disnâ, tórna into Festungskommandantur. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à comunicòu che, p’adenpiménto de quànte gh’êa stæto domandòu, o l’àiva fæto levâ vàrri inpiànti de mìnn-e fra i quæ e téste de silûro mìsse a l’intrâta do pòrto da Galerîa de Gràçie, che saiéivan stæte ’n perìcolo mortâ pi-â popolaçión ch’a se ghe rifugiâva pe-i bonbardamènti; o l’à dæto ascì informaçioìn precîze in sciâ dislocaçión de dötréi inpiànti de mìnn-e mìsse il localitæ San Bertomê (Pêgi) ch’aviéivan dovûo fâ sâtâ o condûto ch’o portâva l’ægoa a-i fàbriche de Séstri e ch’o no l’àiva ancón posciûo fâ levâ, óltre a âtre informaçioìn per cómme impedî eventoâli tentatîvi de distruçión. Inte sto colòquio o generâle tedésco, in previxón de ’na vixìnn-a ritirâta da-a zöna, o proponéiva ’n ciù precîzo acòrdo in bâze a-o quæ l’ê o l’aviæ retiòu inte tréi ténpi sucescîvi, ciù ò mêno inte tréi giórni, e fòrse da sò Divixón da-o sò setô, intànto che-e fòrse partigiànn-e de manimàn, sénsa contàtto armòu, aviéivan òcupòu e zöne lasciæ vêue da-i tedèschi. Bàsta chi-â sò ritirâta o no fîse disturbâ da açioin de goæra di partigén lê o s’inpegnâva, cómme ciù ò mêno s’êa decîzo, a lasciâ intàtti tùtti i inpiànti pùblichi da çitæ. Intànto ch’o l’aviæ ridûto a-o mìnimo e distruçioìn de stràdde necesâie a-a sò ritirâta. O Romànzi o pigiâva àtto da pròpòsta ch’o l’aviæ sùbito riferîo a-i òrganìsmi conpeténti. A rispòsta a sta propòsta a l’aviæ dovûo êse comunicâ o giórno dòppo de dòppo disnâ inte ’n colòquio da tegnîse inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica. O Romànzi o s’é incontròu a mæxima séia vèrso sêi ôe vixìn a Ciàssa Manìn con l’avocâto Trombetta do Comàndo Regionâle pe riferîghe e ùrtime propòste do generâle tedésco. Intànto o Comàndo Regionâle, ch’o s’êa rionîo inte prìmme ôe do dòppo disnâ, inta sò sedûta o l’êa stæto avizòu da génte da Democraçîa Crestiànn-a chò-u Monscignóro Siri o l’àiva avûo notìçie da-e outoritæ do consolâto tedésco da pròscima evacoaçión da-a çitæ di fascìsti e de SS, notìçia ch’a vegnîva confermâ da-o fæto che i tedéschi àivan comensòu in giornâ o stramûo da Maràsci di prexonê polìtichi ciù inportànti e ch’a s’inquadrâva inta scitoaçión generâle cómme prevìsta da-e informaçioìn arivæ prìmma da-o C.L.N. Èrta Itàlia de Milàn e fæta conósce a-o C.L.N., a doménega 22 Arvî da-o profesô Giovanni Savoretti (Lanza), raprezentànte do Partîo Liberâle. Defæti inte sta rionión o C.L.N. avûa notìçia de l’avixinâse de fæti concluxîvi e da poscìbile stipolaçión de ’n armistìçio fra e fòrse tedésche e fascìste e quélle aleæ, àivan incaregòu i sò ménbri, l’avocâto Errico Martino (Parini), raprezentànte do Partîo Liberâle e o Segóndo Pessi (Mariani), raprezentànte do Partîo Comunìsta, de pigiâ sùbito contàtto co-o Comàndo Regionâle pe predispónn-e, scibén chi-â Misción aleâ da zöna a l’exitésse, a deschinâ in çitæ di partigén. Ma ch’o-o preçipitâ di fæti, êan convocæ in sedûta straordenâia i ménbri do C.L.N. Ligùria e do Comàndo Militâre Regionâle a séia do 23, vèrso sett’ôe, inte l’Institûto Sàn Nicòlla in Circonvalaçión a Mónte, sêde çernûa prìmma in grànde segrétto, e da sta sedûta partîva l’órdine de l’insureçión e inta néutte patriöti e çitadìn comensâvan a lòtta pi-â liberaçión. O Matesdì 24 i conbatiménti òrmai infuriâvan dapertùtto. E trùppe tedésche e fascìste són dapertùtto inte ’na brùtta scitoaçión, izolæ inte tànti grùppi, sénsa colegaménti telefònichi perché i inpiàmti êan za tùtti inte màn di partigén. [[File:Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone.jpg|thumb|Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone|A stansia da Villa Migone donde l'é stæto firmòu a capitolaçión]]] Vìsto comm’andâvan e cóse o Generâle Meinhold inta matinâ de Matesdì, da-o sò pòsto de comàndo de Savignón, o telefonâva dôe vòtte a-o Giampalmo a Sàn Martìn pe fâghe notâ chi-â scitoaçión a l’êa intrâ inte ’na fâze pericolôza e che, se no se fîse arivæ a ’n acòrdo, lê o saiæ stæto costréito, a sò màrso despêto, a dêuviâ ògni mézzo pe retiâ i sò sordàtti da-a zöna: l’êa ciæo che quésto o raprezentâva ’n gravìscimo perìcolo pi-â çitæ. Dæto ch’o no gh’àiva nisciùn rapòrto con di âtri, lê o pregâva o Giampalmo de stâ a-o teléfono into sò Institûto pe mantegnî i contàtti e o ghe domandâva con inscisténsa che ghe fîse mandòu cómme parlamentâre o Romanzi p’arivâ a de concluxoìn, vìsta l’estrêma gravitæ da scitoaçión. Lê òrmâi o no poéiva ciù andâ a Zêna pò-u colòquio prìmma stabilîo. O Giampalmo o no riêscîva, a despêto de sò ciù inténse riçèrche, a métise sùbito in comunicaçión co-o Romànzi, che inte quélla matinâ o dirizéiva ‘n pòsto dónde se mêgâva i partigén ferîi. Dæto che nisciùn parlamentâre o l’arivâva a Savignón, o Generâle Meinhold, intànto che i avegniménti militâri de lóngo de ciù gh’inponéivan de dovéi pigiâ ’na decixón, co-ìn radiogràmma, atravèrso o Cónsole Generâle da Germània, o Von Etzdorf, o l’à informòu ancón ’na vòtta o Giampalmo ch’o dexiderâva con urgénsa de métise in contàtto co-o Romànzi, con minaciâ, se no fîse stæto poscìbile métise d’acòrdio pe’n pâxe retîo de trùppe, l’ûzo da fòrsa. Ste notìçie o Cónsole Etzdorf o e comunicâva a-o Savoretti inta câza da Marchéiza Cattaneo, in Stràdda de Ràggio 3, dónde o Cónsole o s’êa rifugiòu, con pregâlo de fâle avéi a-o C.L.N. pi-â sospensción de ostilitæ. O Savorétti o l’andâva vèrso quattr’ôe de dòppo disnâ inta sêde do Comitâto a-o quæ o dâva quélle notìçie, e o C.L.N. o decidéiva de rispónde chò-u Cónsole o fésse savéi a-o Generâle Meinhold che l’insureçión popolâre a no saiéiva stæta fermâ e che se i propòxiti de bonbardaménto da çitæ e de distruçioìn fîsan stæti atoæ, lê mæximo e tùtti i tedéaschi fæti prexonê saiéivan stæti conscideræ criminâli de goæra e chi-â ògni mòddo nisciùn tedésco a l’aviæ lasciòu vîvo a çitæ perché e valàdde e ògni stràdda vèrso o nòrd êan sott’a-o contròllo di partigén. O Savoretti o l’é andæto sùbito da-o Cónsole generâle a riferî e o l’é stæto a sentî a telefonâ fra quésto e o Generâle Meinhold che, de segûo inprescionòu, o l’à promìsso de sospénde ògni decixón. Intànto o profesô Bardellini ascì, Diretô sanitâio do Comàndo Militâre Regionâle, che, con trovâse a Sàn Martìn, o l’êa vegnûo a savéi de solecitaçioìn do Meinhold fæte a-o Giampalmo, o l’andâva into dòppo disnâ do 24 inta sêde do C.L.N. a Sàn Nicòlla pe riferî. O C.R.M. (Comitâto Regionâle Militâre) o scrivéiva ’na létera ch’a l’aviæ dovûo êse portâ a-o Generâle Meinhold, dónde se domandâva a réiza sénsa condiçioìn. A-a séia vèrso nêuv’ôe o Romanzi, co-îna telefonâ a-o Gampalmo, o vegnîva informòu de inscisténti richiéste do Generâle Meinhold e o poéiva lêze a létera do C.L.N. e do Comàndo, che no l’êa stæto poscìbile recapitâ. O Romanzi alôa o se metéiva in contàtto pe telèfono co-o C.L.N., che intànto o l’àiva trasferîo a sò sêde in Stràdda Privâ Piàggio 8, e inte ’n colòquio co-o Cassiani Ingoni, con l’òfrîse de portâ lê o mesàggio a-o generâle tedésco, o fâva a ògni mòddo prezénte che no l’êa òportùn prezentâ ’na létera coscì perentòria se se voéiva arivâ a ’n acòrdo ch’o risparmiésse a-o màscimo a çitadinànsa e o domandâva chi-â létera a fîse scrîta in mòddo ciù mitigòu. Con sto fìn o Romanzi, in scê invîto do Cassiani Ingoni, o l’andâva inta sêde do Comitâto e do Comàndo in Stràdda Privâ Piàggio, e vèrso dêx’ôe de néutte, dòppo ’na rionión cùrta, vegnîva scrîta ’na segónda létera, questa: «Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria Comàndo Regionâle Militâre Unificòu Zêna, 24 d’Arvî 1945 A-o Generâle Meinhold Savignón In mérito a-a domànda, da Voscià fæta inti rigoàrdi da scitoaçión da çitæ de Zêna, se precîza: a) O Comàndo Ciàssa de Zêna o l’é perfetaménte in gràddo de controlâ l’ór- dine pùblico; e fòrse a dispoxiçión són stæte notevolménte rinforsæ da l’afluî di patriöti da-a montàgna. b) E tratatîve pi-â réiza no poriàn che contegnî e dispoxiçioìn chi sótta scrîte: 1) Conségna de àrme; 2) I militâri germànichi saiàn trategnûi cómme prexonê de goæra e tegnûi a dispoxiçión do Comàndo Militâre Aleòu. Poriéi mandâ i parlamentâri a Zêna a quésto Comàndo Regionâle. O Comandànte Regionâle Durante (Tìnbro rióndo do C.L.N. Ligùria) Con sta létera e con unn-a chò-u Cardinâle Boetto o l’àiva dæto a-o C.L.N. co-a preghêa de portâla a-o Generâle Meinhold (létera ch’a contegnîva ’n câdo apéllo de risparmiâ a çitæ da-o bonbardamènto), o Romanzi, de néutte, co-a batàggia ch’a l’infuriâva dapertùtto, o l’é partîo in sce ’n’anbolànsa pe Savignón. Prìmma de partî o Romànzi o l’à domandòu a-o Cassiani Ingoni dond’o l’aviæ posciûo portâ i eventoâli parlamentâri tedéschi into câxo che quésti avésan açetòu de conclùdde a Zêna e tratatîve de réiza e o Cassiani (ch’o no sàiva che i prìmmi contàtti do Romanzi co-o Generâle Meinhold êan stæti tegnûi inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica) o gh’à sugerîo, in quànte neotrâle, a câza particolâ do Cardinâle Boetto. Dòppo quæxi sêi ôe de viâgio o Romànzi o l’arîva a Savignón, a-e çìnque e quaranteçìnque da matìn do Macordì 25. Dòppo dôe ôe de colòquio co-o Generâle Meinhold, vìsto che-e tratatîve pigiâvan ’na céiga favorévole, con rendise cónto o Generâle tedésco ch’òrmâi ògni stràdda pò-u nòrd a l’êa serâ a-e sò trùppe da-a trionfànte insureçión, o Romànzi o l’à propòsto a-o comandànte tedésco de spedî sto radiogràmma a-o Cónsole Von Etzdorf perché, pe mézzo da Cùria, o-o fésse arivâ a-o C.L.N.: «Parlamentari tedéschi vêgnan a Zêna vîa Cazélla-Pedemónte-Bösanæo. Tratatîve favorévoli. Sospénde ògni açión scìnn-a nêuvo órdine. Firmòu: Meinhold- Romanzi» [[File:Sacrario dei caduti della Resistenza.png|thumb|Sacrario dei caduti della Resistenza|Monumento a-a rexistensa partigiann-a a Zêna]] A dêx’ôe, cómme parlamentâre partîva pe Zêna o mæximo Generâle Meinhold in sciâ màchina co-a quæ l’êa arivòu o Romànzi (a-o quæ o generâle prìmma de partî o s’êa consegnòu con dâghe a sò pistòlla), pi-â stràdda Cazélla-Pedemónte-Bösanæo-San Pê d’Ænn-a. Con liâtri partîva pe Zêna ’n’âtra màchina ascì con drénto o Càppo de Stâto Magiô Capitànio Asmus co-in intèrprete. Lóngo a stràdda o Generâle Meinhold o comunicâva a-i vàrri repàrti spantegæ lóngo a zöna ch’o l’andâva in çitæ pe firmâ a réiza e o gh’ordinâva de sospénde sùbito e açioìn de goæra in atéiza di órdini sucescîvi. Intànto a [[Zena|Zêna]], a nêuv’e mêza da matìn do 25, o Savoretti o tornâva in câza Cattaneo p’avéi notìçie da néutte e da-o Cónsole Von Etzdorf, ch’o l’êa ciufîto càrmo e solevòu, e o vegnîva a savéi che-e cöse se metéivan bén, ma sénsa particolâri ciù precîxi. O Savoretti o comunicâva ste notìçie a-o Comitâto e vèrso ’n’ôa de dòppo disnâ o se metéiva tórna in contàtto co-o Cónsole, de lóngo in câza Cattaneo, e o vegnîva a savéi inte quéllo moménto chò-u mæximo Generâle Meinhold o l’êa in viâgio pe Zéna. O Cónsole o l’invitâva o Savoretti a tornâ vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ p’andâ insémme a-a câza de l’Arçivéscovo Cardinâle Boetto pe incontrâse co-o Generâle Meinhold, cösa chò-u Savoretti o l’à fæto co-o permìsso di ménbri do C.L.N. ö sæ l’avocâto Errico Martino e o profesô Paolo Emilio Taviani. Vèrso træ ôe de dòppo disnâ l’anbolànsa do Romanzi e do Meinhold e a màchina do Càppo se Stâto Magiô, o Asmus, êan into céntro de Zêna. Li o Romanzi o l’incontrâva o Giùdiçe Luigi Barbera (Gigi) e a sciâ Tomaini Ester (Titina), partigén, in sce ’na möto: o i fermâva e o ghe domandâva dond’a fîsa a câza do cardinâle. I doî partigén alôa gh’àn fæto da stafétta scinn’a-a vìlla Migón in Sàn Frutôzo. Da chi àn telefonòu a-o C.L.N. e pöco dòppo arivâva o Prescidénte do C.L.N., raprezentànte do Partîo Comunìsta, o Remo Scappini, l’Errico Martino, prescidénte do Partîo Liberâle, o Magiô Mauro Aloni (Col, Violino), Comandànte da Ciàssa de Zêna, dòppo o Cónsole germànico Von Etzdorf, aconpagnòu da-o Savoretti. O Cardinâle Boetto, ascistîo da-o Segretâio Particolâ, o Monscignôro Weininger, fæte e prezentaçioìn, o l’arecomandâva comòsso che l’incóntro o fésse finî o bàgno de sàngoe e o sciortîva da-o scàgno p’andâ da-o Cónsole Von Etzdorf. O Generâle Meinhold o dexiderâva in càngio che fîse prezénte a-a concluxón de tratatîve o Romànzi ascì, co-o quæ o l’àiva tegnûo i contàtti da-o prinçipio. E tratatîve són sùbito comensæ, vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ: No són stæte fàçili, perché o Generâle Meinhold, dòppo avéi sentîo e condiçioìn da réiza che voéivan o C.L.N. e o C.R.M. (màscime pe quéllo che rigoardâva a conségna de àrme), o l’à avûo fòrti reaçioìn, e o l’à propòsto de rimandâ tùtto a-o giórno dòppo. Ma, dòppo ’n’interuçión da discusción de chìnze menûti, ch’a l’à permìsso a-e pàrte de consultâse separataménte, o Generâle Meinhold o s’é convìnto, vèrso sett’e mêza de séia, a firmâ a réiza coscì cómme propòsto da-o C.L.N.. Vò-u chi o tèsto: «In Zêna, o giórno 25 d’Arvî 1945 a sett’e mêza de séia: «fra o sciô Generâle Meinhold, cómme Comandànte de Fòrse Armæ «Germàniche do Setô Meinhold, ascistîo da-o Capitànio Asmus, Càppo de «Stâto Magiô, da ’na pàrte; «o Prescidénte do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria, Sciô Re- «mo Scappini, ascistîo da l’avocâto Errico Martino e da-o profesô Giovanni «Savoretti, ménbri do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria e da-o «Magiô Mauro Aloni, Comandànte da Ciàssa de Zêna, da l’âtra. «L’é stæto convegnûo «I°) Tùtte e Fòrse Armæ Germàniche de tæra e de mâ a-e dipendénse do sciô « Generâle Meinhold se réndan a-e Fòrse Armæ do Còrpo di Volontâi da « Libertæ a-e dipendénse do Comitâto Militâre pi-â Ligùria; «II°) a réiza a l’avêgne co-a prezentaçión a-i repàrti partigén ciù da-rénte co-i « sòliti mòddi e prìmma de tùtto co-a conségna de àrme; «III°) o Comitato de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o s’inpégna a garantî a-i « prexonê o trataménto segóndo e lézze internaçionâli, con particolâre ri- « goàrdo a-e sò propietæ personâli e a-e condiçioìn de internaménto; «IV°) o Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o se risèrva de consegnâ « i prexonê a-o Comàndo Aleòu Anglo-Americâno òperànte in Itàlia. «Fæto in quàttro còpie de quæ dôe in italiàn e dôe in tedésco. « Scappini Remo Meinhold «Avocâto Errico Martino Giovanni Savoretti « Asmus Magiô Mauro Aloni». O Generâle tedésco o dâva dónca dispoxiçioìn telefòbiche a-i repàrti dipendénti, con rilasciâ órdini scrîti de réiza (òperatîva a partî da nêuv’ôe da matìn do 26 Arvî) pe quélli repàrti co-i quæ o no poéiva comunicâ e ch’aviéivan dovûo êse portæ da-o fòrse partigiànn-e. Tànti grùppi s’êan za réixi inta giornâ e inta giornâ prìmma. fx77bmwlb3qckgz1bfb8eg8s05t0ttz 272975 272974 2026-08-08T19:09:07Z Luensu1959 1211 ò azonto 'na föto 272975 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''A réiza di tedéschi a Zêna a-i 25 d’Arvî do 1945''' A-i prìmmi de Màrso do 1945 o Generâle Günther Meinhold, comandànte tedésco da ciàssa de Zêna ch’a l’andâva da-o levànte a [[Ôtri]] e a l’intérno scinn’a-a [[Savignon|Savignón]], consapévole de l’avixinâse de l’ùrtimo àtto do dràmma, o lasciâva inténde a-o Prof. Antonio Giampalmo, Ascisténte a l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ de Zêna, co-o quæ o l’êa in relaçión (sò mogê a l’éa d’òrigine tedésca) e o gh’àiva propòsto ch’o saiæ stæto dispòsto, pe védde de resparmiâ a çitæ in câxo de goæra conbatûa, a eventoâli contàtti con quàrche ménbro acreditòu de fòrse patriòtiche. [[File:Flag of Italian Committee of National Liberation.svg|thumb|Flag of Italian Committee of National Liberation|A bandêa do C.L.N.]] L’é pe quéllo chò-u Giampalmo o n’à parlòu a-o profesô Carmine Alfredo Romanzi (Stefano), ascisténte a l’Institûto d’Igêne de l’Universcitæ de Zêna, raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. di Mêghi e into C.L.N. da Schêua Universcitâia, e o gh’à domandòu s’o saiæ stæto a sò vòtta dispòsto a incontrâse co-o comandànte tedésco. O Romanzi o gh’à rispòsto ch’o n’aviæ parlòu e domandòu l’outorizaçión a-o C.L.N. da Lìgùria. A-i 3 d’Arvî o Romanzi o poéiva incontrâse con l’avocâto Mario Cassiani Ingoni (Carrara), raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. Ligùria, a-o quæ o riferîva e cöse con domandâ instruçioìn. Doppo doî giórni o Cassiani Ingoni o rispondéiva a-o Romànzi chò-u C.L.N., cómme òrganìsmo polìtico, o no poéiva permétte nisciùnn-a tratatîva, ma che lê o l’aviæ dovûo rivòlzise a-o Comàndo Regionâle Militâre Unificòu. O Romànzi o s’è mìsso in contàtto con sto Comàndo con l’agiùtto de l’avocâto Giovanni Trombetta (Col.Tomasi), vîce-comandànte militâre regionâle, e do raxonê Giuseppe Ferrari (T.Col. Negrini) vîce-comandànte da Ciàssa de Zêna, che l’à outorizòu a pigiâ i contàtti. L’é stæto coscì ch’a-i 11 d’Arvî do 1945, a dêx’ôe de dòppo disnâ, o Romanzi, aconpagnòu e precedûo pe caotelâse, perché riçercòu da-e SS, da-o profesô Dante Zaninetta, o s’é incontròu co-o Generâle Meinhold into scàgno do Giampalmo, inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ a San Martìn, prezénti o mæximo Giampalmo e, quæ intèrprete, sò mogê, a dotoréssa Elisabetta Müller. O colòquio o l’é andæto avànti scìnn-a dôe ôe da matìn: gh’è stæto ’n prìmmo cangio de idêe e l’è stæto fæto vàrie propòste, fra e quæ prìmma de tùtto quélla de concordâ ’na ritirâta sénsa dànni de trùppe tedésche da-a zöna co-îna progrescîva sostituçión de trùppe partigiànn-e, propòsta chò-u Romanzi o se riservâva de sotopónn-e a l’ezàmme do Comàndo Regionâle Militâre. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à aseguòu o Romànzi che no gh’êa nisciunn’âtra tratatîva in córso. I rizultâti do colòquio són stæti trasmìssi a-o Comàndo Regionâle Militâre, ch’o l’à incoragîo o Romànzi a continoâ i incóntri. [[File:Günther Meinhold Genua.jpg|thumb|Günther Meinhold Genua|O generâle Meinhold co-a carta giögràfica da Ligùria into seu comando]] Gh’é stæto ’n segóndo colòquio fra o Generâle Meinhold, o Càppo de Stâto Magiô tedésco, o Capitànio Asmus e o Romànzi, prezénti o Giampalmo e sò mogê, a-o matesdì 17 d’Arvî, a træ ôe de dòppo disnâ, inta Festungskommandantur in Stràdda de Cézare Cabèlla, a-o n. 37. O Generâle Meinhold o l’àiva pigiòu tùtte e precaoçioìn perché st’incóntro o fîse tegnûo inta ciù grànde segretéssa poscìbile e o l’àiva mìsso ’n servìçio de goàrdia con di sordàtti fra i ciù fiæ pe sghindâ eventoâli intromiscioìn de SS. Inte sto colòquio l’é stæto domandòu cómme premìssa che intànto lê o se désse da fâ pe fâ levâ e mìnn-e mìsse inte di cazaménti e instalaçioìn çitadìnn-e che no gh’àivan inportànsa da-o pónto de vìsta stratégico e che ghe són stæti indicæ e gh’é stæto domandòu ascì de dâ de informaçioìn in scê fòrse tedésche, interesànti pò-u svolgiménto de tratatîve. In particolâ, con l’avéi lê fæto savéi chò-u Comàndo do Pòrto, pe ’n órdine che gh’êa arivòu inte quélli giórni, o l’êa pasòu a-e dirètte dipendénse da Marìnn-a, ch’a l’êa decîza a-a sò distruçión, ghe vegnîva domandòu de âtre informaçioìn in sciâ dislocaçión di inpiànti de mìnn-e e di comàndi relatîvi, che doveivan servî a fâ sâtâ e banchìnn-e e-e instalaçioìn portoâli. Ste informaçioìn són stæte dæte o giórno 21 da-o Generâle Meinhold a-o Giampalmo ch’o l’à scrîte e dæte o mæximo dòppo disnâ in Stràdda Françésco Pósso a-o Romànzi, chi-â sò vòtta o l’à pasæ a-o Comàndo Regionâle Militâre. Gh’é stæto ’n tèrso colòquio fra o Generâle Meinhold, o Capitànio Asmus, o Romànzi e a dotoréssa Giampalmo Müller (o Giampalmo o no gh’êa perché inpedîo), a-i 23 d’ Arvî, a quattr’ôe de dòppo disnâ, tórna into Festungskommandantur. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à comunicòu che, p’adenpiménto de quànte gh’êa stæto domandòu, o l’àiva fæto levâ vàrri inpiànti de mìnn-e fra i quæ e téste de silûro mìsse a l’intrâta do pòrto da Galerîa de Gràçie, che saiéivan stæte ’n perìcolo mortâ pi-â popolaçión ch’a se ghe rifugiâva pe-i bonbardamènti; o l’à dæto ascì informaçioìn precîze in sciâ dislocaçión de dötréi inpiànti de mìnn-e mìsse il localitæ San Bertomê (Pêgi) ch’aviéivan dovûo fâ sâtâ o condûto ch’o portâva l’ægoa a-i fàbriche de Séstri e ch’o no l’àiva ancón posciûo fâ levâ, óltre a âtre informaçioìn per cómme impedî eventoâli tentatîvi de distruçión. Inte sto colòquio o generâle tedésco, in previxón de ’na vixìnn-a ritirâta da-a zöna, o proponéiva ’n ciù precîzo acòrdo in bâze a-o quæ l’ê o l’aviæ retiòu inte tréi ténpi sucescîvi, ciù ò mêno inte tréi giórni, e fòrse da sò Divixón da-o sò setô, intànto che-e fòrse partigiànn-e de manimàn, sénsa contàtto armòu, aviéivan òcupòu e zöne lasciæ vêue da-i tedèschi. Bàsta chi-â sò ritirâta o no fîse disturbâ da açioin de goæra di partigén lê o s’inpegnâva, cómme ciù ò mêno s’êa decîzo, a lasciâ intàtti tùtti i inpiànti pùblichi da çitæ. Intànto ch’o l’aviæ ridûto a-o mìnimo e distruçioìn de stràdde necesâie a-a sò ritirâta. O Romànzi o pigiâva àtto da pròpòsta ch’o l’aviæ sùbito riferîo a-i òrganìsmi conpeténti. A rispòsta a sta propòsta a l’aviæ dovûo êse comunicâ o giórno dòppo de dòppo disnâ inte ’n colòquio da tegnîse inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica. O Romànzi o s’é incontròu a mæxima séia vèrso sêi ôe vixìn a Ciàssa Manìn con l’avocâto Trombetta do Comàndo Regionâle pe riferîghe e ùrtime propòste do generâle tedésco. Intànto o Comàndo Regionâle, ch’o s’êa rionîo inte prìmme ôe do dòppo disnâ, inta sò sedûta o l’êa stæto avizòu da génte da Democraçîa Crestiànn-a chò-u Monscignóro Siri o l’àiva avûo notìçie da-e outoritæ do consolâto tedésco da pròscima evacoaçión da-a çitæ di fascìsti e de SS, notìçia ch’a vegnîva confermâ da-o fæto che i tedéschi àivan comensòu in giornâ o stramûo da Maràsci di prexonê polìtichi ciù inportànti e ch’a s’inquadrâva inta scitoaçión generâle cómme prevìsta da-e informaçioìn arivæ prìmma da-o C.L.N. Èrta Itàlia de Milàn e fæta conósce a-o C.L.N., a doménega 22 Arvî da-o profesô Giovanni Savoretti (Lanza), raprezentànte do Partîo Liberâle. Defæti inte sta rionión o C.L.N. avûa notìçia de l’avixinâse de fæti concluxîvi e da poscìbile stipolaçión de ’n armistìçio fra e fòrse tedésche e fascìste e quélle aleæ, àivan incaregòu i sò ménbri, l’avocâto Errico Martino (Parini), raprezentànte do Partîo Liberâle e o Segóndo Pessi (Mariani), raprezentànte do Partîo Comunìsta, de pigiâ sùbito contàtto co-o Comàndo Regionâle pe predispónn-e, scibén chi-â Misción aleâ da zöna a l’exitésse, a deschinâ in çitæ di partigén. Ma ch’o-o preçipitâ di fæti, êan convocæ in sedûta straordenâia i ménbri do C.L.N. Ligùria e do Comàndo Militâre Regionâle a séia do 23, vèrso sett’ôe, inte l’Institûto Sàn Nicòlla in Circonvalaçión a Mónte, sêde çernûa prìmma in grànde segrétto, e da sta sedûta partîva l’órdine de l’insureçión e inta néutte patriöti e çitadìn comensâvan a lòtta pi-â liberaçión. O Matesdì 24 i conbatiménti òrmai infuriâvan dapertùtto. E trùppe tedésche e fascìste són dapertùtto inte ’na brùtta scitoaçión, izolæ inte tànti grùppi, sénsa colegaménti telefònichi perché i inpiàmti êan za tùtti inte màn di partigén. [[File:Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone.jpg|thumb|Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone|A stansia da Villa Migone donde l'é stæto firmòu a capitolaçión]]] Vìsto comm’andâvan e cóse o Generâle Meinhold inta matinâ de Matesdì, da-o sò pòsto de comàndo de Savignón, o telefonâva dôe vòtte a-o Giampalmo a Sàn Martìn pe fâghe notâ chi-â scitoaçión a l’êa intrâ inte ’na fâze pericolôza e che, se no se fîse arivæ a ’n acòrdo, lê o saiæ stæto costréito, a sò màrso despêto, a dêuviâ ògni mézzo pe retiâ i sò sordàtti da-a zöna: l’êa ciæo che quésto o raprezentâva ’n gravìscimo perìcolo pi-â çitæ. Dæto ch’o no gh’àiva nisciùn rapòrto con di âtri, lê o pregâva o Giampalmo de stâ a-o teléfono into sò Institûto pe mantegnî i contàtti e o ghe domandâva con inscisténsa che ghe fîse mandòu cómme parlamentâre o Romanzi p’arivâ a de concluxoìn, vìsta l’estrêma gravitæ da scitoaçión. Lê òrmâi o no poéiva ciù andâ a Zêna pò-u colòquio prìmma stabilîo. O Giampalmo o no riêscîva, a despêto de sò ciù inténse riçèrche, a métise sùbito in comunicaçión co-o Romànzi, che inte quélla matinâ o dirizéiva ‘n pòsto dónde se mêgâva i partigén ferîi. Dæto che nisciùn parlamentâre o l’arivâva a Savignón, o Generâle Meinhold, intànto che i avegniménti militâri de lóngo de ciù gh’inponéivan de dovéi pigiâ ’na decixón, co-ìn radiogràmma, atravèrso o Cónsole Generâle da Germània, o Von Etzdorf, o l’à informòu ancón ’na vòtta o Giampalmo ch’o dexiderâva con urgénsa de métise in contàtto co-o Romànzi, con minaciâ, se no fîse stæto poscìbile métise d’acòrdio pe’n pâxe retîo de trùppe, l’ûzo da fòrsa. Ste notìçie o Cónsole Etzdorf o e comunicâva a-o Savoretti inta câza da Marchéiza Cattaneo, in Stràdda de Ràggio 3, dónde o Cónsole o s’êa rifugiòu, con pregâlo de fâle avéi a-o C.L.N. pi-â sospensción de ostilitæ. O Savorétti o l’andâva vèrso quattr’ôe de dòppo disnâ inta sêde do Comitâto a-o quæ o dâva quélle notìçie, e o C.L.N. o decidéiva de rispónde chò-u Cónsole o fésse savéi a-o Generâle Meinhold che l’insureçión popolâre a no saiéiva stæta fermâ e che se i propòxiti de bonbardaménto da çitæ e de distruçioìn fîsan stæti atoæ, lê mæximo e tùtti i tedéaschi fæti prexonê saiéivan stæti conscideræ criminâli de goæra e chi-â ògni mòddo nisciùn tedésco a l’aviæ lasciòu vîvo a çitæ perché e valàdde e ògni stràdda vèrso o nòrd êan sott’a-o contròllo di partigén. O Savoretti o l’é andæto sùbito da-o Cónsole generâle a riferî e o l’é stæto a sentî a telefonâ fra quésto e o Generâle Meinhold che, de segûo inprescionòu, o l’à promìsso de sospénde ògni decixón. Intànto o profesô Bardellini ascì, Diretô sanitâio do Comàndo Militâre Regionâle, che, con trovâse a Sàn Martìn, o l’êa vegnûo a savéi de solecitaçioìn do Meinhold fæte a-o Giampalmo, o l’andâva into dòppo disnâ do 24 inta sêde do C.L.N. a Sàn Nicòlla pe riferî. O C.R.M. (Comitâto Regionâle Militâre) o scrivéiva ’na létera ch’a l’aviæ dovûo êse portâ a-o Generâle Meinhold, dónde se domandâva a réiza sénsa condiçioìn. A-a séia vèrso nêuv’ôe o Romanzi, co-îna telefonâ a-o Gampalmo, o vegnîva informòu de inscisténti richiéste do Generâle Meinhold e o poéiva lêze a létera do C.L.N. e do Comàndo, che no l’êa stæto poscìbile recapitâ. O Romanzi alôa o se metéiva in contàtto pe telèfono co-o C.L.N., che intànto o l’àiva trasferîo a sò sêde in Stràdda Privâ Piàggio 8, e inte ’n colòquio co-o Cassiani Ingoni, con l’òfrîse de portâ lê o mesàggio a-o generâle tedésco, o fâva a ògni mòddo prezénte che no l’êa òportùn prezentâ ’na létera coscì perentòria se se voéiva arivâ a ’n acòrdo ch’o risparmiésse a-o màscimo a çitadinànsa e o domandâva chi-â létera a fîse scrîta in mòddo ciù mitigòu. Con sto fìn o Romanzi, in scê invîto do Cassiani Ingoni, o l’andâva inta sêde do Comitâto e do Comàndo in Stràdda Privâ Piàggio, e vèrso dêx’ôe de néutte, dòppo ’na rionión cùrta, vegnîva scrîta ’na segónda létera, questa: «Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria Comàndo Regionâle Militâre Unificòu Zêna, 24 d’Arvî 1945 A-o Generâle Meinhold a Savignón In mérito a-a domànda, da Voscià fæta inti rigoàrdi da scitoaçión da çitæ de Zêna, se precîza: a) O Comàndo Ciàssa de Zêna o l’é perfetaménte in gràddo de controlâ l’ór- dine pùblico; e fòrse a dispoxiçión són stæte notevolménte rinforsæ da l’afluî di patriöti da-a montàgna. b) E tratatîve pi-â réiza no poriàn che contegnî e dispoxiçioìn chi sótta scrîte: 1) Conségna de àrme; 2) I militâri germànichi saiàn trategnûi cómme prexonê de goæra e tegnûi a dispoxiçión do Comàndo Militâre Aleòu. Poriéi mandâ i parlamentâri a Zêna a quésto Comàndo Regionâle. O Comandànte Regionâle Durante (Tìnbro rióndo do C.L.N. Ligùria) Con sta létera e con unn-a chò-u Cardinâle Boetto o l’àiva dæto a-o C.L.N. co-a preghêa de portâla a-o Generâle Meinhold (létera ch’a contegnîva ’n câdo apéllo de risparmiâ a çitæ da-o bonbardamènto), o Romanzi, de néutte, co-a batàggia ch’a l’infuriâva dapertùtto, o l’é partîo in sce ’n’anbolànsa pe Savignón. Prìmma de partî o Romànzi o l’à domandòu a-o Cassiani Ingoni dond’o l’aviæ posciûo portâ i eventoâli parlamentâri tedéschi into câxo che quésti avésan açetòu de conclùdde a Zêna e tratatîve de réiza e o Cassiani (ch’o no sàiva che i prìmmi contàtti do Romanzi co-o Generâle Meinhold êan stæti tegnûi inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica) o gh’à sugerîo, in quànte neotrâle, a câza particolâ do Cardinâle Boetto. Dòppo quæxi sêi ôe de viâgio o Romànzi o l’arîva a Savignón, a-e çìnque e quaranteçìnque da matìn do Macordì 25. Dòppo dôe ôe de colòquio co-o Generâle Meinhold, vìsto che-e tratatîve pigiâvan ’na céiga favorévole, con rendise cónto o Generâle tedésco ch’òrmâi ògni stràdda pò-u nòrd a l’êa serâ a-e sò trùppe da-a trionfànte insureçión, o Romànzi o l’à propòsto a-o comandànte tedésco de spedî sto radiogràmma a-o Cónsole Von Etzdorf perché, pe mézzo da Cùria, o-o fésse arivâ a-o C.L.N.: «Parlamentari tedéschi vêgnan a Zêna vîa Cazélla-Pedemónte-Bösanæo. Tratatîve favorévoli. Sospénde ògni açión scìnn-a nêuvo órdine. Firmòu: Meinhold- Romanzi» [[File:Sacrario dei caduti della Resistenza.png|thumb|Sacrario dei caduti della Resistenza|Monumento a-a rexistensa partigiann-a a Zêna]] A dêx’ôe, cómme parlamentâre partîva pe Zêna o mæximo Generâle Meinhold in sciâ màchina co-a quæ l’êa arivòu o Romànzi (a-o quæ o generâle prìmma de partî o s’êa consegnòu con dâghe a sò pistòlla), pi-â stràdda Cazélla-Pedemónte-Bösanæo-San Pê d’Ænn-a. Con liâtri partîva pe Zêna ’n’âtra màchina ascì con drénto o Càppo de Stâto Magiô Capitànio Asmus co-in intèrprete. Lóngo a stràdda o Generâle Meinhold o comunicâva a-i vàrri repàrti spantegæ lóngo a zöna ch’o l’andâva in çitæ pe firmâ a réiza e o gh’ordinâva de sospénde sùbito e açioìn de goæra in atéiza di órdini sucescîvi. Intànto a [[Zena|Zêna]], a nêuv’e mêza da matìn do 25, o Savoretti o tornâva in câza Cattaneo p’avéi notìçie da néutte e da-o Cónsole Von Etzdorf, ch’o l’êa ciufîto càrmo e solevòu, e o vegnîva a savéi che-e cöse se metéivan bén, ma sénsa particolâri ciù precîxi. O Savoretti o comunicâva ste notìçie a-o Comitâto e vèrso ’n’ôa de dòppo disnâ o se metéiva tórna in contàtto co-o Cónsole, de lóngo in câza Cattaneo, e o vegnîva a savéi inte quéllo moménto chò-u mæximo Generâle Meinhold o l’êa in viâgio pe Zéna. O Cónsole o l’invitâva o Savoretti a tornâ vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ p’andâ insémme a-a câza de l’Arçivéscovo Cardinâle Boetto pe incontrâse co-o Generâle Meinhold, cösa chò-u Savoretti o l’à fæto co-o permìsso di ménbri do C.L.N. ö sæ l’avocâto Errico Martino e o profesô Paolo Emilio Taviani. Vèrso træ ôe de dòppo disnâ l’anbolànsa do Romanzi e do Meinhold e a màchina do Càppo se Stâto Magiô, o Asmus, êan into céntro de Zêna. Li o Romanzi o l’incontrâva o Giùdiçe Luigi Barbera (Gigi) e a sciâ Tomaini Ester (Titina), partigén, in sce ’na möto: o i fermâva e o ghe domandâva dond’a fîsa a câza do cardinâle. I doî partigén alôa gh’àn fæto da stafétta scinn’a-a vìlla Migón in Sàn Frutôzo. Da chi àn telefonòu a-o C.L.N. e pöco dòppo arivâva o Prescidénte do C.L.N., raprezentànte do Partîo Comunìsta, o Remo Scappini, l’Errico Martino, prescidénte do Partîo Liberâle, o Magiô Mauro Aloni (Col, Violino), Comandànte da Ciàssa de Zêna, dòppo o Cónsole germànico Von Etzdorf, aconpagnòu da-o Savoretti. O Cardinâle Boetto, ascistîo da-o Segretâio Particolâ, o Monscignôro Weininger, fæte e prezentaçioìn, o l’arecomandâva comòsso che l’incóntro o fésse finî o bàgno de sàngoe e o sciortîva da-o scàgno p’andâ da-o Cónsole Von Etzdorf. O Generâle Meinhold o dexiderâva in càngio che fîse prezénte a-a concluxón de tratatîve o Romànzi ascì, co-o quæ o l’àiva tegnûo i contàtti da-o prinçipio. E tratatîve són sùbito comensæ, vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ: No són stæte fàçili, perché o Generâle Meinhold, dòppo avéi sentîo e condiçioìn da réiza che voéivan o C.L.N. e o C.R.M. (màscime pe quéllo che rigoardâva a conségna de àrme), o l’à avûo fòrti reaçioìn, e o l’à propòsto de rimandâ tùtto a-o giórno dòppo. Ma, dòppo ’n’interuçión da discusción de chìnze menûti, ch’a l’à permìsso a-e pàrte de consultâse separataménte, o Generâle Meinhold o s’é convìnto, vèrso sett’e mêza de séia, a firmâ a réiza coscì cómme propòsto da-o C.L.N.. Vò-u chi o tèsto: «In Zêna, o giórno 25 d’Arvî 1945 a sett’e mêza de séia: «fra o sciô Generâle Meinhold, cómme Comandànte de Fòrse Armæ «Germàniche do Setô Meinhold, ascistîo da-o Capitànio Asmus, Càppo de «Stâto Magiô, da ’na pàrte; «o Prescidénte do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria, Sciô Re- «mo Scappini, ascistîo da l’avocâto Errico Martino e da-o profesô Giovanni «Savoretti, ménbri do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria e da-o «Magiô Mauro Aloni, Comandànte da Ciàssa de Zêna, da l’âtra. [[File:Kapitulationsurkunde Genua 25.04.1945 zweisprachig.gif|thumb|Kapitulationsurkunde Genua 25.04.1945 zweisprachig|O testo da capitolaçión in italiàn e in tedesco]] «L’é stæto convegnûo «I°) Tùtte e Fòrse Armæ Germàniche de tæra e de mâ a-e dipendénse do sciô « Generâle Meinhold se réndan a-e Fòrse Armæ do Còrpo di Volontâi da « Libertæ a-e dipendénse do Comitâto Militâre pi-â Ligùria; «II°) a réiza a l’avêgne co-a prezentaçión a-i repàrti partigén ciù da-rénte co-i « sòliti mòddi e prìmma de tùtto co-a conségna de àrme; «III°) o Comitato de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o s’inpégna a garantî a-i « prexonê o trataménto segóndo e lézze internaçionâli, con particolâre ri- « goàrdo a-e sò propietæ personâli e a-e condiçioìn de internaménto; «IV°) o Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o se risèrva de consegnâ « i prexonê a-o Comàndo Aleòu Anglo-Americâno òperànte in Itàlia. «Fæto in quàttro còpie de quæ dôe in italiàn e dôe in tedésco. « Scappini Remo Meinhold «Avocâto Errico Martino Giovanni Savoretti « Asmus Magiô Mauro Aloni». O Generâle tedésco o dâva dónca dispoxiçioìn telefòbiche a-i repàrti dipendénti, con rilasciâ órdini scrîti de réiza (òperatîva a partî da nêuv’ôe da matìn do 26 Arvî) pe quélli repàrti co-i quæ o no poéiva comunicâ e ch’aviéivan dovûo êse portæ da-o fòrse partigiànn-e. Tànti grùppi s’êan za réixi inta giornâ e inta giornâ prìmma. b8oluuub50bjehgdqm4v7loschf5h6e 272978 272975 2026-08-09T08:19:05Z Luensu1959 1211 categoria e interprogetto 272978 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''A réiza di tedéschi a Zêna a-i 25 d’Arvî do 1945''' A-i prìmmi de Màrso do 1945 o Generâle Günther Meinhold, comandànte tedésco da ciàssa de Zêna ch’a l’andâva da-o levànte a [[Ôtri]] e a l’intérno scinn’a-a [[Savignon|Savignón]], consapévole de l’avixinâse de l’ùrtimo àtto do dràmma, o lasciâva inténde a-o Prof. Antonio Giampalmo, Ascisténte a l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ de Zêna, co-o quæ o l’êa in relaçión (sò mogê a l’éa d’òrigine tedésca) e o gh’àiva propòsto ch’o saiæ stæto dispòsto, pe védde de resparmiâ a çitæ in câxo de goæra conbatûa, a eventoâli contàtti con quàrche ménbro acreditòu de fòrse patriòtiche. [[File:Flag of Italian Committee of National Liberation.svg|thumb|Flag of Italian Committee of National Liberation|A bandêa do C.L.N.]] L’é pe quéllo chò-u Giampalmo o n’à parlòu a-o profesô Carmine Alfredo Romanzi (Stefano), ascisténte a l’Institûto d’Igêne de l’Universcitæ de Zêna, raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. di Mêghi e into C.L.N. da Schêua Universcitâia, e o gh’à domandòu s’o saiæ stæto a sò vòtta dispòsto a incontrâse co-o comandànte tedésco. O Romanzi o gh’à rispòsto ch’o n’aviæ parlòu e domandòu l’outorizaçión a-o C.L.N. da Lìgùria. A-i 3 d’Arvî o Romanzi o poéiva incontrâse con l’avocâto Mario Cassiani Ingoni (Carrara), raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. Ligùria, a-o quæ o riferîva e cöse con domandâ instruçioìn. Doppo doî giórni o Cassiani Ingoni o rispondéiva a-o Romànzi chò-u C.L.N., cómme òrganìsmo polìtico, o no poéiva permétte nisciùnn-a tratatîva, ma che lê o l’aviæ dovûo rivòlzise a-o Comàndo Regionâle Militâre Unificòu. O Romànzi o s’è mìsso in contàtto con sto Comàndo con l’agiùtto de l’avocâto Giovanni Trombetta (Col.Tomasi), vîce-comandànte militâre regionâle, e do raxonê Giuseppe Ferrari (T.Col. Negrini) vîce-comandànte da Ciàssa de Zêna, che l’à outorizòu a pigiâ i contàtti. L’é stæto coscì ch’a-i 11 d’Arvî do 1945, a dêx’ôe de dòppo disnâ, o Romanzi, aconpagnòu e precedûo pe caotelâse, perché riçercòu da-e SS, da-o profesô Dante Zaninetta, o s’é incontròu co-o Generâle Meinhold into scàgno do Giampalmo, inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ a San Martìn, prezénti o mæximo Giampalmo e, quæ intèrprete, sò mogê, a dotoréssa Elisabetta Müller. O colòquio o l’é andæto avànti scìnn-a dôe ôe da matìn: gh’è stæto ’n prìmmo cangio de idêe e l’è stæto fæto vàrie propòste, fra e quæ prìmma de tùtto quélla de concordâ ’na ritirâta sénsa dànni de trùppe tedésche da-a zöna co-îna progrescîva sostituçión de trùppe partigiànn-e, propòsta chò-u Romanzi o se riservâva de sotopónn-e a l’ezàmme do Comàndo Regionâle Militâre. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à aseguòu o Romànzi che no gh’êa nisciunn’âtra tratatîva in córso. I rizultâti do colòquio són stæti trasmìssi a-o Comàndo Regionâle Militâre, ch’o l’à incoragîo o Romànzi a continoâ i incóntri. [[File:Günther Meinhold Genua.jpg|thumb|Günther Meinhold Genua|O generâle Meinhold co-a carta giögràfica da Ligùria into seu comando]] Gh’é stæto ’n segóndo colòquio fra o Generâle Meinhold, o Càppo de Stâto Magiô tedésco, o Capitànio Asmus e o Romànzi, prezénti o Giampalmo e sò mogê, a-o matesdì 17 d’Arvî, a træ ôe de dòppo disnâ, inta Festungskommandantur in Stràdda de Cézare Cabèlla, a-o n. 37. O Generâle Meinhold o l’àiva pigiòu tùtte e precaoçioìn perché st’incóntro o fîse tegnûo inta ciù grànde segretéssa poscìbile e o l’àiva mìsso ’n servìçio de goàrdia con di sordàtti fra i ciù fiæ pe sghindâ eventoâli intromiscioìn de SS. Inte sto colòquio l’é stæto domandòu cómme premìssa che intànto lê o se désse da fâ pe fâ levâ e mìnn-e mìsse inte di cazaménti e instalaçioìn çitadìnn-e che no gh’àivan inportànsa da-o pónto de vìsta stratégico e che ghe són stæti indicæ e gh’é stæto domandòu ascì de dâ de informaçioìn in scê fòrse tedésche, interesànti pò-u svolgiménto de tratatîve. In particolâ, con l’avéi lê fæto savéi chò-u Comàndo do Pòrto, pe ’n órdine che gh’êa arivòu inte quélli giórni, o l’êa pasòu a-e dirètte dipendénse da Marìnn-a, ch’a l’êa decîza a-a sò distruçión, ghe vegnîva domandòu de âtre informaçioìn in sciâ dislocaçión di inpiànti de mìnn-e e di comàndi relatîvi, che doveivan servî a fâ sâtâ e banchìnn-e e-e instalaçioìn portoâli. Ste informaçioìn són stæte dæte o giórno 21 da-o Generâle Meinhold a-o Giampalmo ch’o l’à scrîte e dæte o mæximo dòppo disnâ in Stràdda Françésco Pósso a-o Romànzi, chi-â sò vòtta o l’à pasæ a-o Comàndo Regionâle Militâre. Gh’é stæto ’n tèrso colòquio fra o Generâle Meinhold, o Capitànio Asmus, o Romànzi e a dotoréssa Giampalmo Müller (o Giampalmo o no gh’êa perché inpedîo), a-i 23 d’ Arvî, a quattr’ôe de dòppo disnâ, tórna into Festungskommandantur. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à comunicòu che, p’adenpiménto de quànte gh’êa stæto domandòu, o l’àiva fæto levâ vàrri inpiànti de mìnn-e fra i quæ e téste de silûro mìsse a l’intrâta do pòrto da Galerîa de Gràçie, che saiéivan stæte ’n perìcolo mortâ pi-â popolaçión ch’a se ghe rifugiâva pe-i bonbardamènti; o l’à dæto ascì informaçioìn precîze in sciâ dislocaçión de dötréi inpiànti de mìnn-e mìsse il localitæ San Bertomê (Pêgi) ch’aviéivan dovûo fâ sâtâ o condûto ch’o portâva l’ægoa a-i fàbriche de Séstri e ch’o no l’àiva ancón posciûo fâ levâ, óltre a âtre informaçioìn per cómme impedî eventoâli tentatîvi de distruçión. Inte sto colòquio o generâle tedésco, in previxón de ’na vixìnn-a ritirâta da-a zöna, o proponéiva ’n ciù precîzo acòrdo in bâze a-o quæ l’ê o l’aviæ retiòu inte tréi ténpi sucescîvi, ciù ò mêno inte tréi giórni, e fòrse da sò Divixón da-o sò setô, intànto che-e fòrse partigiànn-e de manimàn, sénsa contàtto armòu, aviéivan òcupòu e zöne lasciæ vêue da-i tedèschi. Bàsta chi-â sò ritirâta o no fîse disturbâ da açioin de goæra di partigén lê o s’inpegnâva, cómme ciù ò mêno s’êa decîzo, a lasciâ intàtti tùtti i inpiànti pùblichi da çitæ. Intànto ch’o l’aviæ ridûto a-o mìnimo e distruçioìn de stràdde necesâie a-a sò ritirâta. O Romànzi o pigiâva àtto da pròpòsta ch’o l’aviæ sùbito riferîo a-i òrganìsmi conpeténti. A rispòsta a sta propòsta a l’aviæ dovûo êse comunicâ o giórno dòppo de dòppo disnâ inte ’n colòquio da tegnîse inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica. O Romànzi o s’é incontròu a mæxima séia vèrso sêi ôe vixìn a Ciàssa Manìn con l’avocâto Trombetta do Comàndo Regionâle pe riferîghe e ùrtime propòste do generâle tedésco. Intànto o Comàndo Regionâle, ch’o s’êa rionîo inte prìmme ôe do dòppo disnâ, inta sò sedûta o l’êa stæto avizòu da génte da Democraçîa Crestiànn-a chò-u Monscignóro Siri o l’àiva avûo notìçie da-e outoritæ do consolâto tedésco da pròscima evacoaçión da-a çitæ di fascìsti e de SS, notìçia ch’a vegnîva confermâ da-o fæto che i tedéschi àivan comensòu in giornâ o stramûo da Maràsci di prexonê polìtichi ciù inportànti e ch’a s’inquadrâva inta scitoaçión generâle cómme prevìsta da-e informaçioìn arivæ prìmma da-o C.L.N. Èrta Itàlia de Milàn e fæta conósce a-o C.L.N., a doménega 22 Arvî da-o profesô Giovanni Savoretti (Lanza), raprezentànte do Partîo Liberâle. Defæti inte sta rionión o C.L.N. avûa notìçia de l’avixinâse de fæti concluxîvi e da poscìbile stipolaçión de ’n armistìçio fra e fòrse tedésche e fascìste e quélle aleæ, àivan incaregòu i sò ménbri, l’avocâto Errico Martino (Parini), raprezentànte do Partîo Liberâle e o Segóndo Pessi (Mariani), raprezentànte do Partîo Comunìsta, de pigiâ sùbito contàtto co-o Comàndo Regionâle pe predispónn-e, scibén chi-â Misción aleâ da zöna a l’exitésse, a deschinâ in çitæ di partigén. Ma ch’o-o preçipitâ di fæti, êan convocæ in sedûta straordenâia i ménbri do C.L.N. Ligùria e do Comàndo Militâre Regionâle a séia do 23, vèrso sett’ôe, inte l’Institûto Sàn Nicòlla in Circonvalaçión a Mónte, sêde çernûa prìmma in grànde segrétto, e da sta sedûta partîva l’órdine de l’insureçión e inta néutte patriöti e çitadìn comensâvan a lòtta pi-â liberaçión. O Matesdì 24 i conbatiménti òrmai infuriâvan dapertùtto. E trùppe tedésche e fascìste són dapertùtto inte ’na brùtta scitoaçión, izolæ inte tànti grùppi, sénsa colegaménti telefònichi perché i inpiàmti êan za tùtti inte màn di partigén. [[File:Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone.jpg|thumb|Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone|A stansia da Villa Migone donde l'é stæto firmòu a capitolaçión]]] Vìsto comm’andâvan e cóse o Generâle Meinhold inta matinâ de Matesdì, da-o sò pòsto de comàndo de Savignón, o telefonâva dôe vòtte a-o Giampalmo a Sàn Martìn pe fâghe notâ chi-â scitoaçión a l’êa intrâ inte ’na fâze pericolôza e che, se no se fîse arivæ a ’n acòrdo, lê o saiæ stæto costréito, a sò màrso despêto, a dêuviâ ògni mézzo pe retiâ i sò sordàtti da-a zöna: l’êa ciæo che quésto o raprezentâva ’n gravìscimo perìcolo pi-â çitæ. Dæto ch’o no gh’àiva nisciùn rapòrto con di âtri, lê o pregâva o Giampalmo de stâ a-o teléfono into sò Institûto pe mantegnî i contàtti e o ghe domandâva con inscisténsa che ghe fîse mandòu cómme parlamentâre o Romanzi p’arivâ a de concluxoìn, vìsta l’estrêma gravitæ da scitoaçión. Lê òrmâi o no poéiva ciù andâ a Zêna pò-u colòquio prìmma stabilîo. O Giampalmo o no riêscîva, a despêto de sò ciù inténse riçèrche, a métise sùbito in comunicaçión co-o Romànzi, che inte quélla matinâ o dirizéiva ‘n pòsto dónde se mêgâva i partigén ferîi. Dæto che nisciùn parlamentâre o l’arivâva a Savignón, o Generâle Meinhold, intànto che i avegniménti militâri de lóngo de ciù gh’inponéivan de dovéi pigiâ ’na decixón, co-ìn radiogràmma, atravèrso o Cónsole Generâle da Germània, o Von Etzdorf, o l’à informòu ancón ’na vòtta o Giampalmo ch’o dexiderâva con urgénsa de métise in contàtto co-o Romànzi, con minaciâ, se no fîse stæto poscìbile métise d’acòrdio pe’n pâxe retîo de trùppe, l’ûzo da fòrsa. Ste notìçie o Cónsole Etzdorf o e comunicâva a-o Savoretti inta câza da Marchéiza Cattaneo, in Stràdda de Ràggio 3, dónde o Cónsole o s’êa rifugiòu, con pregâlo de fâle avéi a-o C.L.N. pi-â sospensción de ostilitæ. O Savorétti o l’andâva vèrso quattr’ôe de dòppo disnâ inta sêde do Comitâto a-o quæ o dâva quélle notìçie, e o C.L.N. o decidéiva de rispónde chò-u Cónsole o fésse savéi a-o Generâle Meinhold che l’insureçión popolâre a no saiéiva stæta fermâ e che se i propòxiti de bonbardaménto da çitæ e de distruçioìn fîsan stæti atoæ, lê mæximo e tùtti i tedéaschi fæti prexonê saiéivan stæti conscideræ criminâli de goæra e chi-â ògni mòddo nisciùn tedésco a l’aviæ lasciòu vîvo a çitæ perché e valàdde e ògni stràdda vèrso o nòrd êan sott’a-o contròllo di partigén. O Savoretti o l’é andæto sùbito da-o Cónsole generâle a riferî e o l’é stæto a sentî a telefonâ fra quésto e o Generâle Meinhold che, de segûo inprescionòu, o l’à promìsso de sospénde ògni decixón. Intànto o profesô Bardellini ascì, Diretô sanitâio do Comàndo Militâre Regionâle, che, con trovâse a Sàn Martìn, o l’êa vegnûo a savéi de solecitaçioìn do Meinhold fæte a-o Giampalmo, o l’andâva into dòppo disnâ do 24 inta sêde do C.L.N. a Sàn Nicòlla pe riferî. O C.R.M. (Comitâto Regionâle Militâre) o scrivéiva ’na létera ch’a l’aviæ dovûo êse portâ a-o Generâle Meinhold, dónde se domandâva a réiza sénsa condiçioìn. A-a séia vèrso nêuv’ôe o Romanzi, co-îna telefonâ a-o Gampalmo, o vegnîva informòu de inscisténti richiéste do Generâle Meinhold e o poéiva lêze a létera do C.L.N. e do Comàndo, che no l’êa stæto poscìbile recapitâ. O Romanzi alôa o se metéiva in contàtto pe telèfono co-o C.L.N., che intànto o l’àiva trasferîo a sò sêde in Stràdda Privâ Piàggio 8, e inte ’n colòquio co-o Cassiani Ingoni, con l’òfrîse de portâ lê o mesàggio a-o generâle tedésco, o fâva a ògni mòddo prezénte che no l’êa òportùn prezentâ ’na létera coscì perentòria se se voéiva arivâ a ’n acòrdo ch’o risparmiésse a-o màscimo a çitadinànsa e o domandâva chi-â létera a fîse scrîta in mòddo ciù mitigòu. Con sto fìn o Romanzi, in scê invîto do Cassiani Ingoni, o l’andâva inta sêde do Comitâto e do Comàndo in Stràdda Privâ Piàggio, e vèrso dêx’ôe de néutte, dòppo ’na rionión cùrta, vegnîva scrîta ’na segónda létera, questa: «Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria Comàndo Regionâle Militâre Unificòu Zêna, 24 d’Arvî 1945 A-o Generâle Meinhold a Savignón In mérito a-a domànda, da Voscià fæta inti rigoàrdi da scitoaçión da çitæ de Zêna, se precîza: a) O Comàndo Ciàssa de Zêna o l’é perfetaménte in gràddo de controlâ l’ór- dine pùblico; e fòrse a dispoxiçión són stæte notevolménte rinforsæ da l’afluî di patriöti da-a montàgna. b) E tratatîve pi-â réiza no poriàn che contegnî e dispoxiçioìn chi sótta scrîte: 1) Conségna de àrme; 2) I militâri germànichi saiàn trategnûi cómme prexonê de goæra e tegnûi a dispoxiçión do Comàndo Militâre Aleòu. Poriéi mandâ i parlamentâri a Zêna a quésto Comàndo Regionâle. O Comandànte Regionâle Durante (Tìnbro rióndo do C.L.N. Ligùria) Con sta létera e con unn-a chò-u Cardinâle Boetto o l’àiva dæto a-o C.L.N. co-a preghêa de portâla a-o Generâle Meinhold (létera ch’a contegnîva ’n câdo apéllo de risparmiâ a çitæ da-o bonbardamènto), o Romanzi, de néutte, co-a batàggia ch’a l’infuriâva dapertùtto, o l’é partîo in sce ’n’anbolànsa pe Savignón. Prìmma de partî o Romànzi o l’à domandòu a-o Cassiani Ingoni dond’o l’aviæ posciûo portâ i eventoâli parlamentâri tedéschi into câxo che quésti avésan açetòu de conclùdde a Zêna e tratatîve de réiza e o Cassiani (ch’o no sàiva che i prìmmi contàtti do Romanzi co-o Generâle Meinhold êan stæti tegnûi inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica) o gh’à sugerîo, in quànte neotrâle, a câza particolâ do Cardinâle Boetto. Dòppo quæxi sêi ôe de viâgio o Romànzi o l’arîva a Savignón, a-e çìnque e quaranteçìnque da matìn do Macordì 25. Dòppo dôe ôe de colòquio co-o Generâle Meinhold, vìsto che-e tratatîve pigiâvan ’na céiga favorévole, con rendise cónto o Generâle tedésco ch’òrmâi ògni stràdda pò-u nòrd a l’êa serâ a-e sò trùppe da-a trionfànte insureçión, o Romànzi o l’à propòsto a-o comandànte tedésco de spedî sto radiogràmma a-o Cónsole Von Etzdorf perché, pe mézzo da Cùria, o-o fésse arivâ a-o C.L.N.: «Parlamentari tedéschi vêgnan a Zêna vîa Cazélla-Pedemónte-Bösanæo. Tratatîve favorévoli. Sospénde ògni açión scìnn-a nêuvo órdine. Firmòu: Meinhold- Romanzi» [[File:Sacrario dei caduti della Resistenza.png|thumb|Sacrario dei caduti della Resistenza|Monumento a-a rexistensa partigiann-a a Zêna]] A dêx’ôe, cómme parlamentâre partîva pe Zêna o mæximo Generâle Meinhold in sciâ màchina co-a quæ l’êa arivòu o Romànzi (a-o quæ o generâle prìmma de partî o s’êa consegnòu con dâghe a sò pistòlla), pi-â stràdda Cazélla-Pedemónte-Bösanæo-San Pê d’Ænn-a. Con liâtri partîva pe Zêna ’n’âtra màchina ascì con drénto o Càppo de Stâto Magiô Capitànio Asmus co-in intèrprete. Lóngo a stràdda o Generâle Meinhold o comunicâva a-i vàrri repàrti spantegæ lóngo a zöna ch’o l’andâva in çitæ pe firmâ a réiza e o gh’ordinâva de sospénde sùbito e açioìn de goæra in atéiza di órdini sucescîvi. Intànto a [[Zena|Zêna]], a nêuv’e mêza da matìn do 25, o Savoretti o tornâva in câza Cattaneo p’avéi notìçie da néutte e da-o Cónsole Von Etzdorf, ch’o l’êa ciufîto càrmo e solevòu, e o vegnîva a savéi che-e cöse se metéivan bén, ma sénsa particolâri ciù precîxi. O Savoretti o comunicâva ste notìçie a-o Comitâto e vèrso ’n’ôa de dòppo disnâ o se metéiva tórna in contàtto co-o Cónsole, de lóngo in câza Cattaneo, e o vegnîva a savéi inte quéllo moménto chò-u mæximo Generâle Meinhold o l’êa in viâgio pe Zéna. O Cónsole o l’invitâva o Savoretti a tornâ vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ p’andâ insémme a-a câza de l’Arçivéscovo Cardinâle Boetto pe incontrâse co-o Generâle Meinhold, cösa chò-u Savoretti o l’à fæto co-o permìsso di ménbri do C.L.N. ö sæ l’avocâto Errico Martino e o profesô Paolo Emilio Taviani. Vèrso træ ôe de dòppo disnâ l’anbolànsa do Romanzi e do Meinhold e a màchina do Càppo se Stâto Magiô, o Asmus, êan into céntro de Zêna. Li o Romanzi o l’incontrâva o Giùdiçe Luigi Barbera (Gigi) e a sciâ Tomaini Ester (Titina), partigén, in sce ’na möto: o i fermâva e o ghe domandâva dond’a fîsa a câza do cardinâle. I doî partigén alôa gh’àn fæto da stafétta scinn’a-a vìlla Migón in Sàn Frutôzo. Da chi àn telefonòu a-o C.L.N. e pöco dòppo arivâva o Prescidénte do C.L.N., raprezentànte do Partîo Comunìsta, o Remo Scappini, l’Errico Martino, prescidénte do Partîo Liberâle, o Magiô Mauro Aloni (Col, Violino), Comandànte da Ciàssa de Zêna, dòppo o Cónsole germànico Von Etzdorf, aconpagnòu da-o Savoretti. O Cardinâle Boetto, ascistîo da-o Segretâio Particolâ, o Monscignôro Weininger, fæte e prezentaçioìn, o l’arecomandâva comòsso che l’incóntro o fésse finî o bàgno de sàngoe e o sciortîva da-o scàgno p’andâ da-o Cónsole Von Etzdorf. O Generâle Meinhold o dexiderâva in càngio che fîse prezénte a-a concluxón de tratatîve o Romànzi ascì, co-o quæ o l’àiva tegnûo i contàtti da-o prinçipio. E tratatîve són sùbito comensæ, vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ: No són stæte fàçili, perché o Generâle Meinhold, dòppo avéi sentîo e condiçioìn da réiza che voéivan o C.L.N. e o C.R.M. (màscime pe quéllo che rigoardâva a conségna de àrme), o l’à avûo fòrti reaçioìn, e o l’à propòsto de rimandâ tùtto a-o giórno dòppo. Ma, dòppo ’n’interuçión da discusción de chìnze menûti, ch’a l’à permìsso a-e pàrte de consultâse separataménte, o Generâle Meinhold o s’é convìnto, vèrso sett’e mêza de séia, a firmâ a réiza coscì cómme propòsto da-o C.L.N.. Vò-u chi o tèsto: «In Zêna, o giórno 25 d’Arvî 1945 a sett’e mêza de séia: «fra o sciô Generâle Meinhold, cómme Comandànte de Fòrse Armæ «Germàniche do Setô Meinhold, ascistîo da-o Capitànio Asmus, Càppo de «Stâto Magiô, da ’na pàrte; «o Prescidénte do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria, Sciô Re- «mo Scappini, ascistîo da l’avocâto Errico Martino e da-o profesô Giovanni «Savoretti, ménbri do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria e da-o «Magiô Mauro Aloni, Comandànte da Ciàssa de Zêna, da l’âtra. [[File:Kapitulationsurkunde Genua 25.04.1945 zweisprachig.gif|thumb|Kapitulationsurkunde Genua 25.04.1945 zweisprachig|O testo da capitolaçión in italiàn e in tedesco]] «L’é stæto convegnûo «I°) Tùtte e Fòrse Armæ Germàniche de tæra e de mâ a-e dipendénse do sciô « Generâle Meinhold se réndan a-e Fòrse Armæ do Còrpo di Volontâi da « Libertæ a-e dipendénse do Comitâto Militâre pi-â Ligùria; «II°) a réiza a l’avêgne co-a prezentaçión a-i repàrti partigén ciù da-rénte co-i « sòliti mòddi e prìmma de tùtto co-a conségna de àrme; «III°) o Comitato de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o s’inpégna a garantî a-i « prexonê o trataménto segóndo e lézze internaçionâli, con particolâre ri- « goàrdo a-e sò propietæ personâli e a-e condiçioìn de internaménto; «IV°) o Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o se risèrva de consegnâ « i prexonê a-o Comàndo Aleòu Anglo-Americâno òperànte in Itàlia. «Fæto in quàttro còpie de quæ dôe in italiàn e dôe in tedésco. « Scappini Remo Meinhold «Avocâto Errico Martino Giovanni Savoretti « Asmus Magiô Mauro Aloni». O Generâle tedésco o dâva dónca dispoxiçioìn telefòbiche a-i repàrti dipendénti, con rilasciâ órdini scrîti de réiza (òperatîva a partî da nêuv’ôe da matìn do 26 Arvî) pe quélli repàrti co-i quæ o no poéiva comunicâ e ch’aviéivan dovûo êse portæ da-o fòrse partigiànn-e. Tànti grùppi s’êan za réixi inta giornâ e inta giornâ prìmma. == Nòtte == <references/> == Âtri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Goære]] i0vlaijqg9dk2tu1nogl4l5r93ew5ms 272979 272978 2026-08-09T08:25:23Z Luensu1959 1211 ò azonto 'na nòtta 272979 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''A réiza di tedéschi a Zêna a-i 25 d’Arvî do 1945''' A-i prìmmi de Màrso do 1945 o Generâle Günther Meinhold, comandànte tedésco da ciàssa de Zêna ch’a l’andâva da-o levànte a [[Ôtri]] e a l’intérno scinn’a-a [[Savignon|Savignón]], consapévole de l’avixinâse de l’ùrtimo àtto do dràmma, o lasciâva inténde a-o Prof. Antonio Giampalmo, Ascisténte a l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ de Zêna, co-o quæ o l’êa in relaçión (sò mogê a l’éa d’òrigine tedésca) e o gh’àiva propòsto ch’o saiæ stæto dispòsto, pe védde de resparmiâ a çitæ in câxo de goæra conbatûa, a eventoâli contàtti con quàrche ménbro acreditòu de fòrse patriòtiche. [[File:Flag of Italian Committee of National Liberation.svg|thumb|Flag of Italian Committee of National Liberation|A bandêa do C.L.N.]] L’é pe quéllo chò-u Giampalmo o n’à parlòu a-o profesô Carmine Alfredo Romanzi (Stefano), ascisténte a l’Institûto d’Igêne de l’Universcitæ de Zêna, raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. di Mêghi e into C.L.N. da Schêua Universcitâia, e o gh’à domandòu s’o saiæ stæto a sò vòtta dispòsto a incontrâse co-o comandànte tedésco. O Romanzi o gh’à rispòsto ch’o n’aviæ parlòu e domandòu l’outorizaçión a-o C.L.N. da Lìgùria. A-i 3 d’Arvî o Romanzi o poéiva incontrâse con l’avocâto Mario Cassiani Ingoni (Carrara), raprezentànte do Partîo d’Açión into C.L.N. Ligùria, a-o quæ o riferîva e cöse con domandâ instruçioìn. Doppo doî giórni o Cassiani Ingoni o rispondéiva a-o Romànzi chò-u C.L.N., cómme òrganìsmo polìtico, o no poéiva permétte nisciùnn-a tratatîva, ma che lê o l’aviæ dovûo rivòlzise a-o Comàndo Regionâle Militâre Unificòu. O Romànzi o s’è mìsso in contàtto con sto Comàndo con l’agiùtto de l’avocâto Giovanni Trombetta (Col.Tomasi), vîce-comandànte militâre regionâle, e do raxonê Giuseppe Ferrari (T.Col. Negrini) vîce-comandànte da Ciàssa de Zêna, che l’à outorizòu a pigiâ i contàtti. L’é stæto coscì ch’a-i 11 d’Arvî do 1945, a dêx’ôe de dòppo disnâ, o Romanzi, aconpagnòu e precedûo pe caotelâse, perché riçercòu da-e SS, da-o profesô Dante Zaninetta, o s’é incontròu co-o Generâle Meinhold into scàgno do Giampalmo, inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica de l’Universcitæ a San Martìn, prezénti o mæximo Giampalmo e, quæ intèrprete, sò mogê, a dotoréssa Elisabetta Müller. O colòquio o l’é andæto avànti scìnn-a dôe ôe da matìn: gh’è stæto ’n prìmmo cangio de idêe e l’è stæto fæto vàrie propòste, fra e quæ prìmma de tùtto quélla de concordâ ’na ritirâta sénsa dànni de trùppe tedésche da-a zöna co-îna progrescîva sostituçión de trùppe partigiànn-e, propòsta chò-u Romanzi o se riservâva de sotopónn-e a l’ezàmme do Comàndo Regionâle Militâre. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à aseguòu o Romànzi che no gh’êa nisciunn’âtra tratatîva in córso. I rizultâti do colòquio són stæti trasmìssi a-o Comàndo Regionâle Militâre, ch’o l’à incoragîo o Romànzi a continoâ i incóntri. [[File:Günther Meinhold Genua.jpg|thumb|Günther Meinhold Genua|O generâle Meinhold co-a carta giögràfica da Ligùria into seu comando]] Gh’é stæto ’n segóndo colòquio fra o Generâle Meinhold, o Càppo de Stâto Magiô tedésco, o Capitànio Asmus e o Romànzi, prezénti o Giampalmo e sò mogê, a-o matesdì 17 d’Arvî, a træ ôe de dòppo disnâ, inta Festungskommandantur in Stràdda de Cézare Cabèlla, a-o n. 37. O Generâle Meinhold o l’àiva pigiòu tùtte e precaoçioìn perché st’incóntro o fîse tegnûo inta ciù grànde segretéssa poscìbile e o l’àiva mìsso ’n servìçio de goàrdia con di sordàtti fra i ciù fiæ pe sghindâ eventoâli intromiscioìn de SS. Inte sto colòquio l’é stæto domandòu cómme premìssa che intànto lê o se désse da fâ pe fâ levâ e mìnn-e mìsse inte di cazaménti e instalaçioìn çitadìnn-e che no gh’àivan inportànsa da-o pónto de vìsta stratégico e che ghe són stæti indicæ e gh’é stæto domandòu ascì de dâ de informaçioìn in scê fòrse tedésche, interesànti pò-u svolgiménto de tratatîve. In particolâ, con l’avéi lê fæto savéi chò-u Comàndo do Pòrto, pe ’n órdine che gh’êa arivòu inte quélli giórni, o l’êa pasòu a-e dirètte dipendénse da Marìnn-a, ch’a l’êa decîza a-a sò distruçión, ghe vegnîva domandòu de âtre informaçioìn in sciâ dislocaçión di inpiànti de mìnn-e e di comàndi relatîvi, che doveivan servî a fâ sâtâ e banchìnn-e e-e instalaçioìn portoâli. Ste informaçioìn són stæte dæte o giórno 21 da-o Generâle Meinhold a-o Giampalmo ch’o l’à scrîte e dæte o mæximo dòppo disnâ in Stràdda Françésco Pósso a-o Romànzi, chi-â sò vòtta o l’à pasæ a-o Comàndo Regionâle Militâre. Gh’é stæto ’n tèrso colòquio fra o Generâle Meinhold, o Capitànio Asmus, o Romànzi e a dotoréssa Giampalmo Müller (o Giampalmo o no gh’êa perché inpedîo), a-i 23 d’ Arvî, a quattr’ôe de dòppo disnâ, tórna into Festungskommandantur. Inte sto colòquio o Generâle Meinhold o l’à comunicòu che, p’adenpiménto de quànte gh’êa stæto domandòu, o l’àiva fæto levâ vàrri inpiànti de mìnn-e fra i quæ e téste de silûro mìsse a l’intrâta do pòrto da Galerîa de Gràçie, che saiéivan stæte ’n perìcolo mortâ pi-â popolaçión ch’a se ghe rifugiâva pe-i bonbardamènti; o l’à dæto ascì informaçioìn precîze in sciâ dislocaçión de dötréi inpiànti de mìnn-e mìsse il localitæ San Bertomê (Pêgi) ch’aviéivan dovûo fâ sâtâ o condûto ch’o portâva l’ægoa a-i fàbriche de Séstri e ch’o no l’àiva ancón posciûo fâ levâ, óltre a âtre informaçioìn per cómme impedî eventoâli tentatîvi de distruçión. Inte sto colòquio o generâle tedésco, in previxón de ’na vixìnn-a ritirâta da-a zöna, o proponéiva ’n ciù precîzo acòrdo in bâze a-o quæ l’ê o l’aviæ retiòu inte tréi ténpi sucescîvi, ciù ò mêno inte tréi giórni, e fòrse da sò Divixón da-o sò setô, intànto che-e fòrse partigiànn-e de manimàn, sénsa contàtto armòu, aviéivan òcupòu e zöne lasciæ vêue da-i tedèschi. Bàsta chi-â sò ritirâta o no fîse disturbâ da açioin de goæra di partigén lê o s’inpegnâva, cómme ciù ò mêno s’êa decîzo, a lasciâ intàtti tùtti i inpiànti pùblichi da çitæ. Intànto ch’o l’aviæ ridûto a-o mìnimo e distruçioìn de stràdde necesâie a-a sò ritirâta. O Romànzi o pigiâva àtto da pròpòsta ch’o l’aviæ sùbito riferîo a-i òrganìsmi conpeténti. A rispòsta a sta propòsta a l’aviæ dovûo êse comunicâ o giórno dòppo de dòppo disnâ inte ’n colòquio da tegnîse inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica. O Romànzi o s’é incontròu a mæxima séia vèrso sêi ôe vixìn a Ciàssa Manìn con l’avocâto Trombetta do Comàndo Regionâle pe riferîghe e ùrtime propòste do generâle tedésco. Intànto o Comàndo Regionâle, ch’o s’êa rionîo inte prìmme ôe do dòppo disnâ, inta sò sedûta o l’êa stæto avizòu da génte da Democraçîa Crestiànn-a chò-u Monscignóro Siri o l’àiva avûo notìçie da-e outoritæ do consolâto tedésco da pròscima evacoaçión da-a çitæ di fascìsti e de SS, notìçia ch’a vegnîva confermâ da-o fæto che i tedéschi àivan comensòu in giornâ o stramûo da Maràsci di prexonê polìtichi ciù inportànti e ch’a s’inquadrâva inta scitoaçión generâle cómme prevìsta da-e informaçioìn arivæ prìmma da-o C.L.N. Èrta Itàlia de Milàn e fæta conósce a-o C.L.N., a doménega 22 Arvî da-o profesô Giovanni Savoretti (Lanza), raprezentànte do Partîo Liberâle. Defæti inte sta rionión o C.L.N. avûa notìçia de l’avixinâse de fæti concluxîvi e da poscìbile stipolaçión de ’n armistìçio fra e fòrse tedésche e fascìste e quélle aleæ, àivan incaregòu i sò ménbri, l’avocâto Errico Martino (Parini), raprezentànte do Partîo Liberâle e o Segóndo Pessi (Mariani), raprezentànte do Partîo Comunìsta, de pigiâ sùbito contàtto co-o Comàndo Regionâle pe predispónn-e, scibén chi-â Misción aleâ da zöna a l’exitésse, a deschinâ in çitæ di partigén. Ma ch’o-o preçipitâ di fæti, êan convocæ in sedûta straordenâia i ménbri do C.L.N. Ligùria e do Comàndo Militâre Regionâle a séia do 23, vèrso sett’ôe, inte l’Institûto Sàn Nicòlla in Circonvalaçión a Mónte, sêde çernûa prìmma in grànde segrétto, e da sta sedûta partîva l’órdine de l’insureçión e inta néutte patriöti e çitadìn comensâvan a lòtta pi-â liberaçión. O Matesdì 24 i conbatiménti òrmai infuriâvan dapertùtto. E trùppe tedésche e fascìste són dapertùtto inte ’na brùtta scitoaçión, izolæ inte tànti grùppi, sénsa colegaménti telefònichi perché i inpiàmti êan za tùtti inte màn di partigén. [[File:Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone.jpg|thumb|Raum der Kapitulationsunterzeichnung in der Villa Migone|A stansia da Villa Migone donde l'é stæto firmòu a capitolaçión]]] Vìsto comm’andâvan e cóse o Generâle Meinhold inta matinâ de Matesdì, da-o sò pòsto de comàndo de Savignón, o telefonâva dôe vòtte a-o Giampalmo a Sàn Martìn pe fâghe notâ chi-â scitoaçión a l’êa intrâ inte ’na fâze pericolôza e che, se no se fîse arivæ a ’n acòrdo, lê o saiæ stæto costréito, a sò màrso despêto, a dêuviâ ògni mézzo pe retiâ i sò sordàtti da-a zöna: l’êa ciæo che quésto o raprezentâva ’n gravìscimo perìcolo pi-â çitæ. Dæto ch’o no gh’àiva nisciùn rapòrto con di âtri, lê o pregâva o Giampalmo de stâ a-o teléfono into sò Institûto pe mantegnî i contàtti e o ghe domandâva con inscisténsa che ghe fîse mandòu cómme parlamentâre o Romanzi p’arivâ a de concluxoìn, vìsta l’estrêma gravitæ da scitoaçión. Lê òrmâi o no poéiva ciù andâ a Zêna pò-u colòquio prìmma stabilîo. O Giampalmo o no riêscîva, a despêto de sò ciù inténse riçèrche, a métise sùbito in comunicaçión co-o Romànzi, che inte quélla matinâ o dirizéiva ‘n pòsto dónde se mêgâva i partigén ferîi. Dæto che nisciùn parlamentâre o l’arivâva a Savignón, o Generâle Meinhold, intànto che i avegniménti militâri de lóngo de ciù gh’inponéivan de dovéi pigiâ ’na decixón, co-ìn radiogràmma, atravèrso o Cónsole Generâle da Germània, o Von Etzdorf, o l’à informòu ancón ’na vòtta o Giampalmo ch’o dexiderâva con urgénsa de métise in contàtto co-o Romànzi, con minaciâ, se no fîse stæto poscìbile métise d’acòrdio pe’n pâxe retîo de trùppe, l’ûzo da fòrsa. Ste notìçie o Cónsole Etzdorf o e comunicâva a-o Savoretti inta câza da Marchéiza Cattaneo, in Stràdda de Ràggio 3, dónde o Cónsole o s’êa rifugiòu, con pregâlo de fâle avéi a-o C.L.N. pi-â sospensción de ostilitæ. O Savorétti o l’andâva vèrso quattr’ôe de dòppo disnâ inta sêde do Comitâto a-o quæ o dâva quélle notìçie, e o C.L.N. o decidéiva de rispónde chò-u Cónsole o fésse savéi a-o Generâle Meinhold che l’insureçión popolâre a no saiéiva stæta fermâ e che se i propòxiti de bonbardaménto da çitæ e de distruçioìn fîsan stæti atoæ, lê mæximo e tùtti i tedéaschi fæti prexonê saiéivan stæti conscideræ criminâli de goæra e chi-â ògni mòddo nisciùn tedésco a l’aviæ lasciòu vîvo a çitæ perché e valàdde e ògni stràdda vèrso o nòrd êan sott’a-o contròllo di partigén. O Savoretti o l’é andæto sùbito da-o Cónsole generâle a riferî e o l’é stæto a sentî a telefonâ fra quésto e o Generâle Meinhold che, de segûo inprescionòu, o l’à promìsso de sospénde ògni decixón. Intànto o profesô Bardellini ascì, Diretô sanitâio do Comàndo Militâre Regionâle, che, con trovâse a Sàn Martìn, o l’êa vegnûo a savéi de solecitaçioìn do Meinhold fæte a-o Giampalmo, o l’andâva into dòppo disnâ do 24 inta sêde do C.L.N. a Sàn Nicòlla pe riferî. O C.R.M. (Comitâto Regionâle Militâre) o scrivéiva ’na létera ch’a l’aviæ dovûo êse portâ a-o Generâle Meinhold, dónde se domandâva a réiza sénsa condiçioìn. A-a séia vèrso nêuv’ôe o Romanzi, co-îna telefonâ a-o Gampalmo, o vegnîva informòu de inscisténti richiéste do Generâle Meinhold e o poéiva lêze a létera do C.L.N. e do Comàndo, che no l’êa stæto poscìbile recapitâ. O Romanzi alôa o se metéiva in contàtto pe telèfono co-o C.L.N., che intànto o l’àiva trasferîo a sò sêde in Stràdda Privâ Piàggio 8, e inte ’n colòquio co-o Cassiani Ingoni, con l’òfrîse de portâ lê o mesàggio a-o generâle tedésco, o fâva a ògni mòddo prezénte che no l’êa òportùn prezentâ ’na létera coscì perentòria se se voéiva arivâ a ’n acòrdo ch’o risparmiésse a-o màscimo a çitadinànsa e o domandâva chi-â létera a fîse scrîta in mòddo ciù mitigòu. Con sto fìn o Romanzi, in scê invîto do Cassiani Ingoni, o l’andâva inta sêde do Comitâto e do Comàndo in Stràdda Privâ Piàggio, e vèrso dêx’ôe de néutte, dòppo ’na rionión cùrta, vegnîva scrîta ’na segónda létera, questa: «Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria Comàndo Regionâle Militâre Unificòu Zêna, 24 d’Arvî 1945 A-o Generâle Meinhold a Savignón In mérito a-a domànda, da Voscià fæta inti rigoàrdi da scitoaçión da çitæ de Zêna, se precîza: a) O Comàndo Ciàssa de Zêna o l’é perfetaménte in gràddo de controlâ l’ór- dine pùblico; e fòrse a dispoxiçión són stæte notevolménte rinforsæ da l’afluî di patriöti da-a montàgna. b) E tratatîve pi-â réiza no poriàn che contegnî e dispoxiçioìn chi sótta scrîte: 1) Conségna de àrme; 2) I militâri germànichi saiàn trategnûi cómme prexonê de goæra e tegnûi a dispoxiçión do Comàndo Militâre Aleòu. Poriéi mandâ i parlamentâri a Zêna a quésto Comàndo Regionâle. O Comandànte Regionâle Durante (Tìnbro rióndo do C.L.N. Ligùria) Con sta létera e con unn-a chò-u Cardinâle Boetto o l’àiva dæto a-o C.L.N. co-a preghêa de portâla a-o Generâle Meinhold (létera ch’a contegnîva ’n câdo apéllo de risparmiâ a çitæ da-o bonbardamènto), o Romanzi, de néutte, co-a batàggia ch’a l’infuriâva dapertùtto, o l’é partîo in sce ’n’anbolànsa pe Savignón. Prìmma de partî o Romànzi o l’à domandòu a-o Cassiani Ingoni dond’o l’aviæ posciûo portâ i eventoâli parlamentâri tedéschi into câxo che quésti avésan açetòu de conclùdde a Zêna e tratatîve de réiza e o Cassiani (ch’o no sàiva che i prìmmi contàtti do Romanzi co-o Generâle Meinhold êan stæti tegnûi inte l’Institûto d’Anatomîa Patològica) o gh’à sugerîo, in quànte neotrâle, a câza particolâ do Cardinâle Boetto. Dòppo quæxi sêi ôe de viâgio o Romànzi o l’arîva a Savignón, a-e çìnque e quaranteçìnque da matìn do Macordì 25. Dòppo dôe ôe de colòquio co-o Generâle Meinhold, vìsto che-e tratatîve pigiâvan ’na céiga favorévole, con rendise cónto o Generâle tedésco ch’òrmâi ògni stràdda pò-u nòrd a l’êa serâ a-e sò trùppe da-a trionfànte insureçión, o Romànzi o l’à propòsto a-o comandànte tedésco de spedî sto radiogràmma a-o Cónsole Von Etzdorf perché, pe mézzo da Cùria, o-o fésse arivâ a-o C.L.N.: «Parlamentari tedéschi vêgnan a Zêna vîa Cazélla-Pedemónte-Bösanæo. Tratatîve favorévoli. Sospénde ògni açión scìnn-a nêuvo órdine. Firmòu: Meinhold- Romanzi» [[File:Sacrario dei caduti della Resistenza.png|thumb|Sacrario dei caduti della Resistenza|Monumento a-a rexistensa partigiann-a a Zêna]] A dêx’ôe, cómme parlamentâre partîva pe Zêna o mæximo Generâle Meinhold in sciâ màchina co-a quæ l’êa arivòu o Romànzi (a-o quæ o generâle prìmma de partî o s’êa consegnòu con dâghe a sò pistòlla), pi-â stràdda Cazélla-Pedemónte-Bösanæo-San Pê d’Ænn-a. Con liâtri partîva pe Zêna ’n’âtra màchina ascì con drénto o Càppo de Stâto Magiô Capitànio Asmus co-in intèrprete. Lóngo a stràdda o Generâle Meinhold o comunicâva a-i vàrri repàrti spantegæ lóngo a zöna ch’o l’andâva in çitæ pe firmâ a réiza e o gh’ordinâva de sospénde sùbito e açioìn de goæra in atéiza di órdini sucescîvi. Intànto a [[Zena|Zêna]], a nêuv’e mêza da matìn do 25, o Savoretti o tornâva in câza Cattaneo p’avéi notìçie da néutte e da-o Cónsole Von Etzdorf, ch’o l’êa ciufîto càrmo e solevòu, e o vegnîva a savéi che-e cöse se metéivan bén, ma sénsa particolâri ciù precîxi. O Savoretti o comunicâva ste notìçie a-o Comitâto e vèrso ’n’ôa de dòppo disnâ o se metéiva tórna in contàtto co-o Cónsole, de lóngo in câza Cattaneo, e o vegnîva a savéi inte quéllo moménto chò-u mæximo Generâle Meinhold o l’êa in viâgio pe Zéna. O Cónsole o l’invitâva o Savoretti a tornâ vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ p’andâ insémme a-a câza de l’Arçivéscovo Cardinâle Boetto pe incontrâse co-o Generâle Meinhold, cösa chò-u Savoretti o l’à fæto co-o permìsso di ménbri do C.L.N. ö sæ l’avocâto Errico Martino e o profesô Paolo Emilio Taviani. Vèrso træ ôe de dòppo disnâ l’anbolànsa do Romanzi e do Meinhold e a màchina do Càppo se Stâto Magiô, o Asmus, êan into céntro de Zêna. Li o Romanzi o l’incontrâva o Giùdiçe Luigi Barbera (Gigi) e a sciâ Tomaini Ester (Titina), partigén, in sce ’na möto: o i fermâva e o ghe domandâva dond’a fîsa a câza do cardinâle. I doî partigén alôa gh’àn fæto da stafétta scinn’a-a vìlla Migón in Sàn Frutôzo<ref>https://www.gedenkorte-europa.eu/content/list/480/</ref>. Da chi àn telefonòu a-o C.L.N. e pöco dòppo arivâva o Prescidénte do C.L.N., raprezentànte do Partîo Comunìsta, o Remo Scappini, l’Errico Martino, prescidénte do Partîo Liberâle, o Magiô Mauro Aloni (Col, Violino), Comandànte da Ciàssa de Zêna, dòppo o Cónsole germànico Von Etzdorf, aconpagnòu da-o Savoretti. O Cardinâle Boetto, ascistîo da-o Segretâio Particolâ, o Monscignôro Weininger, fæte e prezentaçioìn, o l’arecomandâva comòsso che l’incóntro o fésse finî o bàgno de sàngoe e o sciortîva da-o scàgno p’andâ da-o Cónsole Von Etzdorf. O Generâle Meinhold o dexiderâva in càngio che fîse prezénte a-a concluxón de tratatîve o Romànzi ascì, co-o quæ o l’àiva tegnûo i contàtti da-o prinçipio. E tratatîve són sùbito comensæ, vèrso çinqu’ôe de dòppo disnâ: No són stæte fàçili, perché o Generâle Meinhold, dòppo avéi sentîo e condiçioìn da réiza che voéivan o C.L.N. e o C.R.M. (màscime pe quéllo che rigoardâva a conségna de àrme), o l’à avûo fòrti reaçioìn, e o l’à propòsto de rimandâ tùtto a-o giórno dòppo. Ma, dòppo ’n’interuçión da discusción de chìnze menûti, ch’a l’à permìsso a-e pàrte de consultâse separataménte, o Generâle Meinhold o s’é convìnto, vèrso sett’e mêza de séia, a firmâ a réiza coscì cómme propòsto da-o C.L.N.. Vò-u chi o tèsto: «In Zêna, o giórno 25 d’Arvî 1945 a sett’e mêza de séia: «fra o sciô Generâle Meinhold, cómme Comandànte de Fòrse Armæ «Germàniche do Setô Meinhold, ascistîo da-o Capitànio Asmus, Càppo de «Stâto Magiô, da ’na pàrte; «o Prescidénte do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria, Sciô Re- «mo Scappini, ascistîo da l’avocâto Errico Martino e da-o profesô Giovanni «Savoretti, ménbri do Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria e da-o «Magiô Mauro Aloni, Comandànte da Ciàssa de Zêna, da l’âtra. [[File:Kapitulationsurkunde Genua 25.04.1945 zweisprachig.gif|thumb|Kapitulationsurkunde Genua 25.04.1945 zweisprachig|O testo da capitolaçión in italiàn e in tedesco]] «L’é stæto convegnûo «I°) Tùtte e Fòrse Armæ Germàniche de tæra e de mâ a-e dipendénse do sciô « Generâle Meinhold se réndan a-e Fòrse Armæ do Còrpo di Volontâi da « Libertæ a-e dipendénse do Comitâto Militâre pi-â Ligùria; «II°) a réiza a l’avêgne co-a prezentaçión a-i repàrti partigén ciù da-rénte co-i « sòliti mòddi e prìmma de tùtto co-a conségna de àrme; «III°) o Comitato de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o s’inpégna a garantî a-i « prexonê o trataménto segóndo e lézze internaçionâli, con particolâre ri- « goàrdo a-e sò propietæ personâli e a-e condiçioìn de internaménto; «IV°) o Comitâto de Liberaçión Naçionâle pi-â Ligùria o se risèrva de consegnâ « i prexonê a-o Comàndo Aleòu Anglo-Americâno òperànte in Itàlia. «Fæto in quàttro còpie de quæ dôe in italiàn e dôe in tedésco. « Scappini Remo Meinhold «Avocâto Errico Martino Giovanni Savoretti « Asmus Magiô Mauro Aloni». O Generâle tedésco o dâva dónca dispoxiçioìn telefòniche a-i repàrti dipendénti, con rilasciâ órdini scrîti de réiza (òperatîva a partî da nêuv’ôe da matìn do 26 Arvî) pe quélli repàrti co-i quæ o no poéiva comunicâ e ch’aviéivan dovûo êse portæ da-o fòrse partigiànn-e. Tànti grùppi s’êan za réixi inta giornâ e inta giornâ prìmma. == Nòtte == <references/> == Âtri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Goære]] 5j1vxr7oemketzwnnirjlfuda5ctvmq