Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Arbenga 0 1614 272984 272727 2026-08-09T12:46:23Z N.Longo 12052 à 272984 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbenga |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Albenga.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div> |Bandiera = Flag of Albenga.svg |Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga |Stemma = Albenga-Stemma.svg |Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu |var-detàggi = detai |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Riccardo Tomatis |Partito = liste siviche de sèntru-scinistra |Data elezione = 9-6-2019 |Mandato = 2 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 23470 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1203 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina sitè e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref> Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patisce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref> Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref> {{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}} == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]] </gallery> A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51&nbsp;kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref> U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668&nbsp;m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282&nbsp;m), ch'u l'è zà au de là. Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efèttu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/> === Frasiùi === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda </gallery> * '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref> * '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispèttu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpèttu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> * '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11| léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/> * '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi. * '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispèttu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316&nbsp;m). === Climma === Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispèttu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref> De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |11,7 |12,4 |14,6 |17,4 |21,2 |25,0 |28,7 |28,5 |25,3 |21,1 |15,7 |12,7 |12,3 |17,7 |27,4 |20,7 |19,5 |- !T. min. media (°C) |0,5 |1,3 |3,2 |6,2 |9,8 |13,3 |15,9 |15,7 |13,1 |9,1 |4,4 |1,4 |1,1 |6,4 |15,0 |8,9 |7,8 |- !Precipitasiùi (mm) |101,4 |89,7 |90,4 |81,6 |76,1 |38,3 |21,3 |43,3 |55,0 |105,5 |96,8 |78,9 |270,0 |248,1 |102,9 |257,3 |878,3 |- !Giurni d'ègua |6,2 |5,2 |6,1 |6,6 |6,5 |4,0 |2,8 |3,8 |4,4 |6,4 |6,3 |5,0 |16,4 |19,2 |10,6 |17,1 |63,3 |- !Ümiditè relatìva media (%) |73 |73 |72 |79 |79 |79 |77 |77 |78 |78 |75 |76 |74 |77 |78 |77 |76 |} == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se rife(r)ìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)â fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà inti seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" /> === U periudu prerumàn === A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixine, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" /> Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" /> I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref> === Dòppu e guère püniche === L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lücciu Emiliu Paulu]], quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specialmènte sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref> E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti ànni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" /> === U svilüppu du municipium === [[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]] Da l'ànnu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna. A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime. Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref> Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persùne: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref> === Da l'impe(r)u au mediuevu === A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref> In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" /> Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref> === U periudu medievâle === Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübisce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref> Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref> ==== A nascita du Cumitàu ==== A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" /> Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (bèn ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispèttu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finisce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2"> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref> Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> In bréve tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilegi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref> Sti li i prevedêvan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, tantu da purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxendu ciü grossu u sèntru abitàu. ==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ==== [[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]] Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref> Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref> I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispèttu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref> U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva. Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref> A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/> ==== Sutta aa Repübbrica de Zena ==== {{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}} Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref> ==== A fundasiùn de vìlle növe ==== Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref> Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncèssi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilegi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> ==== Quattrusèntu ==== A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscunti.<ref name="Arbenga2"/> A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/> A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scigù(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref> Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' bèn chinz'ànni. I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpisce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref> Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è prugrescivamènte abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref> === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in Santa Ma(r)ia in Fontibus, distrüta du Növesèntu Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du Maté Vinzoni, [[1773]] </gallery> A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pézzu. Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref> A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref> Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" /> === Etè cuntempuranea === [[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]] Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref> Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref> A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref> Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref> [[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de Santa Marìa in Fontibus]] Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], bèn dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu ànnu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna. Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulùpixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva. === Scìmbuli === ==== Bande(r)a de Arbenga ==== [[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Albenga}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref> === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref> === Persune lighèi cun Arbenga === [[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]] * San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref> * Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre&nbsp;[[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref> * [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref> * Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref> * Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref> * Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref> * Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref> * Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref> * Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref> * Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref> * Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref> * Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref> * Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref> * Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref> * Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref> * Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref> * Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref> * Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> == Pòsti de interesse == [[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]] === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu. ==== Paròcchia de San Michê ==== [[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]] * A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de dùe navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du paviméntu, sbasciâ, rispèttu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref> [[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]] * '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi pìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispèttu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> ==== Batisté(r)u paleucristiàn ==== {{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]] L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batézzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]]. Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" /> L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref> ==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ==== [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]] Sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref> A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Santua(r)iu de Puntelungu ==== [[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelòngu daa stradda]] U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/> Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma caûlla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella presedente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> ==== Gêxa du Sacru Cö ==== [[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]] A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]]. Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ==== [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]] A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispèttu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Leca ==== [[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" /> * '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref> ==== Paròcchia de Campugexa ==== [[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', bèn ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17| léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, bèn ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Zorzu ==== [[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]] * '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia da Bastìa ==== [[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finiscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a dui campàe. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16| léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Sàlia ==== [[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]] * '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batézzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispèttu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispèttu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)èi.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Lüxignàn ==== [[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]] * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèi pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunachèi. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Fé ==== [[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Aree archeulogiche === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta'' </gallery> * '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref> * '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixina abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a bèn dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref> * '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === ==== Palassi stò(r)ichi ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi </gallery> * '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], ànnu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispèttu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref> * '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partendu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. * '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref> * '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de rife(r)imèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù bèn due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref> ==== Vìlle stò(r)iche ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé) Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' </gallery> *'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)isce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù bèn a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref> * '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref> * '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, bèn vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura. * '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'é(r)an mustrèi bèn dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> ==== Âtre architetü(r)e ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu </gallery> * '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squaxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" /> * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'é(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref> * '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100&nbsp;m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa ma(r)ìna Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasìna de cumandu </gallery> * '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] scibèn ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], ànnu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> * '''Caserma Turinetto''', inta regiùn de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref> * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispèttu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> ==== E pòrte ==== <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a </gallery> Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref> * A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù bèn vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspèttu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lisce e squadrèi. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13| léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref> * A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispèttu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" /> === Natü(r)a === Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ: * [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11&nbsp;ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref> * Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420&nbsp;ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45&nbsp;ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541&nbsp;ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213&nbsp;ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11&nbsp;ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189&nbsp;ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalèi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60&nbsp;ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù: * '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|ànni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> ;Scö(r)e In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun: * Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" /> === Teâtru === [[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]] Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref> === Dialettu arbenganese === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]] In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref> Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixine ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu''). == Ecunumia == === Prima(r)iu === Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patiscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre rife(r)imèntu aa nòtta n.115 </ref> Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è bèn svilupàu l'ambitu de arumatiche. bèn difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref> Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. bèn cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispèttu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> === Segunda(r)iu === [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]] Limitàu rispèttu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se bèn difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'é(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura |léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref> === Tersia(r)iu === U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e bèn dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" /> Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun bèn seguìi di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lezüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn. == Fèste e fe(r)e == * Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'é(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du [[Pigàu|vìn pigàu]] e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Sport == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva" Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre </gallery> In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve: * Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16&nbsp;m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi d'Arbenga === [[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]]. Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> === Feruvìa === [[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]] Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di pasege(r)i,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}} {{Vedrìnn-a}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga| ]] nud81gugf6mjzh177qmfcuf6rpz1abc Colombia 0 2660 273009 221439 2026-08-10T10:49:05Z Martin Macha 2111 12234 /* */ 273009 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Flag_of_Colombia.svg|thumb|200 px|right|A bandêa da Colombia]] [[Immaggine:LocationColombia.svg|thumb|right|200px|A poxiçión da Colombia in sciâ carta giögràfica]] Nomme ofiçiâ: ''República de Colombia'', paize de l'America do Sud, a sêu capitâ a l'è a çittæ de Santa Fe de Bogotá, ciamâ [[Bogotá]] ascì. A sêu sûperfiçie a l'è de 2.070.408 km<sup>2</sup>. De quelli, 1.141.748 km<sup>2</sup> fan pârte do tæritöjo continentâ, e 928.660 km<sup>2</sup> da sêu estensiôn marittima, essendo l'ûnico Pàize de l'[[America do Sud|America do Sûd]] con còste in sce l'[[Oçeano Atlantico]] e anche in scio [[Oçeano Paciffico|Paçifico]]. A g'ha 'na popolassiôn de 53.399.171 abitanti (2026) e a lengua ofiçiâ a l'è o [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]]. {{Clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'América do Sùd}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Colónbia| ]] 2tk2gj4yipqnputhlcbcvt59aqpesrc Briga Auta 0 7060 272981 263158 2026-08-09T12:36:17Z N.Longo 12052 wl 272981 wikitext text/x-wiki {{Brigašc}} {{Divisione amministrativa |Nome = Briga Âuta |Panorama = Upega.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">A frasiùn dë l'[[Üpëga]]</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[Comun|cumüna]] |Divisione amm grado 1 = Pimunt |Divisione amm grado 2 = Cuni |Amministratore locale = Federica Lanteri |Partito = lišta sivica |Data elezione = 21-9-2020 |Data istituzione = 1947 |Abitanti = 42 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query1.php?anno=2020&&allrp=4&Pro=4&periodo=8 Istat] - Pupulasiùn ru 31 agušt 2020. |Aggiornamento abitanti = 31-8-2020 |Sottodivisioni = [[A Ciagia]], [[Carnin|Carnìn]], [[Üpëga|L'Üpëga]] |Divisioni confinanti = [[Chiusa di Pesio]], [[Cuxe|Cuje]] (IM), [[Limun]], [[Mendaiga]] (IM), [[Briga|Ra Briga]] (FR-06), [[Roccaforte Munduvì]], [[Tenda]] (FR-06), [[Triöra|Triöira]] (IM), [[Ulmea]] |Codice postale = 18025 (A Ciagia);<br />12078 (Carnin, L'Üpëga) |Zona sismica = 3s |Gradi giorno = 3939 |Diffusività = |Nome abitanti = brigašchi |Patrono = San Giacumu |Festivo = 25 lugl' |Mappa = Mappa provincia IT-CN Briga Alta.png |Didascalia mappa = Puṡisiun da cumüna da Briga Âuta ën ra pruvinsa dë Cuni |Motto = Fracta resurget }} '''Briga Âuta''' (fia ''Ra Briga Âuta'', ''Briga Alta'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italian]]) la é 'na [[Comun|cumüna]] de 42 abitànti da [[Tera brigašca|Tèra Brigašca]], ën [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa de Cuni]], [[Piemonte|Pimunt]]. == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Stoia == {{Seçión vêua}} == Pòsti de interesse == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüra == [[Lengua brigašca]] == Manifestassiun == {{Seçión vêua}} == Feste e fee == {{Seçión vêua}} == Cumunicassiun == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> {{S}} {{Clear}} == Âutri prugèt' == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo]] 4rnztjuiksfun4j1bvs3779sf0ygosn Tànnôu 0 18543 272982 267430 2026-08-09T12:37:29Z N.Longo 12052 wl 272982 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} {{Córso d'ægoa |nómme = Tànnôu |âtri_nómmi = Tànau, Tànaru, Tànaɹu, ({{Maioscolétto|[[Dialettu garescìn|gr]]}}) Tane, ({{Maioscolétto|[[Dialéttu urmeàscu|ul]]}}) Ton-no, Tonno |inmàgine = Ponte di Nava.png |didascalîa = <div style="text-align:center;">O Tànnôu a-o [[Punte d'Nova|Ponte de Nava]]</div> |stâto = {{ITA}} |var-sudivixoìn1 = Regioìn |sudivixoìn1 = {{IT-LIG}}<br />{{IT-PMN}} |var-sudivixoìn2 = Provìnse |sudivixoìn2 = {{IT-IM}}<br />{{IT-CN}}<br />{{IT-AT}}<br />{{IT-AL}} |formòu_da = Torénte Tanaréllo, Torénte Negrón |latitùdine-unión = 44.123898 |longitùdine-unión = 7.814729 |ertéssa-unión = 911 |fôxe = Sciùmme Pò |latitùdine-fôxe = 45.00667 |longitùdine-fôxe = 8.76984 |ertéssa-fôxe = 73 |longhéssa = 276&nbsp;km |nòtta-longhéssa = <ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Calendario Atlante De Agostini|url=http://books.google.com/books?id=3W0WAgAAQBAJ&pg=PA218|ànno=2014|editô=De Agostini|çitæ=Novâra|léngoa=IT|ISBN=88-511-1828-0}}</ref> |estensción-bacìn_idrogràfico = 8175 |nòtta-bacìn_idrogràfico = <ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160303033444/http://www.regione.piemonte.it/ambiente/acqua/dwd/PTA/e_allegati_tecnici/I/Ic07.pdf|tìtolo=Elaborato I.c/7|outô=AA.VV.|scîto=Piano di Tutela delle Acque - Revisione del 1º luglio 2004; Caratterizzazione bacini idrografici|editô=Región Piemónte|dæta=2004-07-01|léngoa=IT}}</ref> |scîto_portâ1 = Confloénsa co-o Pò |nòtta-portâ1 = <ref name=":0" /> |portâ_média1 = 116,1 |bacìn_idrogràfico = Bacìn do Pò |afloénti_mancìnn-a = [[Tànnôu#Drîta idrografica|Védde o tèsto]] |afloénti_drîta = [[Tànnôu#Mancinn-a idrografica|Védde o tèsto]] |màppa = Carte du Tanaro.png }} O '''Tànnôu''' (''Tànau'', ò ''Tànaru'', ''Tànaɹu'' ascì, ''Tane'' a [[Garesce]], ''Ton-no'' ò ''Tonno'' a [[Ulmea|Ormêa]], ''Tana'' o ''Tani'' in [[Léngoa piemontéize|piemonteise]], ''Tànaro'' in italiàn) o l'è in sciùmme da [[Liguria]] e do [[Piemonte]], l'è anche o afluénte magiô de drîta do [[Pò]]. == Descriçión == O nasce a-o confìn tra a Ligùria e o Piemónte, precizaménte tra [[Ulmea|Ormêa]] ([[Provinsa de Cuneo|CN]]) e [[Cuxe|Coxe]] ([[Pruvincia de Imper̂ia|IM]]) da-a confloénsa tra i torénti Tanarello e Negron. [[File:Tanaro e Ponte stradale sul Tanaro - 1920 circa.jpg|thumb|250x250px| O vegio pónte in sciô Tànnôu a Lisciandria - Cartolinn-a do 1920|sinistra]] A l'è un di magiôi sciùmmi d'Italia: sèsto de longhessa depoî Pò, [[Adige|Àdige]], [[Téivie]], [[Adda]] e [[Oglio]], e quàrto per baçî idrografîco depoî Pò, Téivie e Àdige. Però se se consciderâ a longhessa do percórso che fa da-a vivàgna fin a-o [[Mâ Adriatego]], o l'è o sciùmme ciù lóngo d'[[Italia]]. == Afluenti == O grósso baçin do Tànnôu o conprénde ina lónga sêie de afluenti: === Drîta idrografica === * [[Tanarèe|Tanaréllo]] - rammo de sorgénte de destro * rian di Boschetti<ref name=cartalig>{{çitta web|url=http://www.cartografiarl.regione.liguria.it/CartoWebNet/CwMappa.aspx?codice_applicazione=1|tìtolo=www.cartografiarl.regione.liguria.it}} </ref>, ch'o nasce inte vixinànse da [[Colla de Nava]] (comûn de [[Purnasce|Pornasce]]) e o se càccia into Tànnôu in localitæ [[Punte d'Nova|Ponte de Nâva]]. * riàn do [[Proa|Preàllo]] * rian di Bóssi * rian da Boscêa * rian da Valle * rian de Barchi * rian Gianco ([[Garesce]]) * rian Mâsangua ([[Garesce]]) * rian [[Çevetta]] ([[Çeva]]) * rian da [[Rea (torrente)|Rea]] ([[Monchiêro]]) * torénte [[Cusina]] ([[Rocca Cigliè]]/[[Castelin Tànnôu]]) * torénte [[Talloria]] ([[Alba (Italia)|Arba]]) * torénte [[Cherasca]] ([[Alba (Italia)|Arba]]) * torénte [[Seno D'Elvio]] ([[Alba (Italia)|Arba]]) * torénte [[Tiglione]] ([[Masio]]) * torrente [[Bèlbo]] ([[Villa del Foro]]) * [[canale Carlo Alberto]] ([[Villa del Foro]]) * [[Burmia (sciümme)|sciùmme Bórmia]] ([[Montecastello]]) === Mancinn-a idrografica === * [[Negrùn|torente Negron]] - rammo de sorgente de mancinn-a * rian do Ciapìn ([[Ulmea|Ormêa]]) * torente [[Almella|Armella]] ([[Ulmea|Ormêa]]) * rian Peixìn ([[Ulmea|Ormêa]]) * rian d'Inferno ([[Garesce]]) * rian da Luvia ([[Garesce]]) * torente [[Corsaggia]] ([[Lesegno]]) * torente [[Ellero]] ([[Bastia Mondovì]]) * sciùmme [[Pesio]] ([[Bastia Mondovì]]) * torente [[Mondalavia]] ([[Narzole]]) * sciùmme [[Stura di Demonte]] - ([[Cherasco]]) * rian da Gera - (Cinzano) * rian Melêa - (Santa Vittoria d'Alba) * torente Riddone - ([[Alba (Italia)|Alba]]) * torente [[Borbore]] - ([[Asti]]) * torente [[Versa (torrente - AT)|Versa]] - ([[Asti]]) * Rian neuvo de Loreto - ([[Lisciandria]]) == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Sciùmmi da Ligùria]] [[Categorîa:Sciùmmi do Piemónte‎]] kzg49t9vn8e3o4nv2jcuws3toytwh4j Utente:Michæ.152 2 31538 273007 272594 2026-08-10T09:38:19Z Michæ.152 13747 273007 wikitext text/x-wiki {{Çitaçión|''O ténpo o pàssa e-a mòrte a vén,<br> biâti quélli ch'àn fæto do bén.''}} Me ciàmo Michele (Michelìn), són nasciûo a Zêna e ò pasòu i prìmmi doî ànni da mæ vìtta a Pêgi, ma òua staggo a Cornigén co-a mæ famìggia. Me són diplomòu a-o licêo scientìfico Enrico Fermi de Sàn Pê d'Ænn-a e a-o moménto són derê a studiâ Odontoiatrîa a l'Universcitæ de Zêna. Insémme a-o mæ percórso di stùddi scentìfichi, ò maturòu ànche ‘na fòrte pasción pe-e disciplìnn-e umanìstiche, ch'a m'à sponciòu a interesâme sôviatùtto de filosofîa e de letiatûa clàscica grêga e latìnn-a. Óltre a-a letûa, dónca, me piâxe ànche pasâ o mæ ténpo lìbero inta natûa, de spésso in biciclétta in scê artûe de Zêna ò a caminâ pe sentê in scî mónti. O mæ mesiâo o l'é de Pra, dónde l'é cresciûo mæ poæ ascì, ma l'é stæto de lóngo ræo sentî parlâ zenéize in famìggia, cómme òrmâi o càpita in tànti câxi. A ògni mòddo a mæ pasción pe-a letiatûa a m'à permìsso de megioâ o mæ zenéize co-a letûa di seu gréndi scritoî, sôviatùtto do Martin Piaggio e do Federico Gazzo. Cosci ò deçîzo de inparâ a adêuviâ a grafîa ofiçiâ pe fornî a mæ contribuçión, picìnn-a e inperfètta, inta trasmisción de ‘na tradiçión inportànte, ch'a pâ fâ de lóngo ciù fadîga a sorvevîve a-e generaçioìn. Ingenoaménte credûo coruçión de ‘na ciù viâxa léngoa italiànn-a, de spésso into pasòu o patrimònio di dialètti o l'é stæto dæto pe segûo e ànsi conscideròu inbaràsso pe superâ ‘n pasòu aretròu: sôlo inti ùrtimi ténpi émmo però acapîo che sti parlæ, dîti ciù precizaménte léngoe regionâli, són in veitæ ‘na manifestaçión ch'a l’aciànta e réixe inte ‘n’antighìscima tradiçión, paralélla a-a nòstra comùn identitæ italiànn-a. Sto tàggio da stöia, cómme di âtri, o l'é però restòu ciufîto cómme ‘na mutilaçión da nòstra ereditæ, che ne peu inpedî d'acapî e raxioìn profónde pe-e quæ sémmo quélli che sémmo. Pe quésto mi créddo che, inte ‘na soçietæ che pe divèrsci açidénti a l'é sénpre ciù invexendâ, omologâ, alienâ, a coscénsa do pòsto dónde vivémmo ne permétte de descrovî e avardâ a nòstra identitæ umâna: l'é cosci chi-â “cûa pe-a cultûa” a divégne alôa ‘na mêxìnn-a pe-a persónn-a, da quæ ànche quélli che vegniân aprêuvo a niâtri àn drîto de gödî. Do rèsto, cómme o dîva o George Steiner, fòscia davéi “quànde ‘na léngoa a mêue, un mòddo de inténde o móndo, un mòddo de amiâ o móndo o mêue insémme a lê”. == E pàgine ch'ò creòu == === [[File:Natural science.png|30px|border]] Scénsa === ;[[Energîa]] ;[[Çélola]]'' ;:''[[DNA]]'' ;:''[[Mitocóndrio]]'' ;:''[[Proteìnn-a]]'' ;:''[[Traduçión (biologîa)]]'' ;:''[["Dògma" çentrâle da biologîa molecolâ|"Dògma" çentrâle da biologîa molecolâre]]'' ;[[Cheu]] ;[[Sàngoe]] ;[[Gróppo linfàtico]] ;[[Pélle]] ;[[Moutîa]] ;:''[[Zèrbia]]'' ;:''[[Risìpola]]'' ;:''[[Càmoa di dénti]] ;:''[[Tîxi]]'' ;:''[[Càncou]]'' === [[File:Icon History.svg|30px|border]] Stöia === ;[[Preistöia]] ;::''[[Fêugo]]'' ;::''[[Metàllo]]'' ;:''[[Etæ do Brónzo]]'' ;[[Scritûa]] ;::''[[Arfabêto latìn]]'' ;[[Viturii]] ;[[Brìcco Càrlo]] ;[[Prîa Scrîta]] ;[[Prîa de Issel]] ;[[Prîa do Dolmen]] ;[[Baigus]] ;[[Penn]] ;[[Fascîximo]] === [[File:Books Lypynsky icon.png|30px|border]] Letiatûa: outoî e êuvie === ;[[Letiatûa]] ;[[Omero]] ;:''[[Odissea]]'' ;:''[[Iliade (Omero)|Iliade]]'' ;[[Eraclito]] ;[[Alcmàn]] ;[[Mimnermo|Mimermo]] ;[[Solón]] ;[[Lucréçio]] ;[[Publio Virgilio Maron|Virgìlio]] ;:''[[Enéide]]'' ;[[Freirîgo Gàzzo|Federîco Gàzzo]] ;[[Gioanìn Cazàssa]] ;:''[[A sanfornia zeneize]]'' ;[[Culoumbu Gajòun]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] === [[File:P philosophy.svg|30px|border]] Filozofîa, coltûa e religión === ;[[Coltûa]] ;[[Soçiêtæ]] ;[[Lengoàggio]] ;[[Léngoa]] ;[[Veitæ]] ;[[Sàn Pê]] ;[[Sàn Pòulo]] === [[File:Flag map of Liguria.svg|30px|border]] Ligùria === ;[[Muniçìppi de Zêna]] ;[[Cornigén]] ;:''[[Schéuggio do Gabàia]]'' ;:''[[Pónte de Cornigén]]'' ;:''[[Madonétta de Cornigén]]'' ;[[Pra]] ;[[Ôtri]] ;[[Mónte Béigoa]] ;[[Nìccio do Brìcco do Broxìn]] ;[[Sànpa do Diâo]] ;[[Bacan|Bacàn]] ;[[Colònna infâme de Ciasétta Caviglia]] ;[[Baxìlica de Nòstra Scignóra Asónta]] ;[[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] ;:''[[Dialetu uaröxiu]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]'' ;[[Gexia d'Noštřa Scignuřa Asounta (Uô)]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] {{Babel|it|en-4|lij-3|lat-3}} cl29xwwr0yzrcjaj1rwy4gis3nxah2q Vaìn 0 31570 272983 272896 2026-08-09T12:42:33Z N.Longo 12052 à 272983 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Vaìn |Nome ufficiale = |Tipo = quartê |Panorama = Panuràmma de Vaìn (Arbenga) daa Julia Augusta 12.jpg |Didascalia = <div align="center">Vaìn, daa <i>Julia Augusta</i>, in sciu sfundu l'Ìsu(r)a</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Arbenga |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = |Note superficie = |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |Codice catastale = |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = de Vaìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Benardìn |var-festîvo = Festìvu |Festivo = 29 de màzzu |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vaìn''' (''Vadino'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in quartê da sitè d'[[Arbenga]], ch'u se tröva in scia zina de drìta d[[a Sènta]], a meridiùn du sèntru sitadìn. == Geugrafìa == [[Immaggine:Panuràmma de Vaìn (Arbenga) daa Julia Augusta 06.jpg|sinistra|miniatura|Âtra vìsta de Vaìn]] U quartê de Vaìn u se estende inta parte meridiunâle da [[ciâna d'Arbenga]], partèndu dau cursu da Sènta fin versu i munti ch'i spartiscen u terito(r)iu cumünâle d'Arbenga, ch'u se spuncia versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme ai cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u se(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)êa pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta|Staricco, 2021|Geografia del luogo pp.13-16}}</ref><ref>{{Çitta|Moscardini, 2011|Il confine tra Alassio e Albenga (n.1), p.137}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme de Vaìn u ne vegne dau latìn ''vadum'', ch'u vö dì "ègua bassa", tipicu de de 'na möja o d'in scìtu dund'u l'è ciü fasile passà da 'na zina a l'âtra du riàn. U trètu de mâ ch'u se gh'è d'in faccia defèti u l'é(r)a zà bèn cunusciüu pe' avêghe in bassu fundu, cumme marcàu dau gregu [[Strabùn]], ch'u ne fa pensà che a quelli tèmpi a zona a puésse vegnì duve(r)â cumme atraccu. In antigu dunca a zôna a vegnìva ciamâ ''Vadinum'' e inta prìmma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'è mensiunâ cumme ''Vainum'' o ''Vaynum''. Segundu de âtre teurie u numme u pu(r)eva êsse ligàu au tardu latìn ''Vayvo'', a marcà in terén in abandùn, scicumme che cun stu numme u se indicava l'ànnu che 'n tòccu de tèra u l'é(r)a tegnüu a riposu. U mòddu ch'u vegne ciamàu u s'è pöi evulüu inte ''Vaino'', in moddu du tüttu scimile a quellu ch'u l'è u numme in dialettu. Inta fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u vegne pöi dìtu ''Vadino.''<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|La Toponomastica, pp.17-18}}</ref> === Etè antiga === Au cumènsu de l'epuca sto(r)ica a cunfurmasiùn du terito(r)iu a l'é(r)a bèn dife(r)ente da cumme a veghemmu au dì d'ancöi, scicumme che a ciâna d'Arbenga a l'é(r)a ciü strêta, cu'u cursu d[[a Sènta]] spustàu de armenu in chilòmetru ciü versu setentriùn. Dunca u mâ u rivava fin a tucà u Munte, numme ch'u se ghe dà au prumuntò(r)iu ch'u gh'è de d'âtu. Nu se sa de segü(r)u quella ch'a l'é(r)a a pusisiùn de 'n prìmmu insediamèntu, ma üna de teurìe ciü impurtanti a fà pensà che ''[[Albium Ingaunum]]'', l'antiga capitâle di [[Ingauni|Lìgü(r)i Ingàuni]] a fusse stèta ti(r)à sciü propiu da ste parte. Dai scâvi fèti in sciu pòstu u s'è descuèrtu numma che di tocchi de se(r)amica du [[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Lo sviluppo urbano, p.13}}</ref> Pe' sta raxùn lì u nu s'è pusciüu cunfermà a pusisiùn de l'antigu nücleu in sciu Munte, scibèn ch'a rèsta quella ciü prubabile. A pusisiùn in sciu Munte a se(r)ea difèti quella tipica di [[Castelâ (fortificaçión)|castelèi]], survaelevâ e fassile da difènde, che in ciü a l'ave(r)ea avüu da vixìn in sò pòrtu o, armenu, in aprôdu segü(r)u. <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|U tòccu da ''Julia Augusta'' cu'u risö Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 09.jpg|U Pilùn Immaggine:Edificio F (Albenga) 2.jpg|L'edifissiu A du percursu Immaggine:Edifissiu E (Via Julia Augusta, Arbenga)-Resti de müraje 04.jpg|Rèsti de mü(r)aje de l'edifissiu E </gallery> Inte l'epuca rumâna, propiu ai pèi du Munte u vegne fètu passà a ''[[Via Julia Augusta]]'', ch'a zunzeva da ste parte ina votta sciurtìa daa sitè rumana passâ a Pòrte de l'A(r)òscia (''Porta Arociorum)'', sbuccu de l'antigu càrdu màscimu, che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Fra e testimunianse rumâne ciü impurtanti facièi in scia vìa, se pò regurdà [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]], munümèntu fünebre "a pilla" du [[II secolo|II seculu]], l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] de ''[[Albingaunum]]'' e, in diresiùn d'[[Arasce|A(r)asce]], e ruìne de öttu munümènti fünebri. De ciü, pe' in curtu tòccu a punènte du [[Munümèntu A (Arbenga)|munümèntu A]], u se tröva ina pursiùn de risö ch'u pà quellu u(r)igina(r)iu da vìa rumâna, che inte stu puntu a duxeva êsse larga nu ciü de 3,50&nbsp;m.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=160-167|volùmme=Vul. 1|capìtolo=Il «Pilone» e la Via Giulia Augusta}}</ref> Tèmpu di rumèi, ai pèi du Munte u se duxeva truvà u ''portus'', nasciüu inta cega fra a sitè e u prumunto(r)iu: scibèn ch'i nu ghe seccen di ducümènti ch'i ne testimonian a custrusiùn bèn evidènte u l'è a rilevansa ch'u l'ha avüu inte ciü ucaxùi, cumme dü(r)ante e guère püniche, vistu che chi intu [[I secolo|I seculu d.C.]] chi u l'axeva truvàu repa(r)u u cappu cartaginese Magùn. A pusisiuùn precisa du pòrtu a nu l'è du tüttu cè(r)a, scicumme che tütta a custe(r)a, fra a bucca da Sènta fin a Santa Crûxe a pu(r)eva rapresentà in pòstu segü(r)u pe l'atraccu de nâve.<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 177}}</ref> === Mediuevu === [[Immaggine:San Martìn au Munte (Arbenga) 01.jpg|miniatura|San Martìn au Munte, u cumplessu a l'imbuccu da vìa]] Levàu stu fètu armenu fin au [[XIII secolo|seculu XIII]] u l'è bèn difissile parlà de Vaìn, scicumme che u mâ u cumense(r)a a vegnisene in derê numma che a partì da stu seculu, in seguitu aa deviasiùn da Sènta, che cu'u növu lettu u l'ha purtàu ascì au repòrtu da tèra inte sti scìti. Turnandu au pòrtu, u se sa da partecipasiùn d'Arbenga ae primme cruxèi, cu'ina sò flotta, a mèxima ch'a l'axeva stabilìu dife(r)ènti traffeghi intu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Du [[1044]] u se sa che, apröu a de grosse dunasiùi, u munastê di benedetìn de l'Ìsu(r)a u guagna in impurtante ricunuscimèntu da [[Pàppa Benedétto IX|Pappa Benedettu IX]], fètu ch'u l'ha cumme cunseguènsa u trasfe(r)imèntu a tèra, in sciu Munte, podâse sutta l'asiùn de Aginulfo, che pe' tradisiùn u n'è cunscide(r)àu u primmu abâte. U se tratava de in pe(r)iudu de richessa pe'i benedetìn d'Arbenga, cumme testimuniàu ascì dai dife(r)ènti pusedimènti cuntrulèi. U l'è bèn regurdà a ogni moddu, che ina primma presènsa di benedetìn in sce artü(r)e de Vaìn a l'è da fa remuntà ancù a prìmma, zà aa fin dau [[VIII secolo|seculu VIII]]. Au [[1254]] u se(r)ea da fissà u mumèntu da deviasiùn d[[a Sènta]], defèti du [[1288]], inti [[Statüi d'Arbenga du 1288|Statüi d'Arbenga]], u se scrive apòsta u capitulu ''De portu previdendo''<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.136}}</ref>, scicumme che u cangiu du cursu d'ègua u l'axeva purtàu l'antigu aprôdu a interâse e u se vuxeva prugetà in növu atraccu. A stu prupôxitu u vegniva pruibìu de druvì lucande e usta(r)ìe là dund'u l'é(r)a in prugettu a custrusiùn du növu portu, ch'a curispunde a quella ch'a vegniva ciamâ l'''Arbara''.<ref name=":3">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Lo sviluppo urbano, p.20}}</ref> Ma du restu u prugettu u nu vegghe a lüxe, scicumme che inti Statüi de dòppu, du [[1350]], u nu se ne parla ciü. Dunca u l'è bèn prubabile che se inti seculi de prìmma u gh'é(r)a in gurfu ai pèi du munte u secce stètu encìu daa Sènta, lasciandu növe tère dispunibili.<ref name=":3" /> Ste chi du rèstu e vegnen in man au Cumün, duve(r)èi fin da sübitu pe' sardà i debiti ch'u gh'axeva cu'e gènte.<ref name=":0" /> Pe' permétte de passà da 'na parte a l'âtra da scciümè(r)a, u vegne custruìu u ''pons Arociorum'', che daa Pòrte de l'A(r)òscia u l'inmeteva in scia stradda versu u Munte. Cunusciüu ascì cumme ''pons supranus'', u l'é(r)a ciamàu cuscì perché u traversava u sciümme ciü in sciü rispettu a 'n âtru, custruìu de prìmma, de cuntru dìtu ''pons subtranus''. Vistu che au cumènsu u l'é(r)a stètu fètu de legnu, u g'ha avüu besögnu ciü votte de travai, fin a che du [[1382]] u nu s'è delibe(r)àu pe' fâlu de prìa.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 173}}</ref> Dau [[XIV secolo|seculu XIV]] u se cumènsa ascì a parlà da stradda ''usque Vaynum'', che da l'[[Uspissiu de San Làzzaru (Arbenga)|uspissiu de San Làzzaru]] a purtava in zü versu quella che ancöi a l'è a cianü(r)a au de sutta du Munte. Sta vìa a l'é(r)a cunusciüa cumme stradda rumana e de prubabile a recarcava quella che in antigu culegâva u levànte da sitè cu'u pòrtu. U nu gh'è tüttavia ancù traccia de in insediamèntu stabile, numma che dau [[XV secolo|seculu XV]], quandu che u Cumün u càtta da l'abâte de l'Ìsu(r)a i scìti ch'u ghe vegni(r)à ti(r)àu sciü u cunvèntu e a gêxa de San Benardìn. Cumme cunseguènsa, e prìmme cà e fabbrichèi rüsteghi i vegnen marchèi intu ''registrum'' du [[1473]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 178}}</ref>, mèntre a pôchi ànni prìmma ([[1416]]) i remuntan i prìmmi àtti de vèndita fra privèi.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.55}}</ref> === Etè muderna === [[Immaggine:Albenga fine 800 da vadino.jpg|sinistra|miniatura|Vìsta d'Arbenga versu a fìn de l'Öttusèntu, da Vaìn]] Quarche tèmpu de dòppu, intu [[XV secolo|seculu XV]], pe' curpa de üna o ciü aluviùi, l'ègua a s'è purtâ turna vìa u punte in scia Sènta, ch'u l'è duvüu êsse fabricàu növu. A prupôxitu de stu chi a gh'è ina delibe(r)a du [[1519]] inse(r)ìa inti statüi de quel'ànnu, dìta ''De ponte Cente''. Frütu de decixùi pièi dau Cumün a l'è a custrusiùn du növu punte, dìtu ''da Branca'', a dui èrchi, finìu du [[1587]].<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.54}}</ref> Du [[1550]] u l'è in decrêtu sitadìn, ch'u porta a l'alestimèntu de 'n redossu pe'e barche aa bucca de l'[[Ava(r)ènna]]<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.57}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.137}}</ref>, mèntre de sti ànni a l'è a dumanda de l'a(r)ascìn Lorenzo Testa pe arvì 'na tunè(r)a, de segü(r)u atìva intu [[1667]] e da lì a pôcu abandunâ, se pènsa pe' curpa de tàsce imposte daa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.141}}</ref> Cu'u [[XVI secolo|seculu XVI]] du restu u se ascìste a di cangiamènti inte l'ecunumia du pòstu, cun curtivasiùi miste e in aumèntu de ciànte d'u(r)ive, ch'i levan terén ae vìgne, mèntre âtri scìti i l'é(r)àn tegnüi cumme prèi (u l'è u câxu de Praélle) e i gh'é(r)an senù di canèi, in sce rìve de l'Ava(r)ènna e in Campulàu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età Moderna, p.65}}</ref> Fra [[XIV secolo|Sinquesèntu]] e Settesèntu u gh'è che 'na grossa parte di sciti i vegne ina palüde, chi cumme inte âtre parte da Ciâna. Du mèximu periudu a pia largu campu a curtivasiùn da càneva, che in ciü a quantu dìtu, a rènde a ciâna nu gua(r)i sâna, survatüttu pe'u rüxentâla: bèn doppu e cumense(r)àn e òpe(r)e de bunifica. === Tèmpu di fransesi === Au [[1794]] u l'é(r)a ancù in pèi u veggiu punte da Branca, tantu che da chi u l'è registràu u passàggiu d'in Arbenga de trüppe fransesi, ch'i l'axevan fina cumpiüu di sachezzi inte l'Uspeâ. Viste e cundisiùi de sanitè nu gua(r)i bune, cumme zà dìtu, du [[1795]] l'uspeâ militâre fransese u vegne mesciàu dau seminà(r)iu d'Arbenga au de fö(r)a de mü(r)aje, intu cunvèntu de San Bernardìn. Sulusiùn, sta chi, ch'a nu funsiuna, scicumme che int'in tèmpu abasta rapidu vegne encìu ascì stu chi, purtandu turna a l'ucupasiùn di lucâli in Arbenga Veggia. Du [[1796]] ina növa bü(r)iana a se pòrta via u punte da Branca, cu'u besögnu de cuntegnì [[a Sènta]] au de drentu di argini, finansièi inte st'ucaxùn dai Seullìn, spuncèi da l'aministrasiùn: a vegne sciü a cuscì dìta "bia(r)e(r)a".<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.73}}</ref> U punte u vegne fètu növu dau Geniu militâre pôcu dòppu, ma zà du [[1798]] u vegniva zü. U segue in periudu d'isu(r)amèntu pe'a parte de levante da sitè, scicumme che u Cumün u nu gh'axeva abasta de fundi pe' rangiâlu, a sulusiùn a se tröva ti(r)àndu sciü in punte de legnu, a l'artessa da Pòrte du Pertüxu, cunscide(r)àu ciü che ina votta cumme instabile.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.76}}</ref> Du mèximu ànnu u l'è registràu l'ucupasiùn da parte de trüppe fransesi du cunvèntu de San Benardìn, ch'u ghe vegne fètu di dànni avanti de vegnì abandunàu dai surdàtti mèximi, mèntre i muneghi i l'axevan fètu stramüu a Lüxignàn.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.76}}</ref> A cunfisca di bèn da Gêxa a porta u sachezzu de pa(r)egge òpe(r)e ch'u gh'é(r)a de drentu,e ancù du [[1799]] a l'è a vèndita de l'abasìa de San Martìn ai privèi.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.78}}</ref> Du [[1807]] l'aministrasiùn fransese a spuncia pe' istituì u növu catastru e u se pune u prublema di cunfìn fra Arbenga e A(r)àsce, cu'i arbenganesi che i dixen ch'i passan au de sutta de l'èrcu da [[Capella da Santa Cruxe (Arasce)|Capélla da Santa Crûxe]], segundu di papèi de l'etè de mezzu cunservèi inta paròcchia mèntre che i âtri i vuxevan ch'i vegnìssen fissèi inta lucalitè de Maimuna, bèn ciü vixìn a Vaìn. E ratèlle van aavanti pe' quarche ànnu, cu'u scangiu de papèi fra i dui cumün e u prefettu fransese, che inte l'utubre du [[1807]] u dumandava in elencu de prupietèi che e se truvavan fra e dui regiùi. Du [[1808]], inti travai pe'a custrusiùn da stradda lituranea, u vegne mandàu in növu ducümèntu daa prefetü(r)a au Maire d'Arbenga e intu mese d'avrì u vegne stabilìu dau prefettu u cunfìn definitìvu, daa Còsta du Munte ''vis-a-vis'' fin ae Ròcche de Vaìn'','' tèrmi ch'i sun cunfermèi fina da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], ch'u firma in edittu ai 12 d'utubre du [[1812]], mèntre ch'u l'è a [[Mosca (çittæ)|Musca]]. Cunfìn ch'u vegne ancù dibatüu, scicumme ch'u nu segue mancu u spartiègua, ma sènsa ch'u vegne cangiàu, mancu au passu sutta u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]].<ref>{{Çitta|Moscardini, 2011|Il confine tra Alassio e Albenga (n.1), p.138}}</ref> === Etè mudèrna === Caütti i fransesi u l'è sutta ai Savoia che a ''Littoranea'' a vegne cumpletâ, faxendula passà pe' Vaìn, dund'e vegnen rangièi e stradde nu tantu pe' rènde ciü fassile a vitta di cuntadìn, quantu pe' permette u passaggiu du Ré. I travai i finiscen du [[1823]], cun tantu de növu punte in scia Sènta, che pe l'ucaxùn u s'é(r)a ciamàu in inzegnê da [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]]. I tèmpi de dòppu i sun caraterisài da ina relativa stabilitè. Du [[1834]] a l'è a realisasiùn du semite(r)iu, da vixìn aa ma(r)ìna, viste e cunseguènse de l'edìttu de Saint Cloud e che u nu gh'é(r)a ciü pòstu inte gêxe.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.82}}</ref> U semite(r)iu de Vaìn u vegne prugetàu da l'inzegnê Paolo Duce, inaugu(r)àu de quel'ànnu. A strutü(r)a a nu l'ave(r)à de furtüna, scicumme ch'a vegne indagâ pe' purtà e spüssie di morti inta zôna a l'ingì(r)u, tüttavia u veni(r)à ancù duve(r)àu pe' quarche tèmpu, armenu fin a quande u nu vegne avèrtu [[Semite(r)iu munümentâle (Arbenga)|quellu de Leca]], aa fìn du seculu. A partì dau [[1840]] cumènsan a êsse fabrichèi de növe cà, mèntre aturnu au [[1880]] ciü votte a Sènta a se porta via i argini, giüstèi de dòppu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, pp.86-91}}</ref> Du [[1894]] a vegne istituìa a Caserma Garibaldi dau veggiu ciòstru de San Bernardìn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=64|capìtolo=Lo sviluppo del quartiere Vadino}}</ref> Passàu a Prìmma Guèra Mundiâle, l'edifissiu u vegne duve(r)àu cumme prixùn du mandamèntu. Du [[1926]], cu'a supresciùn di mandamènti, l'edifissiu u recampa i prixuné(r)i ascì de [[Andôa|Andö(r)a]] e d'[[Arasce|A(r)àsce]]. Du [[1927]] i cumènsan i travai da Caserma Piave, pöi duve(r)â ascì inta Segunda guèra. In particulâre a Ciâna a l'è stèta bumbardâ ai 12 d'avrì du [[1944]], cun trei mòrti registrèi, pe' via de bumbe sgancièi in sciu punte da feruvìa, in sce due Caserme e a l'Ava(r)ènna.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga dal fascismo alla Repubblica 1923 - 1970|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/494/c/13/albenga-dal-fascismo-alla-repubblica.-1923-1970.html|ànno=2013|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=122}}</ref> Passàu u cunflittu, a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]]-[[Anni 1960|'60]] u gh'è stètu in grande svilüppu edilissiu, ch'u l'ha purtàu a ti(r)à sciü di növi fabbrichèi e au rivà de növe gènte, scicumme ch'u gh'é(r)a besögnu de travaju inte stüffe (e avanti de ste chi, pe'a Caserma), cun pöi u cangiu türisticu de l'ecunumia du pòstu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea. p.111}}</ref> == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn|left]] * '''Gêxa de San Benardìn de Siêna''', a l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê au de là d[[a Sènta]]. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zòna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''Vìa Julia Augusta''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunventu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispèttu aa ciànta u(r)iginà(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]], a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttüàu cumme caserma militàre sutta ai Sabàudi, vegne in parte recupe(r)àu a destinasiùn religiùsa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle di Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardin au Munte|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu_da_Madònna_de_Fatima_(Vaìn,_Arbenga)-Faciâ_04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stîle goticu. U purtâle u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> === Architetü(r)e militâri === * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu du cunventu de San Benardìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunventu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' 300 surdàtti inte tüttu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'età contemporanea, p.98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave nu gua(r)i daa distànte a l'ha purtàu au lentu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina mànega de surdàtti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasina de cumandu Immaggine:Albenga, rifugio antiaereo (cropped).jpg|L'imbuccu du redossu dai bumbardamènti, Via San Calocciu Immaggine:Albenga Vadino bunker (cropped).jpg|Furtìn ch'u resta daa riunda de Via Piave </gallery> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbertu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrèi. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma ch'a puésse uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a vegnì chi u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasîna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispèttu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i èrchi semireundi a surmuntâli.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> * '''Furtìn da segunda guèra mundiâle''', du [[1940]], cun l'intrâ in guèra de l'Itàlia, u gh'è stètu besögnu de custruì di redossi pe'a pupulasiùn in câxu de bumbardamènti. Fra i pa(r)eggi ch'u l'è stètu imbastìu, dui i se trövan a Vaìn e ün inta Do(r)ia, che pe(r)ò u nu l'è stètu finìu. I se cunservan i dui imbucchi, ün da Vìa San Calòcciu, l'âtru in Vìa Rafaèllu. Du '43 a l'è invece a furtificasiùn du trattu de mâ fra Arbenga e A(r)àsce, d'ataccu aa feruvìa. Vegnen ti(r)èi sciü de mü(r)aje cuntru i sbarchi, âte 2 mêtri inte tüttu, cun pustasiùi pe' l'artije(r)ìa, in ciü u gh'é(r)a u diviêtu de razunze l'a(r)ena, isu(r)â, metendughe du reticulâtu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga dal fascismo alla Repubblica 1923 - 1970|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/494/c/13/albenga-dal-fascismo-alla-repubblica.-1923-1970.html|ànno=2013|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=106}}</ref> === Vìlle sto(r)iche === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' Immaggine:Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia </gallery> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)asce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa restagno, 1993|III. Il paesaggio urbano e le arti, p.155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çittæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivéi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u gròssu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padijùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensciunâ pe'a prìmma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligâ ai fundi agriculi a l'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du [[XX secolo|Növesèntu]]. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertüa a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi i l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Âtre architetü(r)e === * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === Intu quartê u gh'è in cumplessu de scö(r)e ch'u cröve daa matèrna ae elementàri, a primma a se tröva au de sutta de l'Istitüu Cumprenscìvu Arbenga 2<ref>{{Çitta web|url=https://www.icalbengasecondo.edu.it/luogo/sede-san-clemente/|tìtolo=Infanzia Albenga San Clemente|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref>, cunusciüa ascì cumme "asìlu de San Clemènte" e istituìu a partì dau [[1981]]-[[1982]].<ref name=":2">{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.114}}</ref> E elementàri, de cuntru, e sun sutta a l'Arbenga 1, uspitè in San Benardìn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.icalbenga1.edu.it/luoghi?id=29|tìtolo=Scuola Primaria Vadino|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> A partì dau [[1990]] u l'è stètu trasfe(r)ìu in Arbenga l'Istitüu agra(r)iu "Domenico Aicardi", che avanti de stu mumèntu u se truvava a Sanremmu<ref name=":2" />: scituàu ascì stu lì inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria, parte dau [[2000]], de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> == Ecunumia == Cumme pe'u restu da Ciâna, l'ecunumia a se basa in sce l'agricultü(r)a, zà in antigu a l'é(r)a curtivâ a càneva, asèmme ae vìgne e ai u(r)ìvi in sce artü(r)e. Du rèstu u se sa ascì che inte l'Öttusèntu l'a(r)éna de Vaìn a l'é(r)a cunusciüa pe' l'estrasiùn de l'a(r)éna, ch'a serviva pe'i campi de spà(r)eghi. Fra l'âtru du [[1886]] a l'è ina delibe(r)a ch'a l'impune de duve(r)ala numma che pe' Arbenga, de moddu ch'u nu se vegnisse a creà cuncurènsa cu'e sitè a l'ingi(r)u. Dapöi, l'a(r)éna ch'a ghe rèsta a vegne messa sutta tutêla da parte du Cumün, interessàu aa custrusiùn d'in stabilimèntu e de 'na stasiùn invernâle.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea. p.98}}</ref> Inti àgni a vegnì u se punta sèmpre de ciü au türismu, cu' in'espansciùn de ativitè de stu genere. == Feste e fe(r)e == * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Festa du Santìscimu numme de Ma(r)ìa, a se tegne ai 12 de setèmbre, cu'a messa au santuà(r)iu da Madònna de Fatima dìta dau preve de San Benardìn e a prucesciùn versu vìa San Calòcciu e u Munte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/09/albenga-a-vadino-la-festa-del-nome-di-maria/|tìtolo=Albenga, a Vadino la Festa del Nome di Maria|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> * Castagnata, au cumènsu d'utubre, inti mèximi spàssi duve(r)èi pe' A Vaìn pe' mangià bèn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/castagnata-vain-pe-mangia-ben-vadino/|tìtolo=Castagnata “A Vain Pe’ mangia’ Bèn” a Vadino|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> == Sport == * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn du Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ogni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 posti inte tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == Vaìn u vegne traversàu zà daa prìmma mitè du [[XIX secolo|seculu XIX]] daa cuscì dìta ''Littoranea'', vusciüa dai fransesi e finìa dai Savoia, sfartâ de dòppu e cunessa aa gale(r)ìa sutta u Munte, invêce che daa centrâle du lète. Zà du [[1934]] a vìa ciü gròssa du quartê a pìa u numme de Via Piave, da intènde cumme ''Via alla Piave'', in unû aa Caserma, ch'a se tröva propiu lì da vixìn''.'' De quell'ànnu vegnen ascì finansièi i travai pe'a sò lüminasiùn e scistemasiùn.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.91}}</ref> Daa fin da guèra u s'è cumensàu a sentì u besögnu de scistemà a viabilitè sitadìna, l'è pe' stu fètu chi che sutta a l'aministrasiùn Viveri, di ànni '60, ch'u l'ha vistu a lüxe doppu pa(r)egge discusciùi a ''Variante Aurelia'' fra [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Vaìn, ch'a scansa u sèntru da sitè e a passa sutta u Munte pe' mezzu da gale(r)ìa de San Martìn, che au sbuccu in diresiùn [[Arasce|A(r)àsce]] a se ghe cunette a veggia traccia. Inte tüttu u gh'è trê sciurtìe, l'ürtima daa Mi(r)ànda, ch'a permette a cunesciùn cu'a parte da sitè a punènte da Sènta, ciü [[Lüxignan|Lüxignàn]] e [[San Fé (Arbenga)|San Fê]]. Da Vaìn a se de(r)amma dunca a [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a munta versu e due frasiùi arbenganesi e a cuntinua in diresiùn de [[Villanöva]]. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Staricco, 2021|ISBN=88-88-39761-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=|capìtolo=|cid=Moscardini, 2011}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] 43ie3oxhqq773eouf29pxybf07iz9hn Munsu 0 32110 272985 272615 2026-08-09T12:47:25Z N.Longo 12052 à 272985 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Munsu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''Mons''</div> |Panorama = Mons aero.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du sèntru de Munsu</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = FRA |Stemma = Blason ville fr Mons (83).svg |Grado amministrativo = 5 |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Dipartimèntu]] |Divisione amm grado 2 = Va(r)u |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Arrondissement]] |Divisione amm grado 3 = Draguignan |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantùn]] |Divisione amm grado 4 = Fayence |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrick de Clarens |Data elezione = 2020 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = 76.63 |Note superficie = {{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Annexes, Annexe N°01: évolution entre POS et PLU'', p. 127}} |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 909 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-83080|tìtolo=Populations de référence 2022: Commune de Mons (83080)|outô=Insee|dæta=29 dixèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-07-26}} |Aggiornamento abitanti = 2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Callian]], [[Escragnolles]], [[Fayence]], [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Seillans]], [[Séranon]], [[Tourrettes]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = ''moussenqui'' <small>([[Dialettu figùn|figùn]])</small><br />''monsois'' <small>([[Lengua françéise|fr]])</small> |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map commune FR insee code 83080.png |Didascalia mappa = Mappa du cumün de Munsu |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Munsu''' (scrìtu ''Mounsou'' in [[Dialettu figùn|figùn]], dìtu ''Mons'' o ''Mouns'' {{IPA|[muns]}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ''Mons'' in [[Lengua françéise|fransese]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Fransa|fransese]] du [[Dipartiménto do Var|dipartimèntu du Va(r)u]], inta [[Pruvensa-Arpe-Custa Azüra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], ch'u cunta 909 abitanti (au [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, situàu inte l'âta [[valâ da Siagna]], in sciu versante de drìta. U paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estènde pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilòmetri quaddri, fìn a tucà a punta da [[Montagne de Lachens|muntagna de Lachens]] a 'na quòtta de 1.712 mêtri, a simma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]] e [[Séranon]], cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu. Ancù a punènte u gh'è [[Seillans]] e, chinandu versu meridiùn, u se ghe tröva [[Fayence]], [[Tourrettes]] e [[Caillan]], mèntre che a levante u cunfina cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]] e de [[Escragnolles]], ciü versu setentriùn.<gallery mode="packed" widths="150"> Immaggine:Siagnole 29.jpg|A Siagnole dau Mu(r)ìn de Munsu Immaggine:Mons Pt oulo 28.jpg|U valùn du Fil Immaggine:Montagne de lachens (31).JPG|A muntagna de Lachens Immaggine:Font Vallon Rouge 04.JPG|A funte du Vallon Rouge </gallery>U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, a ''[[Siagnole]]'', ch'a nasce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu ''du Fil'', l'âtru u l'è dìtu ''de Neissouns''<ref name=":12">{{Çitta web|url=http://paysdefayence.free.fr/eau/bassinversant/bassinversant.htm|tìtolo=Pays de Fayence: Les Sources de la Siagnole|outô=Vito Valenti|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. A ''sourça'' a resta propiu sutta a Munsu, a pôcu mênu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du [[Munte Carian|Carian]] (750&nbsp;m). L'ègua ch'a chìna dau ''Vallon du Fil'' a ne vegne dau versante du [[munte Malay]], cun de ramme ch'e campan l'ègua dau ''Lachens'', da l'&#8203;''Ubac de Bliauge'' e da ''Saint-Marcellin'' e a se incuntra cun quella du ''Neissouns'', ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedòtti, asemme a de âtre, versu [[Montauroux]]<ref name=":12" />. Levàu a ''Siagnole'' e [[Siagna|a Siagna]], Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di câxi i sun afluènti da primma<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fsierm.eaurmc.fr%2Fl-eau-pres-de-chez-vous%2Feau-mons-83080.php#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|tìtolo=L'eau dans la commune: MONS (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, cumme u ''Vallon Rouge'', ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè de ''Les Vignes'', e quellu de ''Roque Abellière'', tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. A chinà ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u ''Vallon des Amburs'', aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (''Le Moulin de Siagne''), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de [[Saint-Cézaire]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/carte|tìtolo=Géoportail - Republique français (Le Moulin de Siagne, 83440 Mons)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme ''Mons'' fina du [[1026]] e du [[1066]]. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla [[Léngoa latìnn-a|latìna]] {{Maioscolétto|mons}}, ch'a vö dì "munte"<ref>{{Çitta web|url=https://toponymes.fr/lieu/mons-7/|tìtolo=Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, o se nù dau plü(r)âle du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] ''mont'', e dunca intu sènsu de "munti"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernest Nègre|tìtolo=Toponymie générale de la France|url=https://books.google.com/books?id=jbpVLN1tRNoC&pg=PA1172|ànno=1991|editô=Librarie Droz|çitæ=Genève|léngoa=FR|p=1172|volùmme=Vul. II|ISBN=2-600-00133-6}}</ref>, da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu ''moussencou'', a va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu "Munsu", scrìtu ''Mounsou''. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', p. 98}}</ref>. === Preisto(r)ia === I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa preisto(r)ia, tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de Dolmen e âtre furme de sepultü(r)e, fra sti chi ün di ciü cunusciüi u l'è u Dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=309:dolmen-de-peygros-mons-var&catid=19&Itemid=114|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. U gh'è e pröve ch'u funsiunasse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i framenti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Comte Edmonde de Pas|ànno=1908|tìtolo=Sur la fouille du dolmen de Peygros à Mons (Var)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=5|nùmero=4|pp=171-173|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1908_num_5_4_11615}}</ref>, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du ramme, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resenti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu<ref name=":02" />. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u Dolmen de Riens e de la Colle<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308:dolmen-de-la-colle-mons-var&catid=19&highlight=WyJkb2xtZW4iLCJkZSIsImxhIiwiY29sbGUiXQ==&Itemid=101|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'etè du brunzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307:dolmen-de-riens-ou-de-saint-pierre-mons-var&catid=19&highlight=WyJkb2xtZW4iLCJtb25zIl0=&Itemid=101|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. === Etè antìga === [[File:Mons Jourdan 1.JPG|thumb|A canâ de Jourdan e a Rocca Tajâ|left]] A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedottu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de [[Fréjus]], l'antiga ''[[Forum Julii]]'', pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du [[50 a.C.]] incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiu<ref>avant prop. pg11</ref>. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta rocca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da ''Roche taillé''. Inte stu trètu a l'imprensipiu l'aquedottu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu chi u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua dunca, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au [[V secolo|seculu V]], cu'e primme invaxùi di barba(r)i. === Etè medievâle === Pe' Munsu paìse a prìmma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu [[1026]]-[[1066]] a numme ''Poncius Arbertus Vetus'', cuntegnüu intu ''Cartulaire'', dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste chi ascì ''Fulco de Mons''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=MM. Henri Moris, Edmond Blanc|tìtolo=Cartulaire de l'abbaye de Lérins publié sous les auspices du ministère de l'instruction publique|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9815542n/f127.image.r=Mons#|ànno=1883-1905|editô=Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|çitæ=Pariggi|léngoa=LA, FR|p=67|volùmme=Partie 1|capìtolo=LXIX. Donum Poncii Arberti}}</ref>. Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da "colonica ad Avasio" (Avaye), antigu castrum ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du [[813]]-[[814]], cunservàu a [[Marseggia|Marseja]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Michel Disdero|tìtolo=Le Polyptyque de Wadalde - Problèmes de Toponymie et de Topographie Provençales au IXe siècle|p=20|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16|url=https://www.academia.edu/83492054/Le_Polyptyque_de_Wadalde_Probl%C3%A8mes_de_Toponymie_et_de_Topographie_Proven%C3%A7ales_au_IXe_si%C3%A8cle}}</ref>. U castrum u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ia de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva propiu ai cunfìn cun stu paìse chi. Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du [[1025]], int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na se(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âtra dui o trei mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u [[1232]]-[[1244]]. Dandu amèntu a quantu scrìtu du [[1352]], u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni prìmma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du [[1315]]<ref name=":1" />. Munsu, assemme a [[Escragolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]] u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti figùi, gènte ligü(r)i migrèi daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] a partì dau [[XV secolo|seculu XV]] e fin au [[XVI secolo|seculu XVI]], scicumme che fra [[XIV secolo|Trexèntu]] e Quattrusèntu sta regiùn da Pruvènsa a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u [[1384]] e u [[1387]], cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau [[1389]]. A fa vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de prìmma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du [[1364]], mèntre de doppu, intu [[1391]] u vixìn ''castrum'' de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de [[Grasse]] e de [[Draguignan]] i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta. E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fa remuntâ aa crisi che de cuntru a se patìa inta rive(r)a, scicumme che [[Repùbrica de Zena|Zena]] a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe ligü(r)i intu [[1468]], cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu ascì de [[La Napoule]]. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du [[1260]]. U se sa che ste gènte i ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi, ma u se pènsa che cumme pe'i pòsti a l'in gìru, i ne vegnissen daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>. L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme ''Acte d'habitation,'' firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pàn, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au [[1487]]<ref name=":0" />. === Etè muderna === Cu'i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]] u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu [[1481]], aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au [[Regno de Fransa|Regnu de Fransa]], e cuscì fina Munsu. Intu [[1572]], quand'e inte tütta a Fransa l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de [[Carcés]], da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di ''Razats'', ch'i l'é(r)an prutestanti. Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in ànnu. De stu periudu u vegne impurtante u travaju spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a i l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva ascì numinà i mu(r)inèi privèi perché i i tegnisse, cumpìndu stu travaju in genere pe' quattru ànni<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Daniel Solakian|curatô=AA.VV.|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=1985-09-14|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|pp=9-12|capìtolo=Histoire des moulins de Mons}}</ref>. Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du [[1551]] da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme ''Moulins de fer'', ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'i se trövan au ''Pas de la Traille'', ch'e vegnen cedüe ascì ste lì. Du [[1580]] u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castéllu<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|outô=Pays de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2026-07-18}}</ref>. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu [[1604]] aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu<ref name=":0" />. A partì dai 15 de nuvèmbre du [[1590]] u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia [[Carlo Emanuele I de Savoia|Carlu Emanuele I]] u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai ''carcistes'' guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû [[Jean Louis de Nogaret de La Valette|La Vallette]]. Rivèi a [[Signes]] i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume|Saint-Maximin]], cegandu alu(r)a in sce Munsu<ref name=":3" />. Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu' ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a [[Aix-en-Provence|Aix]], dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de [[Vinon-sur-Verdon|Vinon]], intu dixèmbre du [[1591]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/article.php?laref=43|tìtolo=Rattachement à la France et le XVIème siècle - Archives départementales du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se presenta turna a pèste, cu' ina növa undâ du [[1629]], mèntre che u teramòttu da [[Valà da Vesübia|Vesübia]] du [[1644]] u vegne sentìu fina a [[Toulon|Tulùn]], pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.azurseisme.com/Vesubie-seisme-de-1644.html|tìtolo=Vésubie séisme de 1644|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> === Etè cuntempuranea === Avanti da Revulusiùn fransese, au mese de marsu du [[1789]] i vegnen cumpilèi i cuscì dìti ''[[Cahiers de doléances]]'' da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de [[Draguignan]] pe' cuntu da vuluntè de [[Loigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]]. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu inte quellu mumèntu a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de [[Grasse]].<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=1|vìxita=2025-09-17}}</ref> A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capélla di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A rife(r)ì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi. Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte i se truvassen inte 'na situasiùn meschina, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu chi u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fasili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=2|vìxita=2025-09-17}}</ref> U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a bona, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=5|vìxita=2025-09-17}}</ref> A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de [[Escragnolles]], ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=4|vìxita=2025-09-17}}</ref> L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du [[1792]], u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au [[cantùn de Fayence]], insémme a [[Seillans]] et [[Tourrettes]] ascì. A cangia dunque a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in tésta ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietèi e i diritti in sci gumbi.<ref name=":0" /> Intu mèntre da Segunda guèra mundiâle, cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau 1940 l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy.<ref>{{Çitta web|url=https://memoire-orale.var.fr/campagnes/detail_temoignage.php?article=138|tìtolo=Meunier aux moulins à farine et à huile de la Siagnole à Mons dans les années 50|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Munsu}} === Cugnummi ch'u gh'è de ciü === I cugnummi ch'u gh'è ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: ''Porre'', ''Pelassy'', ''Audibert'', ''Mireur'' e ''Rebuffel''<ref>{{Çitta web|url=https://www.filae.com/v4/genealogie/lastnames.mvc/LastnamesCommuneRank?communeId=80&departmentId=83&departmentName=Var&cityName=MONS|tìtolo=Top des noms pour la commune MONS – Var (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-10-01}}</ref>''.'' === Persune lighèi cun Munsu === * [[Jean Mellac]] ([[Toulouse|Tulusa]], [[1826]] - Munsu, [[1884]]): prève e misciuna(r)iu in [[Thailandia]]<ref>{{Çitta web|url=https://irfa.paris/missionnaire/0842-mellac-jean/|tìtolo=Jean MELLAC|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Théophile Jourdan]] (Munsu, [[1852]] - Munsu, [[1928]]): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in ''moussencou'', ''Sarva-terra''<ref>{{Çitta web|url=https://chris07photo.blogspot.com/2021/06/provence-mons-les-metiers-dantan.html|tìtolo=Provence: Mons, les métiers d'antan|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Jean Vadon]] ([[La Seyne-sur-Mer]], [[1904]] - [[Pariggi]], [[1970]]): entumulugista, de cà a Munsu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paul Griveaud|ànno=1971|méize=Lüggiu-Agustu|tìtolo=Jean Vadon: naturaliste de Madagascar|revìsta=Bulletin de Madagascar|nùmero=302-303|léngoa=FR|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_23-25/29930.pdf}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa [[diocexi de Fréjus-Toulon|diocexi de Fréjus-Tulùn]]. <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chap ND.JPG|A gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu Mons Chap Mairie 8.JPG|A capélla de San Bastiàn o di Gianchi Mons Egl Ste-Marie 01.jpg|A Madònna da Pietè Mons Chap St-Roch 2.jpg|A capélla de San Ròccu Mons Chap Riens.jpg|Capella de San Pe(r)u de Riens St-Marcellin Chap.jpg|Capella de San Marcelìn Mons Chap Ste-Roseline.JPG|Santa Ruselìna, intu castéllu de Beauregard Mons Chap San-peyre.jpg|San Pe(r)u de Beauregard </gallery> * [[Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Munsu)|Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu]] (''Saint-Pierre et Saint-Paul''): dìta ascì a gêxa da Sunta (''Notre-Dame de l'Assomption''), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|Millesèntu]], quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina [[Prebénda|prebènda]] du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du [[XIV secolo|Trexèntu]], a l'è stèta turna custruìa du [[1468]] dai [[figùi]] ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a [[Èrcu a tüttu sèstu|tüttu sèstu]]; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Inte l'abside de furma reunda u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du [[1680]] dedicàu aa ''Sunta'' e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi da gêxa. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina crûxe da prucesciùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi<ref>{{Çitta web|url=https://paroisses.frejustoulon.fr/paroisse/mons/#:~:text=L'%C3%A9glise%20de%20Mons%2C%20Saint,de%20la%20r%C3%A9gion%20de%20G%C3%AAnes.|tìtolo=Paroisse de Mons: Eglise Saint-Pierre et Saint-Paul|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081791|tìtolo=Eglise paroissiale Saint-Pierre et Saint-Paul|outô=Ministère de la Culture|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma in gaggia de fèru batüu, travaju du [[1835]] du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du [[Dipartimentu du Va(r)u|Va(r)u]]<ref>{{Çitta web|url=http://abegui.free.fr/campanile/?page=total|tìtolo=Inventaire des campaniles en France|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>: a ''Vénus'', "Vene(r)e", du [[1488]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000374|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, a ''Marie Anne Salveterre'', ''Sarvaterra'' in mussencu, du [[1501]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000375|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. e a ''Musane'' du [[1535]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000376|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Bastiàn (Munsu)|Capélla de San Bastiàn]] (''Saint-Sébastien'' o ''des Pénitents Blancs''): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da [[Pèsta néigra|pèste du 1349]] pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capélla a l'è du stèta ti(r)â sciü du [[1445]], vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capélla, fèta intu stile du [[Tàrdo-gòtico|tardu-gòticu]] e cuèrta da vorte a ventaju, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de [[San Bastiàn]] e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi inte sta capélla, scunsacrâ, u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du [[2023]] a l'è stèta duve(r)â in parte cumme municìpiu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://tuyo.fr/event/chapelle-263/details-patrimoine-231/chapelle-saint-sebastien-et-des-penitents-653311|tìtolo=Chapelle Saint-Sébastien et des Pénitents|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla da Madònna da Pietè (Munsu)|Capélla da Madònna da Pietè]] (''Notre-Dame de Pitié''): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di ''Basses Pérassèdes'', a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' [[Callian]]. Fabricâ de prubabile fra u [[1550]] e u [[1570]], a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina ''Depuxisiùn daa crûxe'' du [[1616]], travaju du [[François Mimault]] de [[Manierîximo|güstu manierista]], missu int'ina strutü(r)a de legnu du [[1666]], travaju du [[Joseph Jourdan]], dìtu u "''Galinette''". Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du [[1955]], mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du [[1989]]. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capélla lì e a gêxa du paìse<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170706155253/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-notre-dame-de-pitie|tìtolo=Chapelle Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Ròccu (Munsu)|Capélla de San Ròccu]] (''Saint-Roch''): dìta ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (''Saint-Laurent Saint-Roch''), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' [[Fayence]]. Fabricâ primma du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de qua(r)antena in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, dì de [[San Ròcco|San Ròccu]], u se ghe dixe ancù ina messa<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170710125740/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-saint-laurent-saint-roch|tìtolo=Chapelle Saint-Laurent Saint-Roch|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdignois.fr%2FMons-Roch-Laurent%2F|tìtolo=Mons, Var, Saint Roch ou/et saint Laurent|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Pe(r)u (Munsu)|Capélla de San Pe(r)u]] (''Sainte-Pierre'', dìta ascì ''San-Peyre''): a munte du paìse, a in'artessa de 814&nbsp;m in scu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i da distante d'in [[Dolmen des Riens|dolmen]] de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunsu]], in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a [[Sàn Pê|San Pe(r)u]]. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne, de zügnu, tütti i ànni<ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/chapelle-st-pierre-mons-fr-2920835/|tìtolo=Chapelle St Pierre|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Marcelìn (Munsu)|Capélla de San Marcelìn]] (''Saint Marcellin''): capélla inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]]. A l'è ina strutü(r)a antiga, du [[XIII secolo|Duxèntu]], rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu<ref>{{Çitta web|url=https://dignois.fr/Canjuers.pdf|tìtolo=Camp de Canjuers, Var|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de Santa Ruselìna (Munsu)|Capélla de Santa Ruselìna]] (''Sainte-Roseline''): a se tröva da vixìn au [[castellu de Beauregard|castéllu de Beauregard]], dund'a ne funsiunava da capélla privâ<ref>{{Çitta web|url=https://territographie.map.cnrs.fr/position/fichePosition2397.html|tìtolo=Chapelle Sainte-Roseline|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.annuaire-mairie.fr/edifice-religieux-mons-83.html|tìtolo=Les édifices religieux de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du [[1113]] drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha dunca lasciàu u titulu de paruchiâle aa gêxa fabricâ intu scitu de quella d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/histoire/|tìtolo=L'histoire de Mons|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. === Architetü(r)e sivìli === ;Rexidènse <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Chat Beauregard Mons.JPG|U castéllu de Beauregard Mons Chat St-Marcellin 2.jpg|E ruìne de San Marcelìn Mons Chat Bourrigaille.jpg|U castéllu de Bourrigaille Mons Chat Esclapon.jpg|Esclapon-bas o ''Les Ferrages d'Esclapon'' Mons Chat Lubi.JPG|La Lubi Mons Chateau ville.JPG|U castéllu Vidal, d'ancöi u municìpiu </gallery> * [[Castellu de Beauregard (Munsu)|Castéllu de Beauregard]]: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da ''[[Siagnole]]'', dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du [[1470]] daa famìa di [[De Villeneuve (famìa pruvensâle)|de Villeneuve]], ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'[[Antoine de Villeneuve]], scignû de Munsu e de [[Trans-en-Provence|Trans]], cu'i travai ch'i sun pe(r)ò finìi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cu'u primmu discendènte a stâghe, u [[Charles de Villeneuve]], ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900&nbsp;m<sup>2</sup>. A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] segundu u güstu italiàn e daa cianta a crûxe de Malta<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-beauregard.html|tìtolo=Château de Beauregard à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], d'ancöi in ruìna<ref name="Châteaux Var">{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateau-forteresse-manoir-paca-chateaux-var.html|tìtolo=Châteaux Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfina i trèi cumüi de Munsu, [[Fayence]] e [[Seillans]], u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in ''castrum'' da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dìtu turna de Bourrigaille<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001296|tìtolo=Bourg castral de Bourigaille (?)|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du [[Pierre André de Suffren]], cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du [[Luigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]] che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-bourrigaille.html|tìtolo=Château de Bourrigaille à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du [[Munte Lachens]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]]. Cunusciüa ascì cumme <bdi>''Les Ferrages d'Esclapon''</bdi><bdi>, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.</bdi> * Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du ''Fil''. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />. * Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme castéllu du cumün, u se tröva in scia punte de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da in megu de [[Toulon|Tulùn]] ch'u l'axeva cumisiunâ, dau [[2023]] a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugètti e de travai<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/la-mairie-de-mons-dans-les-murs-du-chateau-vidal-876612#|tìtolo=La mairie de Mons s'installe dans les murs du château Vidal|dæta=3 utùbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. ;Âtru <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Roche Taillee2.jpg|L'acquedòttu rumàn aa Ròcca Tajâ Mons Aqueduc Riens 1.JPG|E ruìne du bêu de Riens Mons Fontaine basse.JPG|A ''plus louancho fouan'' Mons moulins huile ext.jpg|U cumplessu di Mu(r)ìn de Munsu Mons Lavoir St-Jean0.jpg|U lavaû de Saint-Jean-de-Barrosse Mons Pont 1655-1856 15.JPG|U punte a duggia campâ in scia ''Siagnole'' </gallery> * [[Acquedòttu Munsu-Fréjus|Acquedòttu rumàn de Fréjus]]: fabricàu du [[II secolo|II seculu]], u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de ''[[Forum Julii]]'', d'ancöi [[Fréjus]], lungu tòstu 42&nbsp;km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da ''[[Siagnole]]'' che, asemme a quella da ''[[Foux (turènte)|Foux]]'' a [[Montauroux]], a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dìta "Ròcca Tajâ" (''Roche-Taillée''), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20&nbsp;m<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/aqueduc-romain-4653417|tìtolo=Aqueduc Romain|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü [[Bêu|b]]<nowiki/>èi ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du [[Castellu de Beauregard (Munsu)|castéllu de Beauregard]] e da cascìna de La Lubi. Du [[1894]], cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì dìtu ''canal Jourdan''. * Funtâna "''la plus louancho fouan''": a "funtâna ciü luntâna" a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du [[1780]]. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du [[1790]]<ref name="Fontaines et lavoirs">{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/profiter-sur-place/musees-et-patrimoine/fontaines-et-lavoirs/|tìtolo=Fontaines et lavoirs|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu. * Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Fontaines et lavoirs" />, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di ''Ferrages'', di ''Gombauds'', de ''Saint-Jean-de-Barrosse'', de ''Valbouissole'', du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de ''Villard''. * I [[Mu(r)in da Siagnole|Mu(r)in da ''Siagnole'']]: cumplessu de Mu(r)ìn in scia ''[[Siagnole]]'', inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega<ref>{{Çitta web|url=https://www.moulinsdefrance.org/fiches-moulins/moulin-de-la-siagnole-mons/|tìtolo=Moulin de la Siagnole, Mons|outô=Fédération française des associations de sauvegarde des moulins|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://moulinsdefrance.free.fr/pages/3tr10n83t6.htm|tìtolo=Var - Les Moulins communaux de Mons, sur la Siagnole|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia ''Siagnole'', ae vivagne du ''Neissoun'', u se pò regurdâ u punte "de Munsu" in scia [[Siagna]], lungu a vìa veggia pe' [[Saint-Cézaire-sur-Siagne|Saint-Cézaire]], u punte a duggia campâ (du [[1655]] e du [[1856]]) ch'u traversa a ''Siagnole'' ai Mu(r)ìn e i punti de ''l'Oulo'' e de ''Mabille'' in sciu riàn du ''Fil''. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chateau.JPG|E mü(r)aje du castéllu de Munsu Mons Villevieille Avaye.jpg|Ruìne du paìse furtificàu de Avaye </gallery> * [[Castellu de Munsu|Castéllu de Munsu]]: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè versu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du [[XII secolo|Millesèntu]] p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du [[1580]] e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/circuit-patrimoine-de-mons-5896646|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * [[Avaye|''Castrum'' d'Avaye]]: mensunàu cumme u ''castrum de Avasia/Avasio'' fina de l'[[813]]-[[814]], u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du [[1315]]-[[1316]], pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du [[1352]]-[[1353]]. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du [[1405]] u [[Diocexi de Fréjus|vescu de Fréjus]] u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U ''castrum'' u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660&nbsp;m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001183|tìtolo=Bourg castral d'Avaye|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]], e se trövan e ruìne du ''castrum'' d'[[Esclapon]], in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20078300158|tìtolo=Bourg castral: castrum d'Esclapon|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u ''Château de l'Enfer'', in sci cunfìn cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]]. === Sciti archeulogichi === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons dolm riens 57.jpg|''Dolmen de Riens'' Mons dolm avaye 20.jpg|''Dolmen de l'Avaye'' Mons dolm brainee 07.jpg|''Dolmen de la Brainée'' Mons dolmen colle 01.jpg|''Dolmen de la Colle'' Mons Peygros.JPG|''Dolmen de Peygros'' Mons dolm collets 03.jpg|''Dolmen du Colleton'' Mons dolm st-marcellin 053.jpg|''Dolmen de Saint-Marcellin'' Mons Tholos Pounches 2963.JPG|''Tholos des Pounches'' </gallery> * ''[[Dolmen de Riens]]'': dìtu ascì de ''Saint-Pierre'', u l'è in ''[[dolmen]]'' de l'[[Etæ do ràmmo|Etè du Rammu]]/[[Coltûa canpanifórme|campanifurme]], cu'i sègni d'ina növa ucupasiùn ascì aa fìn de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunsu]], ch'u se tröva a 1&nbsp;km a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i da distante daa capélla de San Pe(r)u e da regiùn de ''Riens'' ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du [[1910]] e du [[1972]], u se cumpune d'ina ''cella'' delimitâ, in scia tésta, da ina gran prìa, da maxê e lastre versu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utùbre 2024|léngoa=FR}}</ref>. Dau [[1988]] u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti sto(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 43. Dolmen de Riens ou de St-Pierre'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 3: Diagnostic territorial et évaluation des besoins, Section 3: Diagnostic du patrimoine et de l'habitat'', p. 66}}</ref>. * ''[[Dolmen de l'Avaye]]'': u se tröva intu campu de tì(r)u de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20&nbsp;m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5&nbsp;m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 44. Dolmen de l'Avaye'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=305|tìtolo=Dolmen de l'Avaye (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Brainée]]'': inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun [[Escragnolles]], u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de [[carcâ]], cun quella de tésta ch'a mesü(r)a 2,50&nbsp;m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 45. Dolmen de la Brainée'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=306|tìtolo=Dolmen de la Brainée (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Colle]]'': inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60&nbsp;m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11&nbsp;m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 41. Dolmen de la Colle'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Peygros]]'': u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i da distante dai cunfìn cun [[Fayence]]. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80&nbsp;m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da ina ciappa missa in tèra<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 40. Dolmen de Peygros ou de Bourrigaille'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Peygros (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen du Colleton]]'': o ''des Collets'', u l'è in ''dolmen'' du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10&nbsp;m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte de ciappe de tésta, in maxê de ciappe versu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa prima Etè du Rammu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=311|tìtolo=Dolmen du Colleton (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Saint-Marcellin]]'': inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5&nbsp;m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70&nbsp;m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu versu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 42. Dolmen de Saint-Marcellin'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=312|tìtolo=Dolmen de Saint Marcellin (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Tholos des Pounches]]'': trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du [[1910]], cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu [[Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvensa|Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa]] de [[Grasse]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=313|tìtolo=Tumulus ou tholos des Pounches (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri ''dolmen'' che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u ''dolmen de Bourigaille''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=310|tìtolo=Dolmen de Bourigaille (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. e quelli ''des Gauds'' e ''de la Gray''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=155|tìtolo=Mégalithes (dolmens, tombes en blocs, tumulus, menhirs...) des Alpes-Maritimes et du Var|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=17 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de ''Roubiès'', a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia. === Natü(r)a === * [[Gu(r)e da Siagna]] (''Gorges de la Siagne''): area prutètta ch'a cröve ina regiùn 42,96&nbsp;chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da [[Siagna]], fra i cumüi de Munsu, [[Escragnolles]], [[Saint-Vallier-de-Thiey]] [[Tourettes]], [[Callian]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Montauroux]], [[Le Tignet]], [[Tanneron]], [[Peymeinade]] e [[Auribeau-sur-Siagne]]. Ricunusciüa ascì inta réa de [[Natura 2000]], a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e [[Rattopennugo|rattasu(r)e]] ''[[Miniopterus schreibersii]]'' e ''[[Myotis capaccinii]]'', u gambe(r)u de sciümme ''[[Austropotamobius pallipes]]'', a biscia scrossu(r)a ''[[Testudo hermanni]]'', a ''[[Vipera ursinii]]'' e u ''[[Speleomantes strinatii]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.natura2000.fr/site-natura/gorges-siagne|tìtolo=Gorges de la Siagne|outô=Centre de ressources Natura 2000|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/sdf/#/sdf?site=FR9301574&release=55|tìtolo=Gorges de la Siagne (FR9301574 - SCI)|outô=Natura 2000 - standard data form|léngoa=EN}}</ref>. == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a ''Médiathèque de Mons'', ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn<ref>{{Çitta web|url=https://fetedulivreduvar.fr/it/edition-20234/mediatheques|tìtolo=Médiathèques partenaires|outô=Fête du Livre du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. ;Scö(r)e A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.pagesjaunes.fr/pros/12240152|tìtolo=Ecole primaire Maxime Pelacy|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Ste lì, dau [[2023]] e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), "Zelle", mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/l-ecole-communale-de-mons-porte-desormais-un-nom-886445|tìtolo=L'école communale de Mons porte désormais un nom|dæta=19 nuvèmbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. === Dialettu ''moussencou'' === {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 111-112}}</ref>. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a [[Lengoa ligure|sò lengua]]. U parlà de Munsu, u ''moussencou'', fra tütte e va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in ''moussencou'' i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. === Müsei === * Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/patrimoine-culturel/musee-la-maison-monsoise/|tìtolo=Musée La Maison Monsoise|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. * Éco-Musée "Lou Fournas": u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du [[1468]] da l'[[Antoine de Villeneuve]] aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guèra Mundiâle]], u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.petitfute.com/v33481-mons-83440/c1173-visites-points-d-interet/c958-musee/1638671-eco-musee-lou-fournas.html|tìtolo=Éco-Musée Lou Fournas|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. == Ecunumìa == [[Immaggine:Graissier Portaz.jpg|miniatura|A strutü(r)a pe'u [[canissu]] da fighe, dìtu a Munsu u ''graïssier'']] {{Çitaçión|E gènte de Munsu e sun di gran travajanti e di gran risparmiatùi. E sun, e m'incallu a dì, i cinesi da Pruvensa; e nu lascian mancu in càntu de tèra sènsa curtivâlu, ascì s'u pò tegnì numma che ina brancâ de semènsa.|Étienne Garcin, ''Dictionnaire [...] de la Provence ancienne et moderne'', 1835<ref name="Garcin" />|Les gens de Mons son fort laborieux et fort économes. Ce sont, j'ose dire, les Chinois de la Provence; car ils ne laissent pas le moindre coin de terre végétale sans le cultiver, dût-il ne contenir qu'une demi-poignée de semence.|lingua=FR}} L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e, intu detaju, dau [[1835]] u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i ''moussenqui'' ch'i sun dìti i "cinesi de Pruvènsa" pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a [[gran]]. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive<ref name="Garcin">{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|pp=216-217|volùmme=Vul. II}}</ref>. Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e ''Saleïre'', u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e ''Araban'', spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e ''Rabeillo.'' Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e ''Roussette'', e ''Fourachèle, e'' ''Cornalière'' e e ''Négret'' (o ''Roubeyrol'').<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|curatô=|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|p=33|capìtolo=Arboriculture. Fiches techniques}}</ref> == Fèste e fe(r)e == Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de [[Santa Mascima de Callian]], [[Sant'Agâ]], au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/oui-la-fete-patronale-de-notre-dame-aura-bien-lieu--997859|tìtolo=Oui, la fête patronale de Notre-Dame aura bien lieu à Mons|dæta=12 agustu 2025|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Du [[1835]], a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|p=220|volùmme=Vul. II}}</ref>. == Sport == Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du ''Miron'', in riàn ch'u se caccia int[[a Siagna]] a levante du paìse, u l'è praticàu u ''[[canyoning]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.descente-canyon.com/canyoning/canyon/2645/Miron.html|tìtolo=Vallon de Miron, Mons (Var)|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273&nbsp;m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15&nbsp;m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a [[rampinâ spurtìva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.alentoor.fr/mons-83/sport|tìtolo=Où faire du sport en Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scindichi de Munsu === [[Immaggine:Mons_Chateau_ville.JPG|miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1789|1791|Jean-Honoré Augier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1791|Claude Sardou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1792|Marcellin Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1792|1795|Honoré Morlan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1795|1797|Jean Pierre Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1797|1798|Pierre Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1798|1799|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1799|1800|Jacques Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1800|1810|André Antoine Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1810|1815|Jean-Baptiste De Villeneuve-Beauregard||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1815|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1820|Pierre Pélacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1820|1821|Ignace Jacques Alexandre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1821|1826|Jean-Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1826|1831|Raymond Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1831|1838|Marcellin Jean André Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1838|1846|Pierre-Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1846|1848|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1848|1849|Joseph Pierre Gras||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1849|1851|Jean-Honoré Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1851|1860|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1860|1866|Antoine Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1871|Jean-Antoine Paul||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1871|1878|Joseph Jean André Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1878|1884|Alban Antoine Mireur||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1884|1896|Louis Pierre Pélissier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1896|1904|Auguste Antoine Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1904|1908|Pierre Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1910|Joseph Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1910|1928|Théophile Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1928|1929|Joseph Carlevan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1929|1936|Pierre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1936|1944|Raymond Jourdan-Barry||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1948|Louis Pélassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1953|Charles Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1953|1971|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1971|1977|Ernest Audibert||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1977|1983|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1983|2001|Alfred Rolland||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2001|2008|Roger Pelassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2008|2020|Eliane Feraud||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2020|''in càrega''|Patrick De Clarens||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelaggi === U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugèttu nasiunâle dìtu "''Villages Roumains''", u l'ha adutàu u vilaggiu de [[Gurbeşti]], in [[Romania|Rumanìa]]. De ciü, dau 24 de zügnu du [[2001]], u l'è vegnüu u "pei(r)ìn" du rimurchiatû da còsta ''Buffle'' da [[Marine Nationale (Fransa)|Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20161117073657/https://mairie-mons83.fr/parrainage-du-buffle/|tìtolo=Parrainage du Buffle|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa [[Capélla da San Pe(r)u (Munsu)|capélla da San Pe(r)u]], e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de [[Saint-Raphaël (Var)|Saint-Raphaël]], cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de [[Fréjus]] che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210416223326/http://www.villes-marraines.org/portail-villes.html?search=liste_des_derniers_posts_ville_specifique&task=search&id_ville=536|tìtolo=Mons (Var)|outô=Association de Ville Marraines des Forces Armées|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina se(r)ie de ''[[Route départementale (Fransa)|Routes départementales]]''. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme ''[[Route nationale 563]]'', ch'a lìga [[Fayence]] cun [[Séranon]] passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a ''Route de Fayence'' dau paìse veggiu versu meridiùn e cumme ''Route de Castellane'' versu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a [[Route nationale 563|RN 85]], dìta a ''Route Napoleón'' ascì<ref name=":2">{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 1: Introduction, Section 2: Preséntation géographique'', p. 5}}</ref>. Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da ''[[Siagnole]]'' pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de ''Bourigaille'', cu'u cumün de [[Callian]], dìta a ''Route de Callian'' a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a ''Route de Beauregard'' a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de ''Le Bardandel'' a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de ''Route de Saint-Cézaire''. U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de [[Mougins]], u nüme(r)u 42 in sce l'''[[Autoroute A8 (Fransa)|Autoroute A8]]'', ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu<ref name=":2" />. === Traspòrtu pübbricu === A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn [[Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], a [[Zou !]], da quande a l'ha piàu u pòstu da veggia réa du [[dipartimèntu du Va(r)u]], a [[Varlib]]. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne803_CALLIAN_FAYENCE_MONS-ac-01092025.pdf|tìtolo=803 Transport à la demande Callian → Fayence → Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8333-MONS_FAYENCE_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8333 Mons → College de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref> e a 8334<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8334-MONS_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8334 Mons → Ecoles maternelle et primaire de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Odile Roudil|outô2=Georges Bérard|tìtolo=Les sépultures mégalithiques du Var|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k33358540/f9.item.texteImage|ànno=1981|editô=Centre National de la Recherce Scientifique|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|cid=Roudil & Bérard, 1981|ISBN=2-222-02921-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/wp-content/uploads/2018/07/MONS-PLU-01-RP-avril-2011.pdf|tìtolo=Plan Locale d'Urbanisme (PLU): Rapport de présentation|outô=Commune de Mons|léngoa=FR|cid=PLU: Rapport de présentation}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] cj4cyuy8h3buqzrfiridbhjmibyx135 Càmoa di dénti 0 33079 272992 272949 2026-08-09T17:29:40Z Michæ.152 13747 (Prògnoxi) 272992 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} A '''càmoa di dénti''' ò '''càrie''' (da-o latìn caries "coroxón, marsùmme") a l'é 'na [[moutîa]] de degeneraçión di tesciûi dûi do [[dénte]] (smâto, dentìnn-a, ciuménto) caxonâ da-i [[Bacteria|batérri]], ch'a coménsa da-a superfìçie de l'òrgano e a va avànti into profóndo, scìn a tocâ a pórpa do dénte co-ìn proçèsso d’[[insciamaçión]]. A provocâla l'é i comùn microrganîximi che s’atrêuvan inta [[bócca]], sorviatùtto quélli atacæ a-o dénte in fórma de ciàstra batérica, che se no vêgnan tegnûi sótta contròllo co-e comùn pràtiche de [[Igiene orale|netîxe da bócca]], ò into câxo de 'na magàgna de [[Scistêma immunitâio|deféize inmunitâie]], ariêscian a desfâ a matrîxe minerâle e òrgànica do dénte, cosci da prodûe de lexioìn crêuze. [[File:Dental Caries Cavity 2.JPG|thumb|Dénte guastòu da 'na càrie|centro]] O scìntomo prinçipâ o l'é o dô, ch'o se prezénta quànde o proçèsso o l’é chinòu zu scìn a tocâ a dentìnn-a e-o tesciûo da pórpa. O trataménto o conscìste into lêva de mêzo o tesciûo infètto e cangiâlo co-ìn materiâle da restourâ bioconpatìbile ('na vòtta se dêuviâva sorviatùtto l'[[Amalgama dentaria|amàlgama d'argénto]], ancheu se preferìsce e rêxine conpòxite). Inti câxi dónde a pórpa a l'é stæta interesâ, tùtto o tesciûo o vêgne levòu e o vêgne cangiòu co-ìn materiâle endodòntico. == Difuxón == [[File:Dental caries world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|upright=1.3|alt=Color coded map displaying caries experience throughout the world.|Atéiza de vìtta corezûa pe dizabilitæ (DALY) pi-â càrie ògni 100.000 abitànti do 2004: {{legend|#b3b3b3|No data}} {{legend|#ffff65|<50}} {{legend|#fff200|50–60}} {{legend|#ffdc00|60–70}} {{legend|#ffc600|70–80}} {{legend|#ffb000|80–90}} {{legend|#ff9a00|90–100}} {{legend|#ff8400|100–115}} {{legend|#ff6e00|115–130}} {{legend|#ff5800|130–138}} {{legend|#ff4200|138–140}} {{legend|#ff2c00|140–142}} {{legend|#cb0000|>142}} ]] Into móndo 3,6 miliàrdi de persónn-e gh'àn de càrie inti dénti permanénti, in càngio, inti dénti da læte, sta condiçión a corpìsce 620 mioìn de figeu, ö sæ o 9% da popolaçión. A moutîa a l'é ciù comùn inti pàixi de l'[[América Latìnn-a]], do [[Levànte|Vixìn Levànte]], de l’[[Asia|Àxia]] meridionâle e a l'é mêno prevalénte in [[Cinn-a|Cìnn-a]]. Segóndo ‘n rappòrto pubricòu da l’öfìçio ouropêo de l’[[Òrganizaçión Mondiâle da Sanitæ]], l’[[Italia|Itàlia]] a se pónn-e inta média ouropêa pi-â salûte da bócca e inta penîzoa o 29,6% da popolaçión a sofriéiva de càrie di dénti permanénti (o 36,1% di figeu inti dénti da læte)<ref>World Health Organization: [https://cdn.who.int/media/docs/default-source/country-profiles/oral-health/oral-health-ita-2022-country-profile.pdf Oral Health Country Profile]</ref>. A Soçietæ Italiànn-a de Odontoiatrîa Infantîle (SIOI) a l'à reportòu che gh'é de diferénse scignificatîve de sti problêmi inte vàrie zöne giogràfiche de l'Itàlia<ref>National Library of Medicine: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32973175/ Caries severity and socioeconomic inequalities in a nationwide setting: data from the Italian National pathfinder in 12-years children]</ref>. Defæti, o nùmeo de dénti camoæ o pâ êse ligòu a-o contèsto soçioeconòmico di figeu: a SIOI a l'à mìsso in lûxe cómme into Meridión gh'é ‘na prevalénsa ciù èrta de càrie da dentìnn-a e ‘na minô prevalènsa de dénti tapæ. === Fatoî de réizego e prevençión === I fatoî de réizego conpréndan e condiçioìn che caxónn-an 'na mancànsa de saîva, cómme o [[Diabete Mellìo|diabête]], a scìndrome de Sjögren e l'ûzo de dotræ mêxìnn-e (antistamìnichi e antideprescîvi). E càmoe di dénti són ligæ ascì a-a povertæ, a-a scàrsa [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a l'aretiâse de zenzîe. A càrie a se prezénta ciù de spésso inte persónn-e de fàsce ciù bàsse da scâ soçioeconòmica rispètto a-e fàsce ciù èrte, in caxón da mancànsa d'istruçión in sciâ cûa di dénti e da dificoltæ a riçéive de cûe profescionæ, che pêuan êse bén bén câe. A prevençión de càmoe di dénti a conprénde 'na regolâre netîxe di dénti, ‘na diêta pövia de sùcai e l'ûzo de prodûti che contêgnan do [[Fluö|flöro]]. S'arecomànda de spasâ i dénti a-o mànco dôe vòtte a-o dì e de pasâ o fî interdentàle tra-i dénti ‘na vòtta a-o dì. O flöro o peu êse asónto da l'ægoa, da-o sâ, da-o dentifrìccio e da âtre vivàgne. == Caxoìn == [[File:Dental caries etiology diagram.png|thumb|Reprezentaçión a diagràmma da teorîa açidogénica in scê caxoìn da càmoa di dénti. Quàttro fatoî, ö sæ ‘n seu de sùcai adatòu (1), i microrganîximi inta ciàstra batérica (2), ‘na fàccia do dénte despòsta (3) e-o ténpo (4) dêvan êse prezénti insémme pe caxonâ a càrie. A saîva (6) e-o flöro (7) són di fatoî modificànti.]] E càmoe di dénti són caxonæ da quàttro fatoî prinçipæ, ö sæ a prezénsa de ‘n seu de sùcai, i [[Bacteria|batérri]] ligæ a-e càrie, ‘na fàccia do dénte dispòsta e-o ténpo. Defæti o mangiâ o s'atàcca a-o dénte e, co-a [[fermentaçión]], i batérri che constitoìscian a ciàstra batérica coménsan a prodûe di àçidi. A ògni mòddo, sti quàttro fatoî no són de lóngo bastànti pe caxonâ a moutîa e gh'é bezéugno de ‘n anbiénte a l'asósto pe promêuve o svilùppo do ''biofilm'' a-a bâze da càrie. E persónn-e pêuan êse corpîe in mòddo despægio in sciâ bâze da fórma di dénti, a-i àndi de [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e a-a capaçitæ de [[tanpón]] da saîva. A [[ciàstra batérica]], ö sæ o seu de porcàia di dénti tachìgno e straluxénte, a l'é 'n ''biofilm'' formòu da batérri e remazùggi de mangiâ, ch'o rèsta in scî dénti e o mêuia. Quànde sto seu mòrbido o no vêgne levòu de mêzo, co-o ténpo o se fa dûo con sciorbî i sæ minerâli inta saîva e o fórma o [[tàrtaro]]. Quànde gh'é di [[Sùcou|sùcai]] che pêuan fermentâ, cómme o sacaröxio, o frutöxio e-o glucöxio, dötréi batérri into ''biofilm'' prodûan di àçidi, in prìmmo lêugo àçido làtico. O batério ciù comùn ligòu a-e càrie di dénti o l'é o ''Streptococcus mutans'', insémme a-o ''Streptococcus sobrinus'' e a di âtri do génere ''Lactobacillus''. In particolâ o ''S. mutans'' o l'é bón a atacâse a-o ''biofilm'' do dénte con trasformâ o sacaröxio inte ‘na sostànsa tachìgna ciamâ destràn. [[File:Streptococcus mutans 01.jpg|thumb|O ''Streptococcus mutans'', o prinçipâ batério ch'o caxónn-a a càrie|centro]] == Svilùppo == [[File:Dental carries anaerobic fermentation.tiff|thumb|E comunitæ de microrganîximi s’atàccan a-a fàccia do dénte e prodûan do ''biofilm''. Tànto chò-u ''biofilm'' o crésce, se fórma ‘n anbiénte anaeròbico in caxón de l’ûzo d’[[Oscigeno|òscìgeno]]. I sùcai da diêta conpòrtan e vîe de fermentaçión anaeròbica e prodûan do latâto, ch’o vêgne liberòu da-a çelóla in sciâ fàccia do dénte e-o se ionìzza. I iöni de latâto caxónn-an a demineralizaçión di crestàlli d’idrosciapatîte, co-o goàsto do dénte]]I dénti són bagnæ da-a saîva e in sciâ seu fàccia se fórma de lóngo ‘n seu de batérri, ö sæ o ''biofilm''. O svilùppo do ''biofilm'' o coménsa co-a formaçión da pelàntega da saîva, ch’a l'é ‘n sotî seu de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] sénsa çèlole ch'o crêuve i dénti. I batérri colonìzzan i dénti con atacâse a-e fàcce covèrte da-a pelàntega e co-o ténpo se fórma ‘n ''biofilm'' meuiòu, ch'o stabilìsce ‘n anbiénte a favô da càrie. I minerâli inti tesciûi dûi do dénte (smâto, dentìnn-a, ciuménto) conpòrtan de lóngo di proçèsci de demineralizaçión e remineralizaçión: a càrie a se prezénta quànde a veloçitæ de demineralizaçión a l'é magiô de quélla de remineralizaçión, co-ìna pèrdia nétta de minerâli. Quésto o càpita quànde gh'é ‘n spostaménto ecològico into ''biofilm'' di dénti da ‘na popolaçión equilibrâ de microrganîximi a ‘na popolaçión ch'a prodûe di [[Àçido|àçidi]] e ch’a peu sopravîve inte ‘n anbiénte àçido. In particolâ, o smâto o l'é o tesciûo ciù dûo do còrpo umàn, dæto ch'o l'é conpòsto pò-u 95-98% da crestàlli d'idrosciapatîte, ma o patìsce a prezénsa de 'n anbiénte àçido. Defæti, a 'n valô de [[pH]] crìtico ciù ò mêno de 5,5 o smâto do dénte o se désfa, in caxón di iöni H<sup>+</sup> che lîgan i iöni OH<sup>-</sup> e che sequéstran i iöni PO<sub>4</sub><sup>3-</sup>. Cómme consùmman i sùcai e i dêuvian pe cavâ [[energîa]], i [[Bacteria|batérri]] prodûan àçido làtico, ch'o caxónn-a a demineralizaçión da càrie. Quande o smâto o vêgne goastòu o no peu ciù êse rigeneròu, de za che i [[ameloblàsti]], ö sæ e [[Çélola|çelóle]] che prodûan sto tesciûo, vêgnan pèrsi dòppo o svilùppo do dénte. Pe cóntra, a dentìnn-a a reagìsce a l'avansâ da càmoa di dénti, dæto che sto tesciûo o vêgne de lóngo prodûto pe tùtta a vìtta da-i [[Odontoblasta|odontoblàsti]], che s'atrêuvan a-o confìn tra pórpa e dentìnn-a. A moutîa defæti a spóncia ste çélole a inlescâ de rispòste biològiche cómme scistêma de diféiza, che conpréndan a formaçión da dentìnn-a scleròtica e de quélla tersiâia. A dentìnn-a scleròtica a se fórma quànde gh'é 'n ouménto da mineralizaçión di canæ da dentìnn-a, insémme a-o depòxito de crestàlli de [[Cäso (metallo)|càlcio]] e [[Fosforo|fòsfoo]], cómme tentatîva de ralentâ l’avansâ di batérri. In càngio, a dentìnn-a tersiâia a l'é a nêuva dentìnn-a ch'a vêgne amugiâ da-arénte a-a pórpa pe protêzila da-i batérri; cómme a vêgne depoxitâ, e dimenscioìn da càmia da pórpa se redûan. Pe finî, o ciuménto o vêgne corpîo da-e càrie sorviatùtto inte persónn-e ciù vêgie, quande gh'é 'na recesción da [[zenzîa]] pe ‘na lexón ò pi-â [[moutîa parodontâle]]. In generâle sto tîpo de càrie o l'à 'n decórso ciù lèsto, in caxón da mancànsa de smâto inta región da réixe, do spesô minô da dentìnn-a e dónca da vixinànsa a-a pórpa do dénte. == Diàgnoxi == A-o prinçìpio, e càmoe di dénti pêuan mostrâse cómme ‘na zöna picìnn-a da l'aspêto scìmile a-o [[gésso]] (càrie da-a superfìçie lìscia), ch'a peu desvilupâse pöi inte ‘n pertûzo làrgo, ma de vòtte se véddan de drîto. A ògni mòddo, di âtri mòddi pe descrovî e càrie cómme i [[Raggi x|ràggi X]] són dêuviæ pe-e zöne mêno vixìbili di dénti e pe çernegiâ l’estensción da destruçión. L’ûzo di ''laser'' o consénte de descrovî e càrie sénsa l’espoxiçión a radiaçioìn iönizànti e vêgnan dêuviæ ascì p'atrovâ e càrie tra un dénte e l'âtro (interposcimâli). A diàgnoxi primâia a conpórta l’inspeçión de tùtte e superfìçie vixìbili do dénte, con dêuviâ ‘na bónn-a vivàgna de lûxe, o spêgétto odontoiàtrico e-o specìllo (''explorer''). E [[Radiografia di denti|radiografîe di dénti]] pêuan mostrâ de càmoe di dénti prìmma che séggian vixìbili a éuggio nûo, in particolâ quélle tra-i dénti. E técniche radiogràfiche ciù dêuviæ p'atrovâ ste lexoìn són l'[[Ortopantomografia|ortopantomografîa]], ch'a fornìsce 'na prìmma vixón generâle da salûte da bócca, l'endorâle interposcimâle (''bite-wing''), ch'a l'é a mêgio cösa p'identificâ i pertûxi ascôxi tra 'n dénte e l'âtro, e l'endorâle periapicâle, ch'a permétte d'examinâ 'n grùppo de 2-3 dénti into detàggio e l'òsso in gîo. L’inspeçión e l'esploraçión, insémme a-e radiografîe, són de spésso dêuviæ da-i dentìsti sorviatùtto pe diagnosticâ e càrie de fòsse e fisûe. E càrie tenpôie e no pertuzæ vêgnan pe comùn diagnosticæ con siusciâ de l'âia in sciâ superfìçie sospètta, de mainêa de levâ a saîva e cangiâ e propietæ òtiche do smâto demineralizòu. Dæto chò-u proçèsso da càrie o l’é reverscìbile prìmma che se fórme ‘n pertûzo, se peu arestâlo co-o trataménto a-o [[Fluö|flöro]] e remineralizâ a superfìçie do dénte. A diàgnoxi diferensiâle pe-e càmoe di dénti a conprénde a flörôxi di dénti e difètti do svilùppo do dénte, cómme l’ipomineralizaçión e l’ipoplaxîa. [[File:ToothMontage3.jpg|thumb|(A) ‘Na màccia picìnn-a de 'na càrie ch'a se peu védde in sciâ superfìçie do dénte; (B) A radiografîa a móstra ‘n’estéiza región de demineralizaçión drénto da dentìnn-a (frécce); (C) Vêgne descovèrto ‘n béuggio into sciànco do dénte cómme se coménsa a levâ a càrie; (D) Tùtta a càrie a l’é stæta levâ e-o dénte o l’é prónto pò-u restòuro]] === Ségni e scìntomi === De spésso e càrie, sorviatùtto inte prìmme fâze, pêuan no provocâ de manifestaçioìn particolæ. O prìmmo ségno de ‘na nêuva lexón da càrie l’é o sciortî de ‘na màccia giànca da l’aspêto scìmile a-o gésso in sciâ superfìçie do dénte, ch’a segnàlla a zöna de demineralizaçión do smâto. Sto tîpo de ségni o l’é pe comùn ciamòu in [[Lèngoa ingleise|ingléize]] ''white spot'' ("màccia giànca"). Cómme a lexón a va avànti co-a demineralizaçión, a peu vegnî maròn e a peu formâ ‘n pertûzo (in ingléize “cavity”). Prìmma chò-u pertûzo o se fórme, o proçèsso o l’é reverscìbile, ma stæto formòu o pertûzo, a strutûa do dénte pèrsa a no peu ciù êse rigenerâ. E zöne afètte do dénte càngian de cô e se fan sciòcche a l’atàsto. Dòppo chi-â càrie a l’é pasâ zu pò-u smâto, i canæ da dentìnn-a, che dàn o pasàggio a-o nèrvo do dénte, vêgnan espòsti e pòrtan a-o [[dô]]. Un dénte indebolîo da ‘na càrie de drénto estéiza o peu de vòtte fratuâse tùtt’asémme into giasciâ sótta fòrse normâli ascì. Quànde o proçèsso o l’é anæto avànti abàsta da permétte a-i batérri d'atacâ a pórpa into cheu do dénte, o peu caxonâ o dô de dénti e-o mâ o se fà de lóngo ciù costànte. A mòrte do tesciûo da pórpa e l’infeçión són de conseguénse comùn e a sto pónto o dénte o no l’é ciù senscìbile a-o câdo ò a-o fréido ma o peu êse bén bén stocæso a-a presción. A càmoa di dénti a peu caxonâ ascì spùssa do sciòu e savoî gràmmi. === Clascificaçión === E càmoe di dénti pêuan êse clascificæ pe scîto, caxoìn, tàscio de progresción e interessaménto di tesciûi dûi. A clascificaçión de G. V. Black a l’é a ciù comùn: * clàsse I: fàcce òcluzâli di dénti derê, fòsse vestibolâri ò lengoâli di maxelæ, fòssa lengoâle da-arénte a-o çéngio di dénti davànti de sótta; * clàsse II: fàcce proscimâli di dénti derê; * clàsse III: fàcce interproscimâli di dénti dàvanti sénsa l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse IV: fàcce interproscimâli di dénti davànti con l’interessaménto do bòrdo incizâle; * clàsse V: tèrso do colétto do dénte in scê fàcce vestibolâre ò lengoâle; * clàsse VI: o bòrdo incizâle ò òcluzâle a l’é smangiâ pi-â fresción. == Cûa == {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 15px; text-align: center;" |- ! colspan="3" scope="col" | Diàgnoxi ! scope="col" | Trataménto |- ! scope="row" | Dénte sàn | colspan="2" | Nisciùnn-a lexón | Nisciùn trataménto |- ! scope="row" rowspan="3" | Dénte camoòu | colspan="2" | Lexón inatîva | Nisciùn trataménto |- | rowspan="2" | Lexón atîva | Lexón no pertuzâ | Trataménto no òperatîvo |- | Lexón pertuzâ | Trataménto òperatîvo |- ! scope="row" rowspan="6" | Dénte za tapòu | colspan="2" | Nisciùnn-a magàgna | Nisciùn càngio |- | rowspan="2" | Inpî amagagnòu | Fòssa ò spòrto | Nisciùn càngio |- | Fratûa ò amùggio do mangiâ | Agiustâ ò cangiâ l'inpî |- | colspan="2" | Lexón inatîva | Nisciùn trataménto |- | rowspan="2" | Lexón atîva | Lexón no-pertuzâ | Trataménto no òperatîvo |- | Lexón pertuzâ | Agiustâ ò cangiâ l'inpî |} O manézzo da càrie a dipénde da-o fæto chi-â lexón a ségge pertuzâ ò no pertuzâ. Defæti e lexoìn no pertuzæ pêuan êse arestæ e, inte giùste condiçioìn, ghe peu êse 'na remineralizaçión, prexénpio co-o càngio da diêta, o megioaménto da [[Igiene orale|netîxe da bócca]] e l'apricaçión regolâre de [[Fluö|flöro]] tòpico. A ògni mòddo, pe 'na lexón pertuzâ, màscime quànde a tócca a dentìnn-a, a remineralizaçión a l'é bén bén ciù difìçile e de sòlito gh'é bezéugno de 'n restòuro do dénte. Prìmma d'exegoî 'n restòuro però tùtto o tesciûo camoòu o dêve êse levòu de mêzo, ò sedónca a càrie a l'andiâ avànti sótta a l'inpî. Inte dötréi câxi peu êsighe bezéugno de l'ûzo di [[Anestetici locali|antestétichi locâli]] ò do [[protòscido d'azöto]] (o cosci dîto "gàzzo ch'o fa rîe") e d'âtre mêxìnn-e p'alengerî o mâ ò l'anscjetæ ligæ a-a proçedûa. Un manìpolo da dentìsta, ö sæ 'na smèrsa de trapàn, o l'é dêuviòu pe levâ de mêzo di gréndi tócchi de tesciûo goàsto da-o dénte; quànde a càmoa inta dentìnn-a a l'arîva da-arénte a-a pórpa se peu dêuviâ 'n cugiâ, ch'o l'é 'n instruménto ch'o sèrve a gratâ ciàn cianìn o dénte. Stæto levòu o tesciûo infètto, a strutûa do dénte manchétto a gh'à bezéugno de 'n quàrche restòuro pe goagnâ tórna a seu fonçión e-a seu fórma. I materiâli da restourâ conpréndan l'[[Amalgama dentaria|amàlgama d'argénto]], e rêxine conpòxite, o ciuménto veddro-ionomérico, a [[porçelànn-a]] e l'[[öo]]. Dæto che i restòuri in conpòxito no són fòrti cómme l'amàlgama e l'öo, dötréi dentìsti conscìderan quest'ùrtimo cómme a mêgio cösa pe-i restòuri inte zöne derê, dónde into giasciâ se prodûan de grénde fòrse. Quànde a càmoa di dénti a l'é tròppo ància, a strutûa do dénte sànn-a ch'a rèsta a peu no bastâ pe métte o materiâle da restourâ into dénte e alôa gh'é bezéugno de 'na corónn-a. Sto tîpo de restòuro o soméggia a 'n capùsso, ch'o vêgne arangiòu in sciâ corónn-a naturâle ch'a rèsta do dénte, e o l'é de spésso fæto de [[öo]], [[porçelànn-a]] ò [[metàllo]] e porçelànn-a. <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immagine:Amalgam.jpg|Dénte tapòu con l'amàlgama d'argénto Immagine:Kompositfüllung.jpg|Maxelâ restouròu con de rêxine conpòxite </gallery> Gh'é di câxi dónde, pe restourâ 'n dénte, gh'é bezéugno da terapîa endodòntica, ciamâ devitalizaçión ascì, ch'a l'é arecomandâ si-â pórpa do dénte a mêue pe l'infeçión di batérri ò pò-u tràoma. Co-a terapîa endodòntica a pórpa do dénte a vêgne levâ de mêzo, insémme a-i tesciûi do nèrvo e di vâxi e-e pàrte goàste do dénte. I canæ da pórpa vêgnan instrumentæ co-e lìmme endodòntiche (''files'') pe netezâli e dâghe a fórma, de mainêa pöi da inpîli con do materiâle scìmile a-a gómma, ciamòu guttapèrca. Dòppo chò-u dénte o l'é stæto inpîo, se métte 'na corónn-a e a-a fìn da proçedûa o dénte o no l'é ciù vitâle, dæto ch'o rèsta sénsa nisciùn tesciûo vîvo. De vòtte peu êsighe bezéugno de rancâ o dénte goàsto, inti câxi dónde o dànno o l'é tròppo estéizo da permétte 'n bón restòuro. Se conscìdera l'estraçión into câxo ascì chò-u dénte o no l'à o dénte òpòxito ò ch'o portiâ di problêmi inte l'avegnî, cómme prexénpio pe-i dénti do giudìçio. Se preferìsce rancâ o dénte inte persónn-e ascì che no pêuan ò no vêuan patî e spéize ò e dificoltæ ligæ a-o restòuro do dénte. == Prògnoxi == A prògnoxi da càrie a dipénde forteménte da-a lestîxe da diàgnoxi e da cûa. Inte prìmme fâze a l'à 'na prògnoxi bónn-a asæ e a peu êse cuâ de lengê, in càngio i quàddri de càrie profónde trascuæ pêuan portâ a-a mòrte do dénte, a l'[[infeçión]] e a-a pèrdia do dénte. E conpricaçioìn tîan drénto a [[moutîa parodontâle]], ö sæ l'insciamaçión di tesciûi in gîo a-o dénte, a pèrdia do dénte, l'infeçión ò a formaçión de 'na [[pistéma]]. Inti câxi ciù avansæ, l'infeçión a peu spantegâse da-o dénte a-i tesciûi mòlli in gîo. E conpricaçioìn ciù gréivi, cómme a tronbôxi do sén cavernôzo e l'angìnn-a do Ludwig, pêuan êse mortæ ascì. [[File:Tooth decay and abscess xray.png|thumb|Radiografîa de 'na càrie profónda (fréccia vérde) co-îna pistéma a-a pónta da réixe (fréccia bleu)]] Defæti, quànde i batérri da càrie arîvan da-i tesciûi dûi a-a pórpa do dénte, quésta a patìsce 'na condiçión d'[[insciamaçión]] dîta porpîte: quànde o tesciûo nervôzo o mêue, alôa i batérri pâssan a pónta da réixe e prodûan 'na pistéma, ö sæ 'n amuggio delimitòu de màrsa. Se l'òrganîximo o l'ariêsce a contegnî o proçèsso, se fórma 'n granulöma, ö sæ 'n mùggio de tesciûo insciamatöio ch'o fa da scistêma de diféiza cóntra l'infeçión. L'insciamaçión crònica a peu reprezentâ ascì 'n sponción pe l'adesciâse di remazùggi epiteliâli do Malassez e dónca pi-â formaçión de 'na [[lùggia]], saiéiva a dî 'na cavitæ ingugéita da epitêlio pìnn-a de lìquido. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] d03hy6z5semkrywcpd895md182zstg7 Vérva 0 33083 272993 272958 2026-08-09T17:36:29Z Arbenganese 12552 /* Strè */ +2 ref su-a strà 272993 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:#a8243d; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''VR'''</div> |style="background:#d58090; color:black"|<small>{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}</small> |} {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |var-denscitæ = Denscitè |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu uràiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de Vérva |var-patrón = Santu |Patrono = San Martìn |var-festîvo = Festa |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu </gallery> Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]].<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]]<ref>O ascì "Arpexélla", cumme inte: {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> (641 metri) e daa [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]].<ref name=":4">Dèti recampè a partì da: {{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/geoportale/|tìtolo=Geoportale Regionale Regione Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].<ref name=":3" /> === U pàise === [[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]] E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe. L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö véi ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte aa Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn.<ref name=":4" /> L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2012|tìtolo=Paesaggio Culturale - Archelogia Rurale e dendrocronologia in Val Petronio (Genova)|revìsta=Ann. Mus. civ. Rovereto Sez.: Arch., St., Sc. nat.|çitæ=Rovereto|volùmme=27|nùmero=39-54|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/340741607_PAESAGGIO_CULTURALE_-ARCHEOLOGIA_RURALE_E_DENDROCRONOLOGIA_IN_VAL_PETRONIO_GENOVA}}</ref>, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu ae ciante d'uìve.<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/|tìtolo=Il Paesaggio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> == Storia == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du [[1903]] Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu [[1931]] Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu da Madonna da Guardia]] intu [[1935]] </gallery> === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn [[Liguri Antighi|ligure antiga]] ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ dai rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca.<ref name=":0" /> E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta aa [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Placido Tomaini|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT|capìtolo=Velva}}</ref>[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]] === Tempi de guèra === Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta aa diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209289.pdf|tìtolo=Ex Oratorio dell'Immacolata (oggi Museo della cultura contadina) e annessi fabbricati - Relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> :De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti aa gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui scàin.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru.<ref name=":2" /> U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin ai [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin ai prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.<ref name=":1" /> * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/il-santuario-di-velva-un-santuario-e-una-comunita/#_ftn1|tìtolo=Il Santuario di Velva: un Santuario e una comunità|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref>, ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u [[Loîgi Perséuggio|Munscignû Luigi Persoglio]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref>, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=1938|méize=Mazzu-zügnu|tìtolo=Nozze d'oro del sacerdote Boggiano Giovanni|revìsta=La Madonna del Boschetto|çitæ=Camuggi|pp=15-16|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08|url=https://santuarioboschetto.it/sito//wp-content/uploads/2018/02/5_6-1938.pdf}}</ref>A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.<ref>{{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref> * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]].<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373934|tìtolo=Chiesa e hospitale di San Nicolao di Pietra Colice (infrastruttura assistenziale ospedale)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/it/caves/view/167/|tìtolo=Tanna de Pria de Vasca|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> == Strè == Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp040-velva|tìtolo=Strada SP040 di Velva|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/cgr/item/40050-tunnel-velva-apertura.html|tìtolo=Tunnel di Velva, dal 2 maggio 2024 galleria aperta fino alle 22|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref>, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]]. Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m). == Nòtte == <references /> == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.muvel.it/|tìtolo=Museo Diffuso della Civiltà Contadina (Velva)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} *{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] 9dz10wt25ybob9y4fg5yig9zalqe09y 272994 272993 2026-08-09T17:42:29Z Arbenganese 12552 /* Strè */ +notte 272994 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:#a8243d; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''VR'''</div> |style="background:#d58090; color:black"|<small>{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}</small> |} {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |var-denscitæ = Denscitè |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu uràiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de Vérva |var-patrón = Santu |Patrono = San Martìn |var-festîvo = Festa |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu </gallery> Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]].<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]]<ref>O ascì "Arpexélla", cumme inte: {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> (641 metri) e daa [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]].<ref name=":4">Dèti recampè a partì da: {{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/geoportale/|tìtolo=Geoportale Regionale Regione Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].<ref name=":3" /> === U pàise === [[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]] E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe. L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö véi ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga. === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte aa Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn.<ref name=":4" /> L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2012|tìtolo=Paesaggio Culturale - Archelogia Rurale e dendrocronologia in Val Petronio (Genova)|revìsta=Ann. Mus. civ. Rovereto Sez.: Arch., St., Sc. nat.|çitæ=Rovereto|volùmme=27|nùmero=39-54|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/340741607_PAESAGGIO_CULTURALE_-ARCHEOLOGIA_RURALE_E_DENDROCRONOLOGIA_IN_VAL_PETRONIO_GENOVA}}</ref>, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu ae ciante d'uìve.<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/|tìtolo=Il Paesaggio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> == Storia == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du [[1903]] Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu [[1931]] Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu da Madonna da Guardia]] intu [[1935]] </gallery> === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn [[Liguri Antighi|ligure antiga]] ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ dai rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca.<ref name=":0" /> E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta aa [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Placido Tomaini|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT|capìtolo=Velva}}</ref>[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]] === Tempi de guèra === Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta aa diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209289.pdf|tìtolo=Ex Oratorio dell'Immacolata (oggi Museo della cultura contadina) e annessi fabbricati - Relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> :De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti aa gêxa u cröve in' estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui scàin.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru.<ref name=":2" /> U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra. * '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin ai [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin ai prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.<ref name=":1" /> * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/il-santuario-di-velva-un-santuario-e-una-comunita/#_ftn1|tìtolo=Il Santuario di Velva: un Santuario e una comunità|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref>, ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u [[Loîgi Perséuggio|Munscignû Luigi Persoglio]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref>, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=1938|méize=Mazzu-zügnu|tìtolo=Nozze d'oro del sacerdote Boggiano Giovanni|revìsta=La Madonna del Boschetto|çitæ=Camuggi|pp=15-16|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08|url=https://santuarioboschetto.it/sito//wp-content/uploads/2018/02/5_6-1938.pdf}}</ref>A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.<ref>{{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref> * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]].<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373934|tìtolo=Chiesa e hospitale di San Nicolao di Pietra Colice (infrastruttura assistenziale ospedale)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/it/caves/view/167/|tìtolo=Tanna de Pria de Vasca|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> == Strè == Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp040-velva|tìtolo=Strada SP040 di Velva|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella du Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/cgr/item/40050-tunnel-velva-apertura.html|tìtolo=Tunnel di Velva, dal 2 maggio 2024 galleria aperta fino alle 22|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref>, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]].<ref>{{Çitta web|url=https://primaillevante.it/cronaca/tunnel-di-velva-i-chiarimenti-del-sindaco-di-maissana-dopo-la-riapertura/|tìtolo=Tunnel di Velva, i chiarimenti del sindaco di Maissana dopo la riapertura|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).<ref>{{Çitta web|url=https://sis.provincia.sp.it/ReteStradale/rete_stradale_provinciale|tìtolo=Rete Stradale Provinciale|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> == Nòtte == <references /> == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.muvel.it/|tìtolo=Museo Diffuso della Civiltà Contadina (Velva)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} *{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] rkamsi61hcsgzga8t18aq66mo0wkgpp 272995 272994 2026-08-09T18:01:08Z Arbenganese 12552 /* Tempi de guèra */ +notte ch'i mancavan 272995 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:#a8243d; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''VR'''</div> |style="background:#d58090; color:black"|<small>{{{càngio variànte|Questa pagina a l'é scrìta intu '''parlà de Vérva'''}}}{{{variànte|}}}{{{grafîa|}}}</small> |} {{Divisione amministrativa |Nome = Vérva |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasciùn]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Velva''</div> |Panorama = Velva (Castiglione Chiavarese)-panorama dal Conio (2020).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U pàise de Vérva vistu dau Cuniu</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = U Castigiùn |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Latitudine gradi = 44 |Latitudine minuti = 16 |Latitudine secondi = 33 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 9 |Longitudine minuti = 33 |Longitudine secondi = 0 |Longitudine EW = E |Superficie = |Note superficie = |Abitanti = 144 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = 2001 |var-denscitæ = Denscitè |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùn |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu uràiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |var-cl._climàtica = Cl. climatica |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Codice postale = 16030 |Codice catastale = |Nome abitanti = de Vérva |var-patrón = Santu |Patrono = San Martìn |var-festîvo = Festa |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vérva''' (''Vèlva'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é inn-a frasciùn du cumün d[[O Castiggion|u Castigiùn]], ch'a cunte 144 abitanti e a se tröve inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|pruvincia de Zena]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico2 (2024).jpg|Vérva, e chè e u campanìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico3 (2024).jpg|Ün di caruggi du pàise Immaggine:Velva-IMG 0745.JPG|In passaggiu au cuvertu </gallery> Vérva u l'é in pàise picìn ch'u se tröve inte l'entrutèra da [[Rivêa de Levànte|Rivêa de Levante]], sircundò dai [[Appennin ligure|Apenìn]], inte l'âta [[Val Petroniu|valâ du Petroniu]].<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/verifiche/A245/1582-014%20BELPERIO%20Mariolia%20-%20Rapporto%20Ambientale-R.05-signed.pdf|tìtolo=Rapporto preliminare Variante al PRG per l'ampliamento volumetrico e cambio di destinazione d'uso dell'immobile ubicato in frazione Velva in via alla Chiesa|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> Quèxi ai cunfìn cu'a [[Provinsa dea Spèza|pruvincia da Spèzza]], u l'é au de sutta du [[pàssu de Vérva]] (545m), ch'u ne pòrte u numme, e che da l'âtru versante, ch'u l'é inta [[valâ du Vara]], u dà in sce [[Maissann-a]]. De lungu vèrsu levante u cunfìn du cumün u pàssa da l'[[Munte Arpixélla (Vérva)|Arpixélla]]<ref>O ascì "Arpexélla", cumme inte: {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|léngoa=IT|vìxita=03-07-2025}}</ref> (641 metri) e daa [[Munte Traversa|Traversa]] (834m), ch'u se spunce finn-a ai cunfìn d[[O Cäro|u Carru]] e de [[Deiva]].<ref name=":4">Dèti recampè a partì da: {{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/geoportale/|tìtolo=Geoportale Regionale Regione Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> Da ste parte u se ghe tröve ascì u [[Munte de Groppi]], da dund'u nàsce ün di ràmmi du [[Petroniu (sciümme)|Petroniu]].<ref name=":3" /> === U pàise === [[File:Velva-IMG 0744.JPG|thumb|Vista da faciâ de l'oratòiu e da cà de frunte|sinistra]] E chè de Vérva i sun stè tiè sciü in moddu cumpattu, arembè su-u versante du munte ünn-a a fiancu a l'âtra. E chè i se afaccia inti caruggi, ch'i funsiunéiva cumme passaggi ciü o menu streiti da ina parte a l'âtra du pàise. Quellu ciü impurtante u va aprövu au pendìu e a tacche d'in Simma, in curispundensa de ün di turnanti du stradùn, fin a chinà daa gêxa de San Martìn, cu'a sö ciassa, ch'a l'é au fundu du pàise. A parte d'urigine ciü antiga se pense ch'a segge questa, serâ aturnu aa gêxa e a se svilüppe in sce ciü livelli diferenti, che i cumünica pe' vìa de ripide scàe. L'insemme di caruggi u se mustre ben carateristicu, pe' vìa da pavementasiùn de prìa ([[Riseu (mozàico)|rissö]]), cu'i scàin rifinìi e cu'i bordi. Tanti de questi i sun au cuvertu, vistu che inti anni antighi a gente du postu a l'ha sentìu u besögnu de azunze di spassi ae sö chè e u l'ha fò espandenduse versu a strà. Cuscì u s'é vegnüu a furmà de vôte, di àrchi e di pòrtighi ch'i han permissu de passà i caruggi da ‘n fiancu a l'âtru. I carugetti ai fianchi, pôi, i mena versu i campi e i orti, trasfurmanduse inte di sentê. Elementu ch'u turne inte ciü tanti edifissi ch'u gh'é chì u l'é a ciappa, aduvià inte decurasiùn inte scàe e inte cuvertüe di teiti. A caminà a pé u se pö véi ben i edifissi tra i ciü antighi, apartegnüi ae famigge du pàise ciü o menu impurtanti, quarcünn-a finn-a cun de decurasiùn de föa, ma tütte, drentu i mustre de furme de architetüa antiga.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=La Liguria paese per paese|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0018557|colànn-a=Grande Biblioteca Ligure|ànno=1990|editô=Sagep - Guido Mondani Editore & associati|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=174-175|volùmme=II. Le Cinque Terre, Val di Vara, Valli di Sestri Levante|capìtolo=La direttrice di fondovalle del Petronio}}</ref> === Rièi === Pocu de sutta de chè du burgu, invece, u g'ha e sö urigini u Fossu de Vérva, in riàn ch'u l'é afluente du Riàn di Guacci, ch'u se cacce pôi intu Petroniu. Au de sutta da strà ch'a pòrte aa Còlla, inta lucalitè da Suchélla, u nasce u Riàn de Ciunétte, ch'u passe zü bassu e u fenisce ascì lê inta scciümèa. Lungu u cursu de sta chi, u se tröve ascì ‘n antigu müìn, dìtu di Lavaggìn.<ref name=":4" /> L'ambiente u l'é cumpostu pe'u ciü tantu da boschi de castagne<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2012|tìtolo=Paesaggio Culturale - Archelogia Rurale e dendrocronologia in Val Petronio (Genova)|revìsta=Ann. Mus. civ. Rovereto Sez.: Arch., St., Sc. nat.|çitæ=Rovereto|volùmme=27|nùmero=39-54|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/340741607_PAESAGGIO_CULTURALE_-ARCHEOLOGIA_RURALE_E_DENDROCRONOLOGIA_IN_VAL_PETRONIO_GENOVA}}</ref>, cumme quelli ch'i sùn in Vasca. Du restu, inta parte ciü bassa du pàise i lascian pòstu ae ciante d'uìve.<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/|tìtolo=Il Paesaggio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> == Storia == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Velva - Castiglione Chiavarese 1903.webp|U pàise int'ina cartulinn-a du [[1903]] Immaggine:Velva - Panorama 1931.webp|Panuramma de Vérva intu [[1931]] Immaggine:Santuario Nostra Signora della Guardia - Velva (1935).webp|U [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu da Madonna da Guardia]] intu [[1935]] </gallery> === Urigine du numme === Pödase che u numme du pàise u ne vegne daa tribü di ''Veleiati'', pupulasciùn [[Liguri Antighi|ligure antiga]] ch'a stéiva inti [[Appennìn|Apenìn]], versu e zone de [[Piaçensa|Piacénsa]]. Ma ogni moddu e gente du pàise i vegnan numinè cumme ''de Veleura'' inte di atti du [[XIII secolo|Duxentu]], quande i abitanti du postu i sun ciamè a cuntratà cun [[Zena]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170628180956/http://www.velva.org/storia.asp#.WVPw-3bP32c|tìtolo=Veleura: la storia di Velva|outô=Mauro Bado|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> === Tempi antighi === Du restu u pa che a zona de Vérva a fisse cunusciüa zà dai tempi antighi, scicumme ch'a se truvéiva nu distante da duve a passéiva ‘n'antiga via da sâ, ch'a lighéiva i munti cu'u portu de [[Sestri Levante|Sestri]], passandu pe' [[Casarsa|Cazarsa]]. Sta strà, difàti a l'éa döviâ dai rumani e fòsci ancù primma dai focesi, ch'i l'éan famusi pe' i traffichi de stu genere. A ogni moddu u pasaggiu de questi chi u nu l'ha lasciò de testimunianse intu pàise, ma u se pense che a sö urigine a remunte a quel'epuca.<ref name=":0" /> E primme nutissie storiche du pàise i remunta au [[1451]], quande u vegne scrìtu da gêxa da San Martìn, sutta aa [[Diocexi de Brignè|diocesi de Brugnò]] mentre ai 3 de nuvembre du [[1502]] u se sa ch'u ghè stò l'umaggiu au vèscuvu Lorenzo Fieschi da parte di prèvi de gêxe de [[Castellu (U Carru)|Castellu]], de [[Missàn]] e de [[San Pê (U Castigiùn)|San Pê]]. Sulu de doppu, du [[1519]] u gh'é stò u passaggiu inta [[Diòcexi de Zêna|Diocesi de Zena]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Placido Tomaini|tìtolo=Brugnato Città abbaziale e vescovile|url=https://www.trigoso.it/Paesi%20Val%20Petronio/pvp-velva.htm|ànno=1957|léngoa=IT|capìtolo=Velva}}</ref>[[File:Velva (Castiglione Chiavarese)-borgo storico5 (2024).jpg|thumb|U campanìn da gêxa e, d'in bassu, a targa ai morti in guèra|275x275px]] === Tempi de guèra === Tempu de guèra Vérva u l'ea in impurtante postu de passaggiu fra Sestri e [[Vàise|Vaise]], pe questu fàttu, a partì dau [[1944]] su-u Pàssu de Vérva u gh'é stò ben ben di esempi da bataggia partigiann-a. U l'é propiu da vixin au [[Santuàiu da Madonna da Guardia (Vérva)|santuàiu]] che i òmmi da divixùn Coduri i se mettan a cuntrulà su-u passaggiu de gente. Chi u gh'é stò ascì l'elesiùn du partigiàn Eraldo Fico, ditu Virgola, au cumandu de uperasciùn. U gh'ea ciü furmasciùn, cumme quella dita Naccari che pe' sta accorti e amiâse a l'in giu a tegniva sutt'öggiu u versante du punente du passu, scicumme ch'a gh'éiva a so base ae Fascette, frasciùn pocu distante dau pàise. E pustasiùn de guardia i vegnan mantegnüe fin a l'agustu du ‘44 quande u gh'é stò di rastrelamenti a Castéllu e a disfatta di partigén, che i vèggan a morte du cumandante Coduri int'in scuntru a fögu inte vixinanse d[[O Cäro|u Carru]]. Da quellu mumentu u passu u vegne abandunò dai partigén ch'i se retian su-a linea de [[Maissann-a]] e [[Discònexi]], ciü a l'internu. A Vérva u vegne fattu u funerale du partigian Coduri, cun grande partecipasiùn da gente du postu. Ancù ancö e asciùn de sti ommi i sun ricurdè da de targhe, da vixin au santuàiu.<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Partigiani a Velva Luglio-Agosto 1944|editô=ANPI Tigullio|léngoa=IT}} (Panellu infurmativu missu su-u pàssu)</ref> == Pòsti de interesse == === Architetüe religiuse === <gallery mode="packed" heights="180"> Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-chiesa san martino-facciata (2024).jpg|U frunte da gêxa de San Martìn Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-museo contadino-1 (2024).jpg|L'oratòiu, ancö müseu Immaggine:Velva (Castiglione Chiavarese)-santuario ns della guardia-complesso esterno (2020).jpg|U santuàiu da Madonna da Guardia </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', a l'é a parocchia du pàise, de fundasiùn medievâle, tantu che a cumünitè cumme a cunuscemmu ancö a l'é stâ mensiunâ pe'a primma vôta propiu int'in papê ch'u parle da gêxa, ch'u remunte au [[1519]]. In urigine sutta aa diocexi de Brügnò, a l'é passâ de doppu sutta a quella de Zena. A devusiùn du santu a l'é ben sentìa inte queste parte, vistu ch'u gh'é âtre gêxe dedichè a San Martìn inti pàisi in gìu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209289.pdf|tìtolo=Ex Oratorio dell'Immacolata (oggi Museo della cultura contadina) e annessi fabbricati - Relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> :De föa a gêxa a se presente cu' inn-a faciâ neuclascica, divisa inte tréi. Intu mezzu u gh'é a porte d'intrâ cun de fiancu due culònne mezze, cun testa e basamentu squadrè. In si fianchi u gh'é duî barcuìn e, surva a pòrte, inn-a curnixe spartìa in due parte, a ciü èrta ch'a vegne in föa. D'in simma a sta chi u rusùn, ch'u g'ha in barcùn de veddru, daa furma mezza riunda, u resta intu mezzu da parte âta, pocu sutta u fruntùn, ch'u l'é fò a triangulu. Âtra decurasiùn de cuntu u l'é u “rissö”, cu'e prìe che se vèggan apenn-a rivè davanti aa gêxa u cröve in'estensciùn de 129 metri quaddri, ciü dui scàin.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://mosaicodiciottoli.wordpress.com/i-tesori-della-liguria/il-risseu-della-chiesa-di-s-martino-di-velva/|tìtolo=Il risseu della chiesa di S. Martino di Velva|léngoa=IT|vìxita=04-08-2026}}</ref> Stu lì u remunte au [[1868]], cumme u gh'é scritu daa pòrte, intu zerbìn ch'u l'é parte da cumpusisiùn. Quéllu ch'u stüpisce u l'é a richessa de figüe ch'u se tröve, che i ciü tanti i sun di sèrci, cun drentu sciùe o âtri mutivi geumetrichi, tütti diferenti ün cun l'âtru, aduviandu prìe in tréi culuri: russu, giancu e neigru.<ref name=":2" /> U campanìn da gêxa u l'é stò arangiò inti primmi ànni du [[XX secolo|Növesentu]] e u l'é missu darê, su-u fiancu sinistru. Sutta, u gh'é atacò u munumentu ai morti in guèra.<ref name=":5" /> * '''Oratòiu de l'Immaculâ''', de fundasiùn antiga, u se tröve inti papê du [[XVIII secolo|Settesentu]] cumme Oratòiu di Gianchi, e u l'é dunca stò sêde da cunfratèrnita ch'a purtéiva questu numme. Atacò aa gêxa, u l'é separò da sta chi da ‘n cancellu ch'u da in se quélli che òua i sun i spàssi da sagrestìa. U se pense ascì che a so custrusiùn a poéiva êsse stâ fâ in simma a di resti de ‘na custrusiùn ciü antiga. Questu pòstu u l'ha rapresentò pe' Vérva in sensu de cumünitè, tantu ch'i ghe féivan celebrasiuìn e recite, armenu fin ai [[Anni 1950|ànni '50]]. U l'é restò in ativitè fin ai prìmmi [[Anni 1970|ànni '70]], e au dì d'ancö i lucâli i sun stè trasfürmè intu museu difüsu da Cultüa Cuntadinn-a. Sciben i travaggi che gh'é stò, u mustra ancù i caratteri tipici du tempu, cu'e vôte e l'artâ. In se questu chi u se cunserve ancù inn-a statua de legnu du [[1778]], travaggiu de Giovanni Maragliano.<ref name=":1" /> * '''Santuàiu da Madonna da Guardia''': inaugurò ai 29 d'agustu du [[1895]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.muvel.it/il-santuario-di-velva-un-santuario-e-una-comunita/#_ftn1|tìtolo=Il Santuario di Velva: un Santuario e una comunità|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref>, ma i travaggi i l'éan cumensè du [[1892]], ch'u l'éa paêgi ànni che a gente du pòstu a voéiva a custruì de ina capella su-a colla surva u pàise. A interesâse u l'é stò finn-a u [[Loîgi Perséuggio|Munscignû Luigi Persoglio]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=28910|tìtolo=Santuario di N.S. della Guardia di Velva|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref>, a l'épuca u retû de ina gêxa a Zena, che d'estè u vegniva a stà a Vérva, tantu ch'u l'é a lê ch'u gh'é vegnüu in mente de fâne in santuàiu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=1938|méize=Mazzu-zügnu|tìtolo=Nozze d'oro del sacerdote Boggiano Giovanni|revìsta=La Madonna del Boschetto|çitæ=Camuggi|pp=15-16|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08|url=https://santuarioboschetto.it/sito//wp-content/uploads/2018/02/5_6-1938.pdf}}</ref>A strutüa a l'é stâ tiâ sciü grassie au travaggiu de l'architettu Maurizio Dufour, incaregò dau vescu de Zena du tempu, Munscignû Reggio. Drentu a l'é tegnüa a stattua da Madonna scurpìa da Antonio Canepa e purtâ chi da Giovanni Rosa.<ref>{{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/frazione-di-velva-e-santuario-di-ns-della-guardia-di-velva|tìtolo=Frazione di Velva e Santuario di N.S. della guardia|léngoa=IT|vìxita=03-08-2026}}</ref> * '''San Niculò (San Nicolao di Pietra Colice):''' Pocu ciü in sciü che Vérva, lungu u sentê ch'u manda in Vasca, u gh'é u scitu de San Nicolao, dund'i se vègghe i resti de ‘n antìgu uspeâ, ch'u l'éa ben trafigò inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dai viandanti e da chi u l'éiva besögnu de cüe. De prubabile u l'é stò vusciüu dai cunti de [[Lavagna]], da vixìn u se ghe truvéiva ascì ina gêxa rumanica fatta tra i [[XII secolo|seculu XII]] e [[XIII secolo|XIII]]. Tantu l'uspeâ cumme a gêxa i séiva stè abandunè nu ciü tardi du [[XVI secolo|Sinquesentu]]. I resti i sun vegnüi föa intu mentre de ina campagna de scavi, ch'i l'han fatti a partì dau [[1956]].<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373934|tìtolo=Chiesa e hospitale di San Nicolao di Pietra Colice (infrastruttura assistenziale ospedale)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> Lì per lì u se tröve finn-a üna grotta che a ciamma a [[Tann-a de Prìa de Vasca]], ch'u l'ha indagâ pe' primmu u stüdiusu [[Arturo Issel]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/it/caves/view/167/|tìtolo=Tanna de Pria de Vasca|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> == Strè == Vérva a l'é atraversà daa Strà Pruvinciâle SP40 “di Velva” ch'a se destacche daa Strà Statâle 523 du Passu de Sentu Cruxe passò u pàise de Missàn, pocu primma de l'imbuccu da galleria ch'a sgarbe u Munte de Vérva. A pruvinciâle a l'é difatti a veggia strà ch'a pòrte fin su-u passu, doppu quèxi 4 chilòmetri, pe' pôi chinà inta [[Provinsa dea Spèza|Pruvincia da Spèzza]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp040-velva|tìtolo=Strada SP040 di Velva|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> Tra i ànni '70 e '80 a l'é stâ fatta pe' mette in cumünicasiùn a Val Petroniu cun quella du Vara sciurtindu a Torsa (frasciùn de Maissann-a), schivandu e cürve pe' muntà su-u Passu. Dau [[2023]] a galleria a l'é stâ serâ pe' di travaggi, giàndu u traffigu su-a pruvinciâle fin aa primmaveia du [[2024]], quandu a l'é stâ turna averta ma sulu de giurnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/cgr/item/40050-tunnel-velva-apertura.html|tìtolo=Tunnel di Velva, dal 2 maggio 2024 galleria aperta fino alle 22|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref>, mentre inte l'invernu u gh'é stò de növe verifiche e blocchi de circulasciùn, fin a l'avertüa cumpleta avegnüa intu zügnu du [[2025]].<ref>{{Çitta web|url=https://primaillevante.it/cronaca/tunnel-di-velva-i-chiarimenti-del-sindaco-di-maissana-dopo-la-riapertura/|tìtolo=Tunnel di Velva, i chiarimenti del sindaco di Maissana dopo la riapertura|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> Dau pàise de Vérva, lasciandu a SP40 u se pö imbucà finn-a a Strà Pruvinciâle SP50 ch'a pòrte au Carru, svalicandu l'Arpixélla e u [[Passu da Möa]] (856m).<ref>{{Çitta web|url=https://sis.provincia.sp.it/ReteStradale/rete_stradale_provinciale|tìtolo=Rete Stradale Provinciale|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> == Nòtte == <references /> == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.muvel.it/|tìtolo=Museo Diffuso della Civiltà Contadina (Velva)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} *{{Çitta web|url=https://corsi.unige.it/sites/corsi.unige.it/files/2025-02/Ricognizioni%20di%20Archeologia%20Rurale%20e%20del%20Paesaggio%20e%20inchieste%20di%20storia%20orale%20nella%20Frazione%20di%20Velva.pdf|tìtolo=Ricognizioni di Archeologia Rurale e del Paesaggio e inchieste di storia orale nella Frazione di Velva (Castiglione Chiavarese, Liguria)|vìxita=07-09-2025|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080516075146/http://www.velva.org/liguri/toponimi_valpetronio.html|tìtolo=Toponimi Val Petronio|vìxita=03-07-2025|léngoa=IT}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] hvrd5wd4e8g26sb7xl2kl0cfrfu1x2i Utente:N.Longo/Sandbox/Lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi 2 33102 272980 272965 2026-08-09T12:32:54Z N.Longo 12052 + 272980 wikitext text/x-wiki {{Torna a|Castelà (furtificasiùn)}} <!--{{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}}--> Sta '''lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi''' a tì(r)a drentu i paìsi furtifichèi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], i cuscì dìti [[Castelà (furtificasiùn)|castelèi]], ch'u se cunusce da l'archeulugìa pe'e tère dund'u staxeva ste gènte, spartìi pe' regiùn dund'i se tröva. == Lìsta == === Ligü(r)ia === ==== Pruvinsa de Impe(r)ia ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Còlla Me(r)ellu'' |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], Còlla Me(r)ellu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263645|tìtolo=COLLA MERELLO-ENAMURAI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Sapergu'' |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[U Burghetu (San Nicolò)|U Burghettu]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01347310134735.pdf|tìtolo=Terreno con muri e avanzi dell'antico Castellaro Ligure di Sapergo|dæta=15 nuvèmbre 1971|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309336|tìtolo=TORRE SAPERGO (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Rocche'' |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]]-[[U Castelà (cumüna)|U Castelà]], Munte Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070512.pdf|tìtolo=Insediamento di II^ età del Ferro/ età romana|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Osaggiu'' |[[Avrigâ]], Munte Osaggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263584|tìtolo=Monte Osaggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Seppu'' |[[Baiardu]], Munte Seppu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263760|tìtolo=Monte Ceppo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Ciaixe'' |[[Campurussu]], Ciaixe |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263641|tìtolo=CIAIXE - Madonna della Neve (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Baracùn'' |[[Campurussu]], Munte Baracùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263638|tìtolo=Monte Baraccone (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castiùn'' |[[Campurussu]], U Castiùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263644|tìtolo=Sito d'altura di Poggio Castiglione (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Simma de Funtâne'' |[[Campurussu]], Simma de Funtâne |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263761|tìtolo=Cima delle Fontane (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Simma d'Aurìn'' |[[Campurussu]]-[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Aurìn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309683|tìtolo=CIMA D'AURIN (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Colla Sgarbà'' |[[Campurussu]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla Sgarbâ |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309355|tìtolo=COLLASGARBA (sito pluristratificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |''Arpixélla'' |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]], Arpixélla |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263634|tìtolo=TORRE ALPICELLA (insediamento tracce di insediamento)I|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Rocca de Dregu'' |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]], Dregu |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263633|tìtolo=Rocca di Drego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.andagna.it/territorio-andagna/drego-e-passo-della-mezzaluna/|tìtolo=Drego e Passo della Mezzaluna|outô=Pro Loco Andagna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Passu de Mezzalüna'' |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]]-[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263768|tìtolo=Passo della Mezzaluna (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Veonigi'' |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Mo(r)u |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263597|tìtolo=Loc. Veonigi (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castellà'' |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Castelassu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263598|tìtolo=loc. Castellazzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Morgi'' |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Vesiàn |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263767|tìtolo=Monte Morgi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Âtumo(r)u'' |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte Âtumo(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263766|tìtolo=Monte Altomoro (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte U(r)ivastru'' |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte U(r)ivastru |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263649|tìtolo=Monte Olivastro (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Còlla di Tèrmi |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263631|tìtolo=Colle Termini di Perinaldo (Poggio Castellaro) (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Caggiu'' |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Munte Caggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070519.pdf|tìtolo=Sito di interesse pre-protostorico di Tana della Ratapena - Monte Caggio|dæta=27 marsu 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700266270|tìtolo=Monte Caggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Cruxe de Paddre Poggi'' |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], A Crûxe |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III]]/[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213338|tìtolo=CROCE DI PADRE POGGI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Müggiu de Scaje'' |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], Müggiu de Scaje |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309656|tìtolo=MONTE MUCCHIO DELLE SCAGLIE/COLDIRODI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Bignùn'' |[[Sanremu|Sanremmu]], San Ròmulu, Munte Bignùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070093.pdf|tìtolo=Tratto di suolo che costituisce la vetta di Monte Bignone|dæta=9 arvì 1952|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213377|tìtolo=MONTE BIGNONE (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Curma'' |[[Sanremu]]-[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Curma |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213386|tìtolo=MONTE COLMA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castéllu'' |[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Merlu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263592|tìtolo=loc. Il Castello di Monte Merlo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''I Casteletti'' |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], I Casteletti |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263743|tìtolo=CASTELLETTI (insediamento insediamento rupestre)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''L'Entrà'' |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], L'Entrà |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263755|tìtolo=ENTRA' (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Punta Pistorin'' |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], Punta Pistorin |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263643|tìtolo=Punta Pistorin (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Belenda'' |[[Ventemiglia|Vintimìa]], [[A Murtura (Ventemiglia)|A Murtu(r)a]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263639|tìtolo=Monte Bellenda (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Colla de Beura'' |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla de Beve(r)a |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263640|tìtolo=Colla di Bevera (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Cian du Pussu'' |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Munte Pussu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263642|tìtolo=Monte Pozzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Savuna ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Castelâ du Trabichettu'' |[[A Prìa]], a munte d[[Còlla du Trabichettu|u Trabichettu]] |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312270131230.pdf|tìtolo=Castelliere dell'età del ferro - Relazione|dæta=15 setèmbre 1994|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''[[Berzezzi#U castelä|U Castelä]]'' |[[Berzezzi]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00869390086943.pdf|tìtolo=Castellaro - Notifica di importante interesse archeologico|dæta=19 marsu 1986|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Bric Castei(r)ö'' |[[Còiri|Cai(r)u]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] de mezzu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070520.pdf|tìtolo=Contesto archeologico età del Bronzo / Ferro e tardo romano - Relazione|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelä'' |[[D'Ätu d'Arbissöa|D'Âtu d'Arbissö(r)a]] |U manca de pröve segü(r)e |<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il "Castellaro" di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvèmbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Bric Reseghe'' |[[Finô|Finâ]], ''I Munti'' |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] resènte (XIII-XII seculu primma de Cristu) |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/insediamento-di-bric-reseghe/|tìtolo=Insediamento di Bric Reseghe|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312520131255.pdf|tìtolo=Castelliere - Relazione|dæta=26 zügnu 1992|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Vilaggiu de Àgnime'' |[[Finô|Finâ]], [[Pèrti]], ''A Rocca'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Löa]], ''I Castelê'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] antìgu/de mezzu a l'[[Etæ do Ràmmo|etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''[[Bâsu du Giudeu#Castelà lìgüre|Castelà de Barlörie]]'' |[[Tuiran|Tui(r)àn]], ''E Barlörie'' |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|cid=Torre medievale (...), 2018|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Ver̯éssu|Ve(r)ezzi]], ''I Castelê'' |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Spezza ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Veppu'' |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]], A Sèra |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373747|tìtolo=Castellaro di Veppo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Bevein|Beve(r)ìn]]-[[Pignon|Pignùn]], U Castelà |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373746|tìtolo=Castellaro di Pignone (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Carmu'' |[[Deiva]], Mezzema |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373743|tìtolo=Monte Carmo (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Vigu'' |[[Framûa|Framü(r)a]], Vìgu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373744|tìtolo=Castellaro di Vigo di Framura (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte de Furche'' |[[Levanto|Levantu]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373745|tìtolo=Insediamento protostorico di Monte delle Forche (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Cota'' |[[O Cäro|U Câru]], Munte de Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373742|tìtolo=Castellaro di Cota (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Castelfermu'' |[[O Cäro|U Câru]], Munte Castelfermu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373741|tìtolo=Castellaro di Castelfermo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Castéllu de Carpena'' |[[Ricò|Riccò]], Carpêna |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373765|tìtolo=Castello di Carpena (insediamento castello)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''Munte Dragnùn'' |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Dragnùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373750|tìtolo=Insediamento preromano di Monte Dragnone (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Castelà |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu au brunzu tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373749|tìtolo=Castellaro di Zignago (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Zignægo|Zignagu]], Vessö(r)a |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373748|tìtolo=Castellaro di Vezzola (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Zena ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''I Casteletti'' |[[A Ceive de Söi|A Cêve de So(r)i]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373881|tìtolo=Monte Castelletti (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |''Castelà de Isuverde'' |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Izovèrde|Isuverde]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373903|tìtolo=Castellaro di Isoverde (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |''Munte Carlu'' |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], Munte Carlu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373906|tìtolo=Monte Carlo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |''Munte Larvegu'' |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], Munte Larvegu |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373909|tìtolo=Monte Larvego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |''U Castelà'' |[[Camuggi]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu a l'[[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373892|tìtolo=Castellaro di Camogli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |''Rocche Negre'' |[[Deiva]]-[[O Castiggion|U Castiùn]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373938|tìtolo=Rocche Negre (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |''Castelà de Ce(r)ese'' |[[Lumarso|Lümarsu]], Ce(r)ese |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373993|tìtolo=Castellaro di Cerese (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |''Castelà de Ruccatajâ'' |[[Neion|Nei(r)ùn]], [[Rocatagiâ|Ruccatajâ]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374025|tìtolo=Castellaro di Roccatagliata (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |''Munte Rösa'' |[[Rapallo|Rapallu]], Munte Rösa |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374037|tìtolo=Monte Rosa (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |''Bastia de Reccu'' |[[Recco|Reccu]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374045|tìtolo=Bastia di Recco (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |''Castelà de Üsciu'' |[[Avëgno|Avegnu]]-[[Rapallo|Rapallu]]-[[Trebeugna|Trebögna]], Munte Burgu |De fissu dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070340.pdf|tìtolo=Castellaro di Uscio|dæta=12 marsu 1993|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeominosapiens.it/castellaro-uscio/|tìtolo=Il Castellaro di Uscio|outô=Marco Del Soldato|dæta=29 arvì 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |''Castelà de Zuaggi'' |[[Zoaggi|Zuaggi]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374163|tìtolo=Castellaro di Zoagli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |} === Pruvensa === {{Seçión vêua}} === Âtre parte === {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references responsive="" /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} <!--[[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Lìste]]--> 3i6rxixj1d3b7mn64p7jw7o3i0uizyo 272986 272980 2026-08-09T13:10:55Z N.Longo 12052 /* Pruvinsa de Zena */ + 272986 wikitext text/x-wiki {{Torna a|Castelà (furtificasiùn)}} <!--{{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}}--> Sta '''lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi''' a tì(r)a drentu i paìsi furtifichèi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], i cuscì dìti [[Castelà (furtificasiùn)|castelèi]], ch'u se cunusce da l'archeulugìa pe'e tère dund'u staxeva ste gènte, spartìi pe' regiùn dund'i se tröva. == Lìsta == === Ligü(r)ia === ==== Pruvinsa de Impe(r)ia ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Còlla Me(r)ellu |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], Còlla Me(r)ellu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263645|tìtolo=COLLA MERELLO-ENAMURAI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Sapergu |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[U Burghetu (San Nicolò)|U Burghettu]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01347310134735.pdf|tìtolo=Terreno con muri e avanzi dell'antico Castellaro Ligure di Sapergo|dæta=15 nuvèmbre 1971|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309336|tìtolo=TORRE SAPERGO (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Rocche |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]]-[[U Castelà (cumüna)|U Castelà]], Munte Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070512.pdf|tìtolo=Insediamento di II^ età del Ferro/ età romana|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Osaggiu |[[Avrigâ]], Munte Osaggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263584|tìtolo=Monte Osaggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Seppu |[[Baiardu]], Munte Seppu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263760|tìtolo=Monte Ceppo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Ciaixe |[[Campurussu]], Ciaixe |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263641|tìtolo=CIAIXE - Madonna della Neve (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Baracùn |[[Campurussu]], Munte Baracùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263638|tìtolo=Monte Baraccone (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castiùn |[[Campurussu]], U Castiùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263644|tìtolo=Sito d'altura di Poggio Castiglione (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma de Funtâne |[[Campurussu]], Simma de Funtâne |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263761|tìtolo=Cima delle Fontane (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma d'Aurìn |[[Campurussu]]-[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Aurìn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309683|tìtolo=CIMA D'AURIN (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Colla Sgarbà |[[Campurussu]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla Sgarbâ |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309355|tìtolo=COLLASGARBA (sito pluristratificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Arpixélla |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]], Arpixélla |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263634|tìtolo=TORRE ALPICELLA (insediamento tracce di insediamento)I|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Rocca de Dregu |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]], Dregu |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263633|tìtolo=Rocca di Drego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.andagna.it/territorio-andagna/drego-e-passo-della-mezzaluna/|tìtolo=Drego e Passo della Mezzaluna|outô=Pro Loco Andagna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Passu de Mezzalüna |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]]-[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263768|tìtolo=Passo della Mezzaluna (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Veonigi |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Mo(r)u |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263597|tìtolo=Loc. Veonigi (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castellà |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Castelassu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263598|tìtolo=loc. Castellazzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Morgi |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Vesiàn |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263767|tìtolo=Monte Morgi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Âtumo(r)u |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte Âtumo(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263766|tìtolo=Monte Altomoro (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte U(r)ivastru |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte U(r)ivastru |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263649|tìtolo=Monte Olivastro (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Còlla di Tèrmi |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263631|tìtolo=Colle Termini di Perinaldo (Poggio Castellaro) (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Caggiu |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Munte Caggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070519.pdf|tìtolo=Sito di interesse pre-protostorico di Tana della Ratapena - Monte Caggio|dæta=27 marsu 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700266270|tìtolo=Monte Caggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Cruxe de Paddre Poggi |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], A Crûxe |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III]]/[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213338|tìtolo=CROCE DI PADRE POGGI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Müggiu de Scaje |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], Müggiu de Scaje |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309656|tìtolo=MONTE MUCCHIO DELLE SCAGLIE/COLDIRODI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Bignùn |[[Sanremu|Sanremmu]], San Ròmulu, Munte Bignùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070093.pdf|tìtolo=Tratto di suolo che costituisce la vetta di Monte Bignone|dæta=9 arvì 1952|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213377|tìtolo=MONTE BIGNONE (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Curma |[[Sanremu]]-[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Curma |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213386|tìtolo=MONTE COLMA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castéllu |[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Merlu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263592|tìtolo=loc. Il Castello di Monte Merlo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |I Casteletti |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], I Casteletti |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263743|tìtolo=CASTELLETTI (insediamento insediamento rupestre)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |L'Entrà |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], L'Entrà |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263755|tìtolo=ENTRA' (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Punta Pistorin |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], Punta Pistorin |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263643|tìtolo=Punta Pistorin (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Belenda |[[Ventemiglia|Vintimìa]], [[A Murtura (Ventemiglia)|A Murtu(r)a]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263639|tìtolo=Monte Bellenda (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Colla de Beura |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla de Beve(r)a |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263640|tìtolo=Colla di Bevera (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Cian du Pussu |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Munte Pussu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263642|tìtolo=Monte Pozzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Savuna ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Castelâ du Trabichettu |[[A Prìa]], a munte d[[Còlla du Trabichettu|u Trabichettu]] |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312270131230.pdf|tìtolo=Castelliere dell'età del ferro - Relazione|dæta=15 setèmbre 1994|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |[[Berzezzi#U castelä|U Castelä]] |[[Berzezzi]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00869390086943.pdf|tìtolo=Castellaro - Notifica di importante interesse archeologico|dæta=19 marsu 1986|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |Bric Castei(r)ö |[[Còiri|Cai(r)u]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] de mezzu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070520.pdf|tìtolo=Contesto archeologico età del Bronzo / Ferro e tardo romano - Relazione|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelä |[[D'Ätu d'Arbissöa|D'Âtu d'Arbissö(r)a]] |U manca de pröve segü(r)e |<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il "Castellaro" di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvèmbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Bric Reseghe |[[Finô|Finâ]], ''I Munti'' |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] resènte (XIII-XII seculu primma de Cristu) |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/insediamento-di-bric-reseghe/|tìtolo=Insediamento di Bric Reseghe|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312520131255.pdf|tìtolo=Castelliere - Relazione|dæta=26 zügnu 1992|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |Vilaggiu de Àgnime |[[Finô|Finâ]], [[Pèrti]], ''A Rocca'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |I Castelê |[[Löa]], ''I Castelê'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] antìgu/de mezzu a l'[[Etæ do Ràmmo|etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |[[Bâsu du Giudeu#Castelà lìgüre|Castelà de Barlörie]] |[[Tuiran|Tui(r)àn]], ''E Barlörie'' |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|cid=Torre medievale (...), 2018|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |I Castelê |[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Ver̯éssu|Ve(r)ezzi]], ''I Castelê'' |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Spezza ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Veppu |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]], A Sèra |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373747|tìtolo=Castellaro di Veppo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Bevein|Beve(r)ìn]]-[[Pignon|Pignùn]], U Castelà |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373746|tìtolo=Castellaro di Pignone (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Carmu |[[Deiva]], Mezzema |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373743|tìtolo=Monte Carmo (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Vigu |[[Framûa|Framü(r)a]], Vìgu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373744|tìtolo=Castellaro di Vigo di Framura (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte de Furche |[[Levanto|Levantu]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373745|tìtolo=Insediamento protostorico di Monte delle Forche (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Cota |[[O Cäro|U Câru]], Munte de Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373742|tìtolo=Castellaro di Cota (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelfermu |[[O Cäro|U Câru]], Munte Castelfermu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373741|tìtolo=Castellaro di Castelfermo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castéllu de Carpena |[[Ricò|Riccò]], Carpêna |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373765|tìtolo=Castello di Carpena (insediamento castello)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Dragnùn |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Dragnùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373750|tìtolo=Insediamento preromano di Monte Dragnone (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Castelà |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu au brunzu tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373749|tìtolo=Castellaro di Zignago (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Zignægo|Zignagu]], Vessö(r)a |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373748|tìtolo=Castellaro di Vezzola (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Zena ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |I Casteletti |[[A Ceive de Söi|A Cêve de So(r)i]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373881|tìtolo=Monte Castelletti (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Punta Guetta |[[Rensén|Arensàn]], Punte Guetta |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1283:provincia-di-genova.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Genova|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte San Pe(r)u |[[Avëgno|Avegnu]], Munte San Pe(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373879|tìtolo=Monte San Pietro (area di materiale mobile area di frammenti fittili)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Isuverde |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Izovèrde|Isuverde]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373903|tìtolo=Castellaro di Isoverde (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Carlu |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], Munte Carlu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373906|tìtolo=Monte Carlo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Larvegu |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], Munte Larvegu |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373909|tìtolo=Monte Larvego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |U Castelà |[[Camuggi]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu a l'[[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373892|tìtolo=Castellaro di Camogli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Rocche Negre |[[Deiva]]-[[O Castiggion|U Castiùn]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373938|tìtolo=Rocche Negre (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Ce(r)ese |[[Lumarso|Lümarsu]], Ce(r)ese |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373993|tìtolo=Castellaro di Cerese (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Ruccatajâ |[[Neion|Nei(r)ùn]], [[Rocatagiâ|Ruccatajâ]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374025|tìtolo=Castellaro di Roccatagliata (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Rösa |[[Rapallo|Rapallu]], Munte Rösa |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374037|tìtolo=Monte Rosa (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Bastia de Reccu |[[Recco|Reccu]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374045|tìtolo=Bastia di Recco (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Üsciu |[[Avëgno|Avegnu]]-[[Rapallo|Rapallu]]-[[Trebeugna|Trebögna]], Munte Burgu |De fissu dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070340.pdf|tìtolo=Castellaro di Uscio|dæta=12 marsu 1993|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeominosapiens.it/castellaro-uscio/|tìtolo=Il Castellaro di Uscio|outô=Marco Del Soldato|dæta=29 arvì 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Zuaggi |[[Zoaggi|Zuaggi]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374163|tìtolo=Castellaro di Zoagli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |} === Pruvensa === {{Seçión vêua}} === Âtre parte === {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references responsive="" /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} <!--[[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Lìste]]--> i1nhpfsfi1seqn3500lw3gnq1ed7593 Utente:Arbenganese/Sandbox/Metatesi 2 33103 272987 272947 2026-08-09T17:22:02Z Arbenganese 12552 /* Evulusiùn da âtre lengue */ {{Maioscolétto|}} 272987 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciun de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|Permutare}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|Corvus}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|Capra}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|Pulex}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|Sternūtu(m)}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|Extorquere}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|Corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|Ad arbitrium}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|Aprilis}} |Arvì (mese) |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|Castrare}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|Faber}} |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Februarius}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{febris}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciun AB->BA |- |{{Maioscolétto|Tonsoriae}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|Transitus}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciun e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|Messoria}} |Messui(r)a | |- |Ex-cariare |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |Galbinus |Giânu |Pe' mezzu de ''glabinus'', ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |'''''per exemplum''''' |Presèmpiu | |- |''palpĕbra'' |Parpella | |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' |Dau fransese ''guéridon, inversciùn a cuntattu e sparisiun d'ina [i]'' |- |''Gurmette'' |''Grumette'' |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |''Insprità'' |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |''Scurpiun'' |Scrupiun |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a l'è sentìa, in zenese, cumme vûxe du cuntâdu. |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu |- |Avrì |Arvì |U latìn u l'è aprilis, i dui sòi i se scangian de scillaba. |- |Fabrica |Frabica |Dau latin faber. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de Vûtri ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu | |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Caneva |Cavena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |<ref name=":1" /> |- |Scurcugnâ |Scrucugnâ | |- |Barluciâ |Lanbruciâ | |- |Castergiancu |Castregiancu | |- |Casterveggiu |Castreveggiu | |} f9u9xthpmulox2acohp5j7nskto42rm 272988 272987 2026-08-09T17:23:04Z Arbenganese 12552 /* Evulusiùn da âtre lengue */ {{Maioscolétto|}} 272988 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciun de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|Permutare}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|Corvus}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|Capra}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|Pulex}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|Sternūtu(m)}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|Extorquere}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|Corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|Ad arbitrium}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|Aprilis}} |Arvì (mese) |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|Castrare}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|Faber}} |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|Februarius}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciun AB->BA |- |{{Maioscolétto|Tonsoriae}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|Transitus}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciun e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|Messoria}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|Ex-cariare}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|Galbinus}} |Giânu |Pe' mezzu de ''glabinus'', ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} |Parpella | |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' |Dau fransese ''guéridon, inversciùn a cuntattu e sparisiun d'ina [i]'' |- |''Gurmette'' |''Grumette'' |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |''Insprità'' |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |''Scurpiun'' |Scrupiun |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a l'è sentìa, in zenese, cumme vûxe du cuntâdu. |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu |- |Avrì |Arvì |U latìn u l'è aprilis, i dui sòi i se scangian de scillaba. |- |Fabrica |Frabica |Dau latin faber. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de Vûtri ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu | |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Caneva |Cavena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |<ref name=":1" /> |- |Scurcugnâ |Scrucugnâ | |- |Barluciâ |Lanbruciâ | |- |Castergiancu |Castregiancu | |- |Casterveggiu |Castreveggiu | |} 62zyvr7rcltdbp9dkp9aifdrkf8vmgr 272989 272988 2026-08-09T17:25:04Z Arbenganese 12552 /* Evulusiùn da âtre lengue */ minuscule au prinsipiu 272989 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciun de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} |Arvì (mese) |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciun AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciun e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} |Parpella | |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' |Dau fransese ''guéridon, inversciùn a cuntattu e sparisiun d'ina [i]'' |- |''Gurmette'' |''Grumette'' |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |''Insprità'' |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |''Scurpiun'' |Scrupiun |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a l'è sentìa, in zenese, cumme vûxe du cuntâdu. |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu |- |Avrì |Arvì |U latìn u l'è aprilis, i dui sòi i se scangian de scillaba. |- |Fabrica |Frabica |Dau latin faber. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de Vûtri ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu | |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Caneva |Cavena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |<ref name=":1" /> |- |Scurcugnâ |Scrucugnâ | |- |Barluciâ |Lanbruciâ | |- |Castergiancu |Castregiancu | |- |Casterveggiu |Castreveggiu | |} l9jsdg4mfggzvl8qjoj831jcnycotwh 272990 272989 2026-08-09T17:27:29Z Arbenganese 12552 /* Evulusiùn da âtre lengue */ tl {{La}} 272990 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciun de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} |Arvì (mese) |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciun AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciun e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' |Dau fransese ''guéridon, inversciùn a cuntattu e sparisiun d'ina [i]'' |- |''Gurmette'' |''Grumette'' |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |''Insprità'' |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |''Scurpiun'' |Scrupiun |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a l'è sentìa, in zenese, cumme vûxe du cuntâdu. |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu |- |Avrì |Arvì |U latìn u l'è aprilis, i dui sòi i se scangian de scillaba. |- |Fabrica |Frabica |Dau latin faber. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de Vûtri ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu | |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Caneva |Cavena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |<ref name=":1" /> |- |Scurcugnâ |Scrucugnâ | |- |Barluciâ |Lanbruciâ | |- |Castergiancu |Castregiancu | |- |Casterveggiu |Castreveggiu | |} r5dox8tor1waginboscogm3mp18gloo 272991 272990 2026-08-09T17:28:10Z Arbenganese 12552 /* Evulusiùn da âtre lengue */ i ne mancavan ancù dui 272991 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciun de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} |Arvì (mese) |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciun AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciun e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' |Dau fransese ''guéridon, inversciùn a cuntattu e sparisiun d'ina [i]'' |- |''Gurmette'' |''Grumette'' |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |''Insprità'' |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |''Scurpiun'' |Scrupiun |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a l'è sentìa, in zenese, cumme vûxe du cuntâdu. |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu |- |Avrì |Arvì |U latìn u l'è aprilis, i dui sòi i se scangian de scillaba. |- |Fabrica |Frabica |Dau latin faber. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de Vûtri ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu | |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Caneva |Cavena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |<ref name=":1" /> |- |Scurcugnâ |Scrucugnâ | |- |Barluciâ |Lanbruciâ | |- |Castergiancu |Castregiancu | |- |Casterveggiu |Castreveggiu | |} hul8e9izjiedmx0w4jpctpd1rwrqtxu 272996 272991 2026-08-09T19:53:43Z Arbenganese 12552 /* Esèmpi */ -ùn 272996 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciùn de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} |Arvì (mese) |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciùn AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciùn e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |''Ghirindun'' |''Grindun'' |Dau fransese ''guéridon'', inversciùn a cuntattu e sparisiùn d'ina [i] |- |''Gurmette'' |''Grumette'' |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |''Insprità'' |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |''Scurpiùn'' |Scrupiùn |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a l'è sentìa, in zenese, cumme vûxe du cuntâdu. |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu |- |Avrì |Arvì |U latìn u l'è aprilis, i dui sòi i se scangian de scillaba. |- |Fabrica |Frabica |Dau latin faber. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de Vûtri ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu | |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Caneva |Cavena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |<ref name=":1" /> |- |Scurcugnâ |Scrucugnâ | |- |Barluciâ |Lanbruciâ | |- |Castergiancu |Castregiancu | |- |Casterveggiu |Castreveggiu | |} c09jgb2o38qv36r5ekdbgar8zwmd8uv 272997 272996 2026-08-09T21:04:43Z Arbenganese 12552 /* Fra parlè ligü(r)i */ azunte varie e serti detaji dau VPL 272997 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciùn de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|aperire}} {{La}} |Arvì (verbu) |Scicumme ch'u spa(r)ìsce a segunda [e] e u gh'è cangiu de [p] inte 'na [v], pöi dìte aa revèrsa. U l'è scumpartìu tra ciü tante variànte lìgü(r)i e, inte quelle ch'i g'han a metatesi de {{Maioscolétto|aprilis}}, u mese ne resülta umòfunu.<ref name=":2">{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p.38}}</ref> |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} | |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciùn AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciùn e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |- |{{Maioscolétto|caries}} {{La}} |Crajö |Numme che in ciava(r)ìn u l'è dètu ae camu(r)e du legnu. Passàu cuscì grassie a ''*craiòlu'', ch'u l'ha purtàu ascì au vèrbu ''creià,'' ch'u vö dì camu(r)à''.''<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/6a56094857b849941f40034313d4a2b4.pdf p. 5</ref> |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi, sun elenchèi inta primma culònna e pa(r)òlle sènsa de inversciùn rispettu a l'etimulugìa, mèntre da fiancu e versciùi "aa revèrsa" cun spiegasiùn de l'u(r)igine e de cumme i sun spanteghèi da 'n paìse a l'âtru. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |Ghirindùn |Grindùn |Dau fransese ''guéridon'', inversciùn a cuntattu e sparisiùn d'ina [i] |- |Gurmette |Grumette |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |''Insprità'' |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |Scurpiùn |Scrupiùn |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a se sènte de mênu e, in zenese, a l'è cunscide(r)â cumme vûxe du cuntâdu.<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/cb31c72b436ef1b597a5396160448d1e.pdf</ref> Da de âtre pàrte a l'è tìpica e ciü cumün, cumme a Ressuaggiu (''drumì''), o inta [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|Vol. 2, p. 26}}</ref>: drümì a Puntivrea e Use(r)ia (dund'a cunvive cun ''dürmì''), ''drömi'' a [[O Dê|Dêgu]], ''dŕömi'' a [[Giusvala|Giüsvalla]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=Pe' sò cuntu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=59}}</ref> |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu. |- |Avra |Arva |Daa mèxima raìxe du verbu arvì ({{Maioscolétto|aperire}}), ma a primma furma, ch'a l'è in cuntinuasiùn cu'u latìn a l'è restâ numma che inte sèrti pòsti cumme Vintimìa, U Saudàn, Sanremmu, U Sascéllu e Campu Lìgü(r)e. In sanremascu u ghe sa(r)eva ascì a versciùn ''abra'', ch'a l'ha vìstu âtri cangi de sòn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p. 29}}</ref> |- |Avrì |Arvì (mese) |U se(r)eva l'evulusiùn de {{Maioscolétto|aprilis}}, cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. A segunda de due versciùi a l'è bèn spanzüa inte parlè lìgüri du sèntru-levante, fètu ch'u porta a dì a pa(r)òlla au mèximu che u vèrbu. Intu punènte e sèntru-punènte i g'han a metatesi ascì sèrte variànte de rive(r)a, cumme u [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]] e l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] sitadìn.<ref name=":2" /> |- |Fabrica |Frabica |Dau latin {{Maioscolétto|faber}}. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de Vûtri ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu | |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Càneva |Càvena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |<ref name=":1" /> |- |Scurcugnà |Scrucugnà | |- |Barlucià |Lanbrucià | |- |Castergiancu |Castregiancu | |- |Casterveggiu |Castreveggiu | |} id065b105vo12s9gyc65affxtr5x1ll 272998 272997 2026-08-09T21:17:56Z Arbenganese 12552 /* Fra parlè ligü(r)i */ Castreveju e Castergiancu 272998 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciùn de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|aperire}} {{La}} |Arvì (verbu) |Scicumme ch'u spa(r)ìsce a segunda [e] e u gh'è cangiu de [p] inte 'na [v], pöi dìte aa revèrsa. U l'è scumpartìu tra ciü tante variànte lìgü(r)i e, inte quelle ch'i g'han a metatesi de {{Maioscolétto|aprilis}}, u mese ne resülta umòfunu.<ref name=":2">{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p.38}}</ref> |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} | |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciùn AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciùn e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |- |{{Maioscolétto|caries}} {{La}} |Crajö |Numme che in ciava(r)ìn u l'è dètu ae camu(r)e du legnu. Passàu cuscì grassie a ''*craiòlu'', ch'u l'ha purtàu ascì au vèrbu ''creià,'' ch'u vö dì camu(r)à''.''<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/6a56094857b849941f40034313d4a2b4.pdf p. 5</ref> |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi, sun elenchèi inta primma culònna e pa(r)òlle sènsa de inversciùn rispettu a l'etimulugìa, mèntre da fiancu e versciùi "aa revèrsa" cun spiegasiùn de l'u(r)igine e de cumme i sun spanteghèi da 'n paìse a l'âtru. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |Ghirindùn |Grindùn |Dau fransese ''guéridon'', inversciùn a cuntattu e sparisiùn d'ina [i] |- |Gurmette |Grumette |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |''Insprità'' |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |Scurpiùn |Scrupiùn |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a se sènte de mênu e, in zenese, a l'è cunscide(r)â cumme vûxe du cuntâdu.<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/cb31c72b436ef1b597a5396160448d1e.pdf</ref> Da de âtre pàrte a l'è tìpica e ciü cumün, cumme a Ressuaggiu (''drumì''), o inta [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|Vol. 2, p. 26}}</ref>: drümì a Puntivrea e Use(r)ia (dund'a cunvive cun ''dürmì''), ''drömi'' a [[O Dê|Dêgu]], ''dŕömi'' a [[Giusvala|Giüsvalla]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=Pe' sò cuntu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=59}}</ref> |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu. |- |Avra |Arva |Daa mèxima raìxe du verbu arvì ({{Maioscolétto|aperire}}), ma a primma furma, ch'a l'è in cuntinuasiùn cu'u latìn a l'è restâ numma che inte sèrti pòsti cumme Vintimìa, U Saudàn, Sanremmu, U Sascéllu e Campu Lìgü(r)e. In sanremascu u ghe sa(r)eva ascì a versciùn ''abra'', ch'a l'ha vìstu âtri cangi de sòn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p. 29}}</ref> |- |Avrì |Arvì (mese) |U se(r)eva l'evulusiùn de {{Maioscolétto|aprilis}}, cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. A segunda de due versciùi a l'è bèn spanzüa inte parlè lìgüri du sèntru-levante, fètu ch'u porta a dì a pa(r)òlla au mèximu che u vèrbu. Intu punènte e sèntru-punènte i g'han a metatesi ascì sèrte variànte de rive(r)a, cumme u [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]] e l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] sitadìn.<ref name=":2" /> |- |Fabrica |Frabica |Dau latin {{Maioscolétto|faber}}. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de Vûtri ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu | |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Càneva |Càvena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |<ref name=":1" /> |- |Scurcugnà |Scrucugnà | |- |Barlucià |Lanbrucià | |- |Castergiancu |Castregiancu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è u primmu, ma inte l'arbenganese d'Arbenga u se sènte tütt'e due<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da Valâ du Pennavaire cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Neva a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castreveju.'' |- |Casterveggiu |Castreveggiu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è ''Castrevegliu'', che inte l'arbenganese d'Arbenga u l'ha patìu u tipicu cangiu de [ʎ] in [dʒ] cumme inte furme elenchèi. Ancöi i se sènte tütt'e due<ref name=":3" />, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da Valâ du Neva cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Pennavaire a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castergiancu.'' |} h418e1uos1cfgoy8sjjha7mlw3xzp6x 272999 272998 2026-08-09T21:30:25Z Arbenganese 12552 /* Fra parlè ligü(r)i */ +vreddu 272999 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciùn de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|aperire}} {{La}} |Arvì (verbu) |Scicumme ch'u spa(r)ìsce a segunda [e] e u gh'è cangiu de [p] inte 'na [v], pöi dìte aa revèrsa. U l'è scumpartìu tra ciü tante variànte lìgü(r)i e, inte quelle ch'i g'han a metatesi de {{Maioscolétto|aprilis}}, u mese ne resülta umòfunu.<ref name=":2">{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p.38}}</ref> |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} | |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciùn AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciùn e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |- |{{Maioscolétto|caries}} {{La}} |Crajö |Numme che in ciava(r)ìn u l'è dètu ae camu(r)e du legnu. Passàu cuscì grassie a ''*craiòlu'', ch'u l'ha purtàu ascì au vèrbu ''creià,'' ch'u vö dì camu(r)à''.''<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/6a56094857b849941f40034313d4a2b4.pdf p. 5</ref> |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi, sun elenchèi inta primma culònna e pa(r)òlle sènsa de inversciùn rispettu a l'etimulugìa, mèntre da fiancu e versciùi "aa revèrsa" cun spiegasiùn de l'u(r)igine e de cumme i sun spanteghèi da 'n paìse a l'âtru. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |''Frumaggiu'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |''Furmigua'' |''Frumigua'' |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |Ghirindùn |Grindùn |Dau fransese ''guéridon'', inversciùn a cuntattu e sparisiùn d'ina [i] |- |Gurmette |Grumette |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |''Insprità'' |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |Scurpiùn |Scrupiùn |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a se sènte de mênu e, in zenese, a l'è cunscide(r)â cumme vûxe du cuntâdu.<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/cb31c72b436ef1b597a5396160448d1e.pdf</ref> Da de âtre pàrte a l'è tìpica e ciü cumün, cumme a Ressuaggiu (''drumì''), o inta [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|Vol. 2, p. 26}}</ref>: drümì a Puntivrea e Use(r)ia (dund'a cunvive cun ''dürmì''), ''drömi'' a [[O Dê|Dêgu]], ''dŕömi'' a [[Giusvala|Giüsvalla]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=Pe' sò cuntu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=59}}</ref> |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu. |- |Avra |Arva |Daa mèxima raìxe du verbu arvì ({{Maioscolétto|aperire}}), ma a primma furma, ch'a l'è in cuntinuasiùn cu'u latìn a l'è restâ numma che inte sèrti pòsti cumme Vintimìa, U Saudàn, Sanremmu, U Sascéllu e Campu Lìgü(r)e. In sanremascu u ghe sa(r)eva ascì a versciùn ''abra'', ch'a l'ha vìstu âtri cangi de sòn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p. 29}}</ref> |- |Avrì |Arvì (mese) |U se(r)eva l'evulusiùn de {{Maioscolétto|aprilis}}, cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. A segunda de due versciùi a l'è bèn spanzüa inte parlè lìgüri du sèntru-levante, fètu ch'u porta a dì a pa(r)òlla au mèximu che u vèrbu. Intu punènte e sèntru-punènte i g'han a metatesi ascì sèrte variànte de rive(r)a, cumme u [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]] e l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] sitadìn.<ref name=":2" /> |- |Fabrica |Frabica |Dau latin {{Maioscolétto|faber}}. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de Vûtri ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu |Dau latìn {{Maioscolétto|vĭtrum}}. Tipica de sèrte parlè, tantu a punènte cumme a levante. Registràu a[[a Cêve]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Löa]], [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Sann-a|Savuna]], [[Väze|Varazze]], [[Çelle|Sélle]], [[Rensén|Rensàn]], [[Camuggi]]<ref>Razeto</ref>, [[Favâ|Favâ de Màlva(r)u]], [[Rosagni|Ressuaggiu]], [[Ciävai|Ciàva(r)i]], [[Sestri Levante|Sèstri Levante]], [[Monterosso|Munterussu]], [[Rimazô|Rimazû]], [[Vàise|Va(r)ese]] e ascì intu [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Cädasedda|Cadesedda]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 1997|Vol. IV, p. 49}}</ref> |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Càneva |Càvena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |<ref name=":1" /> |- |Scurcugnà |Scrucugnà | |- |Barlucià |Lanbrucià | |- |Castergiancu |Castregiancu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è u primmu, ma inte l'arbenganese d'Arbenga u se sènte tütt'e due<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da Valâ du Pennavaire cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Neva a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castreveju.'' |- |Casterveggiu |Castreveggiu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è ''Castrevegliu'', che inte l'arbenganese d'Arbenga u l'ha patìu u tipicu cangiu de [ʎ] in [dʒ] cumme inte furme elenchèi. Ancöi i se sènte tütt'e due<ref name=":3" />, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da Valâ du Neva cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Pennavaire a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castergiancu.'' |} p0sdb0djvr2rrg0p5vdpsauyvwimf7u 273001 272999 2026-08-09T21:39:43Z Arbenganese 12552 /* Fra parlè ligü(r)i */ spec. 273001 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciùn de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|aperire}} {{La}} |Arvì (verbu) |Scicumme ch'u spa(r)ìsce a segunda [e] e u gh'è cangiu de [p] inte 'na [v], pöi dìte aa revèrsa. U l'è scumpartìu tra ciü tante variànte lìgü(r)i e, inte quelle ch'i g'han a metatesi de {{Maioscolétto|aprilis}}, u mese ne resülta umòfunu.<ref name=":2">{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p.38}}</ref> |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} | |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciùn AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciùn e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |- |{{Maioscolétto|caries}} {{La}} |Crajö |Numme che in ciava(r)ìn u l'è dètu ae camu(r)e du legnu. Passàu cuscì grassie a ''*craiòlu'', ch'u l'ha purtàu ascì au vèrbu ''creià,'' ch'u vö dì camu(r)à''.''<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/6a56094857b849941f40034313d4a2b4.pdf p. 5</ref> |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi, sun elenchèi inta primma culònna e pa(r)òlle sènsa de inversciùn rispettu a l'etimulugìa, mèntre da fiancu e versciùi "aa revèrsa" cun spiegasiùn de l'u(r)igine e de cumme i sun spanteghèi da 'n paìse a l'âtru. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |Frumaggiu |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |Furmigua |Frumigua |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |Ghirindùn |Grindùn |Dau fransese ''guéridon'', inversciùn a cuntattu e sparisiùn d'ina [i] |- |Gurmette |Grumette |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |Insprità |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |Scurpiùn |Scrupiùn |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a se sènte de mênu e, in zenese, a l'è cunscide(r)â cumme vûxe du cuntâdu.<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/cb31c72b436ef1b597a5396160448d1e.pdf</ref> Da de âtre pàrte a l'è tìpica e ciü cumün, cumme a Ressuaggiu (''drumì''), o inta [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|Vol. 2, p. 26}}</ref>: drümì a Puntivrea e Use(r)ia (dund'a cunvive cun ''dürmì''), ''drömi'' a [[O Dê|Dêgu]], ''dŕömi'' a [[Giusvala|Giüsvalla]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=Pe' sò cuntu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=59}}</ref> |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu. |- |Avra |Arva |Daa mèxima raìxe du verbu arvì ({{Maioscolétto|aperire}}), ma a primma furma, ch'a l'è in cuntinuasiùn cu'u latìn a l'è restâ numma che inte sèrti pòsti cumme Vintimìa, U Saudàn, Sanremmu, U Sascéllu e Campu Lìgü(r)e. In sanremascu u ghe sa(r)eva ascì a versciùn ''abra'', ch'a l'ha vìstu âtri cangi de sòn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p. 29}}</ref> |- |Avrì |Arvì (mese) |U se(r)eva l'evulusiùn de {{Maioscolétto|aprilis}}, cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. A segunda de due versciùi a l'è bèn spanzüa inte parlè lìgüri du sèntru-levante, fètu ch'u porta a dì a pa(r)òlla au mèximu che u vèrbu. Intu punènte e sèntru-punènte i g'han a metatesi ascì sèrte variànte de rive(r)a, cumme u [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]] e l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] sitadìn.<ref name=":2" /> |- |Fabrica |Frabica |Dau latin {{Maioscolétto|faber}}. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de Vûtri ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu |Dau latìn {{Maioscolétto|vĭtrum}}. Tipica de sèrte parlè, tantu a punènte cumme a levante. Registràu a[[a Cêve]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Löa]], [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Sann-a|Savuna]], [[Väze|Varazze]], [[Çelle|Sélle]], [[Rensén|Rensàn]], [[Camuggi]]<ref>Razeto</ref>, [[Favâ|Favâ de Màlva(r)u]], [[Rosagni|Ressuaggiu]], [[Ciävai|Ciàva(r)i]], [[Sestri Levante|Sèstri Levante]], [[Monterosso|Munterussu]], [[Rimazô|Rimazû]], [[Vàise|Va(r)ese]] e ascì intu [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Cädasedda|Cadesedda]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 1997|Vol. IV, p. 49}}</ref> |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Càneva |Càvena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |Marcàu aa Cêve<ref name=":1" /> e prununsiàu {{IPA|[liz'dʒia]}} ~ {{IPA|[liʒ'dʒia]}}, u pà propriu pe' prununsia aa revèrsa (pasaggiu da s intu mezzu da pa(r)òlla). |- |Scurcugnà |Scrucugnà | |- |Barlucià |Lanbrucià | |- |Castergiancu |Castregiancu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è u primmu, ma inte l'arbenganese d'Arbenga u se sènte tütt'e due<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da Valâ du Pennavaire cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Neva a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castreveju.'' |- |Casterveggiu |Castreveggiu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è ''Castrevegliu'', che inte l'arbenganese d'Arbenga u l'ha patìu u tipicu cangiu de [ʎ] in [dʒ] cumme inte furme elenchèi. Ancöi i se sènte tütt'e due<ref name=":3" />, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da Valâ du Neva cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Pennavaire a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castergiancu.'' |} sn8lgb8aw4exfxim9k1ry2anhlsflpc 273002 273001 2026-08-09T21:41:13Z Arbenganese 12552 /* Fra parlè ligü(r)i */ wl, vari 273002 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciùn de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|aperire}} {{La}} |Arvì (verbu) |Scicumme ch'u spa(r)ìsce a segunda [e] e u gh'è cangiu de [p] inte 'na [v], pöi dìte aa revèrsa. U l'è scumpartìu tra ciü tante variànte lìgü(r)i e, inte quelle ch'i g'han a metatesi de {{Maioscolétto|aprilis}}, u mese ne resülta umòfunu.<ref name=":2">{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p.38}}</ref> |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} | |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn orefice; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciùn AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciùn e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |- |{{Maioscolétto|caries}} {{La}} |Crajö |Numme che in ciava(r)ìn u l'è dètu ae camu(r)e du legnu. Passàu cuscì grassie a ''*craiòlu'', ch'u l'ha purtàu ascì au vèrbu ''creià,'' ch'u vö dì camu(r)à''.''<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/6a56094857b849941f40034313d4a2b4.pdf p. 5</ref> |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi, sun elenchèi inta primma culònna e pa(r)òlle sènsa de inversciùn rispettu a l'etimulugìa, mèntre da fiancu e versciùi "aa revèrsa" cun spiegasiùn de l'u(r)igine e de cumme i sun spanteghèi da 'n paìse a l'âtru. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |Frumaggiu |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |Furmigua |Frumigua |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |Ghirindùn |Grindùn |Dau fransese ''guéridon'', inversciùn a cuntattu e sparisiùn d'ina [i] |- |Gurmette |Grumette |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |Insprità |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |Scurpiùn |Scrupiùn |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a se sènte de mênu e, in zenese, a l'è cunscide(r)â cumme vûxe du cuntâdu.<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/cb31c72b436ef1b597a5396160448d1e.pdf</ref> Da de âtre pàrte a l'è tìpica e ciü cumün, cumme a Ressuaggiu (''drumì''), o inta [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|Vol. 2, p. 26}}</ref>: drümì a Puntivrea e Use(r)ia (dund'a cunvive cun ''dürmì''), ''drömi'' a [[O Dê|Dêgu]], ''dŕömi'' a [[Giusvala|Giüsvalla]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=Pe' sò cuntu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=59}}</ref> |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu. |- |Avra |Arva |Daa mèxima raìxe du verbu arvì ({{Maioscolétto|aperire}}), ma a primma furma, ch'a l'è in cuntinuasiùn cu'u latìn a l'è restâ numma che inte sèrti pòsti cumme [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[U Soudàn|U Saudàn]], [[Sanremu|Sanremmu]], [[Sascê|U Sascéllu]] e [[Campo|Campu Lìgü(r)e]]. In [[Dialetu sanremascu|sanremascu]] u ghe sa(r)eva ascì a versciùn ''abra'', ch'a l'ha vìstu âtri cangi de sòn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p. 29}}</ref> |- |Avrì |Arvì (mese) |U se(r)eva l'evulusiùn de {{Maioscolétto|aprilis}}, cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. A segunda de due versciùi a l'è bèn spanzüa inte parlè lìgüri du sèntru-levante, fètu ch'u porta a dì a pa(r)òlla au mèximu che u vèrbu. Intu punènte e sèntru-punènte i g'han a metatesi ascì sèrte variànte de rive(r)a, cumme u [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]] e l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] sitadìn.<ref name=":2" /> |- |Fabrica |Frabica |Dau latin {{Maioscolétto|faber}}. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de [[Ôtri|Vûtri]] ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu |Dau latìn {{Maioscolétto|vĭtrum}}. Tipica de sèrte parlè, tantu a punènte cumme a levante. Registràu a[[a Cêve]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Löa]], [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Sann-a|Savuna]], [[Väze|Varazze]], [[Çelle|Sélle]], [[Rensén|Rensàn]], [[Camuggi]]<ref>Razeto</ref>, [[Favâ|Favâ de Màlva(r)u]], [[Rosagni|Ressuaggiu]], [[Ciävai|Ciàva(r)i]], [[Sestri Levante|Sèstri Levante]], [[Monterosso|Munterussu]], [[Rimazô|Rimazû]], [[Vàise|Va(r)ese]] e ascì intu [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Cädasedda|Cadesedda]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 1997|Vol. IV, p. 49}}</ref> |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Càneva |Càvena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |Marcàu aa Cêve<ref name=":1" /> e prununsiàu {{IPA|[liz'dʒia]}} ~ {{IPA|[liʒ'dʒia]}}, u pà propriu pe' prununsia aa revèrsa (pasaggiu da s intu mezzu da pa(r)òlla). |- |Scurcugnà |Scrucugnà | |- |Barlucià |Lanbrucià | |- |Castergiancu |Castregiancu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è u primmu, ma inte l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] d'[[Arbenga]] u se sènte tütt'e due<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da Valâ du Pennavaire cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Neva a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castreveju.'' |- |Casterveggiu |Castreveggiu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è ''Castrevegliu'', che inte l'arbenganese d'Arbenga u l'ha patìu u tipicu cangiu de [ʎ] in [dʒ] cumme inte furme elenchèi. Ancöi i se sènte tütt'e due<ref name=":3" />, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da Valâ du Neva cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Pennavaire a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castergiancu.'' |} cc4x49cgosmcye61mz2xollwhgei5eb 273003 273002 2026-08-09T21:43:47Z Arbenganese 12552 /* Fra parlè ligü(r)i */ detaji 273003 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciùn de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|aperire}} {{La}} |Arvì (verbu) |Scicumme ch'u spa(r)ìsce a segunda [e] e u gh'è cangiu de [p] inte 'na [v], pöi dìte aa revèrsa. U l'è scumpartìu tra ciü tante variànte lìgü(r)i e, inte quelle ch'i g'han a metatesi de {{Maioscolétto|aprilis}}, u mese ne resülta umòfunu.<ref name=":2">{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p.38}}</ref> |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} | |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn ''orefice''; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciùn AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciùn e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |- |{{Maioscolétto|caries}} {{La}} |Crajö |Numme che in ciava(r)ìn u l'è dètu ae camu(r)e du legnu. Passàu cuscì grassie a ''*craiòlu'', ch'u l'ha purtàu ascì au vèrbu ''creià,'' ch'u vö dì camu(r)à''.''<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/6a56094857b849941f40034313d4a2b4.pdf p. 5</ref> |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi, sun elenchèi inta primma culònna e pa(r)òlle sènsa de inversciùn rispettu a l'etimulugìa, mèntre da fiancu e versciùi "aa revèrsa" cun spiegasiùn de l'u(r)igine e de cumme i sun spanteghèi da 'n paìse a l'âtru. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |Frumaggiu |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |Furmigua |Frumigua |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |Ghirindùn |Grindùn |Dau fransese ''guéridon'', inversciùn a cuntattu e sparisiùn d'ina [i] |- |Gurmette |Grumette |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |Insprità |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |Scurpiùn |Scrupiùn |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a se sènte de mênu e, in zenese, a l'è cunscide(r)â cumme vûxe du cuntâdu.<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/cb31c72b436ef1b597a5396160448d1e.pdf</ref> Da de âtre pàrte a l'è tìpica e ciü cumün, cumme a [[Rosagni|Ressuaggiu]] (''drumì''), o inta [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|Vol. 2, p. 26}}</ref>: drümì a [[O Ponte|Puntivrea]] e [[Oseria|Use(r)ia]] (dund'a cunvive cun ''dürmì''), ''drömi'' a [[O Dê|Dêgu]], ''dŕömi'' a [[Giusvala|Giüsvalla]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=Pe' sò cuntu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=59}}</ref> |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu. |- |Avra |Arva |Daa mèxima raìxe du verbu arvì ({{Maioscolétto|aperire}}), ma a primma furma, ch'a l'è in cuntinuasiùn cu'u latìn a l'è restâ numma che inte sèrti pòsti cumme [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[U Soudàn|U Saudàn]], [[Sanremu|Sanremmu]], [[Sascê|U Sascéllu]] e [[Campo|Campu Lìgü(r)e]]. In [[Dialetu sanremascu|sanremascu]] u ghe sa(r)eva ascì a versciùn ''abra'', ch'a l'ha vìstu âtri cangi de sòn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p. 29}}</ref> |- |Avrì |Arvì (mese) |U se(r)eva l'evulusiùn de {{Maioscolétto|aprilis}}, cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. A segunda de due versciùi a l'è bèn spanzüa inte parlè lìgüri du sèntru-levante, fètu ch'u porta a dì a pa(r)òlla au mèximu che u vèrbu. Intu punènte e sèntru-punènte i g'han a metatesi ascì sèrte variànte de rive(r)a, cumme u [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]] e l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] sitadìn.<ref name=":2" /> |- |Fabrica |Frabica |Dau latin {{Maioscolétto|faber}}. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de [[Ôtri|Vûtri]] ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu |Dau latìn {{Maioscolétto|vĭtrum}}. Tipica de sèrte parlè, tantu a punènte cumme a levante. Registràu a[[a Cêve]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Löa]], [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Sann-a|Savuna]], [[Väze|Varazze]], [[Çelle|Sélle]], [[Rensén|Rensàn]], [[Camuggi]]<ref>Razeto</ref>, [[Favâ|Favâ de Màlva(r)u]], [[Rosagni|Ressuaggiu]], [[Ciävai|Ciàva(r)i]], [[Sestri Levante|Sèstri Levante]], [[Monterosso|Munterussu]], [[Rimazô|Rimazû]], [[Vàise|Va(r)ese]] e ascì intu [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Cädasedda|Cadesedda]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 1997|Vol. IV, p. 49}}</ref> |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Càneva |Càvena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |Marcàu a[[a Cêve]]<ref name=":1" /> e dìtu {{IPA|[liz'dʒia]}} ~ {{IPA|[liʒ'dʒia]}}, u pà propriu pe' prununsia aa revèrsa (pasaggiu da s intu mezzu da pa(r)òlla). |- |Scurcugnà |Scrucugnà | |- |Barlucià |Lanbrucià | |- |Castergiancu |Castregiancu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è u primmu, ma inte l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] d'[[Arbenga]] u se sènte tütt'e due<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da [[Valâ du Pennavaire]] cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta [[Valâ du Neva|Neva]] a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castreveju.'' |- |Casterveggiu |Castreveggiu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è ''Castrevegliu'', che inte l'arbenganese d'Arbenga u l'ha patìu u tipicu cangiu de [ʎ] in [dʒ] cumme inte furme elenchèi. Ancöi i se sènte tütt'e due<ref name=":3" />, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da [[Valâ du Neva]] cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Pennavaire a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castergiancu.'' |} gmquecd6grjmdzybxnqc1ge47vmnjxv 273004 273003 2026-08-09T21:49:22Z Arbenganese 12552 /* Fra parlè ligü(r)i */ Suvra-surva-sruva 273004 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciùn de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|aperire}} {{La}} |Arvì (verbu) |Scicumme ch'u spa(r)ìsce a segunda [e] e u gh'è cangiu de [p] inte 'na [v], pöi dìte aa revèrsa. U l'è scumpartìu tra ciü tante variànte lìgü(r)i e, inte quelle ch'i g'han a metatesi de {{Maioscolétto|aprilis}}, u mese ne resülta umòfunu.<ref name=":2">{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p.38}}</ref> |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} | |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn ''orefice''; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciùn AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciùn e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |- |{{Maioscolétto|caries}} {{La}} |Crajö |Numme che in ciava(r)ìn u l'è dètu ae camu(r)e du legnu. Passàu cuscì grassie a ''*craiòlu'', ch'u l'ha purtàu ascì au vèrbu ''creià,'' ch'u vö dì camu(r)à''.''<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/6a56094857b849941f40034313d4a2b4.pdf p. 5</ref> |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi, sun elenchèi inta primma culònna e pa(r)òlle sènsa de inversciùn rispettu a l'etimulugìa, mèntre da fiancu e versciùi "aa revèrsa" cun spiegasiùn de l'u(r)igine e de cumme i sun spanteghèi da 'n paìse a l'âtru. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |Frumaggiu |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |Furmigua |Frumigua |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |Ghirindùn |Grindùn |Dau fransese ''guéridon'', inversciùn a cuntattu e sparisiùn d'ina [i] |- |Gurmette |Grumette |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |Insprità |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |Scurpiùn |Scrupiùn |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a se sènte de mênu e, in zenese, a l'è cunscide(r)â cumme vûxe du cuntâdu.<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/cb31c72b436ef1b597a5396160448d1e.pdf</ref> Da de âtre pàrte a l'è tìpica e ciü cumün, cumme a [[Rosagni|Ressuaggiu]] (''drumì''), o inta [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|Vol. 2, p. 26}}</ref>: drümì a [[O Ponte|Puntivrea]] e [[Oseria|Use(r)ia]] (dund'a cunvive cun ''dürmì''), ''drömi'' a [[O Dê|Dêgu]], ''dŕömi'' a [[Giusvala|Giüsvalla]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=Pe' sò cuntu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=59}}</ref> |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu. |- |Avra |Arva |Daa mèxima raìxe du verbu arvì ({{Maioscolétto|aperire}}), ma a primma furma, ch'a l'è in cuntinuasiùn cu'u latìn a l'è restâ numma che inte sèrti pòsti cumme [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[U Soudàn|U Saudàn]], [[Sanremu|Sanremmu]], [[Sascê|U Sascéllu]] e [[Campo|Campu Lìgü(r)e]]. In [[Dialetu sanremascu|sanremascu]] u ghe sa(r)eva ascì a versciùn ''abra'', ch'a l'ha vìstu âtri cangi de sòn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p. 29}}</ref> |- |Avrì |Arvì (mese) |U se(r)eva l'evulusiùn de {{Maioscolétto|aprilis}}, cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. A segunda de due versciùi a l'è bèn spanzüa inte parlè lìgüri du sèntru-levante, fètu ch'u porta a dì a pa(r)òlla au mèximu che u vèrbu. Intu punènte e sèntru-punènte i g'han a metatesi ascì sèrte variànte de rive(r)a, cumme u [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]] e l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] sitadìn.<ref name=":2" /> |- |Fabrica |Frabica |Dau latin {{Maioscolétto|faber}}. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de [[Ôtri|Vûtri]] ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu |Dau latìn {{Maioscolétto|vĭtrum}}. Tipica de sèrte parlè, tantu a punènte cumme a levante. Registràu a[[a Cêve]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Löa]], [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Sann-a|Savuna]], [[Väze|Varazze]], [[Çelle|Sélle]], [[Rensén|Rensàn]], [[Camuggi]]<ref>Razeto</ref>, [[Favâ|Favâ de Màlva(r)u]], [[Rosagni|Ressuaggiu]], [[Ciävai|Ciàva(r)i]], [[Sestri Levante|Sèstri Levante]], [[Monterosso|Munterussu]], [[Rimazô|Rimazû]], [[Vàise|Va(r)ese]] e ascì intu [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Cädasedda|Cadesedda]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 1997|Vol. IV, p. 49}}</ref> |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Càneva |Càvena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |Marcàu a[[a Cêve]]<ref name=":1" /> e dìtu {{IPA|[liz'dʒia]}} ~ {{IPA|[liʒ'dʒia]}}, u pà propriu pe' prununsia aa revèrsa (pasaggiu da s intu mezzu da pa(r)òlla). |- |Scurcugnà |Scrucugnà | |- |Barlucià |Lanbrucià | |- |Castergiancu |Castregiancu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è u primmu, ma inte l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] d'[[Arbenga]] u se sènte tütt'e due<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da [[Valâ du Pennavaire]] cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta [[Valâ du Neva|Neva]] a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castreveju.'' |- |Casterveggiu |Castreveggiu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è ''Castrevegliu'', che inte l'arbenganese d'Arbenga u l'ha patìu u tipicu cangiu de [ʎ] in [dʒ] cumme inte furme elenchèi. Ancöi i se sènte tütt'e due<ref name=":3" />, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da [[Valâ du Neva]] cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Pennavaire a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castergiancu.'' |- |Suvra |Surva Sru(v)a |A variante nu metatetica, in cuntinuasiùn cu'u latìn sŭpra inte stu càxu e sun mênu ricurènti. |} kctv34skgr6plxkadvt3ei18ey660ho 273005 273004 2026-08-09T21:52:59Z Arbenganese 12552 /* Fra parlè ligü(r)i */ +Giüstexine 273005 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciùn de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|aperire}} {{La}} |Arvì (verbu) |Scicumme ch'u spa(r)ìsce a segunda [e] e u gh'è cangiu de [p] inte 'na [v], pöi dìte aa revèrsa. U l'è scumpartìu tra ciü tante variànte lìgü(r)i e, inte quelle ch'i g'han a metatesi de {{Maioscolétto|aprilis}}, u mese ne resülta umòfunu.<ref name=":2">{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p.38}}</ref> |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} | |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn ''orefice''; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciùn AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciùn e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |- |{{Maioscolétto|caries}} {{La}} |Crajö |Numme che in ciava(r)ìn u l'è dètu ae camu(r)e du legnu. Passàu cuscì grassie a ''*craiòlu'', ch'u l'ha purtàu ascì au vèrbu ''creià,'' ch'u vö dì camu(r)à''.''<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/6a56094857b849941f40034313d4a2b4.pdf p. 5</ref> |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi, sun elenchèi inta primma culònna e pa(r)òlle sènsa de inversciùn rispettu a l'etimulugìa, mèntre da fiancu e versciùi "aa revèrsa" cun spiegasiùn de l'u(r)igine e de cumme i sun spanteghèi da 'n paìse a l'âtru. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |Frumaggiu |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |Furmigua |Frumigua |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |Ghirindùn |Grindùn |Dau fransese ''guéridon'', inversciùn a cuntattu e sparisiùn d'ina [i] |- |Gurmette |Grumette |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |Insprità |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |Scurpiùn |Scrupiùn |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a se sènte de mênu e, in zenese, a l'è cunscide(r)â cumme vûxe du cuntâdu.<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/cb31c72b436ef1b597a5396160448d1e.pdf</ref> Da de âtre pàrte a l'è tìpica e ciü cumün, cumme a [[Rosagni|Ressuaggiu]] (''drumì''), o inta [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|Vol. 2, p. 26}}</ref>: drümì a [[O Ponte|Puntivrea]] e [[Oseria|Use(r)ia]] (dund'a cunvive cun ''dürmì''), ''drömi'' a [[O Dê|Dêgu]], ''dŕömi'' a [[Giusvala|Giüsvalla]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=Pe' sò cuntu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=59}}</ref> |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu. |- |Avra |Arva |Daa mèxima raìxe du verbu arvì ({{Maioscolétto|aperire}}), ma a primma furma, ch'a l'è in cuntinuasiùn cu'u latìn a l'è restâ numma che inte sèrti pòsti cumme [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[U Soudàn|U Saudàn]], [[Sanremu|Sanremmu]], [[Sascê|U Sascéllu]] e [[Campo|Campu Lìgü(r)e]]. In [[Dialetu sanremascu|sanremascu]] u ghe sa(r)eva ascì a versciùn ''abra'', ch'a l'ha vìstu âtri cangi de sòn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p. 29}}</ref> |- |Avrì |Arvì (mese) |U se(r)eva l'evulusiùn de {{Maioscolétto|aprilis}}, cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. A segunda de due versciùi a l'è bèn spanzüa inte parlè lìgüri du sèntru-levante, fètu ch'u porta a dì a pa(r)òlla au mèximu che u vèrbu. Intu punènte e sèntru-punènte i g'han a metatesi ascì sèrte variànte de rive(r)a, cumme u [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]] e l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] sitadìn.<ref name=":2" /> |- |Fabrica |Frabica |Dau latin {{Maioscolétto|faber}}. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de [[Ôtri|Vûtri]] ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu |Dau latìn {{Maioscolétto|vĭtrum}}. Tipica de sèrte parlè, tantu a punènte cumme a levante. Registràu a[[a Cêve]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Löa]], [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Sann-a|Savuna]], [[Väze|Varazze]], [[Çelle|Sélle]], [[Rensén|Rensàn]], [[Camuggi]]<ref>Razeto</ref>, [[Favâ|Favâ de Màlva(r)u]], [[Rosagni|Ressuaggiu]], [[Ciävai|Ciàva(r)i]], [[Sestri Levante|Sèstri Levante]], [[Monterosso|Munterussu]], [[Rimazô|Rimazû]], [[Vàise|Va(r)ese]] e ascì intu [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Cädasedda|Cadesedda]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 1997|Vol. IV, p. 49}}</ref> |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Càneva |Càvena | |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |Marcàu a[[a Cêve]]<ref name=":1" /> e dìtu {{IPA|[liz'dʒia]}} ~ {{IPA|[liʒ'dʒia]}}, u pà propriu pe' prununsia aa revèrsa (pasaggiu da s intu mezzu da pa(r)òlla). |- |Scurcugnà |Scrucugnà | |- |Barlucià |Lanbrucià | |- |Castergiancu |Castregiancu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è u primmu, ma inte l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] d'[[Arbenga]] u se sènte tütt'e due<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da [[Valâ du Pennavaire]] cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta [[Valâ du Neva|Neva]] a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castreveju.'' |- |Casterveggiu |Castreveggiu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è ''Castrevegliu'', che inte l'arbenganese d'Arbenga u l'ha patìu u tipicu cangiu de [ʎ] in [dʒ] cumme inte furme elenchèi. Ancöi i se sènte tütt'e due<ref name=":3" />, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da [[Valâ du Neva]] cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Pennavaire a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castergiancu.'' |- |Giüstenixe |Giüstexine |Dau latìn JUS TENENS, cun variasiùn de sòn puscibili. U numme, cumme dìtu intu paìse u l'è ''Giüstéscine'', ma zà aa Prìa u se dixe aa revèrsa e cunsunanti de due scillabe aa fin. |- |Suvra |Surva Sru(v)a |A variante nu metatetica, in cuntinuasiùn cu'u latìn sŭpra inte stu càxu e sun mênu ricurènti. |} 7gx49bfqalqik9ary8mdf5ch13ymr4k 273006 273005 2026-08-09T21:56:26Z Arbenganese 12552 /* Evulusiùn da âtre lengue */ càneva 273006 wikitext text/x-wiki = Metatesi = A metàtesi (o metàtexi) a l’è in fenomenu du parlà ch’u l’è ligàu a in cangiu inte l’urdine di funemi (i sòi) o de scillabe üna arènte a l’âtra, ch’u porta a l’inversciùn inta prununsia de ‘na mèxima pa(r)òlla. Stu fètu u capita suvènte intu desvilüppu d’ina lengua ch’a se furma intu tèmpu (presempiu dau latìn ae lengue rumanze), ma u pò nàsce pe’ pa(r)egge mutivasiùi, cumme a semejansa de due pa(r)òlle l’üna cun l’âtra o ascì daa dificultè, persunâle o mênu, de prununsià ina sücesiùn de scillabe, survatüttu da termini imprestèi da âtre lengue. A pa(r)òlla metatesi a ne vegne dau latìn tardu {{maioscolétto|metathĕsis}}, che a sò votta a l’ha piàu dau grêgu μετάϑεσις (lett. mette ûtre) e a vö dì traspusisiùn. == Tipi de metatesi == A metatesi a se presènta inte due furme prinsipâli rispèttu a cumme i sun messi i sòi che vegnen cangèi de pòstu u se pò defèti sentì: * a ‘’metatesi de cuntattu’’, ch’a l’è quella ch’a capita se i dui sòi i sun ün d’ataccu a l’âtru e a segue u schêma AB->BA, u l'è quellu ch'u capita presèmpiu inte l'inversciùn tra ''Cast'''er'''giancu'' (tipicu du paìse e da sò valâ) e ''Cast'''re'''giancu'' (dae âtre parte). * a ‘’metatesi daa distante’’ s’i se dixen aa revèrsa dui sòi ch’i cumpa(r)iscen inta pa(r)òlla framezèi da ün o ciü âtri sòi (ABC->CBA), cumme a cubia '''''r'''e'''l'''öju'' - '''''l'''e'''r'''öju'' (u primmu bèn scumpartìu inte ciü parte da regiùn, u segundu u ricûre inte serti posti, cumme Nûi e Löa). * “metatesi recipruca daa distante” e a se basa in sciu dì aa revèrsa due cubie de funemi pe’ vìa d’in slitamèntu presèmpiu segundu u schêma ABC→BCA, cumme inte ''sa'''rve'''gu'' - ''sa'''ver'''gu''. == Esèmpi == A metatesi a l'ha bèn da vegghe cun l'evulusiùn cuntinua di üsi ch'u se fà da lengua, du cuntestu, e du scitu dund'a l'è parlâ, dunca u l'è puscibile che a furma d'ina pa(r)òlla duve(r)à au dì d'ancöi a secce vegnüa fö(r)a da l'inversciùn de scillabe a partì da 'na pa(r)òlla d'u(r)igine, presèmpiu latìna pe'e lengue rumanze o da in'âtra lengua in üsu au mèximu tèmpu intu câxu di prestiti ciü o menu adatèi. Vista a variansa di cuntesti e di üxi u pò fina sücedde che due variante d'ina mèxima pa(r)òlla e seccen duve(r)èi inte di posti dife(r)ènti o che seccen tütte e due cunusciüe e duve(r)èi a segunda de gènte ch'i parlan. === Evulusiùn da âtre lengue === De seguitu u gh'è di esempi pièi dau passaggiu tra ina lengua e l'âtra, da l'etimulugìa da pa(r)òlla aa versciùn d'ancöi inta lengua dund'u l'è rivàu u termine. {| class="wikitable" !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |''Ferling'' ''Ferlin'' |Frilìn |I dui termini, u primmu inglese e u segundu spagnollu i ne vegnen tütti dui da l'anglusassune ''feoderling.''<ref name=":0">https://books.google.it/books/about/L_elemento_germanico_nella_lingua_italia.html?id=YvOrkvRcW1kC&redir_esc=y</ref> |- |{{Maioscolétto|permutare}} {{La}} |Inpremüà |Dae raìxe latìne ''per''- e ''mutare'', gi(r)àu in ''pre''- |- |''Cutter'' |Cotre |Lett. da l'inglese "canottu", u l'è ina razza de nâve a ve(r)a |- |{{Maioscolétto|corvus}} {{La}} |Crovu / Crou |Dau latìn |- |{{Maioscolétto|capra}}{{La}} |Crava | |- |{{Maioscolétto|pulex}} {{La}} |Prüxa / Prüxe |Dau latìn, inversciùn fra vucâle e cunsunante |- |{{Maioscolétto|sternūtu(m)}} {{La}} |Stranüu | -er- (cun e cangiâ in a) gi(r)àu in -ra- |- |{{Maioscolétto|extorquere}} {{La}} |Stroscià / Struscià |Dau latìn, pe' inversciùn -or-/-ro- |- |''τάριχος'' |Tracagnottu |Pe' mezzu de l'evulusiùn in {{Maioscolétto|*taricato}} e da lì pe' cangiu fra a->r e spa(r)isiùn de -i |- |Bretelle {{Fr}} |Bertèlla |Inversciùn a cuntattu, registrâ in buna parte da regiùn. |- |''Bernusse'' {{Fr}}, ''bornos'' {{AR}} |Brenusu |Pa(r)òlla ch'a l'è intrà in zenese dau fransese, ma de u(r)igine araba e ch'a l'ha sübìu a clàscica inversciùn de -er- cun -re- |- |{{Maioscolétto|aperire}} {{La}} |Arvì (verbu) |Scicumme ch'u spa(r)ìsce a segunda [e] e u gh'è cangiu de [p] inte 'na [v], pöi dìte aa revèrsa. U l'è scumpartìu tra ciü tante variànte lìgü(r)i e, inte quelle ch'i g'han a metatesi de {{Maioscolétto|aprilis}}, u mese ne resülta umòfunu.<ref name=":2">{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p.38}}</ref> |- |{{Maioscolétto|delphinus}} {{La}} |Drafìn |Pe' mezzu de rutacismu e cangiu funeticu da [e] in [a] |- |{{Maioscolétto|corbis}} |Cruamme |L'insèmme de còste de legnu ch'i furman u scheletru d'ina nâve. |- |Paravexin |Pravexin |In italiàn ''Pallavicino'', cun caütta da segunda [a]. |- |{{Maioscolétto|ad arbitrium}} {{La}} |Abretiu |Pe' ascimilasiùn da lucusiùn latìna e cangiu funeticu [i]-->[e] |- |{{Maioscolétto|aprilis}} {{La}} | |Cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. |- |{{Maioscolétto|castrare}} {{La}} |Crastâ |Zenese de sitè |- |{{Maioscolétto|faber}} {{La}} |Fravegu |In italiàn ''orefice''; mèximu destìn u l'è capitàu in spagnollu ch'u l'ha dètu ''fraguar'' pe' furgià. A raìxe a l'ha dètu ascì a cubbia fabrica - frabica. |- |{{Maioscolétto|februarius}} {{La}} |Frevâ |Pe' scürsamèntu e urdinamèntu du tipu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|febris}} {{La}} |Freve |Urdinamèntu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|integer}} {{La}} |Intregu |Pe' caütta da segunda [e], cumüne a grossa parte de lengue du setentriùn italian. |- |{{Maioscolétto|cooperire}} {{La}} |Cruvì |Pe'u scentâ da prìmma [e], passaggiu ABC-->CAB. |- |{{Maioscolétto|petra}} {{La}} |Prìa / Prêa |Caütta da t e inversciùn AB->BA |- |{{Maioscolétto|tonsoriae}} {{La}} |Tesui(r)e<ref name=":1">https://www.memoriedigitaliliguri.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/8f55b77f29107ddd83a0e5b06798c7ac.pdf</ref> | |- |{{Maioscolétto|transitus}} {{La}} |Strexìu |Prucessu cumplicàu daa caütta de n, inversciùn e sunurisasiùn da s in x |- |{{Maioscolétto|messoria}} {{La}} |Messui(r)a | |- |{{Maioscolétto|ex-cariare}} {{La}} |Sgai(r)à<ref name=":1" /> | |- |{{Maioscolétto|galbinus}} {{La}} |Giânu |Pe' mezzu de {{Maioscolétto|*glabinus}}, ch'u mustre(r)eva u perché da g dûse. |- |{{Maioscolétto|per exemplum}} {{La}} |Presèmpiu | |- |{{Maioscolétto|palpĕbra}} {{La}} |Parpella | |- |{{Maioscolétto|caries}} {{La}} |Crajö |Numme che in ciava(r)ìn u l'è dètu ae camu(r)e du legnu. Passàu cuscì grassie a ''*craiòlu'', ch'u l'ha purtàu ascì au vèrbu ''creià,'' ch'u vö dì camu(r)à''.''<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/6a56094857b849941f40034313d4a2b4.pdf p. 5</ref> |} === Fra parlè ligü(r)i === De seguitu u gh'è di esèmpi de metàtesi de pa(r)òlle fra e dife(r)ènti parlè ligüri au dì d'ancöi, sun elenchèi inta primma culònna e pa(r)òlle sènsa de inversciùn rispettu a l'etimulugìa, mèntre da fiancu e versciùi "aa revèrsa" cun spiegasiùn de l'u(r)igine e de cumme i sun spanteghèi da 'n paìse a l'âtru. {| class="wikitable" |+ !Pa(r)òlla !Metatesi !Âtre nòtte |- |Furmaggiu |Frumaggiu |Dau latìn {{Maioscolétto|formaticu}}, inte serte varianti u gh'è l'inversciùn a cuntattu ch'a tucca -ur-, sentìe cumme vûxe du pòpulu. |- |Furmigua |Frumigua |Dau latìn {{Maioscolétto|formicula}}, sentìa cumme vûxe du cuntâdu; inversciùn a cuntattu |- |Ghirindùn |Grindùn |Dau fransese ''guéridon'', inversciùn a cuntattu e sparisiùn d'ina [i] |- |Gurmette |Grumette |Dau fransese ''gourmettes; inversciùn a cuntattu'' |- |Inspirità |Insprità |Inversciùn a cuntattu -ir- e -ri- |- |Curvettu |Cruvettu |Tuponimu de Zena. A versciùn marcà cumme inversciùn a l'è cunscide(r)â cumme "pupulâre", menu de cuntu |- |Perché |Preché |Sentìu dai zenesi cumme "parlà da matettu", ma u l'è bèn tipicu föa da Zena (presempiu a Reccu). |- |Scurpiùn |Scrupiùn |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Sturnellu |Strunellu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Tartarüga |Tratüga |A se mangia ina [a]; inversciùn da cuntattu |- |Turmentu |Trumentu |Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Durmì |Drumì |A furma aa reversa a se sènte de mênu e, in zenese, a l'è cunscide(r)â cumme vûxe du cuntâdu.<ref>https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e25420184d85de7e976749e9f76eb9f1/Estratti/cb31c72b436ef1b597a5396160448d1e.pdf</ref> Da de âtre pàrte a l'è tìpica e ciü cumün, cumme a [[Rosagni|Ressuaggiu]] (''drumì''), o inta [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|Vol. 2, p. 26}}</ref>: drümì a [[O Ponte|Puntivrea]] e [[Oseria|Use(r)ia]] (dund'a cunvive cun ''dürmì''), ''drömi'' a [[O Dê|Dêgu]], ''dŕömi'' a [[Giusvala|Giüsvalla]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=Pe' sò cuntu|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=59}}</ref> |- |Ferxa |Frexa |Dau latìn {{Maioscolétto|filex}}, pe' mezzu de l'arcaicu *férexa, cun sparisiùn de [e] post tonica e prununsia aa revèrsa. |- |Cursìa |Crusìa |Da cursus, la furma cun metatexi a l'è specifica du gergu di naveganti; Inversciùn da cuntattu ch'a tucca -ur- |- |Drentu |Dentru |Pe' influensa italiana (che au cuntra(r)iu u vegghe a furma metatetica ''drento'' cumme sbajâ), ma registràu inte di vucabula(r)i.<ref>Arascin</ref> Fenomenu a distansa pe' via da -n- ch'a nu cangia postu. |- |Avra |Arva |Daa mèxima raìxe du verbu arvì ({{Maioscolétto|aperire}}), ma a primma furma, ch'a l'è in cuntinuasiùn cu'u latìn a l'è restâ numma che inte sèrti pòsti cumme [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[U Soudàn|U Saudàn]], [[Sanremu|Sanremmu]], [[Sascê|U Sascéllu]] e [[Campo|Campu Lìgü(r)e]]. In [[Dialetu sanremascu|sanremascu]] u ghe sa(r)eva ascì a versciùn ''abra'', ch'a l'ha vìstu âtri cangi de sòn.<ref>{{Çitta|AA.VV., 1985|Vol. I, p. 29}}</ref> |- |Avrì |Arvì (mese) |U se(r)eva l'evulusiùn de {{Maioscolétto|aprilis}}, cun resa sunora da p in v e scangiu de cunsunante inte scillabe l'üna de l'âtra. A segunda de due versciùi a l'è bèn spanzüa inte parlè lìgüri du sèntru-levante, fètu ch'u porta a dì a pa(r)òlla au mèximu che u vèrbu. Intu punènte e sèntru-punènte i g'han a metatesi ascì sèrte variànte de rive(r)a, cumme u [[Dialettu ventemigliusu|vintimiusu]] e l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] sitadìn.<ref name=":2" /> |- |Fabrica |Frabica |Dau latin {{Maioscolétto|faber}}. Ascì intu numme di posti, cumme a lucalitè de [[Ôtri|Vûtri]] ciamâ ''Frabiche.'' |- |Repübbrica |Reprübica |Zenese, difüsu ciü in antigu; ancöi rè(r)u e sentìu cumme nu guè(r)i de cuntu. Mèxima raìxe de pübbricu - prübicu |- |Veddru |Vreddu |Dau latìn {{Maioscolétto|vĭtrum}}. Tipica de sèrte parlè, tantu a punènte cumme a levante. Registràu a[[a Cêve]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Löa]], [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Sann-a|Savuna]], [[Väze|Varazze]], [[Çelle|Sélle]], [[Rensén|Rensàn]], [[Camuggi]]<ref>Razeto</ref>, [[Favâ|Favâ de Màlva(r)u]], [[Rosagni|Ressuaggiu]], [[Ciävai|Ciàva(r)i]], [[Sestri Levante|Sèstri Levante]], [[Monterosso|Munterussu]], [[Rimazô|Rimazû]], [[Vàise|Va(r)ese]] e ascì intu [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Cädasedda|Cadesedda]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 1997|Vol. IV, p. 49}}</ref> |- |Savergu |Sarvegu | |- |Surfanìn |Sufranìn | |- |Sìmixe |Sixime | |- |Derelittu |Derelittu | |- |Furgùn |Frugùn | |- |Càneva |Càvena |Dau grêgu κάνναβις e pöi dau latìn. U segundu u l'è tipicu de l'entrutèra du sèntru-punènte. I l'existen de versciùi cun stramüu de l'asèntu (''canèva'' - ''cavéna''). |- |Magasìn |Masaghin |Ascì cun azunta de n<ref name=":0" /><ref>pria</ref> |- |Sliggia |Lisgia |Marcàu a[[a Cêve]]<ref name=":1" /> e dìtu {{IPA|[liz'dʒia]}} ~ {{IPA|[liʒ'dʒia]}}, u pà propriu pe' prununsia aa revèrsa (pasaggiu da s intu mezzu da pa(r)òlla). |- |Scurcugnà |Scrucugnà | |- |Barlucià |Lanbrucià | |- |Castergiancu |Castregiancu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è u primmu, ma inte l'[[Dialettu arbenganese|arbenganese]] d'[[Arbenga]] u se sènte tütt'e due<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=119|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da [[Valâ du Pennavaire]] cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta [[Valâ du Neva|Neva]] a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castreveju.'' |- |Casterveggiu |Castreveggiu |A raìxe du numme a ne vegne in moddu cè(r)u dau latìn {{Maioscolétto|castrum}}. U moddu tipicu du paìse u l'è ''Castrevegliu'', che inte l'arbenganese d'Arbenga u l'ha patìu u tipicu cangiu de [ʎ] in [dʒ] cumme inte furme elenchèi. Ancöi i se sènte tütt'e due<ref name=":3" />, scicumme ch'u l'è vegnüu a stà in zü tantu gènte da [[Valâ du Neva]] cumme gènte de âtre valè, dund'a prununsia a l'è dife(r)ènte: inta Pennavaire a l'è custruìa pe' semejansa cun ''Castergiancu.'' |- |Giüstenixe |Giüstexine |Dau latìn JUS TENENS, cun variasiùn de sòn puscibili. U numme, cumme dìtu intu paìse u l'è ''Giüstéscine'', ma zà aa Prìa u se dixe aa revèrsa e cunsunanti de due scillabe aa fin. |- |Suvra |Surva Sru(v)a |A variante nu metatetica, in cuntinuasiùn cu'u latìn sŭpra inte stu càxu e sun mênu ricurènti. |} 2ape9wyky7lg9c3t46rr5c0ve3oep7a Template:AR 10 33105 273000 2026-08-09T21:35:32Z Arbenganese 12552 tl che senù u me resta russu 273000 wikitext text/x-wiki {{léngoe|ar}}<noinclude> [[Categorîa:Template léngoe di colegaménti estèrni]] </noinclude> nk8280hb55g13xr82yvls2to5z7v3qn Brìcco Càrlo 0 33106 273008 2026-08-10T10:16:02Z Michæ.152 13747 Ò creòu a pagina conligâ a "Viturii" (scîto de 'n castelâ inta provinsa de Zêna) 273008 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''Brìcco Càrlo''' ò '''Mónte Càrlo''' o l'é 'n mónte de natûa dolomìtica èrto 550 mêtri ch'o s'atrêuva inta [[Valadda do Ponçeivia|Ponçéivia]], into comùn de [[Campomon|Canpomöo]], tra-e fraçioìn d'[[Izovèrde]] e de [[Cravàsco]]. Insémme a-o vixìn Brìcco Carmêlo o fórma 'na bârêa mìssa de refésso rispètto a-a Valàdda Vèrde, ch'a spartìsce Izovèrde da l'ància cónca de Cravàsco<ref>L'Appenninista: [https://www.appenninista.it/isoverde-carlo-cravasco/ Isoverde – Monte Carlo – Cravasco]</ref>. {{Montàgna |nómme = Brìcco Càrlo |inmàgine = Bricco Carlo (Cravasco).jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">A çìmma do Brìcco Càrlo; in sciâ drîta, a câva de câçìnn-a ciamâ "Castelâ" </div> |stâto = {{ITA}} |var-sudivixoìn1 = Región |sudivixoìn1 = {{IT-LIG}} |var-sudivixoìn2 = Provìnsa |sudivixoìn2 = {{IT-GE}} |var-sudivixoìn3 = Comùn |sudivixoìn3 = {{ScìnboloCampomorone-Stemma.svg}} [[Canpomöo]] |latitùdine = 44.53676 |longitùdine = 8.86872 |ertéssa = 550 |cadénn-a = [[Appennin ligure|Apenìn Lìgure]] |sìgla_màppa = ITA }} == O castelâ == O Brìcco Càrlo o l'é con tùtta probabilitæ mensonòu za inta [[Töa da Ponçeivia|Töa de Brónzo da Ponçéivia]] ([[117 a.C.]]) co-o nómme de ''Mons Pro Cavus'', dónde l'êa stæto fisòu o quàrto tèrme do cànpo pùbrico di [[Viturii|Viturii Langates]]<ref>Comune di Campomorone: [https://docvia.regione.liguria.it/screening/S936/Documentazione/R%2014%20Relazione%20Archeologica-signed.pdf CAVA DI CALCARE DENOMINATA “CASTELLARO” VARIANTE AL PROGETTO DI COLTIVAZIONE E DI RIPRISTINO AMBIENTALE]</ref>. Do rèsto, da-arénte a Brìcco Càrlo pàssa a [[Stràdda de Postùmia]], ch'a l'êa stæta conpletâ do [[148 a.C.|148 prìmma de Crìsto]] e ch'a l'êa esençiâle pe-e comunitæ da Ponçéivia pò-u tràfego de caravâne<ref>Studio di Archeologia S.r.l.: [https://docvia.regione.liguria.it/screening/S927/S927%20SPA%20%2B%20Doc_Progettuale/S927%20Doc_Progettuale/Campomorone%20%28GE%29%20-%20Relazione%20Generale.pdf CAVA MONTECARLO LOC. CRAVASCO CAMPOMORONE (GE) Verifica preventiva dell’Interesse archeologico Relazione Generalele.pdf]</ref>. Dòppo de scovèrte caxoâli e de esploraçioìn de superfìçie, do [[1981]] e do [[1984]] a [[Sorvintendénsa Archiològica da Ligùria]] a l'à fæto di sàzzi de scâvo in sciô mónte, ch'o s'atrêuva in poxiçión stratégica con ància vixón in sciâ valàdsa e acescìbile da 'n sciànco sôlo. E riçèrche àn portòu a-a scovèrta de tànti materiâli che remóntan a-a segónda [[Etæ do færo|Etæ do Færo]]; l'é stæto arecugéito pò-u ciù di ciàppi de contenitoî de [[çeràmica]] sgrêuzza de produçión locâle, provòu da l'asoçiaçión co-i minerâli tìpichi da [[Valadda do Ponçeivia|Ponçéivia]]. Âtri tîpi de çeràmica, ciù pûi e co-e superfìçie lisciæ, pêuan êse confrontæ con di exenplâri che ne vêgnan da-o Levànte lìgure. L'é stæto trovòu di ciàppi de vazétti rióndi e bicònichi, copétte carenæ e emisfériche, dötræ decoræ don sórchi, ongiæ, cordoìn apricæ, crénn-e a inpresción e inçixoìn a stécca, che pêuan êse mìsse in paragón con exenplâri trovæ inte di contèsti do [[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III sécolo prìmma de Crìsto]]; se segnàlla ascì a prezénsa de dötréi manofæti d'inportaçión, ö sæ [[Giâra|giâre]] e vâxi d'inpàsto [[Africa|africàn]], cómme 'n òrlo d'[[antêra]] pùnica do IV-III sécolo prìmma de Crìsto. Tùtti i ògètti trovæ e-o seu pòsto perméttan d'identificâ o scîto co-ìn [[castelâ]] frequentòu da-a fìn do [[V secolo a.C.|V]] a-a fìn do [[III secolo a.C.|III sécolo prìmma de Crìsto]]. Dæto che no s'é identificòu de sequénse stratigràfiche in caxón de l'aruxentéuia e i ògetti no són stæti trovæ inta seu poxiçión òriginâia, l'é difìçile stabilî i caràteri do çéntro e si-â seu natûa a fîse stagionâle ò permanénte. A scovèrta d'ògètti d'ûzo cotidiàn, cómme a [[rella]] e-i menìssi d'[[inbocatûa]] chéutta ch'a testimoniéiva a prezénsa a-o mànco de 'na constroçión, faiéivan pensâ a 'na frequentaçión costànte ch'a l'é anæta avànti into ténpo<ref>Catalogo Generale dei Beni Culturali: [https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373903 Monte Carlo (insediamento castelliere)]</ref>. == Monuménti == In sciô sentê ch'o conlîga Cravàsco a-o Brìcco Càrlo gh'é tànti monuménti ch'aregòrdan a [[strâge de Cravàsco]], ch'a s'é consumâ pe màn di nazifascìsti a-i 23 de màrso do [[1945]]. Pasòu o canposànto de Cravàsco, gh'é o monuménto dedicòu a-i màrtiri de Cravàsco e 'na capelétta co-îna tàrga ch'a l'aregòrda i fæti stòrichi. Pöco ciù avànti l'é stæto mìsso 'na piràmide de prîa co-îna poêxia in zenéize do [[Doardo Firpo|Doàrdo Fìrpo]] dedicâ a quélla strâge. {{Çitaçión|Quello strazetto da crave</br> fra stecchi nûi e spinoni</br> che verso a çimma o s'asbria,</br> a stradda a l'è ch'àn battûo</br> in quella tetra mattin.</br> Cianzéivan finn-ai rissêu;</br> cianzéiva l'ægua in to scûo</br> a-o fondo ai canaloin…</br> Me pâ sentî i so passi</br> luveghi comme un tamburo</br> lenti, che scûggian indietro</br> cö mutilòu in sce-e spalle;</br> ï veddo cazze, stä sciù…</br> perché stan sciù se fra poco</br> cazzian poi tutti lasciù!…</br> Han ciammòu Dio in aggiûtto</br> con ogni colpo do chêu</br> pe lô, pe-a so moæ, pe-i figgêu,</br> ma o fî o se fæto ciù cûrto</br> e a raffega a-a fin a l'à streppoù.</br> Perché in te grandi ingiustizie</br> Dio o l'è sempre lontan?</br> E çerco i gïo ai mæ passi</br> se un segno o fosse restòu;</br> no gh'è che i pochi fioretti</br> che in sce-o sentë n'han lasciòu,</br> poi in strassetto de fêuggia</br> secca ch'a sbatte a unna ramma…</br> Dunque o dolore o se perde</br> comme da sabbia in to vento?…</br> Ma in ta gran paxe di monti</br> se sente l'eco de l'ægua</br> lontann-a ch'ai ciamma, ch'ai ciamma…|Doàrdo Fìrpo, A-i màrtiri de Cravàsco}} Da-arénte a l'àrea ''pic nic'', in sce 'n grànde pròu, gh'é a Capelétta de Brìcco Càrlo (518 m) dedicâ a-a Madònna, ristrutuâ da-i Arpìn de l'Èrta Ponçéivia e inougurâ do [[2008]]. In sciâ çìmma do brìcco gh'é 'na Madonìnn-a e 'na grànde crôxe, tiâ sciù do [[1962]] da-a Socjêtæ Òperâia Catòlica "San Filippo Neri" d'Izovèrde. <gallery widths="180" heights="300" mode="packed"> Immaggine:Cappelletta di Bricco Carlo.jpg|A Capelétta de Brìcco Càrlo (518 mêtri) Immaggine:Preghiera in genovese (Cappella di Bricco Carlo).jpg|A ciapélla drénto da capelétta co-a poêxîa in zenéize dedicâ a-a Madònna </gallery> == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Montàgne da Ligùria]] [[Categorîa:Lìguri Antîghi]] ioh8zzkblaqqy04kpfbo61iph4cdcyb